cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Purgarija Čepić
Stanovništvo
Napomena: ''U 1857. i 1869. iskazano pod imenom Čepić, u 1880. i 1890. pod imenom Purgarija, u 1990. pod imenom Purgarija, u 1910. pod imenom Čepić, u 1948. pod imenom Čepić-Purgarija, a od 1953. do 1971. pod nazivom Purgarija-Čepić. U 1857., 1869., 1921. i 1931. sadrži podatke za naselja Lanišće, Polje Čepić i Zatka Čepić, a u 1880. i 1890. dio podataka za naselje Polje Čepić.''
Stehiometrija
Ograničavajući reagens i postotak prinosa
Ograničavajući reagens je onaj reagens koji ograničava količinu proizvoda koji može nastati, ako se dati reagens potpuno potroši, što postaje prepreka nastavku reakcije. Višak reagens je onaj koji je preostao nakon što je reakcija zaustavljena zbog ograničenja iscrpljenog reagensa.
Purgarija Čepić
Popis 1991.
Na popisu stanovništva 1991. godine, naseljeno mjesto Purgarija Čepić je imalo 185 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava:
Stehiometrija
Ograničavajući reagens i postotak prinosa
Pretpostavimo jednačinu prženja olovo-(II) sulfida (PBS) u kisiku (O2) za proizvodnju olovo(II)-oksida (PbO) i sumpor-dioksida (SO2):
Za određivanje teorijskog prinosa olovo(II) oksida, ako se 200,0 g olovo(II) sulfida i 200,0 g kisika zagrijava u otvorenom spremniku služi obrazac:
Zato što se proizvode manji iznosi PbO za 200,0 g PbS, jasno je da je PbS ograničavajući reagens. U stvarnosti, dati prinos nije isti kao onaj koji je izračunat stehiometrijski, a postotak se tada izražava sljedećom jednačinom:
Ako se dobije 170,0 g olovo(II) oksida, postotak prinosa se izračunava na sljedeći način:
Različite stehiometrije u konkurencijskim reakcijama
U ovom primjeru, reakcija se odvija pod kontrolom u dijelu relativnih koncentracija reagenasa.
Stehiometrijski koeficijent
Naprimjer, u reakciji CH4 + 2 O2 → CO2 + 2 H2O}}, stehiometrijski koeficijent CH4 je -1, a stehiometrijske koeficijent O2 je -2, za CO2 bilo bi +1 i za H2O to je +2.
Tehnički preciznije rečeno, stehiometrijski koeficijent u hemijskoj reakciji sistema i-te komponente se objašnjava kako slijedi. Naprimjer, u reakciji CH4 + 2 O2 → CO2 + 2 H2O, stehiometrijski koeficijent CH4 je −1, a za  O2  je  −2, za  CO2 bit će  +1 i za H2O je +2: ili
gdje
Stehiometrijski matriks
U složenim reakcijama, stehiometrija je često predstavljena u mnogo kompaktnijem obliku zvanom stehiometrijski matriks ili matrica, koji se označava simbolom N.
Ako reakcijska mreža ima n pojdinačnih reakcija i m uključenih vrsta molekula, tada stehiometrijski matriks može imati odgovarajući m redova i n kolona.
Naprimjer, podrazumijevajući donji sistem prikazanih reakcija, slijedi:
Ovaj sistem se sastoji od četiri reakcije i pet različitih vrsta molekula. Stehiometrijska matrica za ovaj sistem se može pisati kao: ,
gdje redovi odgovaraju S1, S2, S3, S4, odnosno S5. Proces pretvaranja reakcijske sheme u stehiometrijski matriks može biti sa gubicima transformacija. Naprimjer, stehiometrija u drugoj reakciji se može pojednostaviti kada je uključena u matricu. To znači da nije uvijek moguć oporavak prvobitne reakcijske sheme iz stehiometrijske matrice. Stehiometrijski matriks je često kombiniran sa stopom vektora v i vektorom vrste molekula S, a za stvaranje kompaktne jednačine, koja opisuje stopu promjena molekulskih vrsta:
Stehiometrija plinova
Plinska stehiometrija je količinski odnos između reagenasa i proizvoda u hemijskim reakcijama onih reagenasa koji proizvode plinove. Plinska stehiometrija se primjenjuje kada se proizvedeni plinovi nakupe toliko da postanu idealni, a temperatura, pritisak i zapremina sasvim poznati. U ovim proračunima se primjenjuje zakon idealnog plina. Često, ali ne uvijek, u stehiometrijskim proračunima se standardna temperatura i pritisak (STP) uzimaju kao 0 °C i 1 bar.
Proračuni plinske stehiometrije se primjenjuju i za nepoznatu zapreminu ili masu plinovitih proizvoda ili reagenasa. Naprimjer, ako se želi izračunati zapremina plinovitih NO2 proizvoda sagorijevanja, putem reakcije: mogu se izvesti slijedeći proračuni:
U gornjoj reakciji sagorijevanja molarni odnos NH3 prema NO2 je 1:1, uz nastanak 5,871 mola NO2. Tada se za određivanje zapremine može primijeniti zakon idealnog plina na 0 °C (273,15 K) i pritisku od 1 atmosfere, upotrebom donje plinske konstante R = 0,08206 L·atm·K−1·mol−1 :
Plinska stehiometrija često uključuje poznavanje molske mase plina date gustine. Da bi se dobili odnosi između gustine i molarne mase idealnog plina, preuređuje se obrazac idealnog plina:
i tako:
gdje:
Uobičajeni stehiometrijski odnos zrak-gorivo
U reakciji sagorijevanja, kisik reaguje s gorivom, a tačka na kojoj se troši baš sav kisik i svo gorivo se definira kao stehiometrijska tačka. Sa više kisika (nadstehiometrijsko sagorijevanje), nešto od toga ostaje neodreagirano. Isto tako, ako je sagorijevanje nepotpuno, zbog nedostatka kisika, gorivo i dalje ostaje van reakcije. (Nereaktivno gorivo može ostati zbog sporog sagorijevanja ili nedovoljnog miješanje goriva i kisika – što nije zbog stehiometrije). Različita ugljikovodikova goriva imaju različite sadržaje ugljika, vodika i drugih elemenata, zbog čega je i njihova stehiometrija promjenljiva, kako slijedi.
Benzinski motori mogu raditi sa stehiometrijskim odnosom zrak-gorivo, jer benzin je vrlo nestabilan i lahko se miješa (prskanjem sa sprejom ili karburacijom) sa zrakom, prije paljenja. Dizelski motori, za razliku od toga, rade sporije i s više dostupnog zraka od zahtjeva jednostavnih stehiometrija. Dizel gorivo je manje nestabilno i uspješno sagorijeva jer se ubrizgava, ostavljajući manje vremena za isparavanje i miješanje. Zato se u stehiometrijskom odnosu stvara čađ (crni dim).
Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 1980 - grupa 1
Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 1980 - grupa 1 je bila jedna od sedam grupa u sklopu igranja kvalifikacija za Evropsko prvenstvo 1980. U grupi je bilo pet reprezentacija u kojem je primijenjen Bergerov sistem takmičenja. Engleska kao prvoplasirana ekipa u grupi kvalificirala sa na Evropsko prvenstvo.
Utakmice
*Vrijeme odigravanja utakmica su prikazana po lokalnom vremenu mjesta gdje su utakmice igrane.
Kopito (Višegrad)
Kopito je naseljeno mjesto u općini Višegrad, Bosna i Hercegovina.
IC 4231
IC 4231 (također poznat kao ESO 508-60, MCG -4-32-9 i PGC 46768) je galaksija koja je udaljena oko 104 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Vodena zmija. Najveći prečnik je 1,70 (51 hiljada sg) a najmanji 0,4 uglovnih minuta (12 hiljade sg). Prvo otkriće je napravio Royal Harwood Frost 4. maja 1904. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Koritnik (Višegrad)
Koritnik je naseljeno mjesto u općini Višegrad, Bosna i Hercegovina.
Milorad Lečić
Milorad Lečić (Capine, kod Trebinja, 1899 - Zemun, 1923) bio je pjesnik i pripovjedač.
Književni rad
Pored pjesama i pripovijedaka, pisao i svoj Dnevnik. U rukopisu je ostavio autobiografski roman Staniša Rodić, koji je i do danas ostao neobjavljen. Pripovijetke su mu uglavnom na temu o događajima iz Prvog svjetskog rata. U njima iznosi svoja lična ratna iskustva, stradanje svojih poznanika, pripadnika Mlade Bosne, s jako naglašenim antiratnim i antiaustrijskim pogledima. U njegovoj poeziji koja je uglavnom socijalnog karaktera, izražavao je revolucionarne ideje i raspoloženja (ciklus "Crveni bleskovi"), te pisao intimističku i ljubavnu poeziju. Napisao je oko stotinjak pjesama, nekoliko poema, desetak manjih lirskih proza. Bio je sarađnik u časopisima Borba, Radnik, Mladi radnik, SKG, Raskrsnica, Buktinja i drugim.
Bibliografija
Pustite vojnike kućama, izabrana djela, priredio i predgovor napisao R. Ramić, Sarajevo, 1959.
Jordan na Svjetskom prvenstvu u atletici 2017.
Jordan na Svjetskom prvenstvu u atletici 2017. u Londonu od 4. do 13. augusta 2017. predstavljala je jedna atletičarka.
Vozilići
Vozilići (ital. Vosilla) su naseljeno mjesto u sastavu općine Kršan, Istarska županija, Republika Hrvatska.
Historija
Do teritorijalne reorganizacije u Hrvatskoj nalazili su se u sastavu stare općine Labin.
Stanovništvo
Na popisu stanovništva 2011. godine, Vozilići su imali 236 stanovnika.
Napomena: ''U 1857., 1869., 1921. i 1931. podaci su sadržani u naselju Plomin. Sadrži podatke za bivše naselje Stabljevac koje je u 1880. i 1890. iskazano kao naselje.''
Popis 1991.
Na popisu stanovništva 1991. godine, naseljeno mjesto Vozilići je imalo 243 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava:
ATP Valencia
ATP Valencia ili Valencia Open (ranije poznat pod imenom Open de Tenis Comunidad Valenciana) bio je profesionalni muški teniski turnir koji se igrao na tvrdoj podlozi u dvorani. Spadao je u kategoriju ATP 250 (pobjednik dobija 250 bodova na ATP-ovoj rang-listi). Održavao se svake godine (obično u oktobru) u dvorani Grad umjetnosti i nauka.
Historija
Prvo izdanje održano je u Valenciji 1995, da bi naredne 2 godine turnir bio prebačen u Marbellu. Od 1998. do 2002. održavao se na Mallorki, a 2003. vraćen je u Valenciju, gdje je ostao do danas.
Ovo je do 2008. bio turnir na zemljanoj podlozi, ali 2009. zamijenio je podlogu i vrijeme održavanja s Madrid Mastersom: turnir u Madridu otad se igra na otvorenom i na zemljanoj podlozi, a turnir u Valenciji igrao se u dvorani i na tvrdoj podlozi. Ukinut je nakon izdanja za 2015.
Zagorje (Kršan)
Zagorje (ital. Zagorie) je naseljeno mjesto u sastavu općine Kršan, Istarska županija, Republika Hrvatska.
Historija
Do teritorijalne reorganizacije u Hrvatskoj nalazilo se u sastavu stare općine Labin.
Stanovništvo
Na popisu stanovništva 2011. godine, Zagorje je imalo 116 stanovnika.
Napomena: ''U 1857., 1869., 1921. i 1931. podaci su sadržani u naselju Plomin.''
Popis 1991.
Na popisu stanovništva 1991. godine, naseljeno mjesto Zagorje je imalo 81 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava:
Regeneracija (biologija)
thumb|220px| Patuljasti žutoglavi gušter sa regeneriranim repom 300px|thumb|[[Morska zvijezda može regenerirati krakove.]] Regeneracija znači da je organizam sposoban za ponovni rast izgubljenih dijelova, tako da se vraća originalna morfologija i/ili funkcija. To je termin u oblasti razvojne biologije.
Sposobnost da se regenerira se razlikuje u različitim grupama organizama. Dok triton, naprimjer, može regenerirati odsječene udove, sisari ne mogu. Regeneracija u daždevnjaka se javlja u dva velika koraka, prvi: ćelijska diferencijacija odraslih ćelija u matične ćelije,  stanje koje je slično embrionskim ćelijama,  a drugi:   razvoj novog tkiva (de novo),  od ovih ćelija,  više ili manje na isti način na koji se razvijao prvi put.
Jednostavnije životinje poput pljosnatih crva, mogu se lako regenerirati jer odrasli zadržavaju više matičnih ćelija u organizmu. One mogu migrirati na oštećene dijelove tijela, a zatim se podijeliti i diferencirati da nadoknade nedostajuće tkivo.
Obnavljanje izguljenih tkiva i organa je najjednostavnije kod najjednostavnijih višećelčijskih životinja, među kojima je i hidra, naprimjer. Po činjenici da i iz malih dijelova tijera možr regenerirati cijeli organizam stekla je epitet besmrtnog biološkog sistema, koji ne poznaje ni proces starnja.
Općenito uzevši, sposobnost regeneracije opada sa stepenom složenosti nervnog sistema: najuspješnije se obnavljaju organizmi sa mrežastim i vrpčastim nervnim sistemom, dok životinje sa cjevastim imaju, u tom pogledu, imaju bitna ograničenja. Takva je i većina sisara, uključujući i čovjeka. Ipak, i oni su zadržli mogućnost reegneracije koja je ponekad preduvjet za održavanje homeostaze i preživljavanje.
