cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Silicij
Upotreba
Najveći dio proizvedenog silicija se koristi u industriji bez daljnjeg pročišćavanja do elementarnog stanja i, zapravo, uz relativno malo prerade i obrade od onog oblika silicija koji se već nalazi u prirodi. Preko 90% cjelokupne Zemljine kore je sastavljeno iz silikatnih minerala, koji su većinom spojevi silicija sa kisikom, često i sa metalnim ionima gdje naelektrisani silikatni anioni zahtijevaju katione radi uravnoteženja naboja. Mnogi od ovih spojeva ima direktnu komercijalnu upotrebu, poput gline, silikatnog pijeska i mnogih vrsta građevinskih materijala i kamenja. Zbog toga, veliki je broj način korištenja silicija za građevinske i strukturne materijale, bilo kao silikatni minerali ili kao silika (čvrsti silicij dioksid). Naprimjer, silika je važan sastojak keramičkih cigli i pločica. Silikati se koriste za pravljenje Portland cementa koji se upotrebljava u malteru i vezivom materijalu, ali još značajnija je njegova upotreba u kombinaciji sa silikatnim pijeskom i šljunkom (obično u sastavu silikatnih minerala poput granita). Ovaj materijal se široko koristi kao osnova za beton u vrlo velikim industrijskim građevinskim projektima u cijelom svijetu.
Šlajfski dijalekt
Unutar područja distribucije, koje se skoro poklapa sa onim Schleifer Tracht a, postoje male razlike između Groß Dübena i Halbendorfa s jedne strane i ostalih pet sela s druge strane.
Silicij
Upotreba
Spojevi silicija imaju i dosta sofisticiranu ulogu i funkciju kao visokotehnološki abraziv i nova vrlo snažna keramika zasnovana na silicij-karbidu. Silicij je također sastojak i nekih superlegura.
35. p. n. e.
Godina '''35. p. n. e.''' bila je redovna godina koja počinje u četvrtak u julijanskom kalendaru. U svoje vrijeme je bila poznata koa Godina konzulstva Kornificija i Seksta ili, rjeđe, '''godina 719. Ab urbe condita'''). Oznaka 35. p. n. e. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini u Evropi postala glavna metoda označavanja godina.
Silicij
Upotreba
Naizmjenični silicij-kisik lanci sa spojenim atomima vodika na preostale veze na siliciju formiraju sveprisutne polimerne materijale zasnovane na siliciju, poznate i kao silikone. Ovi spojevi sadrže silicij-kisik a ponekad i silicij-ugljik veze, imaju sposobnost da djeluju kao vezujući spoj između stakla i organskih spojeva, kao i za formiranje polimera sa brojnim korisnim osobinama poput nepromočivosti (hidrofobni), fleksibilnosti i otpornosti na hemikalije. Silikoni se često koriste za tretiranje predmeta u zaštiti od vode, u sredstvima za oblikovanje, sredstvima za podmazivanje kalupa, mehaničkim zaptivačima, podmazivačima i voskovima za visoke radne temperature i spojeve za zatvaranje pukotina. Silikoni se ponekad koriste i kao vještački umeci za grudi, kontakne leće, za eksplozive i u pirotehnici.
Čisti monokristalni silicij se koristi za proizvodnju silicijskih vafera koji se koriste u industriji poluprovodnika, u elektronici i nekim skupim ali vrlo efikasnim fotoelektričnim uređajima. U pogledu provodljivosti struje, čisti silicij je intrinsički poluprovodnik što znači, za razliku od metala, on provodi elektronske rupe i elektrone koji se mogu otpustiti iz atoma unutar kristala djelovanjem toplote, te se time povećava električna vodljivost silicija povišenjem temperature. Čisti silicij ima isuviše nisku vodljivost (tj. previsok otpor) da bi se mogao koristiti u elektronici kao element u strujnim kolima. U praksi, čisti silicij se dopira malehnim količinama određenih elemenata, procesom kojim se znatno povećavanje njegova vodljivost i podešava njegov električni odgovor kontroliranjem broja i napona aktiviranih nosioca naboja (pozitivnog ili negativnog). Takva kontrola je neophodna za tranzistore, solarne ćelije, poluprovodničke detektore i druge poluprovodničke uređaje, koji se koriste u računarskoj industriji i drugim tehničkim aplikacijama. Naprimjer, u silicijskoj fotonici, silicij se može koristiti kao medij u Ramanovom laseru za kontinuirani val pri dobijanju koherentne svjetlosti, mada on nije efikasan za svakodnevni izvor svjetlosti.
U običnim integrisanim kolima, vafer monokristalnog silicija služi kao mehanička podrška za kola, napravljena dopiranjem i izolirana jedno od drugih tankim slojem silicij-dioksida, izolatora koji se vrlo lahko proizvodi izlažući element kisiku u određenim hemijskim uslovima. Silicij je vremenom postao jedan od najpopularnijih materijala za pravljenje vrlo snažnih poluprovodnika i integrisanih kola. Razlog za to je što je silicij poluprovodnik otporan na izuzetno visoke temperature i električne struje bez promjene u funkciji, otporan na fenomen lavinskog proboja (proces kada se stvara lavina elektrona putem lančanog procesa kada toplota proizvodi slobodne elektrone i rupe, koji dalje stvaraju kumulativni proces i više elektrona koji opet ubrzavaju taj proces). Osim toga, izolatorski oksid silicija nije rastvorljiv u vodi, što mu daje prednost nad germanijem (element sa sličnim osobinama koji se također koristi u poluprovodničkim uređajima) u određenim načinima tehničke proizvodnje.
Spojevi
160px|desno|thumb|[[Polidimetilsiloksan|PDMS, spoj silicija]]
Vanjski linkovi
🇵🇸
Šlajfski dijalekt
Udruženje Kólesko, osnovano 2011. godine, bavi se dokumentacijom, objavljivanjem i održavanjem Šlajfskog dijalekta, pjesama i Šlajfske nošnje. Članovi Kóleska Juliana Kaulfürst i Dieter Reddo dobili su Zejlerovu nagradu od Saksonskog državnog ministarstva nauke, kulture i turizma 2018. godine za njihov "izuzetan doprinos revitalizaciji lužičkog mlinca".
Davor Sučić
Od 1995. do 2010. godine
Do kraja 2006. godine Sučić počinje raditi na formiranju grupe Shaderwan Code u koji pored članova grupe Zabranjenog pušenja uključuje i članice zbora Arabeske. Pjesme ove grupe objedinjuju folk tradiciju Zapadnog Balkana, islamsku poetiku Bošnjaka i bosanskih muslimana, ideju rock and rolla kao prvenstveno progresivne i za različite utjecaje otvorene muzike, ali i klasični jazz zvuk. Pjesme za njihov debitantski studijski album Kad procvatu behari snimaju se tokom 2009. godine.
