cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rumuni
Etimologija imena
Od 19. vijeka, pojam rumunski je označavao govornike dačko-rumunskog dijalekta rumunskog jezika, pa se tada daleko više razlikovao od koncepta Rumunije kao područja. Prije 1867. godine dački Rumuni su bili dijelovi različitih državnih entiteta: Moldavci i Vlasi su bili odvojeni i imali određene oblike zasebnih političkih identiteta, imali su vlastite države, a ostatak Rumuna je bio uključen u dijelove drugih država. Međutim, svi oni su zadržali rumunski kulturni i etnički identitet.
Rumuni izvan Rumunije
Većina Rumuna živi u Rumuniji, gdje predstavljaju većinu. Rumuni također predstavljaju manjine u zemljama koje graniče s Rumunijom. Pored okolnih zemalja, žive u mnogim zemljama kao imigranati, posebno u Italiji, Španiji, Sjedinjenim Američkim Državama, Francuskoj, Kanadi, Velikoj Britaniji, Holandiji, Austriji, Njemačkoj, Švicarskoj, Švedskoj i Portugalu. S obzirom na geopolitički identitet, mnogi pojedinci rumunske nacionalnosti u Moldaviji radije se identificiraju kao Moldavci.
Savremene procjene ukupne populacije etničkih Rumuna se ne mogu utvrditi s bilo kojim stepenom sigurnosti. Razlike se mogu posmatrati između službenih izvora (kao što je popis stanovništva) tamo gdje postoje i procjene koje dolaze iz neslužbenih izvora među interesnim grupama. Nekoliko inhibirajućih faktora doprinose toj nesigurnosti, a koji mogu uključivati:
Kultura
Rumuni su odigrali veoma važnu ulogu u oblastima umjetnosti, nauke i inžinjeringa.
U historiji letenja, Traian Vuia je napravio prvu letjelicu koja je bila teža od zraka sa vlastitim pogonom, dok je Henri Coandă napravio prvu letjelicu sa mlaznim pogonom. Victor Babeş je otkrio više od 50 bakterija i lijek za bolest koja je nazvana po njemu - babesioza; biolog Nicolae Paulescu je jedan od prvih naučnika koji su izolovali inzulin. Još jedan biolog, Emil Palade dobio je Nobelovu nagradu za doprinos u proučavanju biologije ćelije. Rumun po porijeklu, George Pomutz, bio je američki general u Američkom građanskom ratu, a istakao se i pri američkim pregovorima o kupovini Aljaske od Rusije. Za rumunskog naučnika Ştefana Odobleju smatra se da je ideološki otac u razvoju kibernetike kao nauke. Njegov rad The Consonantist Psychology (objavljen u Parizu 1938. godine) bio je osnovni izvor inspiracije za N. Wienerovu Cybernetics 1948. godine.
U umjetnosti i kulturi, važne uloge odigrali su George Enescu (kompozitor i violinist), Constantin Brâncuşi (kipar), Eugène Ionesco (scenarist), Mircea Eliade (historičar religije i novelist), Emil Cioran (esejist) i Angela Gheorghiu (sopran). U sportu, Rumuni imaju vrhunske sportiste u raznim oblastima, poput nogometa (Gheorghe Hagi), gimnastike (Nadia Comăneci, Lavinia Miloşovici itd.), tenisa (Ilie Năstase, Ion Ţiriac), i rukometa (četvorostruki svjetski prvaci u muškom rukometu u periodu 1961 - 1974).
Tadeusz Kościuszko
Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko (fonetski: Andžej Tadeuš Bonaventura Košćiuško; Mieračoŭščyna, Poljsko-Litvanska Unija, 4. februara 1746 – Solothurn, Švicarska, 15. oktobra 1817) bio je poljski vojni inženjer, državnik i vojskovođa koji je postao nacionalni heroj u Poljskoj, Litvaniji, Bjelorusiji i Sjedinjenim Državama. Borio se u borbama Poljsko-Litvanske Unije protiv Rusije i Pruske i na američkoj strani u Američkom ratu za nezavisnost. Kao vrhovni komandant poljskih nacionalnih oružanih snaga, predvodio je ustanak Kościuszko 1794. godine.
Biografija
Kościuszko je rođen u februaru 1746. godine, na imanju Mieračoŭščyna u vojvodstvu Brest Litovsk, tada Velikog Vojvodstva Litvanije, u sastavu Poljsko-Litvanske Unije (danas Ivacevski okrug u Bjelorusiji). Sa 20 godina diplomirao je na Kadetskom korpusu u Varšavi, Poljska. Nakon početka građanskog rata 1768. Kościuszko se 1769. preselio u Francusku da studira. Vratio se u Uniju 1774. i bio je učitelj u domaćinstvu Józefa Sylwestera Sosnowskog. Godine 1776. Kościuszko se preselio u Sjevernu Ameriku, gdje je kao pukovnik Kontinentalne armije učestvovao u Američkom ratu za nezavisnost. Kao vrsni vojni arhitekta, dizajnirao je i nadgledao izgradnju najmodernijih utvrđenja, uključujući i one u West Pointu, New York. 1783. godine, kao priznanje za njegove zasluge, Kontinentalni kongres ga je unaprijedio u brigadnog generala.
Po povratku u Poljsku 1784. godine, Kościuszko je 1789. godine dobio dužnost general-majora vojske Poljsko-Litvanske Unije. Nakon što je Poljsko-ruski rat 1792. rezultirao Drugom podjelom Unije, komandovao je ustankom protiv Ruskog carstva u martu 1794. sve dok nije zarobljen u bici kod Maciejowica u oktobru 1794. Poraz ustanka Kościuszko u novembru doveo je do Treće podjele Poljske 1795., kojom je okončana Unija. Godine 1796., nakon smrti carice Katarine II, Kościuszka je pomilovao njen nasljednik, car Pavle I, te je emigrirao u Sjedinjene Države. Bliski prijatelj Thomasa Jeffersona, s kojim je dijelio ideale ljudskih prava, Kościuszko je napisao testament 1798. godine, posvetivši svoju imovinu u SAD-u za obrazovanje i slobodu američkih robovova. Kościuszko se na kraju vratio u Evropu i živio u Švajcarskoj do svoje smrti 1817. Izvršenje njegovog testamenta kasnije se pokazalo teškim, a sredstva nikada nisu upotrijebljena u svrhu koju je Kościuszko namjeravao.
Zelena lijeva stranka
Stranka zelene ljevice (Yeşil Sol Parti) ili YSP je politička stranka u Turskoj osnovana 25. novembra 2012. godine. Njen simbol se sastoji od drveta čije ljubičasto deblo čini ljudski oblik, kruna koja se sastoji od pojedinačnih zelenih listova i žutog sunca koje formira glavu ljudskog oblika u sredini krune. Njegovi kopredsjednici su Çiğdem Kılıçgün Uçar i İbrahim Akın.
