cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Set (mitologija)
Set je u egipatskoj mitologiji zao bog, vladar pustinja, oluja, tame, haosa, povezan sa svim neobičnim i strašnim događajima. U grčkoj mitologiji je povezan sa Tifonom.
Etimologija
mini|lijevo|140 px|Setov hijeroglif Prijevod Setovog imena nije poznat, ali je povezano sa pustinjom. Izgovaralo se *Sūtaḫ. Druga su mu imena Seth, Suty, Sutekh i Seteh. Ime Set se nalazi u imenu faraona Set-Peribsena koji se dao prikazati u liku Seta. Hijeroglif za ime Set je rabljen u riječima "oluja", "bolest" i "zbunjenost", što ga povezuje sa tim stvarima, te se u njemu nalazi glava neobične životinje.
Opis
Set je sin Geba, Zemlje i Nut (neba), vladar pustinja. Njegove su sestre Izida i Neftida, a brat mu je Oziris. Set je oženjen Neftidom. Ima crvenu kosu i bijelu kožu, pa su crvenokosi ljudi i životinje crvene dlake bili njemu posvećeni. Smatran je odgovornim za potrese, pomrčine Sunca i Mjeseca, oluje. Najneobičnija je njegova glava, koja predstavlja vuka, afričkog mravojeda, pustinjske lisice, magarca ili neku nepoznatu životinju. Sličan mu je njegov nećak Anubis, koji ima glavu šakala. U mitologiji je Set predstavljen kao čudan zao bog, te su mu pripisane sve negativne osobine. Set je i Horusov neprijatelj, ali su ponekad oni prikazani zajedno, ili čak kao Set-Horus – čovjek sa Horusovom i Setovom glavom. Zaštitnik je Gornjeg Egipta. Sa Setom je isprva bilo povezano žezlo was ("moć"), koje poslije nose svi bogovi i faraoni. Unatoč svom negativnom opisivanju, on je zaštitnik faraona: "Ja stavljam krunu na tvoju glavu, kao i disk na glavu Amona-Raa, te ću ti ja dati sav život, snagu i zdravlje." Seti I. i njegov sin Ramses II. su imali crvenu kosu, te su se poistovjetili sa ovim bogom. Natpis iz Kedeša govori o Ramsesu II.: "Njegovo Veličanstvo je bilo poput Seta, velikog u snazi, te poput Sekhmet u trenutku svog gnjeva." Set je smatran neplodnim, poput pustinje, sa homoseksualnim sklonostima, što je još jedna njegova abnormalnost. Setovo je dijete Tot, koji je rođen iz njegove glave. Setu je posvećena planeta Merkur.
Set i Oziris
mini|240 px|Sobek ( bog-krokodil ), Neftida ( Setova žena ), Set i Ma'at ( "red" ) Kad su Oziris, Izida, Neftida i Set odrasli, njihov otac Geb je Ozirisu prepustio vlast nad svijetom. Set je dobio pustinje te je bio ljubomoran na brata. Oziris i Izida su bili omiljeni u Egiptu, zbog svoje mudrosti. Neftida i Set nisu imali djece, pa je nezadovoljena Neftida spavala sa pijanim Ozirisom prerušena u svoju sestru. Svoje dijete, Anubisa, je ostavila u pustinji kad je vidjela kako izgleda. Set je za to saznao i počeo je planirati ubistvo. Prema egipatskim zapisima, pretvorio se u krokodila i napao svog brata na obali Nila. Plutarh donosi drukčiju priču. Set je sa svojim ljudskim prijateljima napravio lijep kovčeg i dao ga je Ozirisu, koji je ušao u njega, te je kovčeg bačen u Nil. Oziris se utopio, ali je Izida otišla tražiti muževo tijela. Krenula je zajedno sa Anubisom, kojeg je pronašla u pustinji, te je zatražila od Neftide da napusti Seta i pomogne joj. U Biblosu su pronašli tijelo, ali je Set potajno uzeo tijelo i rasjeko ga na komade, a spolne organe je bacio u Nil, gdje ih je pojela riba. Izida i Neftida su se pretvorile u sokolove i pronašle sve dijelove. Anubis je načinio mumiju svog oca i Oziris je uskrsnuo.
Set i Horus
Oziris i Izida su dobili sina Horusa, sa glavom sokola. Božice Wosret i Heqet su ga čuvale u močvari. Set, koji je postao vladar Zemlje, saznao je za Horusa te se pretvorio u škorpiju i ugrizao ga. Ali Izida je u pomoć pozvala Tota, i on je izliječio malog Horusa. Kad je Horus odrastao, zajedno sa svojom majkom i Totom, svojim bratićem (jer je Tot Setov sin), zatražio je od Raa egipatsko prijestolje. Set je predložio natjecanje u mjenjanju oblika. Obojica su se pretvorila u vodenkonje i Set je pokušao ubiti Horusa, ali ga je spriječila Izida, koja je ranila Seta. Set je potom Horusu izbio jedno ili oba oka, koji predstavljaju Sunce i Mjesec (zato se smatralo da su pomrčine znak Horusovog sljepila jer Horusove oči predstavljaju nebeska tijela). Horusu je božica Hator, koja se poslije udala za njega, vratila vid čarobnim napitkom, te je on kastrirao Seta, a Geb je odlučio povući svoga sina Seta sa prijestolja i prepustiti ga svom unuku Horusu.
Set i Apop
mini|140 px|Tawaret, druga Setova žena Iako je Set zao, ima i dobru stranu, kao i mnoga druga božanstva. Zmija Apop je zla kobra koja pokušava svake noći ubiti Raa. Nakon što je Horus postao kralj, Set je bio besposlen, pa ga je Ra zamolio za pomoć protiv Apopa. Set se ukrcao na Raovu solarnu barku i krenuli su u podzemlje, gdje su susreli Apopa. On se narugao Setu i posjetio ga na kastriranje, što je Seta razjarilo, pa je ubio zmiju. Tako Ra uzme Seta u svoju posadu, u kojoj je i Setov otac Geb. Ali Apop je ponovno oživio, te se Set i Apop svake noći bore, a jutarnje rumenilo je znak njihove borbe. U jednom zapisu Set kaže: "Ja sam Set, najjači od božanske skupine. Svaki dan ja uništavam Raovog neprijatelja sa Barke miliona (Raove barke), što se ne usudi niti jedan drugi bog."
Set i Tawaret
Tawaret je božica vodenkonj. Ona je povezana sa Setom jer se on pretvorio u vodenkonja tokom bitke sa Horusom. Set se njome oženio nakon što ga je Neftida napustila, te zajedno žive na sjevernom dijelu neba, u sazviježđu Veliki medvjed. Ipak, ona ga je napustila kao i Neftida. Njegovim su ženama smatrane i Neit i Astarta.
Berberi
Berberi ili Amazihi (Berberski jezici: ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⵏ, ⵎⵣⵗⵏ, romanizovano: Imaziɣen; jednina: Amaziɣ, ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ ⵎⵣⵗ) su etničke grupe nekoliko nacija, uglavnom starosjedioci Sjeverne Afrike i nekih sjevernih dijelova Zapadne Afrike. Berberi čine stanovništvo Maroka, Alžira, Tunisa, Libije, Mauritanije, sjevernog Malija, sjevernog Nigera i malog dijela zapadnog Egipta.
