Mostar
Književnost
Mostar je kroz različite historijske periode kontinuirano prisutan u književnom životu Bosne i Hercegovine - od brojnih sevdalinki i usmenog narodnog naslijeđa, sve do književnih djela različitih pisaca, kako onih iz preporodnog perioda tako i do pisaca postmoderne orijentacije. Nakon pripajanja Bosanskog Kraljevstva Osmanlijskom Carstvu, u Mostaru su u drugoj polovini 16. vijeka izgrađene i prve poznate biblioteke: Karađoz-begova biblioteka i Derviš-pašina biblioteka. Ulaskom Bosne u osmanlijsko-islamski civilizacijski krug počela se razvijati književnost i poezija na orijentalnim jezicima. U to vrijeme počeli su da djeluju mnogobrojni mostarski pjesnici u čijim stihovima se prepoznaju ljubav i divljenje prema gradu, njegovim geografskim i kulturnim posebnostima, kao i nostalgija i čežnja zbog odlaska. Bili su različitih zanimanja, od neaﬁrmiranog učenika medrese do velikog vezira. Lirske slike pjesnika na orijentalnim jezicima čije je porijeklo vezano uz Mostar često se prepliću oko pitomih pejzaža i neobičnog luka Starog mosta određujući identitet njihovog stvaralaštva, prisnost i pripadnost urbanom ambijentu. Profesor i naučni istraživač sa Orijentalnog instituta Univerziteta u Sarajevu Adnan Kadrić primjećuje da se Mostar u poeziji mostarskih pjesnika koji stvaraju na orijentalnim jezicima metaforički oblikuje kao "grad ruža i slavuja". Odnos prema gradu kao emotivno važnom mjestu nastavljen je i u vremenu evropeizacije bosanskohercegovačke, a time i bošnjačke književnosti. U to vrijeme grad je ključna spona između orijentalnog i evropskog, ali i autohtonog narodnog pjevanja sa evropskim i orijentalnim. Dolazak austrougarske vlasti donosi nove društvene okolnosti, pri čemu dolazi do gašenja jednog načina života. Porodične i lične drame junaka u djelima bošnjačkih pisaca koje se odvijaju u periodu od 1879. do 1884. godine protkane su prepoznatljivim mostarskim pejzažom, Neretvom i svjetlošću. Ovakve slike Mostara u književnom tekstu najavljuju sudbinu grada s kraja 19. vijeka kada je "Mostar bio naznačajniji kulturni i književni centar u Bosni i Hercegovini", te mjesto aﬁrmacije ukupnog bosanskohercegovačkog kulturnog života koji se odvijao kroz razvoj časopisa unutar različitih nacionalnih zajednica, publicističku djelatnost i bogat književni život. Jedan od značajnih pisaca bio je Svetozar Ćorović. Na osnovu njegovog romana Stojan Mutikaša snimljena je i televizijska serija Porobdžije. U Mostaru je 1896. godine, na inicijativu Alekse Šantiće, Jovana Dučića i Atanasija Šole, osnovan književni časopis Zora, koji je bez prekida izlazio do 1901. godine. Od bošnjačkih pisaca iz tog vremena posebno se ističu Hamza Humo i Alija Nametak. Hamza Humo je jedan od predstavnika modernističkog načina pjevanja, a nerijetko se kvaliﬁkuje i kao mostarski, zavičajni pjesnik. U svome poetskom izričaju Humo objedinjuje sevdalijsko i orijentalno naslijeđe sa elementima modernog oblikovanja književnog teksta. U njegovoj poeziji mogu se susresti dva lica grada: jedan je raspjevan, prepun svjetlosti, hedonizma i raznovrsnih čulnih senzacija, o čemu posebno svjedoči pjesnička zbirka "Grad rima i ritmova" iz 1924. godine. Nasuprot ovome, nalazi se grad ovijen misterijom, a atmosferi mističnosti doprinose munare, šadrvani i zvonici kao znakovi novog senzibiliteta. U pripovjedačkom opusu Alije Nametka Mostar je jedno od zapaženih mjesta, posebno u ciklusu "I dobri i zli Bošnjani" u koji su utkani folklorni elementi, predanja i praznovjerja s realističnim pripovjedačkim okvirom. Prepoznatljivi simboli Mostara poput Neretve, Radobolje, Žovnice, Šarića džamije, Tabačice svjedoče priču o mostarskoj prošlosti, nekada o osmanlijskim vremenima, a nerijetko i o dolasku novih vremena i austrougarske uprave.