Historija
YSP, ranije nazvan Yeşiller ve Sol Gelecek Partisi (Stranka zelene i lijeve budućnosti), formiran je 25. novembra 2012. spajanjem Eşitlik ve Demokrasi Partisi (Stranke za jednakost i demokratiju) i Yeşiller Partisi (Stranke zelenih). Sebe definira kao zelenu stranku s lijevo-liberalnim idejama.
Stranka je 2014. podržala Selahattina Demirtaşa kao predsjedničkog kandidata na turskim predsjedničkim izborima 2014. Također je podržala HDP na parlamentarnim izborima u junu 2015. godine.
Freudenberg (Siegerland)
Freudenberg je grad u njemačkoj pokrajini Sjeverna Rajna-Vestfalija a pripada okrugu Siegen-Wittgenstein. Prema podacima od 31. decembra 2010. godine, u gradu je živjelo 18.392 stanovnika.
Zelena lijeva stranka
Historija
Na Drugom redovnom partijskom kongresu 2. aprila 2016. godine, stranka je promijenila naziv u Yeşil Sol Partisi (YSP). Današnji logo stranke može se pratiti do odluke donesene na drugom vanrednom kongresu 16. oktobra 2022. godine. Selahattin Demirtaş je kasnije sugerirao da će se, ako se HDP zabrani, svi kandidati HDP frakcija kandidirati u ime YSP-a na općim izborima 2023. godine.
Odlukom od 24. marta 2023. godine, HDP, Emekçi Hareket Partisi (Partija radničkog pokreta) i Toplumsal Özgürlük Partisi (Partija socijalne slobode) odlučili su da se jedinstveno kandiduju na listama YSP za predsjedničke i parlamentarne izbore. Ovo je za jačanje saveza Millet İttifakı (Savez nacije) lidera opozicije Kemala Kilicdaroglua. YSP se stoga tretira kao ključna stranka za predsjedničke izbore 2023. godine.
Botanika
mini|desno|250px|Botaničarka radi na [[herbariju]]
Botanika (grčki: βοτάνη botane - biljka, trava, a koja je izvedena od βόσκειν (boskein), "hraniti" ili "pasati".  ) koja se također naziva i nauka o biljkama ili fitologija jest nauka koja proučava život biljaka i grana je biologije. Razvila se u 18. stoljeću.
Naučnici koji su specijalizovani za ovu oblast nazivaju se botaničari.
Život biljaka može se proučavati preko ćelija, biljnih organa, jedinki i biljnih populacija. Proučava se anatomija biljaka, njihova fiziologija i klasifikacija. Nekada su u grupu biljaka botaničari ubrajali i gljive, bakterije i viruse. U moderno vrijeme, gljive, bakterije i virusi više se ne klasifikuju kao vrste biljaka, ali botaničari često proučavaju i te oblike života. Botanika je važna nauka iz mnogo razloga. Biljke su sastavni dio života na Zemlji i proizvode kisik, hranu, vlakna, gorivo i lijekove. Također, apsorbiraju ugljik-dioksid u procesu fotosinteze, koji bi bez njih bio nezamisliv.
Richard Laurence Millington Synge
Richard Laurence Millington Synge (rođen 28. oktobra 1914 u Liverpoolu UK, umro 18. augusta 1994. u Norwichu, UK) je bio britanski biohemičar i dobitnik Nobelove nagrade za hemiju 1952. godine za izum particione hromatografije.
Botanika
Danas botaničari (u strogom smislu) proučavaju oko 410.000 vrsta kopnenih biljaka od kojih su oko 391.000 vrsta vaskularne biljke (uključujući oko 369.000 vrsta cvjetnica), a oko 20.000 su mahovine.
U 19. i 20. vijekurazvijene su nove tehnike za proučavanje biljaka, uključujući metode optičke mikroskopije i snimanja živih stanica, elektronsku mikroskopiju, analizu broja hromozoma, hemiju biljaka i strukturu i funkciju enzima i drugih proteina. U posljednje dvije decenije 20. stoljeća, botaničari su iskoristili tehnike molekularne genetičke analize, uključujući genomiku i proteomiku i DNK sekvence kako bi preciznije klasifikovali biljke.
Richard Laurence Millington Synge
Studirao je u Winchesteru i Trinity koledžu u Cambridge-u. Cijeli život je proveo u istraživanjima u mnogim zemljama svijeta: Wool Industries Research Association u Leeds-u (1941-1943), Lister Institute of Preventive Medicine, London (1943-1948), Rowett Research Institute u Aberdeen-u (1948-1967) i Food Research Institute u Norwich-u (1967-1976). Tokom svog istraživanja u Leedsu upoznao je Archera Martina, s kojim je zajedno razvio particionu hromatografiju, tehniku razdvajanja sličnih hemikalija iz smjesa, koja je revolucionirala analitičku hemiju. Između 1942. i 1948. se bavio proučavanjem peptida proteinske grupe gramicidin, što je pomoglo da Frederick Sanger na bazi tog rada dođe do strukture inzulina.
Botanika
Moderna botanika je široka, multidisciplinarna nauka sa doprinosima i uvidima iz većine drugih oblasti nauke i tehnologije. Teme istraživanja uključuju proučavanje strukture biljaka, rasta i diferencijacije, reprodukcije, biohemije i primarnog metabolizma, hemijskih proizvoda, razvoja, bolesti, evolucionih odnosa, sistematike i taksonomije biljaka. Dominantne teme u nauci o biljkama 21. vijeka su molekularna genetika i epigenetika, koje proučavaju mehanizme i kontrolu ekspresije gena tokom diferencijacije biljnih ćelija i tkiva. Botanička istraživanja imaju različite primjene u obezbjeđivanju osnovnih namirnica, materijala kao što su drvo, ulje, guma, vlakna i lijekovi, u modernoj hortikulturi, poljoprivredi i šumarstvu, razmnožavanju biljaka, uzgoju i genetskoj modifikaciji, u sintezi hemikalija i sirovina za građevinarstvo i proizvodnje energije, u upravljanju okolinom i održavanju biodiverziteta.
Rana botanika
Botanika je nastala iz travarstva, kroz proučavanje i korištenje biljaka zbog njihovih mogućih ljekovitih svojstava. Rana zabilježena historija botanike uključuje mnoge drevne spise i klasifikacije biljaka. Primjeri ranih botaničkih radova pronađeni su u drevnim tekstovima iz Indije koji datiraju prije 1100. godine prije nove ere, Starog Egipta, u arhaičnim avestičkim spisima, te u radovima iz Kine navodno prije 221. godine prije nove ere.