Berberske nacije su raspoređene na području koje se proteže od Atlantskog okeana do oaze Siwa u Egiptu i od Sredozemnog mora do rijeke Niger u Zapadnoj Africi. Povijesno gledano, berberski su narodi govorili berberskim jezikom, što je grana afroazijske jezičke porodice. Berberi Alžira bili su neovisni od vanjske kontrole tokom razdoblja vladavine Osmanskog carstva u Sjevernoj Africi. Živjeli su pretežno u tri različite nacije: Kraljevini Ait Abbas, Kraljevini Kuku i kneževini Aït Jubar. Kraljevina Ait Abbas je berberska nacija sjeverne Afrike, koja kontroliše Kabylie i okolinu od šesnaestog do devetnaestog vijeka. U španskoj historiografiji nazivaju se "reino de Labes"; ponekad ih češće nazivaju njihova vladajuća porodica Mokrani, na Berberskom At Muqran, na arapskom jeziku أولاد مقران (Ouled Moqrane). Glavni grad mu je bio Kalâa Ait Abbas, neupadljiva citadela u planinskom lancu Biban.
U sjevernoj Africi živi oko 32 miliona Berbera koji i dalje govore berberskim jezikom. Broj etničkih Berbera (uključujući one koji ne govore berberski) daleko je veći od govornika berberskog jezika, jer je veliki dio Berbera tokom mnogih decenija ili vijekova izgubio svoj izvorni jezik i prešao na druge jezike.
Smatra se da je većina stanovništva Sjeverne Afrike zapadno od Egipta berberskog su porijekla, mada se zbog arabizacije i islamizacije neki etnički Berberi identificiraju kao arabizirani Berberi.
Većina Berbera koji danas govore berberskim žive u Maroku, Alžiru, Libiji, Tunisu, sjevernom Maliju i sjevernom Nigeru. Manje grupe Berbera nalaze se i u Mauritaniji, Burkini Faso i egipatskom gradu Siwa. Postoje velike berberske zajednice imigranata koje žive u Francuskoj, Španiji, Kanadi, Belgiji, Holandiji, Velikoj Britaniji, Italiji i drugim zemljama Evrope.
Potpuna većina Berbera su muslimani suniti. Ima i znatno veliki broj Berbera koji pripadaju šiitskom islamu, kršćanstvu i ateizmu.
Porijeklo
O porijeklu Berbera ili Amaziha je jako malo poznato. Oni slove danas za autohtoni narod Sjeverne Afrike. Smatra se da su njihovi predhodnici bili Numidi, Garamanteni i Libijci. Grčki pisac historije Herodot ih spominje u svojim djelima.
Jezik
Berberi ili Amazihi su semitsko-hamitska (afroazijski jezici) jezička i narodna grupa u Sjevernoj Africi i zapadnom Egiptu. Pišu vlastitim pismom Tifinagh, ali i arapskim i latinskim pismom.
Dio stanovništva Alžira, Maroka i Tunisa je berberskog porijekla, koji je od 7. vijeka od kad traje arapska ekspanzija sve više arabiziran, tako da danas samo manje grupe stanovništva se mogu smatrati Berberima. Berbera ima i u Libiji, Mauritaniji, Egiptu i u pojedinim zapadnoafričkim zemljama, najviše u Nigeru, Čadu i Maliju.
Kultura
Berberi su bili matrijarhalno organizirani. S izuzetkom Tuarega svi Berberi imaju stalna prebivališta. Oni posjeduju vlastiti kalendar, koji je zamalo pao u zaborav. Njihov početak računanja vremena počinje 950. p. n. e. Taj datum odgovara krunisanju berberskog kralja, poznatog pod imenom Šeshonk I. u Egiptu, on osniva dinastiju Bubastida, nazvanu tako prema glavnom gradu Bubastis u Nildelti.
Pohorje
Pohorje je planina u sjeverozapadnoj Sloveniji. Pretežno je obrasla crnogoričnim drvećem.
Proteže se između Drave na sjeveru te Dravsko-Ptujskog polja, na zapadu seže do Dravograda, a na istoku do Maribora, a na jugu do Slovenskih Konjica.
Različiti dijelovi planine imenovani su po obližnjim krajevima:
Veći vodotoci su Lobnica, Bistrica, Pohorje (rijeka), Dravinja i Mislinja.
Najviši vrhovi su:
Poznata sportsko-rekreacijska središta su: Tri kralja, Bellevue, Bolfenk, Areh, Ribarska koča, Kope i Rogla.
Na skijaškom stadionu, u podnožju Pohorja (kod Maribora), održava se utrka za Svjetski kup u alpskom skijanju (za žene) Zlatna lisica.
Opservacija
mini|Osmatranje vazdušnog saobraćaja u Finskoj
Vrste posmatranja u društvnim naukama
Ova klasifikacija posmatranja iz više razloga ne zadovoljava, jer mješa dva sasvim različita kriterija:
Posmatrač u posmatranju sa učestvovanjem može da se prema posmatranoj sredini nalazi u najmanje četiri različita društvena odnosa:
Teškoće postizanja sistematičnosti posmatranja
Važno je da istraživač stalnim neposrednim dodirom sa stvarnošću proširuje svoje primatno iskustvo na onom području koje ga posebno zanima i koje neposrednije istražuje. Ali, ako bi se posmatranje svelo na heurističku ulogu, ono bi ostalo vrlo nerazvijen oblik naučnog prikupljanja podataka. Jedan od razloga je što nekoliko gotovo imanentnih osobina posmatranja znatno otežavaju postizanje njegove sistematičnosti:
Nastojanja da se sistematiziraju kompleksniji oblici posmatranja u društvenim naukama
H. Beker i B. Džir ističu da u dugotrajnim i kompleksnijim istraživanjima na osnovu posmatranja treba razlikovati četiri faze ili četiri zadatka, koji ne slijede vremenski jedan za drugim nego se stalno međusobno prepliću:
Ablacija
Ablacija (lat. ablatio = odnošenje) je uklanjanje materijala sa površine nekog objekta. Pojam se susreće u tehnici svemirskih letova, geologiji i medicini.
Bela IV, kralj Ugarske
Bela IV (29. novembar 1206 – 3. maj 1270) bio je kralj Ugarske od 1235. do 1270. i vojvoda Štajerske od 1254. do 1258. Kao najstariji sin ugarskog kralja Andrije II, okrunjen je na inicijativu grupe uticajnih plemića tokom vladavine njegovog oca 1214. godine. Njegov otac, koji se oštro protivio Belinom krunisanju, je odbio da mu da pokrajinu kojom će vladati do 1220. godine. Godine 1220., Bela je imenovan za vojvodu Slavonije koji je imao juridikciju na Hrvatsku i Dalmaciju. U isto vrijeme, ženi se Marijom, kćerkom Teodora I Laskarisa, cara Nikeje. Od 1226. godine, upravljao je Transilvanijom kao vojvoda. Podržavao je kršćanske misionare u paganskom plemenu Kuman koji su nastanjivali istok ove pokrajine. Neki kumanski poglavica je priznao njegov suverenitet i dobio titulu kralja Kumanije 1233. godine. Nakon smrti kralja Andrije 21. septembra 1235. godine, Bela je naslijedio ugarsko prijestolje. On je pokušao da obnovi kraljevsku vlast, koja je bila smanjena tokom vladavine njegovog oca. U tu svrhu, revidirao je zemljišne grantove i povratio bivša kraljevska imanja, što doprinosi nezadovoljstvu plemića i prelata.