U jesen 2008. godine Sučić radi na novom albumu Zabranjenog pušenje zajedno s gitaristom benda Tonijem Lovićem. Godinu dana kasnije deveti studijski album Muzej Revolucije se izdaje 7. novembra, na 92. godišnjicu Oktobarske revolucije.
Poslije 2010. godine
Godine 2011. Sučić je režirao videospot za treći single s albuma Muzej Revolucije, pod nazivom "Kada Sena pleše". Bio je to njegov rediteljski debi, a napisao je scenarij za isti video. U aprilu 2011. godine Sučić s bendom Shaderwan Code izdaje njihov debitantski album Kad procvatu behari. Nakon toga on je režirao još jedan videospot, i to za pjesmu "Samir-time", peti i posljednji singl s Muzeja revolucije.
Tokom 2012. godine Sučić je s Lovićem napisao i producirao deset novih pjesama koje su se našle na desetom studijskom albumu Zabranjenog pušenja Radovi na cesti. Album su 10. oktobra 2013. godine objavili Croatia Records i Dallas Records. Režirao je dva videospota za promociju ovog albuma. Dana 28. decembra 2013. godine Sučić i članovi grupe Zabranjeno pušenje proslavili su 30. godišnjicu rada benda sa svojim fanovima na koncertu u Skenderiji u Sarajevu.
U 2017. godini Sučić je sa Zabranjenim pušenje imao nastupe na novosadskom festivalu EXIT, kao i a na beogradskom Beer Festu.
Top lista nadrealista
Sučić je povremeno radio na skeč-humorističnoj televizijskoj emisiji Top lista nadrealista između 1984. i 1991. godine. Emisija je emitovana na TV Sarajevo. Godine 1989. producirao je veliki teatarsko-muzički program Top lista Nadrealista – LIVE koji je odsviran u 60 najvećih gradova Jugoslavije.
Krajem juna 1992. godine započeo je raditi na 15-minutnim radio emisijama za Top listu nadrealista. U augustu 1993, nakon 50 emisija na radiju, grupa je snimila i emitovala četiri televizijske epizode. S dolaskom struje u Sarajevu Top lista Nadrealista počinje sa scenskom, muzičkom i video produkcijom. Sučić je producirao muziku za TV-seriju i pozorišnu predstavu TLN Live koju je na besplatnim nastupima vidjelo 20.000 sarajlija. Nakon ponovnog spajanja Zabranjenog pušenja 1996. godine, Sučić i Elvis J. Kurtović rade i na nastupima Top liste Nadrealista, koja poslije ratnog iskustva u BiH ostvaruje preko 300 nastupa po BiH, Hrvatskoj, Sloveniji, Njemačkoj, Austriji, Danskoj i Švicarskoj pod pokroviteljstvom sarajevske kancelarije USAID-a.
371.
Godina 371. (CCCLXXI) bila je redovna godina koja počinje u subotu u julijanskom kalendaru. U svoje vrijeme je bila poznata kao Godina konzulstva Augusta i Petronija (ili, rjeđe, godina 1124. Ab urbe condita). Oznaka 371. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina.
Davor Sučić
Drugi projekti
Kasnih 1980-ih, Sučić je komponovao i muziku za dvije televizijske serije za djecu koje je režirao Timothy John Byford za RTV Sarajevo. Zajedno s Goranom Bregovićem i Miroslavom "Ćirom" Mandićem dobio je Zlatnu ružu u Monterreyu za najbolji reklamni klip 1990. godine. Sučić se pojavio 2009. godine na televiziji OBN gdje je zajedno sa Seadom Lipovačom, Davorom Gobcem i Vinkom Štefanac bio u žiriju muzičkog takmičenja Rat bendova.
Humanitarni rad
Od 1994. godine Sučić sarađuje s humanitarnom organizacijom Umbrella Grant te kao project menadžer organizuje 80 dobrotvornih koncerata za izbjeglice i raseljena lica širom Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Slovenije, Njemačke i Danske. Nakon 2000. godine Sučić sa svojim kolegama iz benda Zabranjeno pušenje sudjeluje u jednom društvenoodgovornom projektu gdje su organizovali muzičke radionice za djecu i mlade koji su bili žrtve mina. Radionice su organizovane dva puta godišnje. Zimske radionice održane su u Kranjskoj Gori, a ljetne su održane u Rovinju. Projekat je dobio podršku ambasada Kanade, Norveške i SAD-a u Zagrebu. Posljednjih godina projekt je proširen i na djecu iz Bosne i Hercegovine.
Privatni život
Sučić je rođen u Sarajevu, gdje je završio osnovnu školu i Drugu sarajevsku gimnaziju. U to vrijeme je htio biti psihijatar, što je značilo prvo diplomiranje medicine prije početka specijalizacije na studiju psihijatrije. Tako je apsolvirao na Medicinskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu, ali ne i diplomirao jer je počeo ozbiljno baviti muzikom.
Godine 2003. Sučić je oženio Sašu Midžor, hrvatsku fotografkinju. Zajedno imaju dvoje djece, sin Vito (2004) i kćerka Nora (2010). Također, ima kćer Tesu (1999. god.) iz prvog braka koja živi u Sarajevu.
Sučić piše kratke priče i kolumne za dnevni list Glas Slavonije već više od 15 godina. Diplomirao je historiju na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Zagrebu 2009. godine. Naslov njegovog diplomskog rada je "Sukob omladinske supkulture i jugoslavenske službene politike osamdesetih godina dvadesetog stoljeća".
Diskografija
Zabranjeno pušenje
Elvis J. Kurtović & His Meteors
Muzika za film i TV-serije
Genetika
mini|500px|Prostorna struktura DNK mini|desno|250px|U dvostrukoj zavojnici molekule DNK zapisana je [[genetička informacija za kontrolu svih elemenata građe i funkcija ogromne većine živih bića.]] Lokacija i hijerarhija organizacije i strukture genetičkog materijala|mini right|mini|Panetova (Punnett) križaljka ilustrira rezultate ukrštanja dvije sorte graška – heterozigotne za ljubičastu (B) i bijelu (b) boju [[cvijet|cvjeta.]]
Genetika (starogrčki: γενετικός – generičkô, γένεσις = porijeklo) biološka je nauka o genima i promjenljivosti živih bića u prostoru i vremenu, o nasljednim osnovama života i njegovog biodiverziteta – od prvih reproducibilnih molekula – do savremenih i budućih oblika života. Osnivač savremene genetike je austrijski botaničar, matematičar i biolog Gregor Mendel (1822-84).