Još jedno djelo iz antičke Grčke koje je rano uticalo na botaniku je De materia medica, petotomna enciklopedija o preliminarnoj biljnoj medicini koju je sredinom prvog vijeka napisao grčki ljekar i farmakolog Pedanius Dioscorides. De materia medica je bila široko čitana više od 1500 godina. Važni doprinosi iz srednjovjekovnog muslimanskog svijeta uključuju Nabatejsku poljoprivredu Ibn Wahshiyya, Knjigu o biljkama Abū Ḥanīfe Dīnawarīja (828–896) i Ibn Bassalovu Klasifikacija tla. Početkom 13. vijeka, Abu al-Abbas al-Nabati i Ibn al-Baitar (umro 1248.) pisali su o botanici na sistematski i naučni način.
Sredinom 16. vijeka osnovane su botaničke bašte na brojnim italijanskim univerzitetima. Padovanski botanički vrt iz 1545. godine obično se smatra prvim koji je još uvijek na svojoj izvornoj lokaciji. Ovi vrtovi su nastavili praktičnu vrijednost ranijih "fizičkih vrtova", često povezanih sa manastirima, u kojima su se uzgajale biljke za sumnjivu medicinsku upotrebu. Podržali su razvoj botanike kao akademskog predmeta. Održana su predavanja o biljkama koje se uzgajaju u vrtovima. Botaničke bašte su se pojavile mnogo kasnije u sjevernoj Evropi; prvi u Engleskoj bio je Botanički vrt Univerziteta u Oksfordu 1621. godine.
Njemački ljekar Leonhart Fuchs (1501–1566) bio je jedan od „tri njemačka oca botanike“, zajedno sa teologom Otom Brunfelsom (1489–1534) i ljekarom Hieronymus Bock (1498–1554). Fuchs i Brunfels su se odvojili od tradicije kopiranja ranijih djela kako bi napravili vlastita originalna zapažanja. Bock je stvorio vlastiti sistem klasifikacije biljaka.
Ljekar Valerius Cordus (1515–1544) napisao je botanički i farmakološki važno djelo Historia Plantarum 1544. i farmakopeju od trajnog značaja, Dispensatorium 1546. godine. Prirodnjak Conrad von Gesner (1516–1565) i travar John Gerard (1545–c. 1611) objavili su biljke koje pokrivaju navodne medicinske upotrebe biljaka. Prirodoslovac Ulisse Aldrovandi (1522–1605) smatran je ocem prirodne historije, koja je uključivala proučavanje biljaka. Godine 1665., koristeći rani mikroskop, polimatičar Robert Hooke otkrio je ćelije, termin koji je skovao, u pluti, a kratko vrijeme kasnije i u živom biljnom tkivu.
Šalka vas
mini|280px|Šalka vas, rimokatolička crkva "Sv. Rok" Šalka vas je naseljeno mjesto u sastavu općine Kočevje, regija Jugoistočna Slovenija, Slovenija.
Historija
Do teritorijalne reorganizacije u Sloveniji nalazila se u sastavu stare općine Kočevje.
Stanovništvo
Na popisu stanovništva 2011. godine, Šalka vas je imala 758 stanovnika.
Raštani
Raštani su naseljeno mjesto u gradu Mostaru, Bosna i Hercegovina.
Članstvo Bosne i Hercegovine u međunarodnim organizacijama
Članstvo Bosne i Hercegovine u međunarodnim organizacijama obuhvata sve vrste članstva Bosne i Hercegovine u nekoj od međunarodnih organizacija. Od proglašavanja nezavisnosti od Jugoslavije, tadašnja Republika Bosna i Hercegovina je morala ispuniti neke od uslova kako bi ostvarila članstvo u nekim međunarodnim organizacijama, kako regionalnim tako i globalnim. Bosna i Hercegovina je članica najvažnije međunarodne organizacije Ujedinjenih nacija od 22. maja 1992. a članica je i mnogih njenih specijalizovanih agencija. Bosna i Hercegovina nastoji voditi transparentnu vanjsku politiku usaglašenu sa njenim glavnim prioritetima a između ostalih kao prioriteti te politike se mogu izdvojiti i pristupanje evroatlantskim integracionim procesima (Evropskoj uniji i NATO-u) kao i različitim međunarodnim organizacijama. Kao prioriteti u tom pogledu, trenutno se navodi pristupanje Evropskoj uniji i NATO-u kao i učlanjenje u Svjetsku trgovinsku organizaciju (WTO). Punopravno članstvo u ovu najveću svjetsku ekonomsku organizaciju a koja predstavlja institucionalni i pravni okvir multilateralnog trgovinskog sistema za područja carina i trgovine robama, uslugama i intelektualnom vlasništvu se očekuje do kraja 2018. godine.
Spisak članstva
U sljedećoj tabeli dat je spisak nekih od organizacija čiji je Bosna i Hercegovina član, sa najvažnijim podacima. Spisak osim punopravnog članstva obuhvata i druge vrsta članstva i nije konačan.
NGC 2153
NGC 2153 (također poznat kao ESO 86-SC43) je otvoreno zvjezdano jato i nalazi se u sazviježđu Zlatna riba. Prvo otkriće je napravio John Frederick William Herschel 3. januara 1837. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Brother Where You Bound
U snimanju ovog albuma su učestvovali svi dotadašnji članovi grupe osim Rogera Hudgsona koji je već bio poceo solo karjeru. Vjerovatno najpopularnija pjesma na ovom albumu je bila "Cannonball" (Top).
Možda je jedini spektakularni hit na ovom albumu bio pjesma "Cannonball"(Top). Na ovom albumu su svi članovi grupe izuzetak bas-gitarista Dougie Thomson i gitariste vokaliste i klaviriste Roger Hudgson koji su smjenili Cliff Hugo(bas-gitara) i bivši član australiske muzičke grupe Crowded House.
759.
Godina 759. (DCCLIX) bila je redovna godina koja počinje u ponedjeljak u julijanskom kalendaru. Oznaka 759. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina.
Zlatno doba islama
mini|desno|350px|Palata [[Alhambra u Granadi, jedan je od najpoznatijih primjera islamske arhitekture i umjetnosti iz Zlatnog doba islama.]] Zlatno doba islama je izraz za period historije islamskog svijeta (područja Bliskog istoka, Sjeverne Afrike, Srednje Azije i El-Andaluza) koji otprilike odgovara srednjem vijeku u evropskoj (i svjetskoj) historiji, a koga je karakterizirao intenzivan razvoj kulture i nauke, odnosno brojna tehnološka i druga civilizacijska dostignuća koja su s vremenom preuzele i druge, odnosno ne-islamske kulture i civilizacije. Izraz zlatno doba se obično koristi kako bi se istaklo kako je upravo u tom periodu islamski svijet doživio vrhunac samostalnih kulturnih i naučnih dostignuća, vezanih uz razvoj specifične arhitekture, filozofije, medicine, astronomije i matematike. U širem smislu se taj period vezuje uz period koji počinje sa nastankom islama (7. vijek), a završava s početkom Novog vijeka (oko 1500. godine). U užem smislu, i među historičarima daleko češćoj upotrebi, pod Zlatnim dobom podrazumijeva period od 750. do 1257. godine.