Regeneracija jetre je jedan od najčesće proučavanih i najzanimljivijih oblika rasta i nadomještanja (obnavljanja) tkiva kod odraslih organizama. U eksperimentalnim uvjetima (kod laboratorijskog pacova) redovno se zapaža da se čak i obimnija odstranjenja dijelova jetre (i do 30% njene ukupne mase) nadoknade već u toku prve sedmice nakon operativnog zahvata. Odmah nakon odstranjenja dijela jetre, počinje povećavanje volumena njenih ćelija i njihovih jedara, a mitotska aktivnost se intenzivira krajem prvog postoperativnog dana. U toku drugog dana učestalost ćelija u diobi sa normalnim 0, 001% poraste oko 3000 puta, tj. dostigne 3%, a zatim se postepeno vraća na normalu. Na taj način, za sedam dana, gotovo se potpuno nadoknadi izgubljena tkivna masa.
Regeneracija bubrega takoder obuhvata mnoge naprijed pominjane pojave i procese obnavljanja i nadomještanja izgubljenih organskih dijelova i funkcija. Nakon odstranjenja jednog bubrega, pa čak i dijela drugog, poslije izvjesnog vremena dolazi do bujanja preostalog parnjaka ili njegovog sačuvanog dijela. Ta pojava se ne može dovesti u vezu sa povećanjem funkcijskog opterećenja, zbog toga što u eksperimentalnim situacijama (kod laboratorijskih životinja) u kojima se izlučevine jednog od bubrega, na pogodan operativni način, ponovo vraćaju u cirkulaciju, pomenuto bujanje, rast i regeneracija potpuno izostaju.
Regeneracija žlijezda je posebno zanimljiv primjer medusobnog podešavanja rasta i nadomještanja u ljudskom organizmu. Taka produkti hipofize stimuliraju rast i regeneraciju štitne žlijezde, kore nadbubrežnih i spolnih zlijezda itd. Kompenzacijski prekomjerni rast (hipertrofija) javlja se i nakon djelimicnog ili potpunog odstranjenja samo jedne od parnih žlijezda. Otklanjanje samo jedne od pljuvačnih žlijezda, npr., uočljivo stimulira bujanje preostale žlijezde-parnjaka.
Kosovo Polje (Višegrad)
Kosovo Polje je naseljeno mjesto u općini Višegrad, Bosna i Hercegovina.
Globočec Ludbreški
Historija
Do teritorijalne reorganizacije u Hrvatskoj nalazio se u sastavu stare općine Ludbreg.
Stanovništvo
Na popisu stanovništva 2011. godine, Globočec Ludbreški je imao 491 stanovnika.
Napomena: ''Do 1900. iskazivano pod imenom Globočec.''
Popis 1991.
Na popisu stanovništva 1991. godine, naseljeno mjesto Globočec Ludbreški je imalo 503 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava:
Kragujevac (Višegrad)
Kragujevac je naseljeno mjesto u općini Višegrad, Bosna i Hercegovina.
Čičak
Čičak (lat.Arctium lappa) je dvogodišnja ljekovita i jestiva biljka iz porodice glavočika.
Drugi nazivi: lopuh, lapušina, veliki čičak, veliki ripanj.
Karakteristike
Čičak može da naraste i do 2 metara visine. Postoje i niže vrste koje se u latinskom jeziku označavaju drugim imenom (Arcitum minus, Hill, Bernh). Sve vrste čička su po karakteristikama vrlo slične. Otporan je na mraz i dobro podnosi hladnu klimu. Cvijeta od jula do septembra. Sjeme sazrijeva od septembra do oktobra. Cvjetovi su hemafrodični, to jest sadrže i tučak i prašnike (muške i ženske organe potrebne za razmnožavanje).
Hemijski sastav
Čičak, odnosno kroijen, sadrži najviše inulina, čak i do 50%. Zatim nekih gorkih materija, amara. Sadrži brojne isparljive i neisparljive organske kiseline: sirćetne, propionskbuterne, izovalerijanske, laurinske, miristinske, sarinske, palmitinske. U ljekovite svrhe se koristi i sjeme čička (Semen Bardanae ili Fractus Bardanae) koje sadrži dosta i tanina, lignina, sitosterola, stigmastirola. Treba navesti i aminokiseline, te minerale kalcija, magnezija, kalijuma, fosfora, selena, cinka, bakra, hroma, željeza, mangana i silicija. Od vitamina sjeme sadrži: B1, B2, B3 i C. Sjeme, odnosno plodovi sadrže i oko 25% ulja. Listovi, pored ostalog sadrže i taraksasterola, po čemu su slični maslačku.
Upotreba u medicini
Sintetički proizvodi farmaceutske industrije su gotovo poptpuno potisnuli primjenu čička u medicini. Čičak djeluje kao antioksidant, zatim stimulator imunog i digestivnog sistema, te jetrenih funkcija žuči, drugim riječima kao holagozi i holeretici. Droga djeluje kao antimutageni agent kod kanceroznih oboljenja, na taj način što kontroliše mutaciju ćelija. Treba znati da droga pročišćava krv, te pokazuje i antitoksične aktivnost, antihepatotoksične aktivnosti konkretno kod trovanja jetre uljenotetrahloridom, djeluje kao diuretik, naročito kod eliminacije mokraćne kiseline iz bubrega. Izraziti je antidiabetik, posebno sjeme koje normalizuje sadržaj glukoze u krvi. Indikacije čička: Dugotrajna hronična oboljenja jetre, posebno kod hepatitisa B i C. Smatra se za jednu od najljekovitih biljaka za hepatitis C. Intoksikacija jetre, posebno organskim rastvaračima. Diabetes. Povišeni LDL holesterol. Bubrežni kamenci.
Upotreba u narodnoj medicini
Upotreba čička u narodnoj medicini svodi se na liječenje bolesti jetre kao što su ciroza hepatitis, žutica i masna jetra. Čaj od čička, upotrebljava se i kod dijabetesa i za oboljenja vezana za urinarni trakt.
Jestivost
Mladi korijen čička može se jesti svijež dok je za stariji preporučljivi kuhanje. Korijen nema neki izražajan ukus, ali ima osobinu prihvatanja ukusa drugih dodataka koji se kuhaju sa njim. Korijen sadrži inulin koje je jedna vrsta skroba koju ljudski organizam ne vari te može izazvati nadimanje, medjutim inulin se može preraditi i dobtit zasladjivać koji mogu koristiti i diabetičari. Pržen korijen se može koristiti kao zamjena za kafu. Mladi listovi se mogu jesti sirovi ili kuhani. Izvor su proteina, bjelančevina i nešto masnoće. Mlade stabljike i grane se mogu pripremati kao špargla ili špinat. Ukus je bolji ako se ogule. Sjeme se može prikupiti i ostaviti na vlažnoj podlozi do početka klijanja i tako koristiti kao dobar izvor vitamina. . Rani proljetni listovi se mogu upotrijebiti za salate kao i listovi maslačka.