Ablacija
U geologiji ablacija je proces nestajanja leda ili snijega zbog otapanja, isparavanja, sublimacije, deflacije ili otkidanja ledenih brijegova i santi.
Bela IV, kralj Ugarske
Mongoli napadaju Ugarsku i uništavaju Belinu vojsku u bici kod Mohija 11. aprila 1241. godine. On je pobjegao sa bojnog polja, ali su ga mongoli jurili do Trogira na obali Jadranskog mora. Iako je preživio invaziju, mongoli su devastirali zemlju prije njihovog neočekivanog povlačenja u martu 1242. godine. Bela je uveo radikalne reforme kako bi pripremio kraljevstvo za drugu mongolsku invaziju. Dozvolio je baronima i prelatima da podignu kamene tvrđave i postave svoje privatne oružane snage. Time je promovisao razvoj utvrđenih gradova. Tokom njegove vladavine, hiljade kolonista je stiglo iz Svetog rimskog carstva, Poljske i drugih susjednih regija kako bi se naselili na napuštenim imanjima. Svojim naporima u obnovi devastiranim prostora dobio je epitet "drugi osnivač države" (mađarski: második honalapító).
Nakon toga, uspostavio je odbrambeni savez protiv mongola sa knezom Kijeva Danilom Romanovičem, poljskim knezom Boleslavom V i drugim rusinskim prinčevima. Njegovi saveznici sa ga podržali u zauzimanju vojvodstva Štajerske 1254. godine, ali ga je izgubio od češkog kralja Otakara II šest godina kasnije. Tokom njegove vladavine, stvorena je velika tampon zona koja je uključivala Bosnu, Srbiju i druge zemlje na južnoj granici Ugarske. Njegov odnos sa najstarijim sinom i nasljednikom Stjepanom, je postao napet jer je kralj favorizirao kćerku Anu i najmlađeg sina Belu. Bio je prisiljen da ustupi teritorije Kraljevine Ugarske istočno od Dunava svom sinu Stjepanu, što je izazvalo građanski rat koji je trajao do 1266. godine. Ipak, Bela je bio poznat po svojoj pobožnosti i umro je kao franjevački tercijar, a njegove tri kćerke Kunigunda, Jolanda i Margareta su proglašene sveticama od strane Svete Stolice.
Rani život
Bela je bio najstariji sin ugarskog kralja Andrije II i njegove supruge Gertrude od Meranije. Kao beba Bela je vjerovatno bio prisutan kada je grupa zavjerenika ubila njegovu majku 28. septembra 1213. godine. Nakon ubistva, njegov otac je naredio smaknuće samo lidera urotnika i oprostio ostalim članovima grupe, što je rezultiralo Belinom antipatijom protiv svog oca. Kasnije je imao namjeru da se osveti.
Kada je njegov otac otišao u Svetu zemlju u augustu 1217. godine, Bela je boravio kod majčinog ujaka, Bertholda od Meranije, u to vrijeme nadbiskupa Kalocsa, u tvrđavi Stejr u Štajerskoj.
Mlada vladavina
1220. godine Bela se ženi Marijom Laskorinom, kćerkom cara Teodora I u Nikeji. Njegov otac mu daje da upravlja Slavonijom. Međutim, kralj Andrija II, koji je ugovorio Beli brak sa Marijom, nagovorio ga je da se rastavi od svoje supruge 1222. godine. Međutim, papa Honorio III nije želio da proglasi njihov brak nevažećim, tako da je Bela vratio svoju ženu i pobjegao u Austriju strahujući od svog oca. Konačno, kralj Andrija II postigao je dogovor sa sinom uz posredovanje pape i Bela je ponovo preuzeo upravljanje nad Slavonijom.
Kao guverner, Bela je počeo, uz odobrenje pape, da proširuje svoju vlast. On je opsjedao Klis, tvrđavu jednog hrvatskog barona dok je nije predao.
1226. godine njegov otac mu je povjerio Transilvaniju sa titulom vojvode. Tu je Bela pomogao misionarima u plemenu Kumanu, koji su se naselili  na teritoriju zapadno od rijeke Dnjestar. Kao rezultat njihovog misionarskog rada, dva plemena Kumana, Bartz i Membrok su kršteni. U međuvremenu je Bela zauzeo i Banat.
1228. godine počeo je da, uz odobrenje svog oca, da revidira "nepotrebno i bez rezultata" donacije svog oca na cijeloj teritoriji kraljevstva. Međutim, njegov vojni neuspjeh u Haluchu, u kojem mu pomaže njegov brat Andrija, oslabio je njegov uticaj. 1230. godine Bela učestvuje u vojnoj ekspediciji sa svojim ocem protiv Austrije.
Njegov odnos sa ocem postao je gori kada se kralj Andrija II oženio, 14. maja 1234. godine sa Beatris d'Este, koja je bila trideset godina mlađa od njega.
Prve godine vladavine
Kada mu je umro otac 21. septembra 1235. godine, Bela se popeo na tron. Okrunio ga je nadbiskup Robert od Estregona 14. oktobra u Szekesfehervaru. Ubrzo nakon toga, on je optužio njegovu mladu maćehu i glavnog savjetnika svog oca, za preljubu i naredio njihovo hapšenje.
Belin glavni cilj je bio da obnovi kraljevsku vlast koja je oslabila za vrijeme vladavine njegovog oca. Naredio je spaljivanje svog savjetnika, jer je želio da ih prisili da stoje u prisustvu kralja. Želio je da ojača položaj gradova, te je izdao povelju Szekesfehervar i odobrio je nove privilegije u nekoliko ključnih gradova u kraljevstvu (Pest, Trnava, Banska Štiavnica, Krupina, Zvolen i Esztergon).
Poslao je fratra Juliana da nađe ugarska plemena koja su ostala u svojoj istočnoj domovini. Fratar Julian, nakon sastanka sa istočnim mađarima, vratio se u Ugarsku 1239. godine i upoznao Belu o planiranoj mongolskoj invaziji na Europu. Bela je izvršio mjere predostrožnosti protiv Mongola, tako da je odobrio azil za 40.000 Kumana koji su pobjegli iz Rusije u zamjenu za vojnu službu. Međutim, nomadska kultura Kumana izazvala je napetosti između njih i Mađara.
Bela je pokušao da ojača istočne granice svog kraljevstva, ali su mongolski vojnici, na čelu sa Batu kanom, uspjeli probiti graničnu odbranu 12. marta 1241. godine. Bela nije imao dobre odnose sa svojim baronima, koji su odbijali da se mobiliziraju. Oni su zahtjevali protjerivanje Kumana, koje je Bela odbio. To je dovelo do mobiliziranja barona i protjerivanja Kumana u Bugarsku.
