cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Raspad Jugoslavije
Tokom 1980-ih, kosovski Albanci počeli su tražiti da se njihova autonomna pokrajina prevede u saveznu republiku, počevši sa protestima 1981. Etničke tenzije između Albanaca i Srba na Kosovu ostale su visoke čitavu deceniju, što je rezultiralo povećanju neslaganja Srba širom Jugoslavije visokoj autonomiji provincija i neefikasan sistem konsenzusa na federalnom nivou, što je viđeno kao prepreka srpskim interesima. Godine 1987, Slobodan Milošević je došao na čelo Srbije, te kroz niz populističkih poteza osigurao je de facto kontrolu nad Kosovom, Vojvodinom i Crnom Gorom, dobijajući visok nivo podrške među Srbima zbog njegove centralističke politike. Milošević se susreo sa opozicijom partijskih lidera zapadnih republika, Slovenije i Hrvatske, koji su zahtijevali veću demokratizaciju države u skladu s Revolucije 1989. u istočnoj Evropi. Savez komunista Jugoslavije raspao se u januaru 1990. duž federalnih linija. Republičke komunističke organizacije postale su zasebne socijalističke stranke.
FK Željezničar Sarajevo – sezona 2020/2021.
Sezona 2020/21. jeste 100. sezona od osnivanja FK Željezničara i 21. uzastopna sezona u Premijer ligi Bosne i Hercegovine. Pored takmičenja u ligi, klub se takmičio još u kupu, te u kvalifikacijama za UEFA Evropsku ligu.
Raspad Jugoslavije
Tokom 1990-ih, socijalisti (bivši komunisti) izgubili su moć od etničkih separatističkih stranaka u prvim višestranačkim izborima koji su se održali širom države, osim u Srbiji i Crnoj Gori, gdje su pobijedili Milošević i njegovi saveznici. Nacionalistička retorika na svim stranama postala je značajno vidljiva. Između juna 1991. i aprila 1992, četiri republike su proglasile nezavisnost (samo su Srbija i Crna Gora ostale u Federaciji), ali je status etničkih Srba van Srbije i Crne Gore, kao i etničkih Hrvata van Hrvatske, ostao neriješen. Nakon niza međuetničkih incidenata, jugoslavenski ratovi su započeli, prvo u Hrvatskoj a onda, najžešći, u multi-etničkoj Bosni i Hercegovini; ratovi koji su ostavili dugotrajne ekonomske i političke posljedice u regionu.
FK Željezničar Sarajevo – sezona 2020/2021.
Nastupi i minutaža
''Posljednja izmjena: 15. august 2020.''
Brojevi u zagradama označavaju ulaske s klupe.
Raspad Jugoslavije
Pozadina
Jugoslavija je zauzimala značajan dio Balkanskog poluostrva, uključujući komad zemljišta na istočnoj obali Jadranskog mora, koje se proteže jugom od Tršćanskog zaliva u srednjoj Evropi do ušća Bojane kao i Prespanskog jezera na kopnu, te istokom do Đerdapske klisure na Dunavu i do Midžora na Staroj planini, tako uključujući veliki dio jugoistočne Evrope, regije sa historijom etničkih sukoba.
Važni elementi koji su doprinijeli neslozi uključuju savremene i historijske faktore, zajedno sa formiranjem Kraljevine Jugoslavije, prvim raspadom i naknadnim međuetničkim i političkim ratovima i genocidom tokom Drugog svjetskog rata, idejama Velike Srbije, Velike Hrvatske, Velike Albanije, te različitim pogledima u vezi sa Panslavizmom, te jednostranim priznanjem novonastalih republika od strane Njemačke.
Prije Drugog svjetskog rata, veće tenzije su se pojavile kod prve, monarhističke jugoslavenske multietničke države i relativne političke i demografske dominacije od strane Srba. Osnova tih tenzija bili su različiti koncepti nove države. Hrvati i Slovenci razmatrali su federalni model gdje bi uživali veću autonomiju u odnosu na onu koju su imali kao zasebna kruna tokom Austro-Ugarske. Pod Austro-Ugarskom, Slovenci i Hrvati imali su autonomiju sa slobodnim rukama samo u obrazovanju, pravu, religiji i 45% u porezima. Srbi su vidjeli teritorije kao nagradu za podršku saveznicima u Prvom svjetskom ratu i novu državu kao proširenje Kraljevine Srbije.
Tenzije između Hrvata i Srba često su prerastale u otvoren sukob, sa dominantnom srpskom sigurnosnom strukturom koja je vježbala ugnjetavanje tokom izbora i ubijala hrvatske političke lidere u narodnom parlamentu, među kojima je i Stjepan Radić, koji se protivio srpskom monarškom apsolutizmu. Ubistva i povrede ljudskih prava bili su predmet zabrinutosti za Ligu za ljudska prava što je dovelo do glasova protesta od strane intelektualaca, među kojima je bio i Albert Einstein. U ovoj sredini ugnjetavanja se formirala radikalna pobunjenička grupa Ustaše, koja je kasnije postala fašistička diktatura.
Tokom Drugog svjetskog rata, tenzije u državi su iskoristile okupatorske Sile osovine koje su uspostavile hrvatsku marionetsku državu koja je zahvatala današnje države Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu. Sile osovine su postavile Ustaše kao lidere Nezavisne Države Hrvatske.
Ustaše su riješile da je srpska manjina bila peta kolona srpskog ekspanzionizma, te su postavili politiku progona Srba. Politika je diktirala da trećina srpske manjine mora biti ubijena, trećina progonjena, a trećina preobraćena u katoličanstvo i asimilirana u Hrvate. S druge strane, Četnici su postavili svoju vlastitu kampanju progona u dijelovima Bosne i Hercegovine i Sandžaka prema Moljevićevom planu i naredbama koje je izdao Draža Mihailović koje su uključivale "čišćenje shvatanja i borbe svih nacija".
Hrvati i Muslimani su regrutirani kao vojnici SS-a (najviše u 13. Waffen brdskoj diviziji). Istovremeno, bivši rojalist, general Milan Nedić, postavljen od Sila osovine kao lider marionetske vlade i lokalni Srbi regrutirani su u Gestapo i srpski dobrovoljački korpus. Oba kvislinga su napadnuta i poražena od strane komunističkog, antifašističkog jugoslavenskog partizanskog pokreta koji su sačinjavali članovi svih etničkih grupa u području, što je dovelo do formiranja Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije.
Zvanična jugoslavenska postratna procjena žrtava Drugog svjetskog rata u Jugoslaviji je 1.704.000. Naknadni podaci skupljeni 1980-ih od strane historičara Vladimira Žerjavića i Bogoljuba Kočovića pokazali su da je stvarni broj mrtvih bio oko 1 milion. Od tog broja, 330.000 do 390.000 etničkih Srba stradalo je od svih uzroka u Hrvatskoj i Bosni.