Dazlina
Dazlina je naseljeno mjesto u sastavu općine Tisno, Šibensko-kninska županija, Republika Hrvatska.
Historija
Do teritorijalne reorganizacije u Hrvatskoj nalazila se u sastavu stare općine Šibenik.
Stanovništvo
Napomena: ''Od 1880. do 1910. iskazivano pod imenom Dazline. U 1857., 1869., 1921. i 1931. podaci su sadržani u naselju Tisno.''
Geografija Irana
Geografiju Irana u orografskom smislu karakteriziraju visoki planinski lanci koji zauzimaju zapad i sjever zemlje, prostrana unutrašnja visoravan, te relativno uska ravničarska područja uz obale. Država se prostire na 1,648.195 km² Azije što je čini 18. najvećom u svijetu, a prema posljednjem popisu iz 2006. godine u njoj je živjelo 70.495.782 stanovnika. Na sjeveru omeđena Armenijom, Azerbejdžanom i Turkmenistanom odnosno Kaspijskim jezerom, na istoku Afganistanom i Pakistanom, na zapadu Irakom i Turskom, te na jugu Omanskim i Perzijskim zaljevom.
Iranom dominira masiv Zagros, serija usporednih planina od 1500 – 4000 m visine ispresjecanih ravnicama koje dijele zemlju od sjeverozapada prema jugoistoku. Na sjeveru se proteže i masiv Alborz s vulkanom Damavand (5671 m) koji je najviši vrh ne samo u Iranu već i čitavoj Evroaziji zapadno od Hindukuša. Centralni dio zemlje zauzima prostrana visoravan prosječne nadmorske visine od 900 – 1200 m na kojoj su smještene i dvije nenaseljene pustinje (Dašt-e Lut i Dašt-e Kavir). Zbog smještaja u sjevernom umjerenom pojasu i vrlo raštrkanog reljefa, Iranom prevladavaju različite vrste klima među kojima su najdominantnije sredozemna na naseljenim područjima odnosno suha stepska na istoku zemlje. Kontrasti su posebno primjetni kod vegetacije koja se može kretati od beživotnih pješčanih pustinja na jugoistoku do prašuma i džungli na sjeveru zemlje.
Drevna iranska geografija
mini|desno|300px| [[Svijet prema Avesti]] Koncepti Irana i prvobitne iranske geografije javljaju se još u ranom starom vijeku kada je naziv Iran bio etničkog karaktera odnosno podrazumijevao „zemlju Arijaca”. Prvobitni endonim ovjeren u najstarijim dijelovima zoroastrijske Aveste (2. m. pne.) imao je oblik Arijānām ; u ahemenidskom periodu (6. – 4. v. pne.) pojavljuje se u pridjevnom obliku Arijana („arijska”; „zemlja Arijaca”), dok se u današnjem obliku pojavljuje u sasanidskom periodu (3. v.) kao Ērān odnosno Irān. Stručnjaci prepostavljaju da je navedeni endonim postojao kod iranskih plemena još u 3. milenijumu pne. u zapadnom Sibiru odnosno Centralnoj Aziji gdje je pronađena arheološka Andronovska kultura koja se smatra pradomovinom iranskih naroda.
Nakon seobe iranskih plemena prema Jugozapadnoj Aziji i osnivanja Medijske i Ahemenidske Monarhije na današnjoj Iranskoj visoravni, naziv Iran dobio je preciznije geografsko značnje: u ahemenidskim zapisima poput onih u Behistunu, Perzepolisu i Nakš-e Rustamu pojavljuje se kao ime čitavog teritorija monarhije, uz detaljni popis pokrajina (satrapija). Ovi se toponimi kasnije pojavljuju i u djelima starogrčkih autora poput Klaudija Ptolemeja odnosno armenskih autora poput Mojsija Horenskog, a preuzeli su ih i rani muslimanski geografi iz arapskog svijeta koji Iran spominju kao Ērānšaher. U iranskoj mitologiji ono se povezuje s osobnim imenom eponimskog vladara, a istovremeno se zadržao i kao ime mitološke pradomovine Arijaca odnosno iranskih naroda (Ērān Vēz; iz staroiranskog Arijānān Vaidžah tj. avestičkog Airijanəm Vaēdžō). Ovaj se teritorij nalazio u Horezmu odnosno donjem toku Oksa (Amu-Darje) i prema predaji bio je protutežom Anērānu ili Tūrānu, zemlji glavnih iranskih suparnika (centralnoazijski nomadi).
Za razliku od starih Grka koji su zamišljali da poznati svijet okružuje zajednički okean, Iranci su istovremeno vjerovali da postoje dvije odvojene vodene mase – istočno more koje je uključivalo Perzijski zaljev i Crveno more, odnosno zapadno more tj. Sredozemlje. Istočni pomorski putevi bili su dobro poznati Irancima o čemu svjedoči Herodotov zapis u kojem Darije I. Veliki (522. – 486. pne.) zapošljava karijskog moreplovca Skilaka zbog istraživanja mora od Egipta do Inda, dok o važnosti pomorskog prometa govori i stela iz Sueza koja ovjerava Darijevu gradnju prvog Sueskog kanala. Svi ovi podaci upućuju kako je u starovjekovnom Iranu postojala geografska perspektiva u globalnim okvirima. Iranski koncept dvaju svjetskih mora kasnije je preuzet u Kuranu (Ar Rahman 19.-22.), a islamski geografi i kartografi koristili su ga sve do 14. vijeka.
Ranoislamska geografija
U stručnoj literaturi ranoislamske geografije termin Iran rijeđe se pojavljuje s obzirom da su muslimanski geografi slijedili starogrčku tradiciju podjele svijeta na eklime tj. klime, a raspored se vršio prema geografskoj širini temeljem čega je Iran u geografskom smislu izgubio na jedinstvenosti u arapskim djelima. Ipak, takva preobrazba nije se odigrala brzo već postepeno o čemu svjedoče tragovi starovjekovnog iranskog koncepta organizacije svijeta u djelima određenih arapskih autora. Primjerice, Hamadani citirajući Madaenija (r. 752.) u svojim djelima spominje Erāk (arapski egzonim za Iran ) kao jedinstveni entitet koji se proteže od Hita na Eufratu do Indije i Kine, a obuhvata Raj, Horasan, Dejlam, Gilan, Džebal i Isfahan. Osim toga, Masudi u svom djelu „Zlatna polja i rudnici dragog kamenja” (arap. Murudž adh-dhahab va ma'adin al-džavhar, oko 950.) spominje sedam klima u sličnom kontekstu drevnim iranskim kešvarima. Prva klima pripisana Jupiteru podudarala se s Iranom i uključivala je Babilon (Babel) u Mezopotamiji, Horasan, Fars, Suzijanu (Ahvaz), Mosul i Mediju, ali izuzimala je Dejlam koji je pripisan turkijskoj zemlji. Tragovi ovog koncepta mogu se pronaći i u Bakrijevim djelima iz 11. vijeka, ali ni jedan od navedenih autora nije poznavao ništa više od ograničenih administrativnih i pokrajinskih podjela odnosno islamskih mamlaka. Erāk (Iran) bio je ograničen na Mezopotamiju odnosno današnji Irak koji je bio sjedištem kalifata i razlikovalo ga se od Erāka al-Adžama („stranog Irana”), naziva koji se odnosio na žarište Iranske visoravni često imenovanog i kao Džebāl („planinska zemlja”) isključujući jug današnjeg Irana i Horasan. Naziv Īrān u djelima arapskih geografa očuvan je isključivo u obliku Īrānšaher, službenom i počasnom imenu koje je npr. Mukadasi pripisivao Nišapuru. Takav koncept pratili su i neki od perzijskih geografa pa se Iran kao toponim niti ne spominje npr. u „Granicama svijeta” (perz. Hodud al-Alam) iz 983. godine.