Mongolska invazija Ugarske
Nakon odlaska Kumana, Bela je izgubio najvrednijeg saveznika, ali je poveo vojsku od 100.000 ljudi protiv Mongola. Ugarska vojska je pretrpjela poraz u bitci na Mohi 11. aprila 1241. godine. Nakon katastrofalnog poraza, Bela je pobjegao u Presburg (Bratislava), a potom u Hainburg gdje je od vojvode Frederika II od Austrije oduzeo riznicu i prisilio ga da mu ustupi tri zapadna okruga svog kraljevstva u Austriji.
Bela je zatim pobjegao iz Hainburga u Zagreb, odakle je poslao svog izaslanika caru Frederiku II i papi Grguru IX da traži njihovu pomoć protiv Mongola. On je čak prihvatio i da se Mađarska pripoji Svetom Rimskom carstvu u slučaju da njene trupe zauzmu Ugarsku, ali nijedan zapadni saveznik nije pružio bilo kakvu pomoć.
U međuvremenu, Mongoli su pljačkali teritorije kraljevstva zapadno od Dunava - Pešta je bila spaljena. Kada se smrznuo Dunav u januaru, Mongoli su poslali vojsku u Hrvatsku da uhvate Belu. Tatari pod vodstvom Kadana vjerovali su da se kralj krije u tvrđavi Klis. Prvo su ušli u Zagreb, a zatim su marširali niz dalmatinsku obalu. Bela se krio na otoku Rabu. Iako je bio dobro čuvan, Bela je bio prestrašen i preselio se u Trogir, sa koga je mogao brodom pobjeći u Italiju. To se pokazalo nepotrebno. Kadan je bio previše iscrpljen i ostao je u Rijeci sa 10.000 ljudi.
Mongoli su napadali dalmatinske gradove bez većih uspjeha, jer planinski teren nije bio pogodan za mongolsko ratovanje. Kada su Mongoli u invaziji na Austriju bili na periferiji Beča, stigla je vijest da je Ogedei kan umro u Mongoliji, te su se vratili da učestvuju u izborima za novog Kana. Time je centralna Europa bila spašena.
Drugi osnivač naše države
Nakon mongolske invazije Mađarske, Bela je počeo graditi svoju unutrašnju politiku. Na osnovu iskustava okupacije, počeo je da daje imanja svojim partizanima, istovremeno je počeo graditi tvrđave kako bi se mogao oduprijeti osvajačima. Također je ohrabrio gradove da podižu zidove kako bi se zaštitili. Pozvao je natrag sve Kumane u Mađarsku i dao im puste teritorije između rijeke Dunav i Tise.
Zbog svoje uspješne unutrašnje politike, Mađari ga prozivaju "drugi osnivač" kraljevstva.
Vanjsko proširenje
1242. godine Bela predvodi trupe protiv vojvode Frederika II od Austrije. Uspijeva zauzeti Sopron i Koszeg, te je primorao vojvodu da se odrekne tri okruga koja je okupirao za vrijeme mongolske invazije.
30. juna 1244. godine, Bela je sklopio mir sa republikom Venecijom, gdje je predao Zadar, ali je zadržao druge dalmatinske gradove.
Na njegov zahtjev, papa Grgur IX je oslobodio Belu IV njegove zakletve date Svetom Rimskom caru tokom mongolske invazije 21. augusta 1245. godine. Ubrzo nakon toga, vojvoda Frederik od Austrije je izvršio napad na Ugarsku. On umire u borbi kod rijeke Leite. Njegovom smrću, bio je član doma Babenger, počela je borba za vlast nad Austrijom i Štajerskom.
Bela je odlučio da interveniše u borbi za nasljeđivanje, te je uredio brak između Gertrude od Austrije, nećakinje pokojnog vojvode Frederika II od Austrije i Romana Daniloviča, sina princa Danila. 1252. godine on je vodio svoju vojsku protiv Austrije i okupirao je Bečki bazen. Međutim, kralj Otokar II, čija je supruga bila Margareta, sestra vojvode Frederika II, također je želio to vojvodstvo. Tada je Bela odlučio krenuti protiv Moravije, ali nije mogao zauzeti Olomuc, pa je započeo pregovore sa kraljem Bohemije uz papino posredovanje. Konačno, Bela je zaključio mir sa kraljem Otokarom II u Presburgu. Oba vladara su prihvatila papin prijedlog podjele Babengerove baštine. Tako je kralj Bela IV dobio vojvodstvo Štajersku, kralj Otokar II vojvodstvo Austriju.
Borba sa svojim sinom
Bela je imao najstarijeg sina Stefana, ali nije htio da dijeli vlast sa njim. Međutim, Stefan je regrutovao vojsku protiv svoga oca i nagovorio je Belu da mu ustupi Transilvaniju 1258. godine.
Iste godine, u Štajerskoj je izbila pobuna, ali su je ugarske trupe ugušile. Nakon njegove pobjede, Bela je imenovao svoga sina za vojvodu Štajerske. Međutim, ponovo su se pobunili protiv mađarske vladavine uz podršku kralja Otokara II. Bela i njegov sin započinju vojnu kampanju protiv kralja Otokara II, ali njihove trupe bivaju poražene 12. jula 1260. godine u bitci kod Kresenbruna. Nakon borbe, Bela se odrekao prava na vojvodstvo Štajersku u ime kralja Češke, kada je zaključio mir u Presburgu.
Ubrzo nakon mirovnog sporazuma, Stefan je ponovo preuzeo Transilvaniju. Bela i njegov sin zajedno su krenuli sa svojom vojskom na Bugarsku 1261. godine. Ipak, Bela je ovog puta poveo svoga mlađeg sina, pa je njegov odnos sa starijim sinom postajao sve napetiji. Njih dvojica su ubrzo došli u sukob. Konačno, nadbiskupi Filip od Esztergoma i Smaragd od Kalocsa su počeli da posreduju između njih i oni su potpisali sporazum u ljeto 1262. godine u Bratislavi. Na osnovu sporazuma, Stefan V je vladao dijelom kraljevine istočno od Dunava.
Međutim, njihovo pomirenje je bilo samo privremeno. 1264. godine Bela je poslao trupe protiv svoga sina, te mu zarobljava suprugu i sina, a Stefan se povlači u dvorac Feketehalom. Međutim, on uspijeva otjerati trupe svoga oca i započinje kontranapad. Stefan V je pobijedio svoga oca u bitci kod Isaszega u martu 1265. godine. Bela je potpisao mir 23. marta 1266. godine u samostanu Blažene Djevice, u kojem daje sinu istočne dijelove kraljevstva.
Posljednja godina
Bela je izgubio omiljenog sina u ljeto 1269. godine. Nakon toga, njegova omiljena kćerka Ana, imala je više uticaja kod njega. Ona je bila sa njim sve do njegove smrti.
Brak i djeca
1218. godine se ženi sa Marijom Laskarinom, kćerkom cara Teodora I Laskarina u Nikeji. Imao je desetoro djece: mini|lijevo|300px|Karta jugoistočne Evrope sa položajem [[Hrvatsko Kraljevstvo|Hrvatsko-ugarskog kraljevstva u vrijeme mladosti Bele IV.]]