Jugoslavija je bila u samom vrhu regionalne industrijske moći i ekonomskog uspjeha. Od 1960. do 1980, rast godišnjeg bruto nacionalnog proizvoda (BDP) imao je prosjek 6,1%, medicinska zaštita je bila besplatna, pismenost 91%, a prosječan životni vijek 72 godine.
Jugoslavija je bila unikatna država, koja se prostirala između istoka i zapada. Štaviše, njen predsjednik, Josip Broz Tito, bio je jedan od fundamentalnih osnivača "trećeg svijeta" ili "grupe od 77" koji su djelovali kao alternativa supersilama. Još važnije, Jugoslavija je predstavljala tampon državu između Zapada i Sovjetskog Saveza te je također sprječavala SSSR od dolaska na Sredozemlje.
Centralizirana uprava postajala je slabija zbog povećanog nacionalnog gnjeva i želje komunističkih partija da podržavaju "nacionalno samoopredjeljenje". Ovo je dovelo do toga da Kosovo postane autonomna regija Srbije, zakonski prema Ustavu iz 1974. Ovaj ustav je pokvario ovlasti između glavnog grada i autonomnih regija u Vojvodini (područje u Jugoslaviji sa velikim brojem etničkih manjina) i na Kosovu (sa velikom albanskom populacijom).
Bez obzira na federalnu strukturu nove Jugoslavije, postojala je i dalje tenzija među federalistima s jedne strane, posebno Hrvatima i Slovencima koji su tražili veću autonomiju, i unitaristima s druge strane, posebno Srbima. Borba se odvijala u više protesta radi većih individualnih i nacionalnih prava (kao Hrvatsko proljeće) i kasnije represije. Ustav iz 1974. bio je pokušaj prekida ovog obrasca uvođenjem federalnog modela i formalizacijom nacionalnih prava.
Olabavljena kontrola je u principu pretvorila Jugoslaviju u faktički konfederaciju, koja je također stavila pritisak na legitimnost režima unutar federacije. Od kasnih 1970-ih velika razlika u ekonomskim resursima između razvijenih i nerazvijenih regija u Jugoslaviji značajno je poljuljala jedinstvo federacije. Najrazvijenije republike, Hrvatska i Slovenija, odbili su zahtjeve da smanje svoju autonomiju kako je nalagao ustav iz 1974. Javno mišljenje u Sloveniji 1987. godine vidjelo je bolje ekonomske prilike u nezavisnošću od Jugoslavije nego unutar nje. Postojala su mjesta koja također nisu vidjela ekonomsku korist od ostanka u Jugoslaviji; naprimjer, autonomna pokrajina Kosovo je bila slabo razvijena, a BDP po stanovniku pao je sa 47% jugoslavenskog prosjeka u post-ratnom periodu na 27% do kraja 1980-ih. To je pokazalo značajne razlike u kvalitetu života u različitim republikama.
Ekonomski rast bio je ograničen zbog Zapadnih barijera koje su se kombinirale sa naftnom krizom iz 1973. Jugoslavija je naknadno pala u težak dug MMF-a zbog velikog broja kredita koje je uzimao režim. U stanju dobijanja kredita, MMF je tražio "liberalizaciju tržišta" Jugoslavije. Do 1981. godine, Jugoslavija je imala $19,9 milijardi vanjskog duga. Naredni problem je bio nezaposlenost, sa 1 milionom do 1980. Ovaj problem se naslagao općom "neproduktivnošću na Jugu," što nije samo sputavalo ekonomiju Jugoslavije, nego je iritiralo Sloveniju i Hrvatsku još više.
Strukturni problemi
SFR Jugoslavija bila je federalna republika sa osam federalnih jedinica, grubo podijeljenih duž etničkih linija, uključujući šest republika:
i dvije autonomne pokrajine unutar Srbije,
Sa ustavom iz 1974, ured predsjednika Jugoslavije je zamijenjen sa Predsjedništvom SFRJ, vladajućim kolektivom od 8 članova sačinjeni od predstavnika iz šest republika i iz dvije autonomne pokrajine unutar SR Srbije, SAP Kosova i SAP Vojvodine.
Otkako je jugoslavenska federacija formirana 1945. godine, savezna Socijalistička Republika Srbija sadržavala je dvije autonomne pokrajine, SAP Kosovo i SAP Vojvodina. Sa ustavom iz 1974, utjecaj centralne vlade SR Srbije značajno se smanjio, što im je dalo traženu autonomiju. Vlada SR Srbije bila je ograničena u pravljenju i vršenju odluka koje bi se primijenile na pokrajine. Pokrajine su imale pravo glasa u Predsjedništvu SFRJ, što obično nije bilo u korist SR Srbije. U Srbiji, postojalo je veliko nezadovoljstvo prema ovim razvojima, što su nacionalistički elementi javnosti vidjeli kao "podjelu Srbije". Ustav iz 1974. nije samo pogoršao strah Srbije sa parolom "slaba Srbija, za jaču Jugoslaviju", nego je pogodio srce srbijanskog nacionalnog sentimenta. Većina Srba vidi Kosovo kao "kolijevku nacije", i ne bi prihvatili mogućnost izgubiti ga od većinske albanske populacije.
U cilju da osigura svoju ostavštinu, Ustav iz 1974. uspostavio je sistem cjelogodišnjih predsjedništva, na rotacijskoj bazi između osam lidera iz republika i autonomnih pokrajina. Titova smrt je pokazala da su tako kratki rokovi veoma neefikasni. U suštini je ostavio vakuum moći koji je ostao otvoren duži dio 1980-ih.
Ekonomski kolaps i međunarodna klima
Nakon smrti Tita i usponom Mihaila Gorbačova, perestrojke i glasnosti u Sovjetskom Savezu, Zapad je osjetio dovoljnu sigurnost u namjere SSSR-a da Jugoslavija više nije od ključnog strateškog značaja. Bez obzira na nesvrstanost Beograda i njegove proširene trgovačke veze sa Evropskom zajednicom i SAD-om, administracija Ronalda Reagana posebno je ciljala jugoslavensku ekonomiju u povjerljivoj Direktivi nacionalne sigurnosti iz 1984. Cenzurirana verzija otkrivena 1990. obrazložena na NSDD 54 u istočnoj Evropi, izdata je 1982. godine. Potonja je podržavala "proširene napore za promociju 'tihe revolucije' da zbaci komunističke vlade i partije," zajedno sa reintegracijom država istočne Evrope u tržišno-orijentisanu ekonomiju.
Vanjski status quo, koji je imala Komunistička partija da bi opstala, počeo je da nestaje. Nadalje, pad komunizma širom centralne i istočne Evrope je još jednom doveo do unutarnjih kontradikcija u Jugoslaviji, ekonomske efikasnosti (kao što je hroničan nedostatak produktivnosti, potpaljen odlukom vlade da forsira politiku potpune zaposlenosti), i etno-religijskim tenzijama na površinu. Jugoslavenski nesvrstan status rezultirao je u pristupu kreditima od oba bloka supersila. Ovaj kontakt sa Sjedinjenim Američkim Državama i Zapadom otvorio je tržište Jugoslavije prije nego tržišta ostatka centralne i istočne Evrope.