Gregor Mendel, je krajem 19. stoljeća istraživao osobinu nasljedstva, tj. obrasce na koji se način osobine roditelja javljaju i potomstvu. Primijetio je da organizmi (biljke graška) naslijeđuju osobine putem diskretnih jedinica nasljeđivanja ili nasljednih faktora. Ovaj termin se čak i danas koristi, iako je nejasna definicija onoga što se naziva gen.
Nasljedive fenotipske osobine i molekulski mehanizmi nasljeđivanja gena su i dalje u fokusu genetike 21. stoljeća, ali je moderna genetika proširena i na proučavanje funkcije i ponašanja gena. Struktura, funkcija, varijacija i distribucija gena se proučava u svjetlu ćelijske biologije, molekulske razine i u kontekstu genetike populacija. Višestran i interdisciplinaran razvoj genetike je doveo do pojave niza njenih grana, o kojima se u početnim fazama razvoja klasične genetike nije moglo ni naslućivati. Jedna od njih je i epigenetika, koja je bila definirana još polovinom 20. stoljeća, ali (čini se zbog nevjerice) svoj procvat doživljava tek početkom 21. Uključivanjem molekulskih genetičkih markera novu ekspanziju ostvaruje i populacijska genetika posebno u razvoju mjera genetičke distance. U ova i ostala istraživanja uključuju se organizmi svih oblika života, od bakterija, preko gljiva i biljaka do životinja i čovjeka.
Genetičke pojave i procesi se proučavaju u kombinaciji s faktorima životnog okruženja i iskustva, koji značajno utiču na razvoj i ponašanje organizma. Intra- ili ekstra-ćelijsko okruženje organizma može uticati i na transkripciju, uključivanje i isključivanje određenih gena, odnosno tajming njihove funkcije tokom ontogeneze. Klasičan primjer je dvije sjemenke genetički identičnih kukuruza, kada se jedna biljka uzgaja u umjerenoj klimi, a druga u sušnoj. Iako prosječna visina stabljike ova dva kukuruza može biti genetički određena da budu jednaki, onaj u sušnim klimatima raste samo na pola visine onog u umjerenoj klimi, zbog nedostatka vode i hranjivih tvari u svom okruženju. Slično se dešava i s kloniranim biljkama koje rastu u tako različitim uvjetima ili čak različitim nadmorskim visinama.
Nedavno, 19. marta 2015, genetičari su pozvali na zabranu širom svijeta nekih istraživačkih metoda, posebno tzv. Crispr-Cas9 i cinkov prst postupaka, koji se koriste za promjene ljudskog genoma, jer u takvim postupcima mogu nastati nasljedne promjene. Tako je razvoj genetike dospio u fazu kada njen napredak treba da usmjeravaju i zakonska i etička načela.
Historija genetike
Rezultati Mendelovih istraživanja su onovremenoj naučnoj javnosti ostali nepoznati sve do 1900, kada su ih "ponovo otkrili" ugledni genetičari onoga doba: Carl Correns, Erich von Tschermak i Hugo de Vries i označili kao Mendelova pravila. Po tome je i početna faza razvoja genetike označena kao mendelizam. To ponovno otkriće označava početak burne akceleracije razvoja ove biološke nauke.
Hronologija najznačajnijih otkrića i događaja
Izvori
Klasična genetika
Klasična genetika (formalna genetika) oblast je genetike koja proučava pojave i modele nasljeđivanja individualnih svojstava, na osnovu eksperimentalne ili posmatrane distribucije fenotipova u potomstvu mogućih roditeljskih parova. Istražuje tokove gena kroz sukcesivne generacije živih bića i citogenetičke osnove njihove međugeneracijske distribucije.
Iako je formalna (klasična) genetika najstarija oblast nauke o biološkom nasljeđivanju, njeni rezultati imaju fundamentalno mjesto i u modernoj genetici. Značajni rezultati istraživanja u ovoj oblasti su postignuti i prije Mendelovih eksperimenata i imenovanja gena i genetike.
Mendelovi zakoni
mini|desno|Gregor Mendel Ove zakone je formulirao 1865. godine Gregor Mendel, a tiču se raspodjele gena i osobina u tri sukcesivne generacije monohibridnog i dihibridnog ukrštanja različitih sorti baštenskog graška. Roditeljska generacija je označena s <tt>P</tt> (parentalna), a dvije potomačke s <tt>F–1</tt> (prva filijalna) i <tt>F–2</tt> (druga filijalna).
Izvorna su tri Mendelova zakona:
Molekulska genetika
Kada je bilo poznato da struktura DNK kontrolira procese nasljeđivanja, još uvijek nije bilo jasno kako ona utiče na ponašanje ćelija, odnosno na metaboličke tokove. U narednim godinama, naučnici su pokušali shvatiti kako DNK kontrolira proces sinteze proteina. Otkriveno je da DNK u ćelijama ustvari ima ulogu matrice za komplementarnu sintezu informacijske RNK, (iRNK) – jednolančanog polinukleotidnog spoja – koji ima veoma sličnu građu. Nukleotidna sekvenca iRNK služi za kreiranje aminokiselinski slijedova u proteinskim lancima. Matrica za prevođenje genetičke informacije s jezika nukleotida na jezik proteina označena je kao genetički kod.
Nakon novootkrivenih molekulskih modela nasljeđivanja došlo je do prave eksplozije istraživanja u svim oblastima osnovne i primijenjene genetike. Jedan od važnijih poticaja tom razvoju je otkriće mehanizma terminacije molekula DNK (Frederick Sanger, 1977. godine). Ova tehnologija je omogućila čitanje sekvence nukleotida molekule DNK. Godine 1983, Kari Banks Mullis je razvio reakciju lančane polimeraze, pružajući brz način izolacije i umnožavanja određenih dijelova DNK iz smjese. Napori Projekta ljudskog genoma, u Odsjek za energetiku, NIH, i paralelni privatni napor kompanije Celera Genomics doveli su do sekvenciranja ljudskog genoma, 2003. godine.
Geni
mini|desno|Prikaz kojim se objašnjava sekvenca DNK koja sadrži genetičku informaciju Gen je osnovna materijalna i funkcionalna jedinica genetičkog materijala, odnosno biološkog nasljeđivanja. Čini ga nukleotidna sekvenca koja sadrži genetičku informaciju za sintezu određenog proteina, tj. formiranje određene karakteristike u interakciji sa okolinom. Određeni gen zauzima specifično mjesto na hromosomu – genski lokus. Pojmove fenotip i genotip u nauku je uveo danski botaničar Wilhelm Johannsen (1905), a iz genotipa je izveden gen.