Početak Zlatnog doba se najčešće vezuje uz dolazak dinastije Abasida na čelo Arapskog Carstva, odnosno Halifata godine 750. Iako je time, s obzirom na nastavak vladavine prethodne dinastije Emevija na Iberijskom poluostrvu (El-Andaluz), trajno okončano političko jedinstvo islamske države odnosno islamske zajednice (Ummet), ono je za posljedicu imalo preorijentiranje muslimanskih vladara sa džihada, odnosno vanjskih osvajanja na unutrašnje reforme i konsolidaciju već osvojenih prostora na kojima počinje postepena arabizacija i islamizacija tamošnjeg stanovništva. Tako stvoreni islamski svijet je, s jedne strane, iz religijskih razloga (institucija hadža) i kroz razvijenu trgovinu sačuvao međusobne ekonomske, a preko njih i kulturne veze; s druge strane je političko nejedinstvo omogućilo policentrični razvoj, odnosno stvaranje nekoliko suparničkih središta trgovine, kulture i nauke u različitim dijelovima islamskog svijeta. Od svih njih je najvažniji bio Bagdad, koji je samo nekoliko godina nakon osnivanja postao abasidska prijestolnica i najveći grad na svijetu; veliki značaj su, međutim, zadržali i stara prijestolnica Damask, ali i alternativna politička središta kao što su Kairo, Kairuan, Kordoba, Buhara i Samarkand. Nove okolnosti su, također, omogućile arapskim učenjacima i umjetnicima da postepeno asimiliraju, ali preuzmu obilježja ranijih kultura na prethodno osvojenim područjima. Zlatno doba je karakteriziralo intenzivno nastojanje da se sačuvaju ili islamu prilagode dostignuća ranije starogrčke i perzijske kulture, a preko trgovine su se preuzimala i kineska i indijska dostignuća kao što su papir i decimalni brojevi. Osim Arapa, važnu ulogu za razvoj kulture i nauke u ovom periodu su imali i muslimanski ne-Arapi, ali i nemuslimanski podanici Halifata i muslimanskih država - kršćani i Jevreji. U tom periodu se na području islamskog svijeta kao lingua franca nametnuo arapski jezik.
Historija koncepta i period trajanja
thumb|Širenje [[Hilafet|Halifata tokom perioda 622. – 750. {{legend|#a1584e|Teritorijalno širenje tokom života Muhammeda, 622. – 632.}} {{legend|#ef9070|Teritorijalno širenje tokom Pravednog halifata, 632. – 661.}} {{legend|#fad07d|Teritorijalno širenje tokom Emevijskog halifata, 661. – 750.}}]]
Termin Zlatno doba islama se počeo primjenjivati u literaturi o islamskoj historiji u 19. vijeku i to u kontekstu zapadnog pogleda na estetski stil orijentalizma. Autor Priručnika za putnike u Siriju i Palestinu 1868. godine je primijetio da su najljepše džamije Damaska poput samog mohamedanstva, koje sada brzo propada i ostatak nekadašnjeg zlatnog doba islama.
Ne postoji nedvosmislena definicija ovog pojma, no ovisno o tome koristi li se termin s naglaskom na kulturna ili vojna dostignuća, može se uzeti u obzir prilično različita vremenska razdoblja. Tako se prema jednom autoru iz 19. vijeka zlatno doba islama potrajalo tokom trajanja halifata, odnosno na šest i pol vijekova, dok se prema drugom taj period završio nakon nekoliko desetljeća muslimanskih osvajanja tokom Pravednog halifata, smrću drugog pravednog halife Omera i Prvom fitnom.
Neki učenjaci datiraju kraj zlatnog doba oko 1350. godine povezujući ga sa Timuridskom renesansom, dok nekoliko savremenih historičara kraj ovog perioda smješta na prijelaz iz 15. u 16. vijek povezujući ga, vremenski, s periodom Carskog islama i vremena osnivanja i širenja velikih islamskih carstava (Osmanlijsko, Safavidsko i Mogulsko).
Vjerski uticaj
Različiti ajeti iz Kur'ana kao i hadisi koji akcenat stavljaju na obrazovanje i naglašavaju važnost stjecanja znanja igrali su glavnu ulogu u utjecaju na muslimane ovog doba u njihovoj potrazi za znanjem i razvoju nauke.
Opće je poznato da se u islamu potencira vrijednost znanja i u superlativu govori o onima koji se trude steći korisno znanje. O učenju, proučavanju i općenito težnji o novim saznanjima se na mnogo mjesta govori u Kur'anu i hadisu. Primjera radi, termin učeni se na 224 mjesta spominje u Kur'anu, terminom Sveznajući Bog se spominje 185 puta dok se znanje spominje 375 puta u Kur'anu.
U Sahihu imama el-Buharije, postoji posebno poglavlje pod nazivom znanje, koje sadrži 102 hadisa u kojem se spominje riječ znanje, mudrost, nauka itd.
Važnost znanja kod onog koji ga posjeduje u odnosu na neznalicu je istaknuto u suri Ez-Zumer gdje se u dijelu 9. ajeta kaže:
Također, mnogo je hadisa koji govore o znanju i potrebama za sticanjem znanja i blagodatima koji iz toga proističu. Od Ebu-Davuda i Tirmizija se prenosi da je poslanik Muhammed jedne prilike rekao:
Sponzorstvo vlasti u promicanju znanja i razvoju nauke
Islamska država je već od svog nastanka promovisala i podsticala širenje znanja i proučavanje nauke. Primjera radi, novčana sredstva potrošena unutar Prevodilačkog pokreta za neke prijevode procjenjuje se na vrijednost koja je otprilike jednaka ekvivalentnom dvostrukom godišnjem proračunu Vijeća za medicinska istraživanja Ujedinjeno Kraljevstvo. Najbolji naučnici i ugledni prevodioci, poput Hunejna ibn Ishaka, imali su plaće za koje se danas procjenjuje da su ekvivalent profesionalnim sportistima. Kuća mudrosti bila je biblioteka koju je u Bagdadu, u abasidskom periodu, osnovao halifa El-Mensur.