Period 1980-ih bila je decenija Zapadnih ekonomskih usluga.
Decenija štednji rezultirala je rastom frustracija i nezadovoljstvom protiv srbijanske 'vladajuće klase' i manjina koje su imale korist od zakonodavstva vlade. Stvarna zarada u Jugoslaviji pala je za 25% od 1979. do 1985. godine. čineći preko 19% ukupnih svjetskih.
Smrt Tita i slabljenje komunizma
Na 4. maj 1980, Titova smrt je objavljena na RTV servisima širom Jugoslavije. Iako nije bio liberalan političar, njegova smrt je izbrisala ono što bi većina međunarodnih političkih posmatrača vidjela kao glavnu sjedinjujuću silu Jugoslavije i naknadne etničke tenzije počele su rasti u Jugoslaviji. Kriza koja se pojavila u Jugoslaviji bila je povezana sa slabljenjem socijalističkih država u istočnoj Evropi prema kraju Hladnog rata, što je simbolizirano padom Berlinskog zida 1989. godine. U Jugoslaviji, nacionalna komunistička partija, zvaničnog naziva Savez komunista Jugoslavije, izgubila je svoj ideološki potencijal.
Godine 1986, Srpska akademija nauka i umjetnosti (SANU) značajno je doprinijela rastu nacionalizma, kao što je nacrt Memorandum SANU-a, kojim se izrazilo nezadovoljstvo zbog slabljenja srbijanske centralne vlade.
Prosperitetnije republike, SR Slovenija i SR Hrvatska tražile su decentralizaciju i demokratiju.
Slobodan Milošević
thumb|upright|Nedvosmislena čežnja tadašnjeg Predsjednika Predsjedništva SR Srbije [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića da podrži sveopće jedinstvo Srba, status koji je pretio da se svaka republika izdvoji iz Federacije, pored svog protivljenja albanskim vlastima na Kosovu, dodatno je podstakla etničke tenzije složene višenacionalne države i u konačnici njen slom]]
Godine 1987. Slobodan Milošević iz Saveza komunista Jugoslavije pozvan je da umiri proteste srpskog stanovništva, izazvane na etničkom nivou i uperene protiv albanske administracije SAP Kosova. Milošević je, do tada, bio tvrdokorni komunista koji je sve oblike nacionalizma smatrao izdajstvom, poput osuđivanja Memoranduma SANU kao ništa drugo do najmračnijeg nacionalizma. Međutim, autonomija Kosova oduvijek je bila nepopularna u Srbiji, a on je iskoristio situaciju i odstupio od tradicionalne komunističke neutralnosti po pitanju Kosova.
Milošević je uvjeravao Srbe da će biti zaustavljeno njihovo zlostavljanje koje su vršili Albanci. Zatim je započeo kampanju protiv vladajuće komunističke elite SR Srbije, zahtijevajući umanjenje stepena autonomije Kosova i Vojvodine. Te akcije učinile su ga popularnim među Srbima i pomogle su mu pri usponu na vlast u Srbiji. Milošević i njegovi istomišljenici preuzeli su agresivnu nacionalističku agendu oživljavanja SR Srbije unutar Jugoslavije, obećavajući reforme i zaštitu svih Srba.
Vladajuća stranka u tadašnjoj Jugoslavije bila je Savez komunista Jugoslavije (SKJ), složena politička stranka koju je činilo osam liga komunista iz šest republika i dvije autonomne pokrajine. Savez komunista Srbije (SKS) upravljala je SR Srbijom. Iskoristivši uspon nacionalizma i svoju popularnost stečenu nakon događaja na Kosovu, Slobodan Milošević (predsjednik Saveza komunista Srbije (SKS) od maja 1986) postao je najmoćniji političar u Srbiji, pobjedivši svog bivšeg mentora i predsjednika Srbije Ivana Stambolića na 8. sjednici Saveza komunista Srbije 22. septembra 1987. Ovaj momenat se s razlogom smatra kao jedan od najvažnijih trenutaka u procesu uspona srpskog nacionalizma a što će kulminirati i raspadom Jugoslavije i ratovima na prostoru bivše SFRJ. Na mitingu 1988. u Beogradu, Milošević je jasno iznio svoju percepciju situacije sa kojom se SR Srbija suočava u Jugoslaviji, rekavši:
Jednom drugom prilikom je privatno izjavio:
Antibirokratska revolucija
Antibirokratska revolucija predstavljala je niz politički orkestriranih protesta u Srbiji i Crnoj Gori, kojom je Slobodan Milošević uspio legitimne predstavnike federalnih jedinica (SAP Vojvodine, SAP Kosova i SR Crne Gore) zamijeniti svojim pristalicama i time steći političku kontrolu nad 4 od 8 predstavnika u saveznom predsjedništvu. Vlada Crne Gore preživjela je državni udar u oktobru 1988. ali ne i drugi januara 1989.
Nakon antibirokratske revolucije, Milošević je kao predsjednik KP Srbije i član saveznog Predsjedništva, u novostvorenim prilikama mogao da računa i na članove Predsjedništva iz dvije pokrajine i SR Crne Gore čime je imkao 4 od ukupno 8 glasova u Predsjedništva. Instrument koji je ranije umanjio srpski uticaj u SFRJ, Milošević je preokretom iskoristio i stekao znatnu prednost u donošenju odluka unutar jugoslovenaskog Predsjedništva.
Tokom niza skupova, nazvanih "Miting istine", Miloševićeve pristalice uspjele su srušiti lokalne samouprave i zamijeniti ih svojim pristalicama.
Kao rezultat ovih događaja, februara 1989. rudari etničkih Albanaca na Kosovu organizovali su štrajk zahtijevajući očuvanje već sada, Ustavom zagarantovane autonomije Kosova. To je doprinijelo etničkom sukobu između albanskog i srpskog stanovništva unutar SAP Kosova. Albanci su tokom 1980-tih činili 77% stanovništa Kosova te bili većina u uvoj pokrajini.
U junu 1989, na 600. godišnjicu historijskog poraza Srba na Kosovu, Slobodan Milošević održao je Govor na Gazimestanu pred oko 200.000 okupljenih Srba, sa srpskom nacionalističkom temom koja je namjerno i nikako u dobar trenutak evocirala srednjovjekovnu srpsku historiju. Miloševićev govor a posebno dio:
mnogi su protumačili kao aspiracije Velike Srbije i teritorijalno širenje Srbije. Miloševićev odgovor na nesposobnost i nefunkcionalnost saveznog sistema bila je centralizacija vlade. S obzirom na karakter Jugoslavije i njenu višenacionalnost kao i sve glasnije pozive za nezavisnost koje su upućivali predstavnici SR Slovenije i SR Hrvatske takvi potezi i preustroj Jugosavije smatrali su se neprihvatljivim što je samo ubrzalo raspad Jugoslavije.