UEFA Evropska liga 2009/2010 - grupna faza
Predviđeni termini odigravanja utakmica u grupnoj fazi Evropske lige 2009/10. godine su:
Genetika
Geni
Geni su transkripcijski aktivni dijelovi molekule DNK, veličine od nekoliko stotina do nekoliko hiljada nukleotidnih parova. Prosječna dužina gena obično se kreće između 600 i 1800 parova nukleotida. Procjenjuje se da lanci ljudske DNK u svakoj ćeliji sadrže ukupno oko tri milijarde nukleotidnih parova. Dokazano je da određeni dugi, ponavljajući dijelovi, lanaca DNK svih organizama, pa tako i čovjeka, nisu genetički aktivni (repetitivne sekvence). Pored toga, mnoge cjeline genetičke šifre se ponavljaju u manjem ili većem broju molekula DNK i njihovih dijelova. Sveukupnost organizacije i funkcije ljudskog organizma, uključujući sve ono što je osobeno i za ljudsku vrstu i fantastične razmjere individualne različitosti, određuje oko 30.000 gena, što je oko 2% našeg ukupnog genetičkog potencijala. Paradoks između veličine i složenosti kontrole i organizacije ljudskoga genoma ostvaruje se tzv. alternativnim splajsingom. To je pojava da nekoliko različitih gena (i do 6) zauzima zajednički prostor na DNK molekuli (vidi: Bioinformatika).
Na svakom lancu DNK geni su raspoređeni linearno, tj. u jednolinijskom nizu koji isključuje mogućnost preklapanja njihovih dodirnih dijelova (tripleta). Također, stabilno svojstvo svakog gena jeste da on uvijek zauzima isto mjesto, odnosno isti dio molekule DNK. To stalno fizičko mjesto određenog gena označava se kao genski lokus. Dio DNK (gen) koji zauzima taj lokus može biti istovjetan kod svih pripadnika iste vrste organizama ili se može javiti u dvije ili više varijanti, koje se označavaju kao aleli (alelogeni, alelomorfi).
Struktura i varijacija
Na svakom lancu DNK geni su raspoređeni linearno, tj. u jednolinijskom nizu koji isključuje mogućnost preklapanja njihovih dodirnih dijelova (tripleta). Također, stabilno svojstvo svakog gena jeste da on uvijek zauzima isto mjesto, odnosno isti dio molekule DNK. To stalno fizičko mjesto određenog gena označava se kao genski lokus. Dio DNK (gen) koji zauzima taj lokus može biti istovjetan kod svih pripadnika iste vrste organizama ili se može javiti u dvije ili više varijanti, koje se označavaju kao aleli (alelogeni, alelomorfi).
Aleli nastaju promjenom (mutacijom) određenog ishodišnog oblika odgovarajućeg gena ("divlji tip" gena), koji je obično i najčešći. Aleli se međusobno mogu razlikovati samo po jednom ili više parova azotnih baza (ili tripleta), od čega zavise obim i priroda njihovih funkcionalnih razlika. Ako posmatrani gen ima samo dvije varijante, riječ je o alelnom paru, dok se tri ili više varijanti istog gena označavaju kao multipli aleli. Bez obzira da li se javlja u jednom, dva ili više alelnih oblika, jedan gen uvijek kontrolira istu osobinu ili skupinu osobina u čijem nasljeđivanju učestvuje. Naprimjer, ljudsku osobinu "viđenje crvene boje" kontrolira alelni par s genskog lokusa koji je (redovno) smješten na istoj ("svojoj") poziciji DNK spolnog hromosoma X (a stalan je raspored i njemu susjednih lokusa). Jedan od pripadajućih alela određuje normalnu sposobnost viđenja ove boje, dok je drugi "odgovoran" za odsustvo te sposobnosti ("sljepilo za crvenu boju"). Četiri krvne grupe ABO sistema (A, B, AB i O) genetički kontrolira jedan gen, čiji se lokus uvijek nalazi na lancu DNK onog hromosoma 9. Taj gen se javlja u tri glavne alelne varijante, tj. ovo svojstvo kontroliraju multipli aleli.
Priroda djelovanja
Svaka normalna ljudska jedinka u svojim ćelijama nosi kompletnu genetičku informaciju svoje vrste, dobivenu spajanjem jajne ćelije i spermatozoida. Prema tome, svako od nas za svaku nasljednu osobinu (izuzimajući spolno vezane) nosi po dva alela, od kojih jedan potječe od oca, a drugi od majke. Ako posmatramo jednu osobinu čije ispoljavanje kontroliraju samo dva alelna gena, pa jednog označimo sa A, a drugog sa a, možemo zaključiti da se oni javljaju u tri kombinacije (genotipa): AA, Aa i aa. Budući da AA i aa imaju homogenski sastav, označavaju se kao homozigoti (homo od grč. homois – jednak, isti), dok se heterogenski sastav genotipa Aa imenuje kao heterozigot (grč. heteros – drugi).
UEFA Evropska liga 2009/2010 - grupna faza
Utakmice
<div id="Ajax v Timişoara">
Genetika
Priroda djelovanja
Općepoznato je da se interakcija alelnih gena manifesuje u fenotipskom ispoljavanju heterozigotnih genotipova. Postoje tri osnovna oblika tog međudejstva: dominantnost–recesivnost, kodominantnost i intermedijarnost.
UEFA Evropska liga 2009/2010 - grupna faza
Utakmice
<div id="Timişoara v Dinamo Zagreb">
Genetika
Priroda djelovanja
Veoma je mali broj gena koji učestvuju u kontroli samo jednog svojstva, a izgleda da je još manji broj osobina koje su kontrolirane alelima samo jednog gena. Pojava da jedan gen svojom aktivnošću utječe na formiranje više osobina organizma označava se kao polifenija (plejotropija gena). Kao izrazit primjer takvog djelovanja može poslužiti složeni skup posljedica aktivnosti gena koji je odgovoran za anemiju srpastih eritrocita (drepanocitozu). Primarna osobina koju gen uvjetuje je sinteza (nenormalnog) hemoglobina S, čija pojava ima niz lančanih posljedica u mnogim osobinama: srpasti eritrociti, anemija, poremećaj niza vitalnih funkcija srca, jetre, slezene i koštane srži, mentalnih sposobnosti itd.
Složenost genetičke kontrole nasljednog dijela promjenljivosti može biti veoma različita; od svojstva koja su pod kontrolom samo jednog gena, manjeg broja ili mnoštva gena. Na osnovu toga, sve osobine možemo podijeliti na monogenske (grč. monos – sam, jedan, jedini), oligogenske (grč. oligo – nekoliko) i poligenske (grč. poli – mnogo). monogensko i oligogensko nasljeđivanje su posebno karakteristični za kvalitativne osobine, odnosno nasljednu kontrolu alternirajuće promjenljivosti. Poligensko nasljeđivanje (poligenija) se odnosi na najrašireniju pojavu da se razvoj pojedinih fenotipskih osobina ostvaruje uz sadejstvo većeg broja gena. Takve gene nazivamo poligenima, a osobine koje oni kontroliraju označavaju se kao poligenske. Poligensko nasljeđivanje je karakteristično za kvantitativnu (kontinuiranu) promjenljivost. Osnovni oblik interakcija nealelnih gena|interakcije nealelnih gena u poligenskom skupu je sabiranje (adicija) pojedinačnih, obično malih učinaka svih pripadajući alela u zajednički (zbirni) izraz posmatranog svojstva.