Purpurna ruža Kaira
Purpurna ruža Kaira američka je fantastična komedija iz 1985. koju je režirao Woody Allen prema vlastitom scenariju. Radnja se vrti oko plahe Cecilije (Mia Farrow) kojoj jednog dana u kinu filmski lik Tom (Jeff Daniels) siđe sa platna te se zaljubi u nju. Film kroz tu priču govori o uticaju umjetnosti i mašte na živote ljudi. Woody Allen je u nekoliko navrata izjavio da mu je ovo jedan od najdražih filmova koje je režirao.
Allenovo mišljenje
Godine 2001. Woody Allen je u intervjuu kod National Film Theatre izjavio da je Purpurna ruža Kaira jedan od njegovih rijetkih filmova koji su ispali baš onako kako je on htio. Izjavio je: "Purpurna ruža je film kod kojeg sam se zaključao u svoju sobu kako bi ga pisao... Napisao sam ga napola no nije išao nikuda pa sam ga odložio. Nisam znao što da učinim s njim. Igrao sam se sa drugim idejama. Tek kada me je pogodila ideja, mnogo vremena kasnije, da stvarni glumac dođe u grad te da ona mora birati između filmskog glumca i stvarnog glumca a izabere pravog glumca a on ju odbaci, je to postao pravi film. Prije toga to nije bio. No cijela stvar je imala temelje".
Paraziti
Paraziti (grč. para = pored i sitos = hrana) su organizmi koji se hrane na račun drugog organizma (nazvanog domaćin) u toku dužeg vremenskog perioda. Kao posljedica specifičnog načina života kod parazita se javlja niz adaptacija koje se ogledaju u tome da neki organi zakržljaju ili nestanu, dok se na njihov račun razvijaju drugi. Posljedice prisustva parazita po domaćina mogu varirati od malih promjena u ponašanju, preko očitih patoloških promjena u tkivima, do smrti u nekim slučajevima.
Generalni ekološki odnosi parazita i domaćina se nazivaju parazitizam, a bolesti koje uzrokuju paraziti parazitske bolesti.
Podjela parazita
Prema broju domaćina u kojima parazitiraju, parazite možemo podijeliti na:
Odnos parazita prema domaćinu može biti:
U pogledu mjesta u domaćinu u kome parazitiraju dijele se na:
Prema vremenu provedenom u domaćinu dijele se na:
IC 1610
IC 1610 (također poznat kao MCG -3-3-20 i PGC 3681) je spiralna galaksija koja je udaljena oko 259 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Kit. Najveći prečnik je 1,40 (106 hiljada sg) a najmanji 1,0 uglovnih minuta (75 hiljada sg). Prvo otkriće je napravio Lewis Swift 13. decembra 1895. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Uranij
Uranij (nazvan po planeti Uran) jeste hemijski element sa simbolom U i atomskim brojem 92. U periodnom sistemu elemenata nalazi se u grupi aktinoida (7. perioda, f-blok). On je metal, čiji su svi izotopi radioaktivni. Prirodni uranij, koji se u prirodi nalazi u sastavu nekih minerala, sastoji se iz 99,27% izotopa 238U, 0,72% 235U, te vrlo malih količina 234U (0,0055%). Ovaj element dobio je poseban značaj nakon otkrića razbijanja atoma 1938. godine. Izotop 235U se može razbiti djelovanjem termičkih neutrona čime se omogućava lančana nuklearna reakcija razbijanja atoma, a osim toga nastaje i izuzetno rijedak izotop plutonija 239Pu, jedini prirodni nuklid ovog elementa. Iz ovog razloga, uranij je pronašao primjenu kao izvor primarne energije u nuklearnim centralama i nuklearnom oružju.
Historija
thumb|110px|lijevo|Ploča na mjestu gdje je prvi put pronađena ruda uranija 1789. (uraninit) u blizini grada [[Johanngeorgenstadta]] Uranij je 1789. godine otkrio njemački profesor hemije i apotekar Martin Heinrich Klaproth, koji je u to doba živio u Berlinu. Klaproth je uranij izdvojio iz minerala uraninita (poznatog i pod imenom pehblenda). Dobio je ime po planeti Uranu (a time i prema božanstvu iz grčke mitologije, Uranu), kojeg je osam godine ranije (1781) otkrio astronom William Herschel. Dana 24. septembra 1789. Klaproth je svoje otkriće elementa objavio u govoru pred Kraljevskom pruskom akademijom nauka. Njegovo otkriće najprije je nazvano uranit, a naredne godine, 1790. promijenjeno je u uranij. Ruda koju je ispitivao Klaproth, poticala je iz rudnika "Georg Wagsfort" kod njemačkog grada Johanngeorgenstadta u današnjoj Saksoniji, na samoj granici sa Češkom. On je rudu tretirao kiselinama te je jako zagrijavao. Kao rezultat dobio je crni prah kojeg je nazvao uran. Činjenica jeste da je zaista identificirao novi element, ali ono što je dobio nije bio elementarni uranij nego njegov oksid. Tek 50 godina kasnije, 1841. francuski naučnik Eugène Peligot uspio je dobiti čisti metalni uranij. U prvoj polovini 19. vijeka uranij se dobijao zajedno sa drugim mineralima u češkom gradu Jáchymovu, kao i iz nekoliko nalazišta i rudnika u engleskom Cornwallu.
thumb|110px|lijevo|Zeleno-žuta ploča za tortu sa postoljem od uranijskog stakla Spojevi uranija tokom cijelog 19. vijeka korišteni su za bojenje stakla i keramike, kao i za bojenje svakodnevnih dekorativnih predmeta u zeleno-žutu boju, poput vaza, ključeva, čaša i drugo. Proizvođači stakla iz Joachimsthala (Češka) koristili su tehnike bojenja stakla uranijem već 1826. godine. Upotreba uranija za bojenje stakla nastavljena je sve do sredine 20. vijeka, nakon čega je uranij zamijenjen drugim manje opasnim obojenim mineralima. Keramičke glazure obojene u paleti od narandžaste do jarko crvene korištene su u mnoge svrhe počev od posuđa pa do arhitektonske opreme. U oblasti fotografije, dugi niz godina 20. vijeka koristio je uranil-nitrat u svrhu toniranja u crveno i smeđe dijapozitivskih ploča na bazi platine i brom-srebra. Rizici po zdravlje pri upotrebi ili sakupljanju uranijskog stakla i keramike sa uranijskom glazurom, do danas su predmet spora između kolekcionara i naučnika. Da je uranij radioaktivan, prvi je utvrdio Henri Becquerel 1896. godine. Uranij se smatrao elementom sa najvišim atomskim brojem koji se može naći u prirodi. Tek 1971. su otkriveni sićušni tragovi izotopa plutonija 244Pu u prirodi, tako da se danas plutonij smatra prirodnim elementom sa najvećom atomskom težinom u periodnom sistemu.
Fizičke
Uranij je relativno mehak, srebrenasto-svijetli metal velike gustoće. Javlja se u tri alotropske modifikacije.