Posljedice
U međuvremenu, Socijalistička Republika Hrvatska i Socijalistička Republika Slovenija podržale su albanske rudare i njihovu borbu za priznanje. Mediji u SR Sloveniji objavili su članke u kojima su upoređivali Miloševića sa italijanskim fašističkim diktatorom Benitom Mussolinijem. Milošević je tvrdio da je takva kritika neutemeljena i da predstavlja "širenje straha od Srbije". Miloševićevi državni mediji su kao kontraodgovor tvrdili da Milan Kučan, šef Saveza komunista Slovenije, podržava Kosovo i slovenački separatizam. Početni štrajkovi na Kosovu pretvorili su se u raširene demonstracije u kojima se traži da Kosovo postane sedma republika. To je naljutilo rukovodstvo Srbije koje je nastavilo da koristi policijsku silu, a kasnije i saveznu vojsku (Jugoslavensku narodnu armiju)kako bi se obračunala s neistomišljenicima a po nalogu Predsjedništva koje je u to doba bilo pod srpskom kontrolom.
Predstavnik SR Slovenije u kolektivnom predsjedništvu Jugoslavije, Milan Kučan, 27. februara suprostavio se zahtjevima Srba i napustio Beograd i vratio se u SR Sloveniju, gdje je u dvorani Cankar u Ljubljani prisustvovao sastanku sa demokratskim opozicionim snagama, javno podržavajući napore albanskih demonstranata koji su tražili oslobađanje Vllasija. U dokumentarcu BBC-a 1995. naziva Smrt Jugoslavije, Kučan je tvrdio da je 1989. bio zabrinut da će zbog uspjeha Miloševićeve antibirokratske revolucije u srpskim pokrajinama, kao i u Crnoj Gori, njegova mala republika biti sljedeća meta za politički udar Miloševićevih pristalica ako puč na Kosovu prođe neometano. Srbijanska državna televizija osudila je Kučana kao separatistu, izdajnika i osobu koja podržava albanski separatizam.
Peševina
Peševina je naseljeno mjesto u općini Vlasenica, Bosna i Hercegovina.
Manastir Visoki Dečani
thumb|350px|desno||Manastir Visoki Dečani
Manastir Visoki Dečani je srednjovjekovni srpski pravoslavni manastir i zadužbina kralja Stefana III Dečanskog i cara Dušana. Gradnja je završena 1335. godine, a freske su završene oko 1350. godine. Manastir je posvećen Hristu Pantokratoru (grč. Χριστός Παντοκράτωρ) i Vaznesenju Gospodnjem - Spasovdanu. Glavni neimar bio je majstor Vito Kotoranin. Hram predstavlja petobrodnu građevinu i pripada raškom stilu. Manastir se nalazi u općini Dečani, na Kosovu u jednoj udolini pored rječice Dečanska Bistrica 17 km jugozapadno od Peći, ispod planinskog masiva Prokletije. Vijekovima su Dečani sa srednjovjekovnom romaničkom arhitekturom i bizantijskim srpskim freskama bili most koji je povezivao narode i kulture, potvrđujući da uzvišenost, duhovnost i ljepota umjetničkog stvaralaštva nadmašuju prolazne vrijednosti i političke sukobe. Manastir predstavlja posljednju važnu fazu bizantijsko-romaničke arhitekture u regiji i najveća je od svih srednjovjekovnih balkanskih crkava. Sadrži izuzetne, dobro očuvane bizantijske slike, koje praktično pokrivaju cjelokupnu unutrašnjost crkve s preko 1.000 pojedinačnih prikaza svetaca. Također, ima brojne romaničke skulpture. Originalni mramorni pod je sačuvan, kao i unutrašnji namještaj, i glavni ikonostas iz 14. vijeka. Riznica Dečana najbogatija je u Srbiji, sa oko 60 vrijednih ikona iz perioda između 14. i 17. vijeka. Manastir predstavlja izuzetnu sintezu bizantijske i zapadne tradicije.
Izgradnja manastira
thumb|250px|lijevo|Freska na kojoj je prikazan osnivač ([[ktitor) manastira Visoki Dečani Stefan Uroš III Dečanski kako predaje maketu manastira Hristu Pantokratoru.]] Izgradnja crkve Krista Pantokratora (Svedržitelja) počela je 1327. godine ktitorstvom srpskog kralja Stefana Uroša Trećeg Dečanskog. Glavni majstor bio je fra Vito iz Kotora, katolički monah, a radove je nadgledao arhiepiskop Danilo Drugi koji se trudio o "sazdanje i utvrđenju" crkve skupivši "veliko mnoštvo umjetničkih i vještih majstora". Sam Stefan Dečanski je sazidao ugaoni kamen na ovoj crkvi, a još 1330. godine izdao je ktitorski povelju kojom je bogato obdario svoju zadužbinu. Poslije smrti kralja Stefana, njegovo djelo nastavio je njegov sin Stefan Uroš Četvrti Dušan i okončao gradnju Dečana 1335. godine. U vrijeme turske vladavine ova carska lavra je opstala, ali u vrlo teškim okolnostima.
Manastir je oslikan je znatno kasnije 1347-48. godine. Same proporcije ovog manastira (dug 36 metara, a visok 30 metara), za ono vrijeme potpuno neuobičajene, doprinijele su da se ovaj manastir naziva "Visokim" (Visoki Dečani). Plemenito jednostavan, skladnih proporcija ovaj manastir predstavlja najveći srpski srednjovjekovni spomenik. Po legendi, sam Stefan Dečanski je izabrao mjesto na kojem manastir sada leži. On je u tu svrhu dosta mjesta obilazio, a onda je iznenada naišao na ovo mjesto koje ga je očaralo svojom ljepotom.
Razdoblje poslije 16. vijeka
U vrijeme obnove Pećke patrijaršije, u drugoj polovici 16. stoljeća, nastaju bolja vremena. U to vrijeme, pa i kroz cijeli 17. vijek, manastirska riznica, biblioteka i ostala manastirska zdanja su obogaćena vrijednim dragocjenostima. Posebno je značajan rad manastirske skriptorije gdje su prepisivane bogoslužbene i bogoslovske knjige. U vrijeme Velike seobe Srba pod patrijarhom Arsenijem Čarnojevićem, manastir su opljačkali Turci. Ponovo su nastala teška vremena za manastir Dečane i njegovo bratstvo koje se tih godina jedva održalo.
Knez Miloš podiže 1836. godine konak, a knez Aleksandar 1849. godine poklanja ćivot za mošti svetog kralja Stefana Dečanskog. Mošti su posljednji put presvučene 1964. godine u odjeću koju je sašio tadašnji episkop, kasniji patrijarh srpski Pavle. Tokom 19. vijeka obnovljena su manastirska zdanja.