UEFA Evropska liga 2009/2010 - grupna faza
Utakmice
<div id="Timişoara v Anderlecht">
Genetika
Broj gena
mini|700px|Protein-kodirajuće komponente ljudskog [[genoma. kategorizirane prema funkciji svakog produkta (prikazani broj i procenat svih gena). Rane procjene broja gena u ljudskom genomu, na bazi slijeda oznaka, počivale su na mogućnosti da ih ima od 50 do 100 hiljada, dok se današnje procjene kreću oko ~20.000 kodirajućih sekvenci]]
Nakon realizacije Projekta "Humani genom" (Human Genome Project), sekvencioniranje ljudskog i drugih genoma je pokazalo da je broj gena koji kodiraju proteine mnogo manji (~20 000 – čovjek, miš i vinska mušica i ~13 000 – valjkasta glista i 46 000 – riža). Ove protein-kodirajuće sekvence čine do 1–2% ljudskog genoma. Veliki dijelovi genoma se transkribiraju u introne, retrotranspozone i naizgled veliki niz nekodirajućih molekula RNK.Ukupni broj proteina (Zemaljski proteom) je procijenjen na oko 5 miliona sekvenci. Interakcija gena podrazumijeva međudejstvo dva ili više gena u realizaciji sinteze jednog i/ili više strukturnih ili enzimskih proteina. Priroda te interakcije bitno zavisi od broja involviranih gena i funkcionalnih relacija među njihovim alelima. Metodološki razlozi sugeriraju potrebu distinkcije dva oblika ovog pojma: interakcija alelnih gena i interakcija nealelnih gena.
Interakcija alelnih gena
Interakcija alelnih gena (alela, alelogena) ispoljava se u tri osnovna oblika. mini|centar|500px|[[Alelogen za crvenu boju cvijeta sabahčića (Convolvulus tricolor) dominantan je u odnosu na (recesivni) alel za bijeli cvijet. P = Parentalna (roditeljska) generacija F1 i F2 = Prva i druga filijalna (potomačka) generacija]]
mini|Panetov (Punnett) kvadrat ilustrira intermedijarnost (nekompletnu dominantnost). U ovom primjeru, crvena boja cvijeta je vezana za aktivnost alela R pomiješanog sa produktom alela r (za bijelo); heterozigotne biljke - Rr imaju ljubičaste cvjetove
Interakcija nealelnih gena
Nealelni geni je pojam koji podrazumijeva mnoge oblike sudejstva alela različitih gena, tj. onih alelogenena koji se ne javljaju na istom genskom lokusu. Ovaj termin se najčešće upotrebljava u distinkciji interakcije gena, budući da u ispoljavanju promatrane fenotipske oznake mogu učestvovati aleli jednog ili cijele galaksije gena (lokusa).
Priroda interakcije nealelnih gena bitno ovisi o prirodi varijacije svojstva koje diraju, tj. da li se radi o kvalitativnim ili kvantitativnim svojstvima.Interakcija nealelnih gena obuhvata veoma široku lepezu različitih oblika sudjelovanja genetičkih determinatora sa dva ili (mnogo) više genskih lokusa u formiranju pojedinih kvalitativnih i kvantitativnih fenotipskih svojstava.
Kvalitativna svojstva
U kontroli heritabilnog dijela kvalitativne individualne varijecije, interakcija nealelnih gena se ispoljava u nekoliko osobenih oblika, kao što su: koakcija, epistaza–hipostaza, komplementacija, inhibicija i sl. mini|300px|Obratiti pažnju na krestu, zanemarujući boju perja!
UEFA Evropska liga 2009/2010 - grupna faza
Utakmice
<div id="Dinamo Zagreb v Timişoara">
Genetika
Kvalitativna svojstva
Teorijski gledano, pomenuti oblici i njihove modifikacije, u ovoj kategoriji interakcije nealelnih gena, određuju sljedeće omjere fenotipova u F2 generaciji mogućih reproduktivnih parova:
Kvantitativna svojstva
Fenotipska ekspresija nasljedne komponente ukupne varijacije određenog kvantitativnog svojstva determinirana je djelovanjem više gena (poligena – poligensko nasljeđivanje). Osnovni oblik interakcije nealelnih gena u odgovarajućoj poligenskoj seriji je adicija pojedinačnih – obično malih – efekata alelnih varijanti uključenih lokusa. Ova konstatacija se podjednako odnosi na genetičku kontrolu tipičnih kvantitativnih svojstava kao i na količinske odrednice karaktera u kojima određeni kvantiteti (ili njihove kombinacije) prelaze u (konvencionalne) kvalitete, tj. na tzv. pražna ("threshold") kvalitativna svojstva. Međutim, treba istaknuti da se u svim varijantama svojih aplikacija poligenska teorija bavi nasljednom determinacijom metričkih i merističkih karaktera. U literaturi se relativno često susreću primjeri koji u poligenske osobine svrstavaju sve komponente individualnog fenotipa kontrolirane genetičkim determinatorima sa dva ili više lokusa. Ta činjenica zahtijeva nešto konkretnije razmatranje problema prepokrivanja pojmova (i pojava) oligogenskog i poligenskog nasljeđivanja. Teorijski gledano, poligenska serija može da sadrži od dva lokusa do (gotovo) beskonačno mnogo gena. S druge strane, pod oligogenskim nasljeđivanjem se podrazumijeva pojava genetičke kontrole pojedinih fenotipskih svojstava malim brojem genskih lokusa, uz obavezno prisustvo "major" gena u oligogenskom bloku. Pošto je utjecaj negenetičkih činilaca i "minor" gena iz odgovarajuće serije na fenotipsko ispoljavanje ovakvih osobina gotovo beznačajan, one se obično tretiraju kao monogenske.
Hromosomi
Molekuli DNK i geni nisu haotično razasuti po protoplazmi, nego su precizno ugrađeni u više organizacione i funkcionalne strukture – hromosome. Skup svih hromosoma jedne ćelije je njena hromosomska garnitura. Stalnost i ponovljivost najbitnijih numeričkih, morfoloških i strukturnih svojstava hromosoma i njihovih garnitura, osnova su funkcionalne cjelovitosti organizma i međugeneracijskih veza organske vrste kojoj pripadaju. Zato se ta i druga stabilna svojstva hromosomske garniture opravdano smatraju "ličnom kartom" svake vrste živih bića. U tom genetičkom "dokumentu" je zapisan ne samo ukupni program njenih bioloških posebnosti, nego i podaci o "osobenim znacima" svake pripadajuće individue. Drugim riječima, sastav hromosomske garniture s obzirom na broj, veličinu, oblik i sadržaj hromosoma, temelj je genetičke posebnosti i prepoznatljiva konstanta ljudske vrste.