Različiti doprinosi
S širenjem teritorije koju su kontrolisali, muslimani pokazuju veliko interesovanje za usvajanje naučnih saznanja o civilizacijama koje su osvojili. Osim toga, dolaze u dodir s mnogo većim brojem naroda upoznavajući specifičnosti kojima se odlikuju te prihvataju i u praksi provode napredne ideje koju su im bile strane. Mnoga klasična djela antičkog doba, koja su bila zanemarena i vremenom bi vjerovatno bila i izgubljena kao što su doprinosi Antičke Grčke, Perzijskog Carstva, Indijske civilizacije, Kineske civilizacije, Starog Egipta i Feničke civilizacije su prevedena prvo na arapski i perzijski, a poslije i na turski, hebrejski i latinski jezik.
mini|desno|250px|Rukopis napisan na papiru tokom ere [[Abasidski halifat|Abasida]]
Kršćani, posebno pristalice istočne Crkve (Nestorijanci), pridonijeli su islamskoj civilizaciji za vrijeme vladavine Emevija i Abasida prevodeći djela grčkih filozofa i drevne nauke prvo na sirjački, a potom i na arapski jezik. Također su se istakli u mnogim poljima, posebno filozofiji, nauci (poput Hunejn ibn Ishaka, Sabit ibn Kurra, Jusuf el-Kuri, Al Himsi, Kusta ibn Luka, Masavajh, Evtihij II i Eutihij i Džibril ibn Buktišu) i teologiji. Duži vremenski period lični ljekari abasidskih halifa bili su često asirski kršćani. Među najistaknutijim kršćanskim porodicama koje su halifama služile kao ljekari bila je dinastija Buktišu.
Radovi kršćanskih naučnika tokom perioda od 4. do 7. vijeka na grčkom i sirjačkom jeziku bili su ili ponovo prevedeni ili sačuvani još od helenističkog razdoblja. Među istaknutim centrima učenja i prenošenja klasične mudrosti našli su se kršćanski fakulteti, poput Nisibinske i Edeške škole, paganski univerzitet u Haranu, te poznata bolnica i Akademija u Gundišapuru, koji su bili intelektualno, teološko i naučno središte Istočne crkve. Kuća mudrosti osnovana je u Bagdadu 825. godine po uzoru na Akademiju u Gundišapuru. Vodio ju je kršćanski liječnik Hunejn ibn Ishak. Prevedena su mnoga najznačajnija filozofska i naučna djela drevnog svijeta, uključujući djela Galena, Hipokrata, Platona, Aristotela, Ptolomeja i Arhimeda. Mnogi učenjaci Kuće mudrosti bili su kršćanskog porijekla.
Među raznim državama i kulturama osvojenim tokom konstantnog teritorijalnog širenja islama, značajan broj naučnika bio je porijeklom iz Perzije, koji su neizmjerno doprinijeli naučnom procvatu Zlatnog doba islama. Prema Bernardu Lewisu: Kulturološki, politički i prije svega u religijskom smislu, perzijski doprinos novoj islamskoj civilizaciji je od ogromnog značaja. Rad Perzijanaca može se vidjeti na svim poljima kulturnog djelovanja, uključujući i arapsku poeziju, gdje su pjesnici perzijskog porijekla koji su komponirali svoje pjesme na arapskom dali vrlo značajan doprinos. Razvoj nauke, medicine, filozofije i tehnologije u novom islamskom iranskom društvu zasnivalo se i u izvjesnoj mjeri uticali naučni modeli velikih predislamskih iranskih univerziteta koja su postojala u Sasanidskom Carstvu. U tom razdoblju stotine naučnika su doprinjeli razvoju tehnologije, nauke i medicine, a što će kasnije uticati na uspon evropske nauke tokom perioda Renesanse.
Nova tehnologija
Novim i lakšim sistemom pisanja i uvođenjem papira kao sredstva na kojem se piše, informacije su demokratizirane do te mjere da je, vjerovatno, prvi put u historiji, bilo moguće zaraditi za život samo pisanjem i prodajom knjiga.
Upotreba papira proširila se iz područja Kine u muslimanske regije tokom 8. vijeka, a dalje i u El-Andaluz na Iberijskom poluostrvu (današnja Španija i Portugal) u 10. vijeku. Proizvodnja je bila lakša od pergamenta, manja vjerovatnost pucanja papira u odnosu na do tada korišteni pergament, osim toga papir je mogao upiti tintu, što otežava brisanje i idealno je za vođenje zapisa. Islamski proizvođači papira smišljali su redovne metode ručnog kopiranja rukopisa kako bi se pokazala izdanja koja su po obimu mnogo veća od svih izdanja dostupna u Evropi vijekovima. Upravo je iz ovih zemalja ostatak svijeta naučio praviti papir od platna.
Obrazovanje
thumb|upright|Organizovano podučavanje u [[Džamija Al-Azhar|Džamiji Al-Azhar u Kairu počelo je već 978. godine]]
Neke od poruka Kur'ana i općenito njegovo proučavanje u islamskoj tradiciji doprinjeli su da obrazovanje i općenito traženje znanja postane centralni stub religije u gotovo svim periodima i mjestima u historiji islama. Važnost učenja i proučavanja u islamskoj tradiciji očituje se u velikom broju hadisa koji se pripisuju Muhammedu, uključujući i onaj koji upućuje vjernike da traže znanje, čak i u Kini. Takva obaveza nije se odnosila izričito samo na učenjake, već i u određenoj mjeri na širu muslimansku populaciju što se može zaključiti iz izjave muslimanskog učenjaka el-Zarnudžija koji je živio u 12. i 13. vijeku (poznatog po proslavljenom djelu Poduka učenika:Metod učenja) koji kaže: Učenje je propisano svima nama. Iako je za taj period nemoguće izračunati stope pismenosti u predmodernim islamskim društvima, gotovo je sigurno da su one bile relativno visoke, barem u poređenju u odnosu na tadašnja evropska društva.
Na početku razvoja islamskog društva proces obrazovanje je uglavnom započinjao proučavanjem arapskog jezika i Kur'ana, bilo kod kuće ili u osnovnoj školi, koja je često bila vezana za džamiju. Neki bi učenici tada nastavili obuku u tefsiru (tumačenja Kur’ana) i fikhu (islamska jurisprudencija), što se smatralo posebno važnim. Edukacija se fokusirala na pamćenje određenog teksta, ali je obrazovni sistem tog doba naprednije učenike osposobljavao za učešće u svojstvu čitalaca i pisaca u tradiciji komentarisanja proučenih tekstova. Također, vršen je proces socijalizacije nadarenih učenjaka, koji su poticali iz gotovo svih društvenih sredina, u red uleme.
mini|lijevo|225px|Pogled na kompleks s minaretom u sredini unutar kojeg se nalazi [[Univerzitet Al-Karaouine, najstariji univerzitet na svijetu]]
Prvih nekoliko vijekova islama, obrazovni proces bio je u potpunosti neformalan ali početkom 11. i 12. vijeka vladajuće elite su počele osnivati vjerske obrazovne institucije višeg ranga poznate kao medrese s ciljem osiguranja podrške i saradnje s ulemom. Broj medresa se ubrzo povećao širom islamskog svijeta, što je pomoglo širenju islamskog učenja izvan urbanih središta i ujedinjavanju različitih islamskih zajednica u zajedničkom kulturnom projektu. Ipak, obrazovni prosec se i dalje zasnivao i bio usredotočen na individualni odnos između učenika i njihovih nastavnika.