Umjetnost i arhitektura
Prema mišljenju profesora historije umjetnosti sa Sabanci univerziteta u Istanbulu Bratislava Panteliċa, manastir Visoki Dečani predstavlja jedan od dobrih primjera Raške škole srpsko-bizantijskog stila u arhitekturi i umjetnosti. Na osnovu njegove studije jasno se vidi da je ključna ličnost u izgradnji manastira Dečani bio arhiepiskop Danilo II, čije imenovanje za kraljevskog savjetnika za umjetnost je bila prekretnica u razvoju srpske crkvene arhitekture. Kolekcija rukopisnih knjiga manastira Dečani po značaju i bogatstvu je odmah iza hilandarske.
Dečanska crkva Krista Pantokratora spada među najveće građevine srednjovjekovne Srbije. Crkva manastira Visoki Dečana građena je od mramornih kvadara u dvije boje, čime je slijedila arhitektonsku tradiciju iz srednjeg bizantijskog perioda, koji je najbolje uočljiv u manastiru Hosios Loukas u Grčkoj. Osnova ove crkve gledano spolja izgleda trobrodna, te predstavlja idealan spoj višebrodne bazilike i jednobrodne, jednokupolne crkve zidane u Raškom stilu. Osnovni brod je podijeljen na pet dijelova a iznad njega se nalazi kupola koja je oslonjena na četiri stuba. Po svojoj graditeljskoj složenosti crkva predstavlja skladno prožimanje elemenata zapadnog - romanike i gotike, i istočnog - bizantijskog stila sa već postojećim tradicijama srpske umjetnosti. Iako je srpska arhitektura imala mješovite utjecaje bizantijske i srednjovijekovnih italijanskih država, freske i ikonopisi i dalje su bili duboko ukorijenjeni u isključivo istočnoj bizantijskoj tradiciji, što je uočljivo i u Visokim Dečanima.
Freske
thumb|400px|desno|Freska raspeċa Isusa u oltaru Slikanje Dečanskog hrama trajalo je od završetka gradnje 1335. pa sve do 1350. godine i radilo je nekoliko grupa najboljih slikara Dušanovog carstva. Po broju likova i scena, kao i ukupnoj oslikanoj površini, Dečanske freske prednjače u srpskoj slikarstvu srednjeg vijeka, a Ilustrovane površine crkve su gotovo prevelike da bi ih ljudsko oko sve obuhvatilo. Sve što je tokom prethodnih decenija postepeno stvarano i usavršavano u srpskim i bizantijskim crkvama pojačano je u Dečanima do veoma visokog stepena. Nijedna crkva, srpska ili bizantijska, ranije nije imala toliko fresaka i ni u jednoj crkvi nije čitava historija spasenja prikazana na jednom mjestu tako potpuno kao u manastiru Visoki Dečani. Svo sakupljeno iskustvo iz kasnobizantijske umjetnosti utkano je u preko hiljadu scena i nekoliko hiljada pojedinačnih figura podijeljenih u više od dvadeset ciklusa. Mnogi slikari su istovremeno ili uzastopno radili na ilustraciji crkve od 1338 - 1348 godine, što se odrazilo na raznolikost stilova i umjetnički kvalitet freskopisa. U kapeli posvećenoj svetom Dimitriju Solunskom postoji zanimljiv fresko ciklus sastavljen od dvanaest scena, od kojih su neke predstavljene prvi put u srednjovijekovnoj umjetnosti, ili su čak prikazane samo u Dečanima. Gotovo svi se temelje na životu svetog Dimitrija, na opisima njegovih čudesa i na hvalospjevima u njegovu čast. Njegova čuda naslikana na sjevernom zidu kapele i apside posebno su rijetka i stoga zanimljivija jer su historijski utemeljena i povezana sa Solunom, gradom u kojem se nalaze mošti svetog Dimitrija, zaštitnika grada. Iznad freski svetog Dimitrija nalazi se zanimljiv starozavjetni ciklus scena iz Knjige postanka. Gotovo pedeset scena, kojima je dodano još šest pojedinačnih slika pravednika iz Starog zavjeta, raspoređeno je u svodovima i u dva pojasa koji se spuštaju niz zidove kapele. Umjetnici koji su ukrasili ovu kapelu bili su: Trajko Rekalija sin Doče Skopljanca, koji je uradio ukrasne rezbarije od drveta, a slikari su bili Simeon i Aleksije Lazović iz Bijelog Polja.
Južna kapela u Dečanima posvećena je svetom Nikoli sa sveobuhvatnim ciklusom iz njegovog života i njegovih čuda prikazanim u istočnom dijelu njegove kapele, s prvim prizorom u svodovima, a posljednjim, kao u ostalim hagiografskim ciklusima, u apsidi. Jedan od najranijih i najopsežnijih prikaza akatističke himne Bogorodici također se može vidjeti u Dečanima. Osim jednog izostavljenog oikosa i jednog kondaka, u brodu i u južnoj kapeli naslikano je dvadeset scena na osnovu poznate himne u čast Bogorodice. Zanimljiva ikonografija akatista sa svojim "historijskim" dijelom zasniva se na poznatim pričama o začeću, rođenju i ranom djetinjstvu Isusa Hrista, dok je drugi, "dogmatski" dio ikonografski mnogo složeniji. Svaki stih pretvara se u jednu sliku. Tako naprimjer, dvadeseti stih - o nemogućnosti da se riječima opiše veličina Hristovog milosrđa, poprima u Dečanima izvanredan oblik: oko ikone Bogorodice Hodegetrije u raskošnoj odjeći nalazi se vladika koji služi pred ikonom u prisustvu nekoliko redovnika i pojača. Freska zapravo predstavlja ceremoniju svečanog prenosa ove poznate ikone na praznik akatista u Bogorodicu iz carigradskog manastira Pantokratora na carski dvor. thumb|250px|desno|Freska u kapeli svekog Nikole u Dečanima na kojoj su prikazani car Stefan Dušan sa suprugom Jelenom i malim sinom Urošem. Posljednja Isusova večera nadahnuta je i pašalnim svečanostima na bizantijskom dvoru, u kojima je učestvovao i bizantijski car, ali umjesto bizantijskog cara tu su slike kralja Stefana Dušana, kraljice Jelene i njihovog malog sina Uroša (slika desno). To otkriva da je ova carigradska kraljevska pašalna ceremonija, u kojoj su učestvovali vladar, njegova porodica i crkveni velikodostojnici, prebačena u Srbiju u Dušanovo vrijeme, a to je tačno predstavljeno u završnoj sceni akatista u Dečanima.
Ikonostasi kapele su iz 1818. godine i poput ikonostasa u kapeli svetog Dimitrija, koja je nekoliko godina starija, izraz je kasnobalkanskog baroka, stila čija je vanjska pozlata i prepotentna ornamentika dominirala reljefnim gravurama i slikanjem u središnjem Balkanu. između sredine 18. i sredine 19. vijeka.