UEFA Evropska liga 2009/2010 - grupna faza
Utakmice
<div id="Rapid Beč v Hamburg">
Genetika
Hromosomi
Hromosomi (grč. chroma = boja, soma = tijelo) osnovni su i glavni sastojci jedra. Pod svijetlosnim mikroskopom su vidljivi i pojedinačno raspoznatljivi samo u toku ćelijske diobe, posebno ako se oboje određenim prijemčivim bojama (po čemu su i dobili ime). Sadrže oko 15% DNK i oko 70% kratkolančanih proteina (histoni), dok ostatak čini RNK. U kompletnom sastavu (prije ćelijske diobe) svaki hromosom je sastavljen od dvije uzdužno priljubljene hromatide. Uzdužnu osnovu svake hromatide čini hromonema – nukleoproteinska nit, građena od pripadajuće molekule DNK i proteina. Ona je mnogostruko spiralizovana, namotana i izuvijana, što omogućava da u relativno malu zapreminu hromosoma stane na hiljade puta duža molekula DNK. Zahvaljujući tome, sve molekule DNK u jednoj ljudskoj ćeliji ukupne dužine od gotovo 2 m (oko 174 cm), ugrađene su u svega 46 hromosoma. Svaka od dvije "sestrinske" hromatide istog hromosoma sadrži po jednu identičnu kopiju iste molekule DNK nastale u nizu ćelijskih dioba, od začeća (zigota) do odraslog organizma. U toku ćelijske diobe hromatide se razdvajaju i svaka od njih se u novonastalim "kćerima" ponovo udvostručava, kompletirajući tako polazni dvohromatidni sastav hromosoma. U svim narednim ćelijskim diobama opisani ciklus se precizno ponavlja: dvohromatidni hromosom – mitoza – jednohromatidni hromosom – duplikacija – dvohromatidni hromosom. Oblik i veličina svakog hromosoma se mjenjaju tokom ciklusa ćelijske radljivosti, što posebno ovisi o stupnju spiralizacije i kondenzovanosti hromoneme, ali i od svojstava njegovih ostalih organizacionih struktura. Spiraliziranost (izuvijanost) hromosoma se povećava, a njihova dužina opada od interfaze ka metafazi, od koje ka novoj interfazi napreduje proces despiralizacije, odnosno izduživanja. Na osnovu toga, na obojenim preparatima hromosomi se uočavaju kao izuvijane niti (profaza), a mogu biti i štapićasti (metafaza) ili potkovičasti (anafaza). Pored hromoneme, u fizičkoj organizaciji hromosoma pod običnim svjetlosnim mikroskopom može se raspoznati još nekoliko njegovih funkcionalnih dijelova, kao što su: primarno suženje u kojem je centromera sa kinetohorom, sekundarno suženje, satelit (sa drškom), heterohromatin i završni region ili telomera.
UEFA Evropska liga 2009/2010 - grupna faza
Utakmice
<div id="Celtic v Rapid Beč">
Genetika
Nukleinske kiseline
mini|300px|Struktura molekule DNK mini|default|Semikonzervativna priroda replikacije molekule DNK Sve poznate pojave i procesi biološkog nasljeđivanja počivaju na osobenostima strukture i funkcije nukleinskih kiselina. To su složene organske tvari velikih lančanih molekula – polimeri (makromolekule) – sastavljene od niza karika (monomera), koje se nazivaju nukleotidi. Molekule nukleinskih kiselina sadrže mnoštvo nukleotida (tj. one su polinukleotidi); u jednom molekulu može ih biti i na desetine hiljada, što nukleinske kiseline svrstava u kategoriju najkrupnijih bioloških makromolekula. Nukleotidi nisu jednostavne građe; svaki od njih se sastoji od tri komponente: dušična baza, pentoza i fosfatna grupa – ostatak fosforne kiseline, nastao njenom ugradnjom u ovaj složeni spoj, dajući mu kiselinski karakter. Prema strukturi nukleotida, odnosno građi i funkciji polimera koje oni tvore, razlikujemo dva osnovna tipa njihovih jedinjenja; to su dezoksiribonukleinska (DNK) i ribonukleinska (RNK) kiselina.
UEFA Evropska liga 2009/2010 - grupna faza
Utakmice
<div id="Hapoel Tel Aviv v Rapid Beč">
Genetika
Strukture nukleinskih kiselina
Nukleinske kiseline su složene organske makromolekule koje učestvuju u pohrani, prijenosu i ekspresiji genetičke informacije. To su linearni polimeri koji se sastoje od različitih nukleotida, odnosno monomera. Svaki nukleotid se sastoji od tri komponente:
UEFA Evropska liga 2009/2010 - grupna faza
Utakmice
<div id="Rapid Beč v Hapoel Tel Aviv">
<div id="Hamburg v Rapid Beč">
<div id="Rapid Beč v Celtic">
Grupa F
20px Direktno kvalifikovan za šesnaestinu finala
Grupa J
20px Direktno kvalifikovan za šesnaestinu finala
Grupa L
20px Direktno kvalifikovan za šesnaestinu finala
Genetika
Strukture nukleinskih kiselina
Nukleotidi su međusobno povezani preko fosfatne grupe. Do uspostavljanja tzv. 3', 5' fosfodiesterske veze dolazi reakcijom kondenzacije hidroksilnih grupa na suprotnim krajevima nukleotida. Sinteza zahtijeva energiju (nukleotidi u reakciju stupaju kao nukleozid-trifosfati) i informaciju (genetski određeni slijed koji čini postojeća molekula DNK). Nukleotidi se prepoznaju po principu uparivanja baza i vežu s obzirom na poredak komplemenata u predlošku.