Novovjekovna geografija
Nakon raspada kalifata odnosno mongolskih invazija krajem srednjeg vijeka, Iran se kao geografski koncept ponovo javlja u pisanim dokumentima što svjedoči kako je svijest o identitetu iranskog stanovništva bila prisutna tokom ranoislamskog perioda. Jedno od takvih djela je Mustavfijev „Užitak srca” (arap. Nozhat al-Kolūb) iz 1340. godine u kojem se Iran pojavljuje kao jasan invidualizirani geografski pojam, bez obzira što je Iranskom visoravni i šire (Anatolija) vladala strana, mongolska dinastija Ilhanida. Istovremeno, arapski geograf Dimaški koji je pisao sredinom 1320-ih i dalje je ignorirao Iran kao specifični entitet i dijelio ga je u tri dijela. Nakon Mustavfija, Iran se kao specifična država u zapadnjačkoj i orijentalnoj geografiji kontinuirano javlja od safavidskog perioda nadalje.
Geografski]] prikazi u Evropi su bili temeljeni prvenstveno na djelima putopisaca, ponekad uključujući i osnovne bilješke o zemlji. Iscrpan popis takvih djela s opisom fazi istraživanja i razvoja zabilježen je u „Istraživanju Perzije” (njem. Die Erforschung Persiens), djelu A. Gabriela iz 1952. godine. Početkom 17. vijeka ti podaci prikupljeni su u sistemskom izvodu koji je štampala izdavačka kuća Elzevir iz Holandije. Ova vrsta enciklopedijskoj djela osim primarnih geografskih uključivala je i historijske, etnografske, institucijske, političke i druge značajke o Iranu, a tiskana je redovno čak i tokom 19. vijeka. Novim podacima doprinosili su razni autori koji su boravili u Iranu duže vrijeme (npr. J. E. Polak i S. G. W. Benjamin ) ili su poslani na plaćena putovanja (npr. G. N. Curzon ). Istovremeno, Iran je pronašao svoje mjesto u svim „općim geografijama” tiskanima u Zapadnom svijetu, među kojima su i iscrpna djela C. Rittera odnosno E. Reclusa. Opsežni radovi s tematikom geografije Irana i Afganistana javljaju se i u britanskim gazetteerima tj. geografskim leksikonima čiji su autori obavještajci iz Britanske Indije. Britanski veleposlanici također su sastavljali i detaljne izvještaje o geografskim značajkama pojedinih iranskih pokrajina, a takva tradicija nastavila se sve do kraja Drugog svjetskog rata kada se u „Mornaričkim obavještajnim priručnicima” (engl. Handbooks of Naval Intelligence ) pojavljuju geografski opisi Irana iz moderne znanstvene perspektive iako i dalje uz potpuno historijska poglavlja. Ipak, u drugoj polovici 20. vijeka počinju se tiskati i geografska djela s enciklopedijskim opisima kao što su „Iranska civilizacija” (fr. La civilisation iranienne) H. Masséa odnosno „Iran” U. Gehrkea i H. Mehnera.
U Iranu se tradicionalna geografija razvijala istovremeno kada i u Evropi odnosno od sredine 19. vijeka kada su predavanja geografije uvedena na teheranski univerzitet Dar al-Fonun s ciljem postizanja administrativne dokumentacije i političke efikasnosti, prilikom čega su im pomagali evropski (prvenstveno austrijski) stručnjaci. Neki od primjera većih svezaka geografskih tema iz navedene tradicije su „Opća geografija Irana” (perz. Džogrāfījā-je mufaṣal-e Irān) M. Kajhana iz 1932. odnosno „Geografski leksikon Irana” (perz. Farhang-e džogrāfījā-je Irān) H.-A. Razmare iz 1954. godine.
Moderna geografija
Korak prema naprednijoj znanstvenoj fazi analitičke geografije temeljene na dubljem poznavanju fizičke okoline, odnosu između čovjeka i prirode, te uzajamnih veza među raznim kategorijama prirodnih pojava, u Iranu se po prvi put pojavio u međuratnom periodu i to na osnovi zapadnjačkih znanstvenih metoda i teorija. Ranije, krajem 19. odnosno početkom 20. vijeka, znanstvena istraživanja i promatranja u Iranu su prvenstveno vršena zbog političkih i pragmatičnih razloga, uglavnom zbog razgraničenja sa susjedima ili kombiniranih geološko-arheoloških istraživanja. Ova vrlo sadržajna vrst istraživanja znatno je proširila znanje o geografskim okvirima istočnog odnosno sjevernog i sjeverozapadnog dijela zemlje, ali strane sveske naslovljene „Geografija” (na primjer engl. Geography F. J. Goldsmida ili fr. Études Géographiques J. Morgana ) i dalje su se bavili uglavnom općenitim istraživanjima. Stoga, nalazi prikupljeni od strane S. A. Hedina tokom njegovog velikog putovanja centralnim i jugoistočnim Iranom 1905. i 1906. godine bili su predstavljeni u obliku putopisa s opisima vezanim uz ceste, karte i panorame.