Ciklus fresaka koji prikazuju Hristove učenike nalazi se u sjeverozapadnom dijelu Dečanskog naosa do sjeverne kapele. Ovaj ciklus je relativno rijedak u bizantijskim i zapadnim crkvama, te je u mnogim aspektima jedinstveni fenomen u umjetnosti ovog razdoblja. Dvadeset scena koje slijede redoslijed događaja predstavljenih u Djelima apostolskim, počevši od svoda i postepeno silazeći do okolnih zidova i stupova, govore historiju ranih dana hrišćanstva. Nakon Hristove muke i vaskrsenja, freske prikazuju scene iz ranih misionarskih aktivnosti, čuda i mučeništva apostola Petra, Ivana, Filipa i Pavla. Svojevrsni podciklus posvećen svetom Stefanu, arhiđakonu i protomučenicima, predstavljen je u zasebnom krugu slika. Izbor scena varirao je, uglavnom u zavisnosti od dodijeljenog prostora ili odnosa sa scenama koje ih okružuju. Takve scene u Dečanima dolaze kao nastavak Hristovih učenja i čuda, što implicira da su apostoli nastavili njegovo djelo. Prelazeći od južne ka sjevernoj kapeli kroz zapadni dio naosa, na svodu, zidu i stupovima nalaze se prizori iz Drugog dolaska Hristovog. Zasnovani su na ikonografskim oblicima 11. vijeka i na tekstovima koji su utjecali na njegovu zastupljenost u kasnijim vijekovima. Stoga je sadržavao ne samo gotovo sve detalje slikane prije, već i neke vrlo rijetke ili one s malo izmijenjenom ikonografijom. Isus Hristos je u sceni njegovog silaska s neba prikazan kao mladiċ bez brade, sa Uzvišenjem sv. križa ugrađenom u sliku, dok se iznad hetimasije pojavljuju anđeli-đakoni sa kandilima. Trenutak suđenja izgleda isto kao i na ranijim spomenicima. Međutim, umjesto Hrista zastrašujućeg sudije, prikazan je Hrist pantokrator sa gotovo krotkim izrazom prikazanim u Dečanima dok se blaženima obraća riječima iz otvorene knjige evanđelja. Uključeni su svi potrebni detalji, iako se broj zagovornika za ljudsku vrstu povećao i predstavlja ga dvanaest grupa svetaca, što je više nego na bilo kojoj drugoj slici Posljednjeg suda. Freske su ovdje, kao i u cjelini prostrane dečanske crkve, pažljivo raspoređene. Vjerovatno zbog blizine grobnice svetog Stefana Dečanskog i freske Drugog dolaska Hristovog, Bogorodica Hagiosoritissa (Bogorodica bez djeteta) i Hristos svemogući naslikani su u najnižem dijelu prednje strane stubova u južnom dijelu crkve. Hristos, prikazan na ovaj način samo u Dečanima, ima mač u ruci, ne da prijeti ljudima ili kažnjava, već da uništava grijeh. On ovdje nije prikazan kao strašni sudija, već kao spasitelj.
Porodično stablo Nemanjiċa
Na istočnoj strani narteksa, južno od portala koji vodi do naosa, nalazi se umjetnički prikaz porodičnog stabla dinastije Nemanjića (pogledati galeriju), kompozicija koja je nastala iz srpske slikarske tradicije započete u manastiru Gračanica. Na ovom fresko prikazu korijen drveta je u rukama Stefana Nemanje, a s njegove desne i lijeve strane su njegovi sinovi, Sveti Sava i kralj Stefan Prvovjenčani, osnivači Srpske pravoslavne crkve i Kraljevine Srbije. Iznad njih su ostali Nemanjini potomci, utkani u lozu i u njene manje grane i cvijeće, neki izvedeni u cjelini, a drugi u poprsju. Kao i u ostalim dečanskim kompozicijama, sve je pažljivo isplanirano i precizno izvedeno. Svrha ove ilustracije bila je naglasiti dugovječnost i sveto porijeklo vladajuće porodice, čiji će kasniji potomci osnovati Dečansku crkvu, i pokazati da je njihova vlast, kao i vlast njihovih predaka bilo njihovo porodično pravo koje potječe od božijeg blagoslova (kako se u to vrijeme vjerovalo).
Ikone
thumb|400px|desno|Ikonostas u manastiru Visoki Dečani Pored najstarijih i najljepših ikona koje se nalaze na ikonostasu, dečanska riznica obuhvata veliku i najznačajniju zbirku ikona, najvažnijih i najbogatijih među manastirskim riznicama u Srbiji. Mnoge su naslikane u drugoj polovini 14. vijeka, kada je ikona Bogorodice Pelagonitise vjerovatno stigla i u Dečane. Naslikana je s obje strane, iako ne istovremeno - s jedne strane Djevica ljubi razigrano dijete Hrista, a s druge tuguje za njim mrtvim. Prikazi su međusobno povezani i povezani sa tekstom Jadikovke Bogorodičine koja se pjeva na Veliku subotu. Ova ikona je djelo visoke umjetničke vrijednosti, slikana je mirnim, živopisnim nijansama okera s nijansama crvene i bijele boje, dok su boje na draperiji oslikane u lijepom kontrastu sa zlatnom pozadinom nešto jače i raznovrsnije.
Tokom 15. i početkom 16. vijeka u manastir su sporadično stizale ikone, među kojima je najljepša ikona starozavjetnog Trojstva. Prostorno je dobro riješena, čistog je sastava i u izblijedjelim, gotovo prozirnim bojama. Dečani su u posljednjim decenijama 16. vijeka obogaćeni većim brojem ikona, a većinu njih naslikao je najznačajniji srpski ikonopisac Zograf Longin iz Peći iz Manastira svetog Nikole na Tavoru. Njegova najranija djela u Dečanima bile su horos ikone iz 1572. godine, od kojih je šest dobro očuvano i čuvaju se u riznici (druge dvije su u Narodnom muzeju u Beogradu, a jedna je sada izgubljena). Malih su dimenzija, a s obje strane naslikani su prikazi monaških svetaca i crkvenih gozbi. Čak i da slikar nije potpisao svoje ime na nekim ikonama, i dalje bi bilo lahko prepoznati Longinov način rada, njegove čiste boje plave, zelene i crvene s ružičastim i bijelim akcentima, kao i prilično samopouzdan crtež nadahnut po modelima iz 14. vijeka. thumb|400px|desno|Bitka između srpske i bugarske vojske kod Velbužda 28. jula 1330. godine, ikona iz manastira Visoki Dečani Longin je ponovo posjetio Dečane 1577. godine, kada je naslikao i poklonio manastiru ono što će biti vrh njegovih ikonografskih dostignuća - veliku hagiografsku ikonu svetog Stefana Dečanskog. Kralj je prikazan na prijestolju u središnjem dijelu ikone, dok ga Hrist blagosilja s obje ruke odozgo, a dva anđela s kraljevskim remenom i krunom u rukama slijeću prema kralju. Bitka kod Velbužda naslikana je na dnu ikone u cijeloj njenoj širini, dok se šesnaest malih ikona koje prikazuju Stefanov život nalazi na obje strane. Sve njihove teme preuzete su iz Žitija svetog Stefana, koji je napisao Grigorije Camblak. Svaka scena sadrži natpise sa Službe svetom kralju, što je učinjeno u svrhu interpretiranja slika kroz njihovo liturgijsko značenje. Ovom ikonom je sveti osnivač i zaštitnik Dečana dobio najljepše naslikanu pohvalu, jednaku akatistu (himna zahvalnosti) koju je nešto kasnije Longin, koji je bio ne samo slikar već i nadareni pisac, njemu posvetio. Ispod središnjeg dijela ikone napisao je kratku kompoziciju u kojoj je izjavio da je ikonu završio 1. avgusta 1577. godine.