Prema strukturi nukleotida, odnosno građi i funkciji polimera koje oni tvore, razlikujemo dva osnovna tipa njihovih jedinjenja; to su:
Reprodukcija
Razmnožavanje ili reprodukcija (prokreacija, propagacija) biološki proces je u kojem roditeljske jedinke stvaraju potomstvo. Razmnožavanje je fundamentalno svojstvo sistema koji su poznati kao život. Ukratko, razmnožavanje je jedna od temeljnih diferencijalnih odrednica između žive i nežive supstance. Iako neki kristali također imaju sposobnost umnožavanja, za razliku od njih, živa bića ostvaruju samoobnovljivo i samoregulatorno autonomno potomstvo. Tako ostvaruju međugeneracijski genetički kontinuitet pripadajuće vrste. Svaki pojedinačni organizam postoji kao rezultat razmnožavanja. Postoje dva oblika reprodukcije: Spolna reprodukcija obično zahtijeva seksualnu interakciju dva organizama ili njihovih gameta. U aseksualnoj reprodukciji, svaki organizam se može razmnožiti i bez učešća drugog organizma. Ovakva reprodukcija nije ograničena samo na jednoćelijskih organizme. I kloniranju organizma je oblik bespolne reprodukcije. Bespolnom reprodukcijom organizam stvara svoje genetički slične ili identične kopije. Spolna reprodukcija je obično praćena spolnom interakcijom dvaju organizama ili gameta iste vrste, po jedan od svakog spola, a za proizvodnju potomačkih organizama čije su genetičke karakteristike izvedene od svojstava oba roditelja.
Svi oblici reprodukcije u suštini počivaju na umnožavanju molekula DNK, što omogićava umnožavanje ćelija i tkiva, razvoj organa i organizama.
Šemsa Suljaković
Počela je pjevati 1971. godine. Prvi singl snimila je 1978. godine (Otišla je ljubav s`našeg kućnog praga). 1981. godine počinje saradnju sa srbijanskim Južnim Vetrom i sa njima postiže veliki uspjeh tokom 10 godišnje saradnje (10 albuma).
Genetika
Ekspresija gena
mini|500px|centar|none|alt=Flow of genetic information.|Ekspresija gena se odvija putem [[transkripcija|transkripcije jednog polulanca DNK u iRNK i njene translacije u protein.]] Ekspresija gena je proces kojim se informacija iz gena prepisuje i prevodi u funkcionalni genski produkt. Ovi proizvodi su obično proteini, ali i ne-proteinski kodirajući geni, kao što su tRNK ili snRNK (mala nuklearna RNK), proizvodi su funkcionalne RNK. Proces ekspresije gena je svojstven svim poznatim oblicima života - eukariota (uključujući i višećelijske organizme), prokariota (bakterija i archaea), a koje koriste virus - za generiranje makromolskih sistema za održavanje životnih struktura i funkcija.
Nekoliko koraka u procesu genske ekspresije mogu biti modulirani, uključujući i transkripciju, preradu RNK, translaciju i post-modifikaciju proteina.
Regulacija ekspresije gena daje ćeliji mogućnost kontrole nad strukturom i funkcijom, a to je osnova za ćelijsku diferencijaciju, morfogenezu i svestranu prilagodljivost bilo kog organizma.
Genska regulacije može biti i osnova evolucijskih promjene, jer kontrola nad vremenom, mjestom i količinom ekspresije gena može imati dubok utjecaj na funkcije gena u ćeliji ili u višećelijskim organizmima.
U genetici, ekspresija gena je najfundamentalnija razina na kojoj genotip utiče na formiranje fenotipa. Genetički kod iz molekula DNK interpretira se putem genske ekspresije, čije osobenosti, u interakciji sa epigenetičkom i vanjskom sredinom, formiraju individualni fenotip. Takvi fenotipovi su obično izraz sinteze proteina koji kontroliraju građu i funkciju organizma, odnosno djeluju kao njihovi regulatori – enzimi, koji kataliziraju specifične metaboličke puteve karakterizacije organizma.
Prerada RNK, procesuiranje (splicing)
Prerada RNK, eng. splicing = srastanje (egzona), najznačajnija je post-translacijska modifikacija primarnog transkripta i zrenja iRNK.
Dok transkripcija kodirajućih gena za sintezu prokariotskih proteina ide preko iRNK, transkripcija eukariotskih gena daje primarni transkript RNK (pre-iRNK), koji se mora proći procesuiranje u nizu modifikacija da postane zrela iRNK.
To uključuje 5' "kaptažu", koja je uređena enzimskim reakcijama koje dodaju 7-metilguanozine (m7G) na 5' kraj pre-iRNK i na taj način štite RNK od degradacije putem egzonukleaza. Tako je 7G kaptažni faktor tada vezan u heterodimer (CBC20/CBC80), koji pomaže iRNK ilaz u citoplazmu i štite RNK od dekaptaže
Druga modifikacija je 3 otkrivanje i poliadenilacija. Ako je poliadenilacijski signal (5'AAUAAA-3 ') prisutan u pre-iRNK signal, obično se javljaju između sekvenci proteina i terminatora. Pre-iRNK se prvo rascijepi, a zatim se niz ~ 200 adenina (A) dodaje da formiraju poli (A) rep, koji RNK štiti od degradacije. Poli (A) rep je vezan više za proteine (PABP) neophodne za eksport iRNK i ponovno pokretanje translacije.
Regulacija ekspresije gena
Hromosom E. coli se sastoji od kružne molekule DNK (4,7 x 106 bp) koja kodira nekoliko hiljada različitih proteina, od kojih se samo neki sintetiziraju u određenom momentu. Neki proteini bakterijske ćelije su konstitutivni, tj. sintetiziraju se kontinuirano, nezavisno od trenutnih uslova, dok su drugi inducibilni i njihova sinteza je regulisana u skladu s intracelularnom koncentracijom pojedinih metabolita. Bakterije obično žive u vrlo promjenljivim uslovima, tako da enzimi koji su ćeliji potrebni u jednom trenutku ubrzo mogu postati suvišni, a iznenada se može pojaviti potreba za nekim drugim enzimima. Genom bakterija je organizovan tako da omogućuje veliku fleksibilnost u pogledu ekspresije pojedinih gena. Bakterija može da odgovori na promjene uslova veoma brzo, sintezom enzima koji su joj u datom trenutku neophodni, i prestankom sinteze onih za koje trenutno nema supstrata. Skoro kompletna regulacija ekspresije gena kod bakterija se odvija na nivou transkripcije. Geni bakterija su grupisani tako da se jedan do drugog nalaze oni koji kodiraju funkcionalno povezane enzime, najčešće enzime jednog biohemijskog puta. Cijeli set takvih gena sadrži samo jedan promotor i transkribuje se kao jedna transkripciona jedinica, a iRNK je policistronska. Set gena koji predstavlja jednu ekspresionu jedinicu, tj. uključuje strukturne gene i elemente koji kontrolišu njihovu ekspresiju, nazvan je operonom. Takva organizacija genoma omogućuje efikasnu i koordinisanu regulaciju seta gena, interakcijom između regulatornog proteina i zajedničkog promotora. Indukcija sinteze pojedinih enzima je veoma brza (obično traje samo nekoliko minuta) zahvaljujući i tome što su procesi transkripcije i translacije spregnuti. Translacija započinje na 5'-kraju iRNK čija je sinteza još u toku. Bakterijske iRNK su kratkoživeće, degradiraju već 1-3 minute poslije transkripcije čime se izbjegava sinteza onih proteina koji ćeliji više nisu potrebni. Osnovna saznanja o mehanizmima putem kojih se kontroliše aktivnost pojedinih gena u bakterijskim ćelijama pružila su ispitivanja regulacije sinteze inducibilnih enzima. mini|desno|alt=A cat with patches of orange and black fur.[[pigmentaciju|Krpasta obojenost mačke je rezultat različite ekspresivnosti gena za pigmentaciju na različitim površinama kože.]] mini|185px|right|alt=Ribbon diagram of the lambda repressor dimer bound to DNA.|Lambda repressor – transkripcijski faktor (zeleno) veže se kao dimer za dvostruki heliks [[DNK (crveno i plavo) i onemogućuje iniciaciju transkripcije (Iz: ).]] mini|lijevo|200px|alt=A ribbon diagram of green fluorescent protein resembling barrel structure.|Trodimenzijska struktura (zeleno fluorescentnog) [[proteina. Rezidue u centru su odgovorne za produkciju zelenog svjetla nakon izlaganja visoko energetskom plavom svjetlu (Iz: ).]]