Nova epoha započinje 1934. godine radovima austrijskog geografa H. Bobeka koji je prvi izašao izvan okvira pukih putopisa i sistemski počeo obrađivati probleme fizičke geografije poput glaciologije, geomorfologije, geoloških razredbi po kvartarima, regionalne biogeografske i klimatskih klasifikacija, itd. Njegova istraživanja smatraju se ključnima za razvoj geografske nauke o Iranu, a iscrpni hronološki popis njegovih publikacija nalazi se u djelima E. Ehlersa. H. Bobek također je počeo proučavati i humanističku geografiju Irana, a nakon Drugog svjetskog rata objavio je i prve značajne sinteze njegove kulturne geografije. Istovremeno, vrijedan znanstveno-istraživački opus o geografiji Irana objavili su i brojni drugi geografi kao npr. Nijemci K. Scharlau (od 1958.) i E. Ehlers, Francuzi X. de Planhol (od 1958.) i J. Dresch (od 1959., djelomično surađujući s M. Derruauom i C.-P. Péguyom) , Talijan G. B. Castiglioni , Rus N. A. Gvozdetski , te Britanac J. I. Clarke. Njihov se rad aktivno nastavio tokom idućih četvrt vijeka u suradnji sa znanstvenicima raznih nacionalnosti, a nedugo kasnije uz raznovrsne geografske radove počelo je i štampanje važnih regionalnih i urbanih monografija. Nakon nekoliko djelomičnih doprinosa u navedenoj sferi izdanih 1971. i 1975. godine, E. Ehlers je 1980. objavio opsežnu sintezu o Iranu naslovljenu „Iran: Opća regionalna geografija” (njem. Iran: Grundzüge einer geographischen Landeskundes, Wissenschaftliche Länderkunden) s iscrpnim popisom relevantne stručne literature na 53 stranice, koje se smatra revolucionarnim za potrebe moderne znanstvene geografije. U međuvremenu je 1968. godine suradnjom više autora odnosno pod uredništvom W. B. Fishera objavljeno prvo izdanje Cambridge History of Iran koje je bilo pomalo užurbano organizirano i neujednačenog sadržaja. Iranska revolucija iz 1979. odnosno iračka agresija (1980. – 1988.) rezultirali su do obustave zapadnjačkog istraživačkog rada u Iranu na duže vrijeme, ali situacija se počela popravljati 1990-ih kada je B. Hourcade u suradnji s drugim francuskim i iranskim socijalnim geografima izdao prvi tematski i višejezični „Atlas Irana” (fr. Atlas d'Iran). Kroz ovaj period odnosno od 1977. godine nadalje redovito je izdavan i „Tübingerov atlas prednjeg Orijenta” (njem. Tübinger Atlas des Vorderen Orients) koji uključuje brojne analitičke karte od temeljne važnosti za geografiju Irana, kao i jezgrovite sinteze kulturne i političke geografije.
Sredinom 20. vijeka u sklopu Teheranskog univerziteta osnovana je i moderna iranska geografska škola, zajedno s „Centrom za istraživanje sušnih područja” kojeg su vodili H. Bobek i drugi evropski znanstvenici zaposleni u Iranu. Centar se ubrzo preinačio u „Geografski institut”, prvi takve vrste u zemlji. Godine 1973. u Teheranu je održan prvi kongres iranskih geografa na kojem su radove izlagali i mladi iranski znanstvenici s evropskih univerziteta. Nakon više uzastopnih neuspješnih pokušaja, u Mašhadu se od 1985. godine nadalje pod uredništvom M.-H. Papolija Jazdija počeo izdavati „Geografski časopis” (perz. Taḥkīkāt-e džogrāfījā) čiji je sadržaj akademskog i znanstvenog karaktera. Istovremeno, u Teheranu se od 1990. godine pod vodstvom „Državnog kartografskog zavoda” (perz. Sazman-e nakša-bardari-je kešvar) počelo tiskati i najvažnije kartografsko izdanje „Opći atlas Irana” (perz. Atlas-e meli-je Iran), a brojni školski i univerzitetski priručnici inspirirani modernom geografijom i zapadnjačkim publikacijama postali su rasprostranjeni među iranskom intelektualnom elitom.
Kartografija Irana
mini|desno|150px| [[Babilonija|Babilonijska „Karta svijeta” iz 600. pne. (Britanski muzej, k. b. 92687)]] Sinonimi za „kartu” u srednjoj epohi razvoja perzijskog jezika bili su ṣūrat („konfiguracija”), te povremeno i šakl („oblik”) rasm („crtež”) ili nakš („slika”). U modernom perzijskom nakša podrazumijeva kartu, a ponekad se koriste i tuđice ḵarīṭa iz arapskog odnosno harita iz modernog turskog jezika. Sadašnji perzijski pojam za kartografiju jest nakša-negārī.
Najstarija poznata topografska karta koji prikazuje dijelove iranskog teritorija je babilonijska glinena pločica iz 23. v. pne. pronađena u Nuziju na sjeveroistoku Mezopotamije. Radi se o relativno naprednoj slikovnoj karti koja prikazuje dva niza brežuljaka koji okružuju rijeke sastavljene od više usporednih linija. Pretpostavlja se da ta drevna karta prikazuje područje između Zagrosa i brdovitih terena koji se protežu kroz Kirkuk. Drugi babilonijski artefakt je slavna „Karta svijeta” iz kaldejskog perioda (oko 600. pne.) koja se čuva u Britanskom muzeju i prikazuje više gradova i mjesta starovjekovnog Irana.
Toponomastika
Velika većina toponima u Iranu je perzijskog i drugog iranskog jezičnog porijekla što je uvjetovano 3000-godišnjom etničkom rasprostranjenošću iranskih naroda na tim geografskim prostorima kao i kontinuirane upotrebe perzijskog kao službenog jezika pod domaćim ali i stranim dinastijama. Najčešći leksički morfemi koji se pojavljuju kod toponima na perzijskom i srodnim iranskim jezicima su stan (domovina), šaher (grad), abad (naselje), bandar (luka), rud (rijeka), darjače (jezero), kuh (planina), tape (brdo) i dašt (ravnica). U perzijskim složenicama se javljaju na različite načine, često kao sufiks (npr. Hari-Rud ili Harirud) ali ponekad i kao prefiks (Rud-e Hari), dok se u stranim jezicima navedeni morfemi ponekad izbjegavaju u korist pojednostavljenih oblika (Hari). Zbog historijskog iranskog političko-kulturnog utjecaja, toponimi perzijskog porijekla učestali su i u široj regiji što uključuje imena devet suverenih država (centralnoazijske i južnoazijske sa sufiksom -stan, Azerbejdžan i Irak) odnosno četiriju glavnih gradova iranskih susjeda (Ašgabad, Bagdad, Baku i Islamabad). Također, egzonimi koji su u srpskohrvatski i druge evropske jezike ušli posredstvom perzijskog uključuju Indiju i Kinu.
Etimološko porijeklo ostalih toponima Irana prvenstveno je arapsko i altajsko, dok postoje i određeni armenski, dravidski, pa čak i arhaični primjeri. Takvi toponimi nisu nužno ograničeni na geografska područja koja naseljavaju pripadajuće etničke skupine. Primjerice, ime drugog najvećeg iranskog grada (Mašhad) koji se nalazi na krajnjem sjeveroistoku zemlje ima arapsko etimološko porijeklo, iako su arapski toponimi karakteristični za jug zemlje. Na sjeveru zemlje učestali su turkijski toponimi, a mogu se naći i miješane složenice s turkijskim leksičkim morfemima i to uglavnom u sufiksalnom obliku, naprimjer čaj kod rijeka (npr. Astara-Čaj) odnosno dag kod planina (npr. Kopet-Dag). Ostali altajski primjeri uključuju mongolske toponime pretežito u Azarbajdžanu i Horasanu. Među jedinstvene arhaične primjere spada grad Suza (perz. Šuš) čije je elamsko etimološko porijeklo ovjereno na najstarijim sumerskim klinopisima iz 3. mileniju pne. što ga čini najstarijim kontinuirano naseljenim mjestom svijeta koje je zadržalo isto ime.