Deset godina kasnije, Longin je počeo da slika novi ikonostas, kraljevska vrata i glavne ikone u Dečanima. Nepoznatog datuma izradio je i jednu hagiografsku ikonu svetog Nikole Čudotvorca, kojoj sada nedostaje desni dio. Ikona prikazuje scene iz života svetitelja, a na dnu je scena vezana za Stefana Dečanskog, kome se sveti Nikola pojavio u Ovčem polju, obećavši da će mu vratiti vid. Posljednje Longinovo djelo u Dečanima bile su male ikone Menaion - u riznici je sačuvana samo jedna i naslikana je s obje strane, na kojoj je prikazan sveti Jovan Klimak, Posljednja pričest svete Marije Egipćanke i svetog Teodora. Na samoj ikoni zabilježio je datum kada ju je dovršio, 9. maja 1596. godine, i tajnim slovima napisao svoje ime. U riznici se nalaze i neke ikone naslikane u drugoj polovini 16. vijeka koje se ponekad pripisuju Longinu, a posebne su važne Preobraženje, Uzašašće i oštećeni Deesiz sa Hristom Pravednim Sudijom. Nešto kasnije, oko 1600. godine, stvorene su još neke ikone: Sveto Trojstvo, Uspenje Bogorodice, kraljevska vrata, Bogorodica Eleusa i sveti Nikola. Među slikama na tabli s početka 17. vijeka najzanimljivija je ikona "Šta da ti ponudimo, Hriste", koja prikazuje Djevicu i Hrista na prijestolju, dok su oko nje svi oni koji su ponudili poklone novorođenom Spasitelju, naslikan finim osjećajem simetrije i uravnoteženom raspodjelom težine. thumb|300px|lijevo|Bogorodica glikofilousa, jedna od ikona iz riznice manastira Visoki Dečani Tu je i nekoliko ikona koje su ikonopisci Georgije i Kozma naslikali u Dečanima u doba igumana Diomidija 1619. ili 1620. godine. Za njega su naslikali hagiografsku ikonu svetog Nikole koja prikazuje Isusa na tronu okruženom scenama iz njegovog život i njegova čuda. Neke scene su rijetko slikane, poput Spasenja sveštenika Kristofora, kao i izgled svetog Nikole Stefanu Dečanskom, što je bliska kopija ranije Longionove hagiografske ikone. Nekoliko drugih ikona u riznici potječe iz 17. vijeka (dvije ikone Bogorodice Hodegetrije, dopojasni Stefan iz Dečana i Čudo svetog Đorđa sa zmajem), ali nisu visokog umjetničkog kvaliteta.
Neke od ikona iz 18. vijeka vjerovatno su bile pokloni episkopa vršačkog Jovana Georgijevića: kamenovanje arhiđakona Stefana (vjerovatno nadslikavanje prethodne ikone, rekonstruisane 1783. godine), Vavedenje i Blagovještenje sa svetima. Ova pretpostavka zasniva se na činjenici da sve ove ikone imaju barokne stilske osobine karakteristične za umjetnike koji su radili u Banatu sredinom 18. vijeka. Krunidba Djevice, svetog Luke i dvije ikone Isusa Hrista također pripadaju djelima grčkih i aromunskih umjetnika s kraja vijeka, obilježenih utjecajima kasnog baroka. Nekoliko ruskih ikona iz 18. i 19. vijeka monasi Dečana su vjerovatno donijeli sa svojih putovanja u Rusiju.
Posljednje ikone nastale u Dečanima potječu s početka 19. vijeka, a djela su Simeona Lazovića i njegovog sina Aleksija iz Bijelog Polja. Čak i prije nego što su počeli da slikaju ikonostas u crkvi (1813), prefarbali su nekoliko starih ikona u manastiru i naslikali nekoliko novih: čudotvornu ikonu Bogorodice sa tri ruke i dva diptiha sa Bogorodicom i svetom Trojicom. Također su slikali relikvijare sa moštima svetaca - na jednoj je Simeon Lazović napravio prikaz svete Trojice, Stefana Dečanskog i njegove sestre Jelene, a na drugoj je Aleksije naslikao razne svetitelje, a među njima i kralja Stefana i Jelenu. Aleksije je naslikao brojne minijature i u Dečanima, a njegovo posljednje takvo djelo nastalo je približno 1818. godine kada je napisao, ukrasio i potpisao parusiju koja je snimljena prilikom sakupljanja milostinje u Srbiji. Ukrasio je parusiju svetim Stefanom Dečanskim i carem Urošem koji podupire dečansku crkvu, a tekst je uokvirio detaljnim slikama grbova južnoslavenskih zemalja koje je iz Stematografije preuzeo Hristofor Žefarović.
Iluminirane knjige i dokumenti
thumb|200px|desno|Početak Dečanske povelje sa potpisima careva Dušana i Stefana Dečanskog Manastir Visoki Dečani posjeduju bogatu zbirku od približno 160 rukopisa i 17 starih štampanih knjiga. Većina ima liturgijski sadržaj i svrhu: rukopisi Četvoroevanđelja, poslanice (apostola), molitvenici za sveštenike (hieratika), mjesečne komemoracije svetaca (menaia) i dnevne liturgijske službe (horologia), kao i djela Sveti oci, rimovani prolozi i rukopisi vezani za život manastira. Većina knjiga potječe iz vremena osnivanja manastira i prvih godina ili iz 1390-ih. Rukopisi potječu iz dečanskih isposnica i posjeda (metohija), mada su često naručivani i iz drugih manastira, posebno iz Hilandara, ili od pisara u širem manastirskom području. Nekoliko iluminiranih rukopisa, većinom četvoroevanđelja, dodato je dečanskoj biblioteci za vrijeme srpske despotovine (1389. - 1459.).
Pojavom prvih štampanih knjiga, preduzeti su koraci ne samo na pribavljanju, prikupljanju i povezivanju već i uključivanju nekoliko dečanskih monaha direktno u postupak štampanja. Najstarije štampane knjige u Dečanima potječu iz štamparije Đurađa Crnojevića na Cetinju. Među najbrojnijim izvorima u riznici je zbirka pravnih akata na turskom jeziku, kao i sultanovi edikti (fermani), pašine naredbe (buyruldi), sudske presude (huccet), osmanske sudije (kadije) misije (murasela), pravna mišljenja muftija (fetva), dozvola (izun) itd. Parusija, koju je napisao i ilustrirao Aleksije Lazović oko 1818. godine, također je bogato iluminirana minijaturama od izuzetne vrijednosti.
