cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Disprozij
Izotopi
Pored stabilnih, poznato je još i 29 radioaktivnih vještačkih izotopa, čije atomske mase se kreću u rasponu od 138 do 173. Najstabilniji radioaktivni izotop disprozija je 154Dy sa vremenom poluraspada od približno 3 godina. Slijedi 159Dy, čije vrijeme poluraspada iznosi 144,4 dana. Najmanje stabilan izotop je 138Dy, koji ima vrijeme poluraspada od 200 ms. Kao općenito pravilo, izotopi lakši od stabilnih pretežno se raspadaju beta raspadom (β+), dok oni teži od stabilnih uglavnom se raspadaju β− raspadom. Ipak, izotop 154Dy se raspada uglavnom alfa raspadom, dok se izotopi 152Dy i 159Dy pretežno raspadaju elektronskim zahvatom. Disprozij također ima najmanje 11 metastabilnih izomera, čije atomske mase se kreću od 140 do 165. Najstabilniji metastabilni izomer je 165mDy, čije vrijeme poluraspada iznosi 1,257 minutu. Izotop 149Dy ima dva metastabilna izomera, od kojih drugi, 149m2Dy, ima vrijeme poluraspada od 28 nanosekundi.
Rasprostranjenost
Iako se disprozij nigdje ne može naći u obliku samorodnog elementa, nađen je u sastavu brojnih minerala, kao što su ksenotim, fergusonit, gadolinit, euksenit, polikras, blomstrandin, monacit i bastnesit; često zajedno s erbijem, holmijem i drugim rijetkim zemnim elementima. U današnje vrijeme, većina disprozija dobija se iz ionsko-apsorbirajućih glinenih ruda iz južne Kine, a u budućnosti se očekuje da bi se mogao dobijati iz rudnih izvora u području Halls Creeka u zapadnoj Australiji. U takvim rudnim izvorima koji sadrže velike količine itrija, disprozij je jedan od najviše zastupljenih teških lantanoida, sa sadržajem od 7% do 8% koncentrata (u usporedbi, takav koncentrat sadrži oko 65% itrija). Koncentracija Dy u Zemljinoj kori iznosi oko 5,2 mg/kg a u morskoj vodi oko 0,9 ng/L.
Dobijanje
Osnovni način dobijanja disprozija je iz monacitnog pijeska, mješavine raznih fosfata. Metal se dobija kao nusproizvod pri industrijskoj proizvodnji i izdvajanju itrija. Da bi se iz rude izdvojio čisti disprozij, većina nepoželjnih metala se može ukloniti djelovanjem magneta ili procesom flotacije. Tek nakon toga disprozij se može odvojiti od drugih rijetkih zemnih metala u nekom od procesa ionsko-izmjenjivačke tehnike. Dobijeni ioni disprozija zatim reagiraju bilo sa fluorom ili hlorom da bi se dobio disprozij-fluorid, DyF3 ili disprozij-hlorid, DyCl3. Ovi spojevi se mogu reducirati sa metalnim kalcijem ili litijem, kako je prikazano u sljedećim reakcijama:
Sastojci se stavljaju u tigl sačinjen od tantala te se pale u atmosferi helija. Kako reakcija napreduje, dobijeni halidni spojevi i istopljeni disprozij se odvajaju jedni od drugih jer imaju različite gustoće. Zatim se smjesa hladi, a disprozij se može odsjeći i odvojiti od nečistoća. Svake godine u svijetu se proizvede oko 100 tona disprozija, a 99% od toga se proizvede u Kini. Cijena ovog metala povećala se 20 puta, od 7 US$ za funtu (0,45359237 kg) 2003. na 130 US$ za funtu krajem 2010. Na svjetskom tržištu cijena je bila otprilike 1.400 US$ po kg u 2011. ali je pala na 240 US$ u 2015, uglavnom zbog bespravne proizvodnje u Kini, gdje su proizvođači "zaobilazili" zakonske regulative i ograničenja kineske vlade. Prema izvještajima američkog ministarstva energije, zbog velikog broja trenutnih i očekivanih aplikacija za čiji uspjeh je neophodan, između ostalog, i disprozij, uz istovremeni nedostatak nekog pogodnog materijala koji bi ga zamijenio u kratkom vremenskom intervalu, navodi se da bi disprozij mogao biti jedan od najkritičnijih elemenata za nepojavljivanje tehnologija za dobijanje čiste energije. Prema izvještajima iz 2011, najoptimističnija predviđanja bila su da će već za naredne četiri godine doći do nedostatka disprozija na svjetskom tržištu. Ipak, već krajem 2015. u pogonu je bila ekstrakcijska industrija rijetkih zemalja (uključujući i disprozija) u zapadnoj Australiji.
Upotreba
Nema veliki broj aplikacija koje su svojstvene isključivo za disprozij. Theodore Gray u svojoj knjizi The Elements navodi: "...kada pogledamo na disprozij, moramo otići na četvrtu stranicu rezultata pretrage da pronađemo bilo šta, što nije stavka na veb-stranici o periodnom sistemu elemenata, obično sa obaveznim tekstom u smislu to je element, pa moramo imati stranicu o njemu".
Zajedno sa vanadijem i drugim elementima, disprozij se koristi za izradu laserskih materijala i materijala za industriju sijalica i lampi. Pošto disprozij ima veoma veliki poprečni presjek apsorpcije termalnih neutrona, tvrdi materijali (zvani kermeti, od keramika-metal) na bazi disprozij-oksida i nikla koriste se kao kontrolne šipke za apsorbiranje neutrona u nuklearnim reaktorima. Disprozij-kadmij halkogenidi su izvori infracrvene radijacije pogodni za proučavanje hemijskih reakcija. Iz razloga što disprozij i njegovi spojevi imaju veoma veliku magnetsku susceptibilnost, pa se upotrebljavaju u raznim aplikacijama za pohranu podataka kao što su tvrdi diskovi. Za disprozijem danas se više raste potražnja kao materijalom za izradu stalnih magneta, potrebnih u modernim motorima za električna vozila i generatore struje u vjetroelektranama.