Uranij-rodij-germanij (URhGe) je prva otkrivena legura koja u izuzetno snažnim magnetnim poljima iskazuje protočno invarijantnu (reentrantnu) superprovodljivost.
Hemijske
Uranij u obliku praška je samozapaljiv. Većina kiselina rastvara uranij u metalnom obliku, dok ga baze ne napadaju. Stajanjem na zraku, na površini metalnog uranija nastaje sloj oksida koji ga štiti od daljnje oksidacije.
Uranij gradi cijeli niz spojeva u kojim se može nalaziti u stanjima od +2 do +6. Boja kompleksa uranija po pravilu jako zavisi od oksidacijskog broja, ali i od liganda u okruženju. U vodenim rastvorima, kao i u čvrstim spojevima najčešće se javljaju sljedeće kombinacije boje i oksidacijskog stanja: U3+ (ljubičast), U4+ (zelen), UVO2+ (roza) i UVIO22+ (žut). U nevodenim rastvorima sa organskim ligandima najčešće se javljaju neke druge kombinacije boja. Uranij u prirodi pretežno se javlja u valencijama +4 ili +6. Četverovalentni minerali uranija u vodi sa normalnim pH uslovima okruženja su gotovo nerastvorljivi. Spojevi uranija su vrlo otrovni. Otrovnost zavisi između ostalog i od njihove rastvorljivosti. Lahko rastvorljive soli uranila su najotrovnije, dok su teško rastvorljivi oksidi manje otrovni. Uranij je teratogen tj. uzrokuje deformacije i/ili oštećenja ploda (fetusa) u utrobi.
Biološke
Kod proteobakterija iz roda Desulfovibrio otkrivena je sposobnost da koriste uranij kao primalac (akceptor) elektrona, pri čemu se uranij(VI) reducira na uranij(IV). Vrsta Desulfovibrio vulgaris koristi citohrom-c3 kao uranij-reduktazu. Međutim, kada je uranij(VI) dostupan za bakteriju kao jedini koristi primalac elektrona, nije zabilježen rast bakterije. Jedna od bakterija koja može koristiti uranij(VI) kao jedini primalac elektrona i pri tom još raste jeste Geobacter metallireducens iz porodice Geobacteraceae.
Nerastvorljivi uranij se može mobilizirati putem bakteriološke aktivnosti. U aerobnim uslovima okoline željezo-sumporne bakterije Thiobacillus ferrooxidans i Leptospirillum ferrooxidans mogu oksidirati pirit (FeS2) do željezo(II)-sulfata (FeSO4) i zatim do željezo(III)-sulfata (Fe2(SO4)3). Ioni željeza(III) mogu oksidirati nerastvorljivi uranij(IV) do rastvorljivog uranija(VI).
Redukcija rastvorljivog uranija(VI) do nerastvorljivog uranija(IV) djelovanjem prokariota se razmatra kao moguća metoda biološke sanacije podzemnih voda kontaminiranih uranijem i opasnim otpadom.
Rasprostranjenost
thumb|180px|lijevo|Ruda uranija (uraninit, pehblenda) Uranij u prirodi se ne nalazi samorodan, već u sklopu oksidnih minerala. Neki od značajnijih minerala uranija su, između ostalih, brannerit i uraninit (oksidi), torbernit, heinrichit i karnotit (fosfati, arsenati i vanadati) kao i kofinit i uranofan (silikati). Ukupno je do danas otkriveno oko 230 minerala koji u svom sastavu sadrže uranij. Međutim, većina njih ima samo lokalni značaj za privredu. U sedimentarnim nalazištima mogu se javljati i pseudomorfoze minerala uranija (većinom uraninit u obliku pehblende) srasle sa fosilima drveta ili bakterija.
Dva odlučujuća faktora za raspodjelu radioaktivnog elementa uranija na Zemlji su, kao prvo, litofilni karakter elementa a zatim i njegova različita mobilnost u vodenim rastvorima u oksidirajućim ili reducirajući uslovima okruženja. Litofilni karakter uranija odgovoran je za to da se on obogaćuje u magmatskim stijena bogatim silikatima. Stoga po pravilu, felzitski magmatiti poput granita kao plutonita ili riolita kao vulkanita sadrže najvišu koncentraciju uranija. Kontinentalna Zemljina kora je područje na Zemlji sa najvišim prosječnim udjelom uranija od oko 2,5 ppm, dok okeanska Zemljina kora i Zemljin omotač općenito imaju znatno manji udio ovog elementa. U magmatskim stijenama uranij se pretežno srastao u pratećim mineralima poput cirkona ili monacita, prema kojim se vrlo dobro može procijeniti starost stijena.
Različita rastvorljivost uranija u oksidirajućim ili reducirajućim okruženjima u rastvorima jeste drugi odlučujući faktor za raspodjelu uranija, te igra vrlo značajnu ulogu u nastajanju uranijevih depozita i nalazišta. U oksidirajućim uslovima (UO22+), uranij u vodenim rastvorima je relativno mobilan, dok je u reducirajućim uslovima (U4+) veoma slabo i teško rastvorljiv. Stoga su redoks granice vrlo često faktori koji određuju izdašnost nalazišta uranija. Osim navedenih faktora i nekih drugih nepomenutih, postoji cijeli niz nalazišta uranija počev od hidrotermalnih magmatskih pa sve do sedimentarnih vrsta. Međunarodna agencija za atomsku energiju razlikuje neke od najvažnijih pojedinačnih tipova.
Posebnost među nalazištima predstavlja prirodni nuklearni reaktor Oklo u Gabonu, kao i neka susjedna nalazišta uranija. Za njega je poznato da se u njemu već 1,5 do dvije milijarde godina odvijaju lančane nuklearne reakcije u prirodnom okruženju, pri čemu su nastali i neki izotopi plutonija. U običnom zemljištu, uranij se nalazi kao element u tragovima. Američka agencija za otrovne supstance i registar oboljenja (ATSDR) procijenila je da se u gornjih 33 cm zemljišta na površini od oko jedne kvadratne milje (2,58998 km2) prosječno nalazi oko četiri tone uranija, što otprilike odgovara oko 1,5 tone po kvadratnom kilometru.
Uranij vezan u kompleksima je također vrlo uobičajen element u hidrosferi. Koncentracija uranija u morskoj vodi iznosi oko 3,3 µg/l za razliku od dosta različitih koncentracija u rijekama (naprimjer od 0,03 µg/l u Amazonu do 3,9 µg/l u Gangesu). To ukazuje da se uranij u morskoj vodi stalno obogaćuje. Njemačke rijeke po pravilu sadrže koncentraciju uranija između 1 i 3 µg/l. Izvor uranija nalazi se u geogenim područjima kroz koja protiču rijeke. U nekim slučajevima, sadržaj uranija u rijekama potiče i od ljudskog uticaja naprimjer zbog korištenja fosfatnih đubriva koja sadrže uranij ili iz rudnika uranija. Korištenje vode za piće u kojoj je povećana koncentracija uranija može dovesti do pojave raka bubrega. Iz tog razloga, Svjetska zdravstvena organizacija (WHO) preporučuje gornju granicu udjela uranija u vodi od 30 µg/l.