Svečanu potvrdu obrazovnih dostignuća učenika i studenata, ijazu, u to doba je davao određeni učenjak, a ne institucija u kojoj se učenici obrazovali, i te osobe su se svrstavale u rodoslovlje učenjaka, što je bila jedina priznata hijerarhija u tadašnjem obrazovnom sistemu. Dok su formalne studije u medresama bile otvorene samo za muškarce, žene uglednih urbanih porodica obično su se školovale u privatnim okruženjima i mnoge od njih su dobile i kasnije izdavale ijaze u hadiskim studijama, kaligrafiji i recitaciji poezije. Žene koje su radile su naučile vjerske tekstove i praktične vještine prvenstveno jedna od druge, mada su zajedno sa muškarcima dobivale i neke upute u džamijama i privatnim domovima.
Medrese su svoj program rada uglavnom posvećivale studiju prava, ali su nudile i druge predmete kao što su teologija, medicina i matematika. Kompleks medrese obično se sastojao od džamije, prostorija za boravak i biblioteke. Takve obrazovne institucije su se održavale uz pomoć vakufa, iz čijeg fonda su se isplaćivale plaće profesora, stipendije studenatima i podmirivala troškove izgradnje i održavanja objekata. Medrese se razlikovale od današnji modernih fakulteta po tome što nisu imale standardizirani nastavni plan i program ili institucionalizirani sistem certifikacije.
Univerzitet Al-Karaouine, osnovan 859. godine, naveden je u Guinnessovoj knjizi rekorda kao najstariji univerzitet koje dodjeljuje diplome. Univerzitet Al-Azhar je još jedan rani univerzitet nastao iz medrese. Medresa je jedna od zaostavština Fatimidskog halifata. Fatimidi su pronašli svoje porijeklu u Muhamedovoj kćerci Fatimi i imenovali instituciju koristeći varijantu njenog počasnog naslova Al-Zehra (briljantna). Organizirano podučavanje u džamiji Al-Azhar počelo je 978. godine.
Algebra
Perzijski matematičar Abu Abdullah Muhammad bin Musa al-Khwarizmi dao je značajan doprinos u razvoju algebre, aritmetike i arapskih brojeva. Smatra se ocem ili osnivačem  algebre.
Njegova knjiga Algebra (Hisab al-jabr w’al-muqabala) uvela je u upotrebu ovaj termin, mada se veliki dio knjige bavi računanjem. On predstavlja opći metod (koje se naziva al-Khwarizmijevo rješenje) za računanje dva korijena kvadratne jednačine koje se i danas koristi u matematici. Naime, pokazao je da jednačina u obliku:
pod uslovom da je a \neq 0 ima sljedeće korijene:
Za identifikaciju osnova algebarske geometrije, zaslužan je još jedan perzijski matematičar, Omar Hajjam. Omar Hajjam je pronašao općenito geometrijsko rješenje kubne jednačine. Njegovo djelo Traktat o demonstracijama problema algebre (1070) u kojoj su utvrđena načela algebre dio je iz oblasti perzijske matematike koje je na kraju prenijeto u Evropu.
Također perzijski matematičar, Šarafudin el Tusi, pronašao je algebarska i numerička rješenja za različite slučajeve kubnih jednačina. Također je razvio i koncept matematičke funkcije.
Geometrija
U islamskoj umjetnosti često se koriste geometrijski i simetrični uzorci u mnogim svojim likovnim oblicima, posebno u slučaju girih keramičkih pločica. Ti prepoznatljivi uzorci se formiraju upotrebom skupa od pet oblika pločica, i to pravilnim desetouglom, izduženim šestouglom, leptir kravatom, rombom i pravilnim petouglom. Sve strane ovih pločica imaju jednaku dužinu; a svi su njihovi uglovi višestruki od 36° (π/5 radijana), nudeći petostruku i desetostruku simetriju. Pločice su ukrašene prugastim linijama (girih), uglavnom vidljivije u odnosu na granice između samih pločica. Godine 2007., fizičari Peter Lu i Paul Steinhardt tvrdili su da girisi iz 15. vijeka nalikuje kvazikristalnom Penroseovom popločavanju. Razrađena geometrijska pločica od zellige mozaika karakteristična je u marokanskoj arhitekturi. Trezori Mukarnasa su trodimenzionalni, ali dizajnirani su u dvije dimenzije, s crtežima geometrijskih ćelija.
Trigonometrija
Ibn Muaz Džajani je jedan od nekolicine islamskih matematičara kojem se pripisuje definisanje sinusne teoreme. Napisao je i djelo Knjiga nepoznatih lukova kugle u 11. stoljeću. Sinusna teorema se koristi kod definisanja pojedinih elemenata trougla (uglova ili dužine stranica) i to bilo kojeg trougla a ne samo pravouglog. Prema ovom zakonu imamo da je:
gdje su
a, b
i
dužine stranica trougla a
A, B
C
uglovi nasuprot ovih stranica.
Prirodne nauke
Alhazen je bio značajna figura u historiji naučne metode, posebno u pristupu eksperimentiranju a opisan je i kao prvi istinski naučnik na svijetu.
Avicenna je izradio pravila za testiranje efikasnosti lijekova, uključujući da se efekat proizveden od eksperimentalnog lijeka mora osjećati u kontinuitetu ili nakon mnogih ponavljanja. Ljekar Razi bio je rani zagovornik eksperimentalne medicine i preporučio je korištenje kontrole za klinička istraživanja. Rekao je: Ako želite proučiti učinak krvotoka na neko stanje, podijelite pacijente u dvije grupe, izvršite puštanje krvi na samo jednoj grupi a onda uporedite rezultate.
Islamsko pravo
Pravna misao se na početku islamskog doba postepeno razvijala i to u studijskim krugovima, gdje su se nezavisni učenjaci okupljali kako bi saznali nešto novo, uglavnom od lokalnog učitelja i razgovarali o religijskim temama. U početku su se ti kružoci ili halke sastojali od različitih članova dok su teme bile fluidne ali s vremenom su se različite regionalne pravne škole iskristalizirale oko zajedničkog skupa metodoloških principa.
S obzirom da su oblasti škola postale jasno razgraničene, autoriteti njihovih doktrinalnih načela, koja je uspostavio glavni učitelj iz ranijeg perioda, se danas smatraju kao osnivači dotičnih pravnih škola. Tokom prva tri vijeka islama sve pravne škole su prihvatile široka područja i obrise klasične pravne teorije pri čemu se islamsko pravo moralo čvrsto temeljiti na Kur'anu i hadisu.