U 20. vijeku određeni toponimi Irana bili su predmetom politizacije odnosno dvaju procesa geografskih preimenovanja: prvog za vrijeme vladajuće dinastije Pahlavi odnosno drugog poslije njihovog svrgavanja 1979. godine. Apsolutistički vladari Reza-šah (vl. 1925. – 1941.) i njegov sin M. Reza Pahlavi (vl. 1941. – 1979.) inzistirali su na starovjekovnom iranskom identitetu što je impliciralo preimenovanjem tj. iranizacijom brojnih turkijskih toponima na sjeveru odnosno arapskih na jugozapadu zemlje (npr. Šat al-Arab ⇒ Arvand-Rud; Muhamareh ⇒ Horamšaher), a na temelju izraženog kulta ličnosti nekim toponimima pridodani su šah kao titula odnosno Pahlavi kao naziv vladajuće dinastije (npr. Bandar-e Turkaman ⇒ Bandar-e Šah; Bandar-e Anzali ⇒ Bandar-e Pahlavi; Urmija ⇒ Rezaijeh). Nakon revolucije došlo je do djelomične promjene trendova odnosno isticanja religijske dimenzije na uštrb monarhističke ostavštine. Iako je nova vlada bila dosljedna jezičnom purizmu pa su iranizirani oblici uglavnom zadržani, kod toponimima koji su nosili osobna imena vladara bivšeg režima nastupila je nova serija preimenovanja i to prema Homeiniju i drugim revolucionarnim vođama, herojima iz iransko-iračkog rata, etičkim pojmovima poput slobode i slično (npr. Bandar-e Šahpur ⇒ Bandar-e Homeini; Šahi ⇒ Kaemšaher; Šah Pasand ⇒ Azadšaher). Kod nekih toponima koji su nosili spomenutu vladarsku titulu, sufiks -šah jednostavno je mijenjan u -šaher što podrazumijeva grad (npr. Naftšah ⇒ Naftšaher; Hozrovšah ⇒ Hozrovšaher).
Regionalna geografija
Položiti Iran u jednu od specifičnih makroregija Azije predstavlja složen zadatak s obzirom da se uglavnom radi o novovjekovnim i modernim novotvorenicama nesavršenih definicija. Iran se najčešće spominje u kontekstu tzv. Bliskog istoka, regije koja se prvi put pojavljuje početkom 19. vijeka u francuskom obliku Proche-Orient označavajući teritorije pod Osmanskim Carstvom kojem Iran nikad nije pripadao. Srednji istok, srodni geopolitički pojam na engleskom jeziku (Middle East) istovremeno je podrazumijevao područja između Osmanskog Carstva i Britanske Indije odnosno Iran i istočnu Mezopotamiju, ali ujedno i Arapski poluotok koji se po mnogo čemu razlikuje u kulturološkom i geografskom smislu. Nakon raspada kolonijalnih carstava u 20. vijeku dva su pojma redefinirana stapanjem u jedno geografsko područje i počinju se koristiti kao sinonimi u svim jezicima pa tako i u srpskohrvatskom. Iako se danas terminom Bliski istok služe arheolozi i povjesničari pozivajući se na geografski kontekst Starog istoka gdje su tokom starog vijeka postojale civilizacije u uskoj kulturološkoj interakciji, čak ni ta historijska regija u geografsko-hronološkom smislu nije kompatibilna s iranskom historijom jer isključuje istok Irana odnosno ograničena je na period prije stvaranja prvih imperijalnih iranskih država. Jedan od neodređenih evropskih primjera je i metonim Orijent koji je objedinjavao heterogene kulture ne samo Azije već i Sjeverne Afrike.
Krajem 20. vijeka nastupio je trend izbjegavanja evrocetričnih termina i Iran se počeo javljati u kontekstu Jugozapadne ili Zapadne Azije koja objedinjuje područja tzv. užeg Bliskog istoka (Mezopotamiju, Levant, Arabiju i Anatoliju), dok ga UN smješta u Južnu Aziju zajedno s Afganistanom i državama Indijskog potkontinenta. Iako je potonja regija primjerenija u etnojezičnom smislu budući da objedinjuje Iran s državama srodnih jezika (iranski i indoarijski), u oba primjera regije nisu strogo definirane ni geografijom, kulturom ili historijom. U slučaju Irana to se prvenstveno odnosi na historijsko prožimanje iranske kulture na Kavkazu i u Centralnoj Aziji, kao i nejednolikom reljefnom strukturom u odnosu na zapadne, sjeverne i istočne susjedne države. Akademske ustanove poput Encyclopædia Iranice skovale su termin Veliki Iran koji nije određen političkim ili iredentističkim već kulturološkim parametrima, a uključuje dijelove jugozapadne, južne i Centralne Azije, te Kavkaz. Na temelju geomorfoloških i etnojezičnih karakteristika u regionalnom kontekstu ponekad se koristi i Iranska visoravan, ali ona ne uključuje iranski Huzestan.
Unatoč tome što je Iran kroz veći dio historije bio politički cjelovit, koncepti njegove regionalizacija poznati su od ranog starog vijeka. Najstariji apolitički termini za specifične geografske prostore današnjeg Irana bilježe se u sumerskim epovima (npr. Arata) i istovrsnoj avestičkoj geografiji, ali zbog mitološkog karaktera danas ih nije moguće precizno locirati bez obzira na više ponuđenih teorija. Druga vrst historijskih regija odnosi se na područja prvobitno imenovana prema narodima ili državama koji su vremenom iščezli, a neki od takvih primjera su Guteja, Elam i Urartu na zapadnom dijelu zemlje. Od sredine 1. milenija p.n.e. nadalje regionalizacija se iščitava iz satrapija (upravnih podjedinica) imenovanih uglavnom prema iranskim plemenima. U okvirima današnjeg Irana to su bili Medija i Atropatena na sjeverozapadu, Perzija na jugozapadu, Karmanija i Gedrozija na jugu, Drangijana, Arahozija i Arija na istoku, Partija na sjeveroistoku, te Hirkanija na sjeveru.