Najveće svjetske rezerve rude uranija, prema podacima Međunarodne organizacije za atomsku energiju (IAEA) nalaze se u: SAD, Nigeru, Australiji, Kazahstanu, Namibiji, Južnoafričkoj Republici, Kanadi, Brazilu, Rusiji, Ukrajini i Uzbekistanu. Uranij u tragovima je sadržan u kamenom uglju i lignitu. Godišnje se za potrebe proizvodnje električne energije sagori ogromna količina uglja koja, između ostalog, sadrži oko deset hiljada tona uranija i 25 hiljada tona torija, koji dalje ili dospijevaju u okolinu ili se nakupljaju u filterima za prašinu i pepelu. U manjem broju slučaja, postoje određena nastojanja da se uranij izdvaja iz pepela nastalog u termoelektranama. Na području Njemačke tokom 2009. je pokrenuto istraživanje o povezanosti između povećanog sadržaja uranija u mineralnim vodama i vodi za piće te geologiji vodonepropusnih stijena. Rezultati su pokazali da se povećani udio uranija prvenstveno javlja u formacijama stijena kao što su stijene gornjeg trijasa ili obojeni pješčar, a one sami po sebi imaju geogeno povećani udio uranija. Međutim, mjestimično su pronađene količine uranija porijeklom iz poljoprivrednih fosfatnih đubriva a koje su dospjele u podzemne vode. Takvi sirovi fosfati mogu sadržavati od 10 do 200 mg/kg uranija, što pri uobičajenoj primjeni i upotrebi đubriva može dovesti da se udio uranij u zemljištu poveća za oko 5 g/ha godišnje.
Dobijanje
thumb|lijevo|180px|Deset najvećih svjetskih proizvođača uranija (2008) Ukupna svjetska proizvodnja uranija 2006. iznosila je 39.603 tone. Zemlje s najvećom proizvodnjom su Australija, Kanada, Rusija, Niger, Namibija, Kazahstan, Uzbekistan, Južnoafrička Republika i SAD. Do 1990. bivša Istočna Njemačka (DDR) bila je četvrta u svijetu po proizvodnji uranija, uglavnom za potrebe SSSR-a i sovjetskog nuklearnog programa. Nakon reunifikacije Njemačke, većina rudnika uranija u istočnoj Njemačkoj je zatvorena.
Potrošnja uranija 2006. godine u svijetu iznosila je 66.500 tona, a Međunarodna agencija za atomsku energiju (IAEA) je procijenila da će se zbog gradnje novih nuklearnih centrala potrošnja do 2030. povećati na 93.775 do 121.955 tona. Proizvodnja pokriva oko 60 % današnjih potreba, a ostatak se pokriva iz nagomilanih zaliha, ponovne prerade i ugašenih nuklearnih centrala. Prema procjenama IAEA, Greenpeacea i organizacija iz oblasti nuklearne energije, postoje dosta različita mišljenja i podaci o svjetskim izvorima i budućem obimu proizvodnja i potrošnje uranija, kao i preostalog vremena do potpunog iscrpljenja svjetskih zaliha. Procjene se kreću između 20 i 200 godina. Kopanjem uranijeve rude na površinu osim uranija dospijevaju i proizvodi njegovog radioaktivnog raspada, kao što je naprimjer plemeniti gas radon. U vezi s tim dolazi do oslobađanja materija štetnih za okolinu i zdravlje.
Prerada rude
desno|thumb|180px|Praškasti "[[žuti kolač"]] Uranijeva ruda, naprimjer uraninit (pehblenda, ) ili karnotit ( · 1,5 ), najprije se zakiseljava sumpornom kiselinom ali umjesto nje može se tretirati i sodom (natrij-karbonatom). Nakon zakiseljavanja, nastali rastvor se tretira amonijakom pri čemu se istaloži "žuti kolač". On prvenstveno sadrži amonij-diuranat ((NH4)2U2O7), a može sadržavati i razne poliuranata, uranil-hidroksid i uranil-sulfat. U rastvor koji je tretiran alkalnim sredstvima najprije se dodaje natrij-hidroksid, pri čemu se istaloži natrij-diuranat. Da bi se natrij uklonio, taj spoj se rastvara u te se pomoću amonij-hidroksida istaloži kao (NH4)2U2O7. "Žuti kolač" se najprije rastvara s dušičnom kiselinom, čime se nerastvorljive nečistoće istalože te se filtriranje ili centrifugiranjem izdvajaju. Iz rastvora se može iskristalizirati sirovi uranil-nitrat (UO2(NO3)2). Zatim se rastvor uranil-nitrila ekstrahira tributilfosfatom u takozvanom PUREX procesu, te se parenjem i pranjem dobija čisti urani-nitrat. Dalje se proces nastavlja pažljivom pirolizom koja daje razne modifikacije uranij(VI)-oksida(UO3), u zavisnosti od temperature i pritiska kisika. U svrhu smanjenja težine pri transportu, "žuti kolač" se termički razlaže, pri čemu nastaje crni.
Upotreba
thumb|desno|180px|Peleti uranij-oksida
Mirnodopska
Izotop uranija 235U koristi se za dobijanje energije u nuklearnim elektranama. Izotop 238U se može upotrijebiti u oplodnim reaktorima za sintezu plutonija. Izotop 235U ima vrlo mali udio u prirodnoj izotopskoj smjesi uranija (oko 0,72%), pa ga je prije upotrebe potrebno obogatiti. Preostala frakcija nakon obogaćivanja naziva se osiromašeni uranij.
Pri cijepanju jezgra atoma uranija 235U prosječno se oslobađa 210 MeV energije. Od toga je u reaktoru termički iskoristivo oko 190 MeV. Cijepanje jednog grama uranija 235U daje oko 0,95 MWd (megavat-dana) ili 22,8 MWh termičke energije. Ta energija teoretski odgovara korisnoj energiji od 78 teradžula (TJ) odnosno 2,7 miliona kilograma kamenog uglja po kilogramu 235U. Stvarna količina električne struje dobijena iz 1 kg uranija zavisi od vrste nuklearnog reaktora i ciklusa kruženja nuklearnog goriva a kreće se od 36 do 56 MWh u slučaju direktnog odlaganja potrošenih gorivih elemenata, bez ponovne prerade kao i bez "oplodnje" u oplodnom reaktoru. (U ovu cifru nisu uzete potrebe energije za vađenje rude, eventualno obogaćivanje, prevoz i konačno odlaganje.)
Zbog veoma izraženog apsorpcijskog djelovanja za ionizirajuće zračenje, osiromašeni uranij (, DU) se koristi kao materijal za zaštitu od zračenja. Osiromašeni uranij se zbog velike gustoće također koristi i kao dodatni teret za avione ili balans za brodove i jedrilice visokih performansi. Nakon pada jednog teretnog aviona u blizini Amsterdama, uslijedila je rasprava u naučnim krugovima da se u te svrhe osiromašeni uranij zamijeni volframom. Pretežno u prvoj polovini 20. vijeka, uranij se koristio i kao osnovni sastojak uranijskog stakla kao i glazura za keramiku, koje su se vrlo često koristili u SAD.