Klasična teorija islamskog prava razrađuje način na koji bi se trebao tumačiti Kur'an sa stajališta lingvistike i retorike, uključuje pri tome i metode za utvrđivanje vjerodostojnosti hadisa i za utvrđivanje slučajeva kada se dotadašnja pravna praksa ukida zbog kasnije objavljene obaveze u Kur'anu. Osim Kur'ana i sunneta, klasična teorija sunitskog fikha (prava) prepoznaje još dva izvora prava: pravni konsenzus uleme oko nekih raazmimoilaženja po pitanju šerijatskog prava (idžma) i analogijsko zaključivanje (kijas).
Umjetnost i kultura
mini|desno|250px|Pogled na [[Velika džamija u Córdobi|Veliku džamija u Córdobi, koja je poslije osvajanja Andaluzije pretvorena u crkvu]]
Arhitektura
Arhitektura iz perioda zlatnog doba islama obuhvata široku lepezu svjetovnih i religijskih arhitektonskih stilova koji su se razvili tokom nekoliko vijekova i koji su u velikoj mjeri uticali na dizajn i konstrukciju zgrada i građevina i na arhitekturu općenito.
Najčešći tipovi građevina na kojima se primjećuje islamska arhitektura su: džamije, mezari, palače i utvrđenja. Osim ova četiri tipa građevina, u islamskoj arhitekturi postoje i brojne druge građevine i objekti od manje važnosti kao što su javna kupatila, fontane i stambeni objekti, odnosno kuće.
Velika džamija u Kairouanu, na području današnjeg Tunisa, izgrađena je oko 670. godine i s pravom se može smatrati kao preteča svih džamija zapadnog dijela islamskog svijeta, ne ubrajajući u to područje Tursku i Balkan. Ova džamija je izgrađena prema naredbi Ukbe ibn Nafija, vojskovođe iz perioda Pravednog halifata. Džamija u sadašnjem obliku potiče uglavnom iz 9. vijeka. Sastoji se od trostranog četverokutnog minareta, velikog dvorišta okruženog dvostranim trijemima i ogromne molitvene dvorane hipostila prekrivene na svojoj osi s dvije kupole.
Početak izgradnje Velike džamije u Kordobi 785. označio je početak islamske arhitekture u Španskoj i sjevernoj Africi. Džamija je poznata po svojim upečatljivim unutrašnjim lukovima. Maurska arhitektura dosegla je vrhunac izgradnjom Alhambre, veličanstvene palače Granade, s otvorenim i laganim unutrašnjim prostorima ukrašenim crvenom, plavom i zlatnom bojom. Zidovi su ukrašeni stiliziranim motivima lišća, arapskim natpisima i arabeskama, a zidovi su prekriveni glaziranim pločicama s geometrijskim uzorcima.
Aja Sofija u Istanbulu uticala je na islamsku arhitekturu. Kada su Osmanlije preuzele od Bizantijaca kontrolu nad Carigradom, baziliku su pretvorili u džamiju (sada muzej) i pripojili elemente bizantijske arhitekture u svoja nova djela (naprimjer kupole). Aja Sofija je također služila kao uzor za mnoge osmanlijske džamije kao što su Šehzada džamija, Sulejmanija džamija i Rustem pašina džamija.
Kupang
Kupang (indonezijski: Kota Kupang) je sjedište i najveći grad provincije Istočna Nusa Tenggara u Indoneziji, smješten na otoku Timor, s nadmorskom visinom od 4 m. Stanovništvo mu je godine 2010 procijenjeno na 450.000 ljudi. Površina grada je 180.27 kilometara kvadratnih.
Ravni (Mostar)
Ravni su naseljeno mjesto u gradu Mostaru, Bosna i Hercegovina.
IC 378
IC 378 (također poznat kao PGC 954841) je eliptična galaksija koja je udaljena oko 408 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Eridan. Najveći prečnik je 0,60 (71 hiljada sg) a najmanji 0,4 uglovnih minuta (47 hiljada sg). Prvo otkriće je napravio Stephane Javelle 13. oktobra 1891. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Premijer liga Bosne i Hercegovine 2011/2012.
Premijer liga Bosne i Hercegovine 2010/11. dvanaesta je po redu sezona nogometnog prvenstva Bosne i Hercegovine od njenog osnivanja i deseta kao jedinstvena liga BiH. Raspored utakmica za ovu sezonu je objvajlen 5. jula 2011. godine. Sezona je počela 6. augusta 2011. i završila je 30. maja 2012. godine. Zimska pauza je trajala od 28. novembra 2011. do 2. marta 2012. godine. Borac Banja Luka je bio branilac titule, nakon što su prvo put postali prvaci u prethodnoj sezoni 2010/11.
Klubovi i stadioni
Budućnost Banovići i Drina Zvornik ispali su u niži rang nogometnog takmičenja. Oba kluba vratila su se u entitetske lige nakon samo jedne godine u Premijer ligi, gdje su proveli većinu sezone na posljednjim pozicijama.
Ove ekipe zamijenjene su prvacima iz dvije lige drugog nivoa, GOŠK Gabela iz Prve lige Federacije Bosne i Hercegovine i Kozara Gradiška iz Prve lige Republike Srpske. Kozara se vratila u Premijer ligu nakon 8 godina u nižoj ligi, dok je GOŠK-u ovo premijerni nastup.
105.
Godina 105. (CV) bila je redovna godina koja počinje u srijedu u julijanskom kalendaru. U svoje vrijeme je bila poznata kao Godina konzulstva Kandida i Julija (ili, rjeđe, godina 858. Ab urbe condita). Oznaka 105. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina.
Kongenitalna eritropoetska porfirija
Gunterova bolest, je urođeni oblik eritropoetske porfirije. Reč porfirija potiče od grčke reči porfura, što "ljubičasti pigment", sugerirajući boju koju mijenja tjelesna tečnost kada osoba ima Gunterovu bolest. To je rijetka, autosomna recesivna urođena greška metabolizma koja utiče na hem, uzrokovana nedostatkom enzima uroporfirinogen-kosintetaza. Izuzetno je rijetka, s prevalencijom koja se procjenjuje na 1/1,000.000 ili manje. Bilo je perioda kada se prije rođenja fetusa pokazalo da Gunterova bolest dovodi do anemije. U blažim slučajevima pacijenti nemaju nikakve simptome, sve dok ne postanu odrasli. Kod Gunterove bolesti, porfirini se akumuliraju u zubima i kostima, a povećana količina je i u plazmi, koštanoj srži, fecesu, crvenim krvnim zrncima i mokraći.