Daljnji geografski razvoj ovih regija uvjetovan je evolucijom i(li) seobama naroda, usponima i padovima određenih kulturnih odnosno urbanih žarišta, te političkim okolnostima. Primjerice, nekadašnja Medija i Atropatena danas na etničko-geografskoj osnovi impliciraju regije Kurdistan odnosno Azarbajdžan na sjeverozapadu, dok je jugoistočna Gedrozija isto tako poznata kao Balučistan. Hirkanija na kaspijskoj obali kroz srednji i novi vijek bila je poznata pod imenima Dejlam i Tabaristan, a danas se sastoji od Mazandarana na istoku i Gilana na zapadu. Specifičan primjer u takvom etničko-geografskom kontekstu je drevna Drangijana (dio Arahozije) koja danas nosi ime Sistan prema skitskim Sakama, nestalom narodu koji je provalio na to područje još krajem starog vijeka. Horasan danas objedinjuje drevnu Ariju i Partiju te je jedna od rijetkih regija čije ime nije etničkog karaktera već označava „zemlju izlazećeg Sunca”. Isto vrijedi i za Huzestan (drevni Elam) imenovan prema gradu Suzi, a identični princip se javlja kod brojnih novovjekovnih regija odnosno pokrajina koje su produkt urbanizacije (npr. Isfahanska, Teheranska, itd.). Perzija (Fars) i Karmanija (Kerman) spadaju u regije koje su zadržale isto ime i ujednačene geografske okvire u odnosu na historijske. Navedene regije su kulturološko-historijskog karaktera i ne treba ih poistovjećivati s modernim i nerijetko istoimenim iranskim pokrajinama koje se često mijenjaju zbog ekonomskih, demografskih i drugih okolnosti. U Iranu također postoji i niz mikroregija koje uglavnom gravitiraju većim gradovima, područjima iranskih i turkijskih jezičnih podskupina, nekadašnjih plemena, itd.
Historijski kontekst
mini|desno|450px| Geografsko rasprostiranje [[Irana kroz historiju s pripadajućim političkim žarištima]]
Politička struktura koja odgovara zapadnom dijelu Iranskog svijeta u historijskom kontekstu može se u kontinuitetu pratiti najmanje 2500 godina unatrag kada se prvi put oblikuje država pod sadašnjim imenom – Iran. Iranska visoravan u topografskom smislu omeđena je planinama na sjeveru i zapadu odnosno pustinjama na istoku i jugu pa je pružala mogućnost centralizacije, ali politička moć iranskih dinastija značajno je varirala kroz milenijume pa su se granice, područja utjecaja i sami politički centri često mijenjali kroz historiju. Iako Iranska visoravan približno odgovara etničkim granicama tj. područjima naseljavanja iranskih naroda, zahvaljujući usponima određenih iranskih dinastija područja izravnog političkog utjecaja protezala su se mnogo šire kako u starom tako i u srednjem i novom vijeku. Kroz posljednjih 1000 godina veliku političku ulogu odigrale su i turkijsko-mongolske invazije koje su rezultirale značajnim povezivanjem naroda Iranske visoravni s Centralnom Azijom. Svi navedeni faktori uvjetovali su vrlo složenim geografsko-političkim strukturama odnosno teritorijalnim podijelama koje su zadržane do današnjeg dana. Današnji Iran kao država smatra se odrazom superiornosti iranske kulture nad dinastijama izvornog turkijskog porijekla koje su dominirale Iranskom visoravni tokom srednjeg vijeka (Gaznavidi, Seldžuci).
Centri političke moći prvih iranskih država smještena su u plodnim kišovitim područjima na zapadu modernog Irana odnosno u regiji Azarbajdžan i masivu Zagrosa. Prva takva država bila je Medijska Monarhija, a potom je na temelju istog nastala Ahemenidska Monarhija koja se osvajanjima proširila daleko izvan iranskih etničkih okvira. Nadalje, tokom vladavine stranih Seleukida i domaćih partskih Arsakida (izvorno iz Horasana) i perzijskih Sasanida, političkim žarištem bila je plodna Mezopotamija u kojoj su bile smještene prijestolnice poput Seleukije i Ktezifonta. Arapskim osvajanjima sredinom 7. vijeka Iran gubi političku individualnost na približno 200 godina tokom kojih Mezopotamija s Bagdadom postaje centrom kalifata arapskih Abasida, a istovremeno samostalna iranska politička moć jača u Horasanu gdje vladaju Tahiridi, Safaridi, Samanidi i Zijaridi. Navedene iranske dinastije teoretski su priznavale vladavinu kalifata zbog njihovog vjerskog autoriteta, ali zbog geografske izoliranosti i manjkavosti abasidske centralizacije politički su bile gotovo neovisne. Ovaj razvoj političke situacije kulminirao je tokom 10. i 11. vijeka kada Iran postaje ponovo u potpunosti neovisan pod vodstvom šijitske dinastije Bujida koji su ubrzo i zauzeli Bagdad čime je ostvarena puna kontrola nad kalifatom. Ipak, nakon približno stotinu godina na Iransku visoravan iz smjera Centralne Azije provaljuju turkijska plemena koja pod dinastijama Gaznavida i Seldžuka podižu moćne monarhije, ali centrom političke moći i dalje je ostao sam Iran s njegovim historijskim prijestolnicama Rajom, Nišapurom i Isfahanom.
Na prijelazu iz 11. u 12. vijek, horezmijski šahovi obnovili su iransku državu koja se prostirala istočnim dijelom Iranske visoravni odnosno Horasanom i Transoksanijom, ali u 13. vijeku nastupa razarajuća mongolska invazija. Podjelom kolosalnog Mongolskog Carstva nakon Džingis-kanove smrti, na području Iranske visoravni osnovana je Ilhanidska Monarhija s prijestolnicom u Sultaniji, a njegove granice prostirale su se sve do Amu-Darje i Inda na istoku do Mezopotamije i centralne Anatolije na zapadu. U kasnom 14. vijeku nastaje privremeni raspad na brojne lokalne kneževine, ali obnovljeno je pod Timurom i njegovim sinom Ruh-šahom prilikom čega centrima političke moći postaju prvo Horasan i Transoksanija, a potom grad Herat. Ubrzo se raspada i druga mongolska dinastija, pa u 15. vijeku zapadom Iranske visoravni dominiraju turkijske plemenske konfederacije Ak Kojunlu i Kara Kojunlu.
Današnja politička struktura Irana izravno se temelji na imperiju safavidske dinastije koja je oko 1500. godine ujedinila Iran i proglasila šijitski islam državnom religijom. Šijitska religija u to vrijeme bila je značajnim faktorom u jedinstvu zemlje koja je bila u neprestalnim sukobima sa sunitskim Osmanlijama na zapadu i Uzbecima na sjeveroistoku. Političko žarište safavidskog Irana prvobitno je bilo u sjeverozapadnoj regiji Azarbajdžan, a religijski centri poput Koma, Ardabila i Mašhada važna za šijitska hodočašća nalazila su se u sjevernoj zoni zemlje. Zbog spomenutih vojno-političkih sukoba s Osmanlijama i Uzbecima, žarište političke moći iz strateških se razloga krajem 16. vijeka premjestilo na centralnu os Iranske visoravni koju čine prijestolnice Isfahan, Širaz i Teheran, a takva se struktura zadržala sve do današnjeg dana.
Državne granice
mini|desno|300px| Karta [[Irana, graničnih država i vodenih površina (sivim okvirima istaknute su nadolazeće detaljnije karte) ]]