Vojna
Nuklearni reaktori se koriste za pogon velikih ratnih brodova, kao i za pogone nosača aviona i podmornica. Međutim, vrlo mali broj zemalja u svijetu ima ratne brodove sa nuklearnim pogonom. Svaki od deset nosača aviona klase Nimitz američke ratne mornarice posjeduje po dva reaktora snage 140 MW. Izotop 235U, pored plutonija, je najvažniji polazni materijal za izradu nuklearnog oružja kao i za inicijatora za hidrogenske bombe. Mnoge vojske svijeta koriste uranijsku municiju. To je vrsta municije koja služi za probijanje oklopa, u kojoj se osiromašeni uranij koristi kao osnovni materijal za projektile. Takva municija pri ulasku u oklopljeni prostor (npr. tenka) mrvi se u prah i eksplozivno sagorijeva, pritom uništavajući metu. Nastali prah i aerosoli su izrazito otrovni te izazivaju ozbiljne zdravstvene probleme kod kontaminiranih osoba.
U nedavnoj historiji iskorišteno je nekoliko stotina tona uranijske municije u raznim konfliktima kao što su indijsko-pakistanski pogranični sukob, rat u Čečeniji, tokom sovjetske invazije na Afganistan, rat na Kosovu, Zalivski rat i rat u Iraku 2003. godine. Osiromašeni uranij se također koristi i za tenkovske oklope, kao što je naprimjer američki M1 Abrams. Radi se o takozvanom "sendvič"-oklopu gdje se sloj uranija stavlja između dva čelična oklopa. Kao posljedica ogromne vojne upotrebe ovog metala i velike potražnje za njim, pored legalne raširena je i nedozvoljena trgovina uranija, plutonija i materijala koji sadrže ove metale.
Oksidacijska stanja
thumb|desno|180px|Uranij u oksidacijskim stanjima od +3 do +6 u vodenom rastvoru Uranij gradi cijeli niz spojeva u kojim se može nalaziti u oksidacijskim stanjima od +2 do +6. U prirodi se javlja pretežno kao četvero- ili šesterovalentni ion.
Uranij(II)
desno|thumb|180px|Uranilacetat desno|thumb|180px|Uranilnitrat Godine 2013. prvi put je dobijen uranij u oksidacijskom stanju +2. Sinteza se odvijala redukcijom spoja tris(ciklopentadienil) uranija(III) korištenjem in situ dobijenog alkalida. Postojanje molekularnog spoja uranija(II) također je dokazano redukcijom tris(ariloksid)aren uranij(III) kompleksa, koji su se mogli hemijski reducirati pomoću elementarnog kalija u okruženju 2.2.2-kriptanda, kao i elektrohemijski gdje je iskazan potencijal od 2,5 V (u odnosu na ferocen (Fc+/Fc)). Oba kompleksa uranija(II) imaju različite elektronske konfiguracije, koji se mogu odrediti ligandnim poljem. Kompleks tris(ciklopentadienil) uranij(II) ima elektronsku konfiguraciju [Rn] 5f36d1, dok za razliku od njega spoj tris(ariloksid)aren uranij(II) ima konfiguraciju [Rn] 5f4.
Uranij(III)
Prvi spoj uranija(III) dobio je Peligot 1842. u vidu. Ion U3+ je vrlo snažno redukcijsko sredstvo (redukcioni potencijal iznosi između -2,2 i 1,5 V u odnosu na ferocen (Fc+/Fc)) te u dodiru s vodom iz nje istiskuje vodik. Spojevi uranija(III) su u organskim rastvaračima u kojim nema vodika i halogenih elemenata, relativno stabilni te se mogu držati u anaerobnim uslovima okruženja. Sinteza manje valentnih kompleksa uranija(III) po pravilu slijedi iz ili iz njega dobijenog UHMDS. se sintetizira iz metalnog uranija sa elementarnim jodom. Poseban interes za manje valentnim uranijem nastao je zbog njegove velike reaktivnosti u odnosu na male molekule sa biološkom i industrijskom relevantnošću kao naprimjer CO,, , NO ili.
Uranij(V)
Godine 2003. otkriveni su spojevi uranila(V) u čvrstom stanju. Od tada do danas sintetizirani su brojni drugi spojevi uranila(V).
Uranij(VI)
Šestovalentni uranij u prirodi se javlja isključivo u obliku grupe (uranil grupe), odnosno ne postoji ion U6+. Ova grupa se uglavnom spaja sa tvarima koji sadrže kisik: kao fosfat, sulfat, karbonat i sa vodom kao hidroksid. Uranilacetat i uranilnitrat su rastvorljive soli uranija. Te soli su dostupne na tržištu, a otrovnošću odgovaraju drugim nitratima i acetatima teških metala.
Oksidi
Uranij-dioksid jeste crni, kristalni prah koji se od kraja 19. do sredine 20. vijeka koristio kao glazura za keramiku. Danas se on pretežno koristi kao nuklearno gorivo u gorivim šipkama. Također su poznati i drugi oksidi poput uranij-trioksida i uranil-peroksida.
Žuti kolač
"Žuti kolač" je koncentrat uranij-oksida. Ime mu je izvedeno zbog njegove ranije boje i teksture. Danas se koriste mnogo više temperature kalcinacije zbog čega se boja "žutih kolača" uglavnom kreće od tamno zelene do crne. Prvobitno se nije znalo koji hemijski spojevi ulaze u sastav "žutog kolača". Smatralo se da se radilo u amonij-diuranatu ili natrij-diuranatu. Sastav je znatno varirao i zavisio je od procesa dobijanja. Kasnije je otkriveno da se "žuti kolač" sastoji, između ostalog, iz uranil-hidroksida, uranil-sulfata, natrij-parauranata i uranil-peroksida, zajedno sa cijelim nizom oksida uranija. Danas "žuti kolač" obično sadrži između 70 % i 90 % uranij-oksida po masenom udjelu.
Svijetložuti amonij-diuranat je međuproizvod u procesu dobijanja "žutog kolača". I on se također ponekad naziva istim imenom "žuti kolač", ali se ne koristi u iste svrhe.
Halogenidi
thumb|desno|180px|[[Uranij(IV)-hlorid (UCl4)]] thumb|desno|180px|Kristali uranij-heksafluorida u staklenoj ampuli Kod uranija poznati su halogenidi u oksidacijskim brojevima od +3 do +6. Za stanja +3 do +5 poznati su spojevi četiri halogena elementa: fluora, hlora, broma i joda, dok su za oksidacijsko stanje +6 poznati samo UF6 i UCl6.
Uranij-tetrafluorid (UF4), poznat i kao "green salt" (zelena so), je međuproizvod u procesu dobijanja uranij-heksafluorida. Uranij-heksafluorid (UF6) jeste bijela čvrsta tvar, koja sublimira pri temperaturi od 56,5 °C a samo pod pritiskom od najmanje 1,5 bara i temperaturi od 64,1 °C gradi tečnu fazu. UF6 je spoj uranija koji se koristi u dva najčešća procesa obogaćivanja uranija: gasnoj difuziji i gasnoj centrifugi. U industrijskom žargonu naziva se jednostavno "heks".