Simptomi i znaci
Iako je ekspresivnost različita u zavisnosti od mutacije odgovorne za smanjenje funkcije enzima, u većini slučajeva ove porfirije prisutna je teška kožna osjetljivost. Procjenjuje se da je 30–40% slučajeva uzrokovano mutacijom C73R, koja smanjuje stabilnost enzima i rezultira < 1% njegove aktivnosti. Izlaganje dugovalnom ultraljubičastom zračenju uzrokuje zadebljanje zahvaćene kože i stvaranje vezikula koja su skloni pucanju i infekcijama; ove sekundarne infekcije, zajedno sa resorpcijom kostiju, mogu dovesti do unakaženosti lica i ekstremiteta izloženih suncu. Enzimska disfunkcija sprečava normalnu proizvodnju hema, a hemolitska anemija je još jedan čest simptom, iako je nedostatak hemolize kod ove bolesti moguć. Porfirini se dodatno akumuliraju u kostima i zubima, što rezultira eritrodoncijom. Kada se pojave neočekivani napadi, bol u stomaku, kao i povraćanje i zatvor obično prate napade. Izlaganje sunčevoj svjetlosti može uzrokovati nelagodu i rezultirati stvaranjem plikova, osjećaja vrućine, otoka i kožnog crvenila.
Komplikacije
Česte komplikacije su fotomutilacija i anemija ovisna o transfuziji. Liver disease is also observed in some cases. Prijavljeno je da su hematološke manifestacije u ranom djetinjstvu loš faktor prognoze.
Uzroci
Gunterova bolest je uzrokovana mutacijama u genu koji kodira enzim uroporfirinogen IIIsintaza (UROS), koji se nalazi na ljudskoj hromosomskoj sekvenci 10q25.2–xq26.3. Poremećaj se nasljeđuje na autosomno recesivan način. To znači da je defektni gen odgovoran za poremećaj i nalazi se na autosomu, a potrebne su dvije kopije defektnog gena (po jedna naslijeđena od svakog roditelja) da bi se rodio potomak s poremećajem. Roditelji osoba sa autosomno recesivnim poremećajem nose jednu kopiju defektnog alela, ali obično ne doživljavaju nikakve znakove ili simptome poremećaja. Kada postoji homozigotna mutacija, uzrokuje defekt uroporfirinogen III-sintaze i uroporfirinogen-kosintaze. Kada enzim uroporfirinogen III-sintaza reaguje normalno, to rezultira stvaranjem izomera III porfirinogena, koji se koristi za formiranje hema. Kada se izomer III-porfirinogen ne stvara zbog slabe proizvodnje uroporfirinogen III-sintaze, tada se stvara izomer I-porfirinogen koji će oksidirati i dati crvenkastu nijansu kože.
Dijagnoza
Prilikom postavljanja dijagnoze kongenitalne eritroipoetske porfirije (Gunterova bolest) moraju se isključiti drugi oblici porfirija. To uključuje hepatoeritropoetsku porfiriju i rijetke homozigotne varijante aariegatne porfirije, nasljednu koproporfiriju i vaskulopatiju povezanu sa STING-om s početkom u djetinjstvu (SAVI). Blage varijante mogu biti prisutne slično kao porphyria cutanea tarda.
Postoje četiri koraka u postavljanju dijagnoze bilo koje porfirije. Prvo, temeljna anamneza (posebno porodična) i fizički pregledi rade se s posebnom pažnjom na kožu izloženu suncu. Neophodna su biohemijska mjerenja porfirina i prekursora u urinu, izmetu i krvi. Specijalizirane laboratorije pomažu u mjerenju aktivnosti specifičnih enzima na putu sinteze hema i/ili DNK i mutacijskim analizama. U CEP, aktivnost uroporfirinogen III-sintaze (četvrti enzim u biosintetskom putu hema) biva značajno smanjena.
Kod kongenitalne eritropoetske porfirije, aminolavulanska kiselina u urinu i porfobilinogen su tipski normalni. Međutim, razine uroporfirina i koproporfirina imaju tendenciju da budu izrazito povišene, odnosno umjereno povišene, u mokraći više nego u izmetu. Osim toga, nivo fecesnog protoporfirin je obično blago povišen.
U crvenim krvnim zrncima, razine uroporfirina, koproporfirina i protoporfirina su kod svih povišene, što razlikuje ovaj oblik porfirije od ostalih. Konačno, analiza plazme će pokazati povišene nivoe uroporfirina i koproporfirina. Drugi nespecifični, ali korisni dijagnostički tragovi su anamneza kožne fotosenzitivnosti, mjehura, erozija, krasta i ulceracija koje dovode do velikih ožiljaka i deformacija šaka, gubitka obrva, trepavica s teškim oštećenjem hrskavičnih struktura poput nosa, eritrodoncije i različitog stepena zahvaćenosti krvnih ćelija u rasponu od blage hemolitske anemije do intrauterinog hidropsa fetalis.
Liječenje
Postoji više načina za liječenje Guntherove bolesti, ali jedna od najvažnijih sktivnosti koju osoba s ovom bolešću može učiniti je ograničiti zlaganje suncu ili potpuno eliminirati izlaganje suncu. Postoje neke kreme za sunčanje koje imaju neželjene efekte, kao što su tropske kreme za sunčanje, ali pokazalo se da druge kreme za sunčanje koje sadrže cink-oksid i titanij-dioksid pružaju zaštitu zbog tih agenasa koji reflektuju svjetlost. Da bi se blokirale talasne dužine ultraljubičastog i vidljivog svjetla i dobila zaštita koja je potrebna pacijentima s Gunterovom bolešću, potrebne su fizičke barijere. Također se savjetuje da pacijenti nose zaštitnu odjeću kako bi zaštitili kožu od sunca. Plastične folije se mogu pričvrstiti na prozore automobila i domove kako bi filtrirale neke od talasnih dužina koje bi mogle oštetiti nečiju kožu koja pati od ove bolesti. Žarulje sa žarnom niti zamjenjuju normalne fluorescentne sijalice. Ove sijalice oslobađaju manje svjetlosti, što sprječava talasne dužine koje emituju "porfirin-uzbudljive" svjetlosti. Drugi manje korisni tretmani korišteni su za pomoć u liječenju Gunterove bolesti. To uključuje oralni beta-karoten i druge tretmane kao što su aktivni ugalj i holestiramin, koji se koriste za prekid i zaustavljanje reapsorpcije porfirina u tijelu. Razlog zašto su ovi oralni tretmani nerazumni je zato što zahtijevaju izuzetno veliku dozu lijeka i stoga nisu korisni.
Pokazalo se da su transfuzije eritrocita uspješna mjera u smanjenju pojave bolesti pokušavajući sniziti nivoe eritropoeze i cirkulirajućeg porfirina. Nažalost, hronična transfuzija eritrocita može biti izuzetno štetna za organizam i može uzrokovati teške komplikacije.