Liturgijski i luksuzni predmeti urađeni od dragocjenih metala
thumb|200px|lijevo|Križ cara Dušana, manastir Visoki Dečani Jednu od najbogatijih i najvrijednijih zbirki dečanske riznice čine predmeti od plemenitih i drugih metala. Arthos Panagia napravljen je od plemenitog metala obloženog srebrom, a pripadao je prvobitnoj riznici. Isto važi i za olovne ampule pronađene u relikvijaru svetog Stefana Dečanskog. Veliki bronzani horos i podni svijećnjaci također potječu od osnivanja manastira. Od velikog broja drugih dragocjenih predmeta navedenih u poveljama osnivača, nijedan nije sačuvan, a većina zbirke potječe iz perioda od 16. do 19. vijeka. Veliki svijećnjak, izliven i ugraviran u bronzu sa stopalima u obliku lavova i karirani ukras s ugraviranim pticama i heraldičkim ljiljanima, jedinstveni je uzorak podnih bronzanih srednjovjekovnih svijećnjaka iz 14. vijeka. Liturgijske lepeze koje je oblikovao zlatar Kondo Vuk (u to vrijeme izuzetno talentovan majstor, vrsni crtač i vješt graver) i koje je naredio velikaš Radivoj poznati su među starinama Dečana. Izrađeni u pozlaćenom srebru sa prikazom relativno složene kompozicije Nebeske liturgije, predstavljaju remek djelo srpskog zlatarstva. Zbirka kandila (uljanih lampi) je brojna i sadrži 95 inventarisanih uzoraka. U Dečanima je uvijek bilo mnogo kandila. Osim što su visile na tri dečanska ikonostasa, bile su pričvršćene i za horos, kao i na drugim mjestima u crkvi. Sva dečanska kandila izrađena su od prelivenog metala, uglavnom srebra i legure srebra, ali i od bakra i bronze. thumb|300px|desno|Relikvija Pravog križa, manastir Visoki Dečani Postoji ukupno šesnaest relikvijara koji sadrže svete ostatke svetaca ili druge svete predmete povezane s njima. Vrlo su bliski jedni s drugima u pogledu svog porijekla i stila. Uz nekoliko izuzetaka, pripadaju takozvanom stilu "seoskog baroka" iz 19. vijeka. Zbirka pečata sadrži 25 primjeraka, uglavnom iz 19. vijeka. Većina je izrađena od srebra ili bronze, a postoji nekoliko vrsta: ktitori, zaštitnici, simbolični i ikonografski, heraldički i monogramski pečati. Najstariji od sedam sačuvanih bakroreza u dečanskom manastiru urađen je u Beču 1746. godine prema projektu Georgija Stojanovića. Graviranje je naredio patrijarh Arsenije IV Jovanović Šakabenta.
Dragocjeni pokloni uručeni Dečanima
Jedna od najljepših posuda u dečanskoj riznici i proizvod umjetničkog zlatarstva je zeonska posuda u obliku malog pokrivenog dekantera ukrašenog cvjetnim i biljnim ukrasom sa zmijolikom drškom i tri životinje na naslovnici (pas koji juri vuka i pantera), porijeklom iz carske radionice u [[Carigradu početkom 16. vijeka. U Dečanima se čuva 13 kaleža, od kojih je većina izrađena od srebra ili legure srebra sa djelimičnom pozlatom, ukrašeni tehnikom ukucavanja i gravure sa motivima životinja, ptica, cvijeća i stilizovanog lišća. Križevi čine veliku i značajnu skupinu u zbirci metalnih predmeta. Ima ih 22, svi bez iznimke stojeći, ugravirani u bareljef i uokvireni srebrom, koji je u nekim slučajevima i pozlaćen. Najraskošniji primjeri ukrašeni su dragim i poludragim kamenjem. Sudeći po njihovoj relativno velikoj zastupljenosti u dečanskoj riznici, kopče za pojaseve često su se poklanjale manastiru, bilo same ili pričvršćene za pojaseve. Izrađivane su od srebra ili sedefa i ukrašavane draguljima, biserima ili caklinom. Manastir ima i malu zbirku zavjetnih srebrnih kolijevki različitih veličina koje su poklonili parovi bez djece.
Namještaj i liturgijski pribor od drveta
Budući da Visoki Dečani nikada nisu napušteni, a Dečanska crkva nikada nije izgorjela niti ostala bez krova, kao što je to bio slučaj sa gotovo svim većim srpskim manastirima, najznačajnija kolekcija predmeta od drveta ovdje je sačuvana počev od 14. i do 17. vijeka. stoljeća: bareljefi, intarzija ili jednostavni rezbari u drvu.
Prvi relikvijar Svetog Stefana Dečanskog iz 1343. godine najpoznatiji je u kolekciji drvenih predmeta u Dečanima. Takođe se smatra najdragocenijim delom srpskog srednjovekovnog gravure bareljefa. U Dečanima se čuvaju još dva urezana i pozlaćena bareljefna relikvijara iz prve polovine 19. veka.
Križ starca Nestora napravljen je 1565. godine i dobro je planirano umjetničko djelo čiji je gotovo ekskluzivni ukras stručno izrezan i ispisan tekstom na staroslavenskom u nekoliko boja.
Vinkovački Banovci
mini|280px|Vinkovački Banovci, seoske kuće Vinkovački Banovci su naseljeno mjesto u sastavu općine Nijemci, Vukovarsko-srijemska županija, Republika Hrvatska.
Manastir Visoki Dečani
Rezbareni crkveni namještaj
U manastiru se čuva šesnaest drugih stasidija iz 17. vijeka, koji su ili samostojeći ili bočno povezani. Nasloni su im lučno zasvedeni i jedno vrijeme su imali vazdušasto izrezbarene ukrase. Stranice su im ravne sa zavrnutim krajevima u obliku jabuka, lukovica ili malih stubova. Tu je i mali šesterokutni sto izrađen krajem 14. ili početkom 15. vijeka. Njegove izdužene proporcije, samopouzdanje s kojim je sastavljen i preciznost izrade opšte su osobine umjetnosti moravskog stilskog razdoblja. U riznici Dečana postoje tri drvena naslona za čitanje, koje se smatraju jednim od najbolje očuvanih i vjerovatno među najuspješnijim primjercima te vrste. Izrađeni su od hrasta tamne i svijetle boje s intarzijom u kosti tehnikom rezbarenja i mušarabija po uzoru karakterističnom za hercegovačkog majstora s krajem 16. i početkom 17. vijeka.
Filatelija
Kosovska pošta je na proljeće 2009. izdala poštanske markice, na kojima je prikazan manastir Visoki Dečani kao "arhitekstonsko blago Kosova".