Regulacija transkripcije laktoznog operona - negativna kontrola
Prvi model regulacije ekspresije gena kod bakterija predložili su Jacob i Monod 1961. godine, na osnovu izučavanja sinteze enzima koji su uključeni u razgradnju laktoze kod bakterije E. coli. U bakterijskom genomu se nalaze tri strukturna gena (lacZ, lacY i lacA ) koji kodiraju glavne enzime za razgradnju laktoze: 0-galaktozidazu (katalizuje razgradnju laktoze do glukoze i gataktoze), P-galaktozid permeazu (omogućava transport laktoze kroz plazma membranu) i P-tiogalaktozid acetil-transferazu (fiziološka uloga joj nije utvrđena). Ova tri gena čine jednu transkripcionu jedinicu, tzv. laktozni operon (lac operon) čiji se promotor (lacP) nalazi uzvodno od gena lacZ. Uzvodno od promotora smješten je regulatorni gen (lac-1) koji predstavlja zasebnu transkripcionu jedinicu (ima svoj promotor) i transkribuje se u monocistronsku iRNK. Ova iRNK kodira protein koji ima ulogu represora transkripcije lac operona.
U toku ispitivanja mehanizma regulacije transkripcije lac operona, izolovan je i prečišćen laktozni represor (lac++ represor) – protein koji se vezuje za niz nukleotida nazvan operator. Ovaj niz sadrži 21 bp i prisutan je u genomu E. coli u samo jednoj kopiji, a lociran je unutar promotorskog regiona lacP. Laktozni represor je tetramer koji ima visok afinitet prema operatoru (lacO). Kada se represor veže za operator, on blokira pristup RNK polimerazi i sprečava transkripciju strukturnih gena vezanih za taj promotor. S druge strane, represor ima i vezivno mjesto za šećer alolaktozu (izomer D-laktoze koji je u ćeliji prisutan onda kada je prisutna i laktoza). Kada koncentracija alolaktoze u bakterijskoj ćeliji dostigne određeni nivo, ona se vezuje za represor, izazivajući njegovu alosteričnu promjenu, usljed koje slabi njegov afinitet prema operatoru, tako da represor disocira sa operatora. Sada je transkripcija gena ponovo omogućena. Ova pojava se naziva derepresija, a ovakav vid kontrole, zasnovan na konformacionoj promjeni represora izazvanoj vezivanjem šećera, je alosterična kontrola. Kao rezultat derepresije, ćelija počinje da sintetiše enzime neophodne za razgradnju laktoze. Kada se razgradi sva prisutna laktoza, a u ćeliju iz okoline ne dospijeva nova, represor se ponovo vezuje za operator i sprečava transkripciju strukturnih gena lac operona. Prema tome, bakterija sintetiše enzime za razgradnju laktoze samo onda kada je laktoza (odnosno alolaktoza) prisutna u ćeliji, a ne i onda kada je nema.
Do sada su poznati mnogi slični primjeri kontrole transkripcije. U svim ovakvim slučajevima, specifičan ligand (kao alolaktoza), koji se naziva induktor, biva prepoznat od strane represora koji imaju visok afinitet prema operatorima. Vezivanje induktora za represor "uključuje" transkripcijsku jedinicu u blizini operatora, slabljenjem veze između represora i operatora. Međutim, poznati su i primjeri kada vezivanje induktora za represor dovodi do takve alosterske promjene represora usljed koje se njegov afinitet prema operatoru povećava, a transkripcijska jedinica ostaje "zaključana". Znači, u nekim slučajevima, kao što je lac operon, povećana koncentracija induktora stimulira, dok u drugim slučajevima inhibira transkripciju gena. lpak, u oba slučaja radi se o istom regulatornom mehanizmu, jer se u oba slučaja transkripcija odvija u odsustvu regulatornog proteina (represora), a ne odvija u njegovom prisustvu. Zato se ovakav tip kontrole naziva negativna kontrola.
Regulacija transkripcije laktoznog operona - pozitivna kontrola
Alternativa negativnoj regulaciji je pozitivna kontrola, tj. regulacija transkripcije aktivatorima. Neke transkripcione jedinice u genomu E. coli imaju relativno slaba mjesta za vezivanje RNK polimeraze (tzv. slabe promotore), pa je vezivanje ovog enzima moguće samo uz pomoć proteina aktivatora koji se vezuju za DNK u neposrednoj blizini RNK polimeraze.
"Jačina", tj. efikasnost promotora zavisi od redoslijeda nukleotida u karakterističnim, evolutivno očuvanim dijelovima promotorskog regiona od kojih se jedan nalazi 10, a drugi 35 nukleotida uzvodno od mjesta na kome počinje transkripcija. Najefikasniji bakterijski promotori na poziciji -10 sadrže niz TATAAT, a na -35 niz TTGACA. Molekula RNK polimeraze se specifično vezuje za niz na poziciji -35, dok onaj na poziciji -10 omogućuje da transkripcija započne na nukleotidu +1. Aktivatori se vezuju za nizove nukleotida koji se nalaze u neposrednoj blizini mjesta za koje se vezuje RNK polimeraza i za razliku od represora, koji onemogućuju vezivanje enzima, aktivatori to vezivanje olakšavaju. Po svemu ostalom, oni veoma liče na represore. Oni se često vezuju za induktore koji povećavaju ili smanjuju njihov afinitet prema DNK i na taj način "uključuju" ili "isključuju" odgovarajuće transkripcione jedinice. Ovakav način regulacije aktivnosti gena označen je kao pozitivna kontrola, jer se transkripcija odvija samo u prisustvu regulatornog proteina.