Magneti NdFeB (neodij-željezo-bor) mogu sadržavati i do 6% disprozija koji zamjenjuje neodij čime se povećava koercitivnost za tražene aplikacije poput pogonskih motora za električna vozila i vjetroturbine. Međutim, ovakva zamjena traži i do 100 grama disprozija po svakom proizvedenom električnom automobilu. Prema projekciji japanskog proizvođača Toyota za proizvodnju dva miliona vozila godišnje, korištenje disprozija u svrhe poput ove, vrlo brzo bi iscrpilo dostupne zalihe ovog metala. Zamjena disprozijem također je korisna i za druge svrhe jer se njime poboljšava otpornost magneta na koroziju.
Disprozij je jedan od sastojaka terfenola-D, zajedno sa željezom i terbijem. Terfenol-D ima najvišu magnetostrikciju pri sobnoj temperaturi od svih poznatih materijala; a upotrebljava se u širokopojasnim mehaničkim rezonatorima, transduktorima i visokopreciznim ubrizgavačima tečnog goriva. Ovaj element se koristi u dozimetrima za mjerenje ionizirajućeg zračenja. Kristali kalcij-sulfata ili kalcij-fluorida dopiraju se disprozijem. Kad se takvi kristali izlože zračenju, atomi disprozija prelaze u pobuđeno stanje i svijetle. Ta svjetlost se može mjeriti te na taj način odrediti stepen zračenja kojem je izložen dozimetar.
Spojevi
lijevo|thumb|180px|Disprozij-sulfat, Dy2(SO4)3 Halidi disprozija, kao što su DyF3 i DyBr3, obično su žute boje. Disprozij-oksid, poznat i pod nazivom disprozija, je bijeli prah koji je izuzetno magnetičan, čak mnogo više od željeznog oksida.
Disprozij se spaja sa mnogim nemetalima pri visokim temperaturama gradeći binarne spojeve različitog sastava i u oksidacijskom stanju +3 a ponekad i u +2, kao naprimjer DyN, DyP, DyH2 i DyH3; zatim DyS, DyS2, Dy2S3 i Dy5S7; DyB2, DyB4, DyB6 i DyB12, a također i Dy3C i Dy2C3.
Disprozij-karbonat, Dy2(CO3)3 i disprozij-sulfat, Dy2(SO4)3 nastaju u sličnim reakcijama. Većina spojeva ovog elementa su rastvorljivi u vodi, mada su disprozij-karbonat tetrahidrat (Dy2(CO3)3·4H2O) i disprozij-oksalat dekahidrat (Dy2(C2O4)3·10H2O) oba nerastvorljiva u vodi. Za dva najrasprostranjenija karbonata disprozija, tengerit-(Dy) (Dy2(CO3)3·2–3H2O) i kozoit-(Dy) (DyCO3(OH)) poznato je da nastaju preko amorfne prekursorske faze sa formulom Dy2(CO3)3·4H2O. Ovaj amorfni prekursor sastoji se iz veoma hidratiziranih loptastih nano čestica prečnika 10–20 nm a koji su neuobičajeno stabilni pri suhom tretmanu na normalnoj i na visokim temperaturama.
Vanjski linkovi
🇵🇸
NGC 3219
NGC 3219 (također poznat kao MCG 7-21-51 i PGC 30383) je eliptična galaksija koja je udaljena oko 716 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Mali lav. Najveći prečnik je 0,80 (167 hiljada sg) a najmanji 0,5 uglovnih minuta (104 hiljade sg). Prvo otkriće je napravio Jean Marie Edouard Stephan 11. aprila 1882. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
NGC 223
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Velika piramida u Gizi
mini|desno|300px|Keopsova piramida Keopsova ili Velika piramida u Gizi je grobnica faraona Keopsa. Izgrađena je oko 2560. p. n. e. po nalogu faraona Keopsa, Snefruova sina i nasljednika.
Smatra se da je oko 100 000 ljudi gradilo Keopsovu piramidu punih 20 godina. Svaki je kamen visok 2 m, neki su dugi i po 5 m. Blokovi vapnenca i granita od kojih je sagrađena ova piramida i koji su vađeni iz kamenoloma na lijevoj obali Nila dopremani su čamcima niz rijeku. To se moglo raditi jedino u proljeće, kada se Nil izlijevao, pa je zato trebalo 20 godina i oko 500.000 plovidbi da se donese potrebna količina kamena. Pošto bi se kameni blokovi prevezli, grupa ljudi je vukla blokove, od kojih je svaki težio 2 tone, na saonicama uz put. Zatim su ove blokove uredno redali, a druga grupa ljudi ih je izvlačila do mjesta gdje se gradila piramida.
Kada je sagrađena, piramida je bila visoka 145,75 m, ali se tokom godina smanjila za 10 m. Površina piramide bila je prekrivena veoma glatkim, gotovo skoro neprimjetnim vapnencem. Piramida se sastoji od oko 2.300.000 kamenih blokova. Na sjevernoj je strani ulaz. Unutrašnjost piramide čine tri prostorije povezane mnogobrojnim hodnicima. U srcu piramide je kraljeva odaja, gdje je smješten sarkofag od crvenog granita.
Ugao stranica u odnosu na osnovicu iznosi 51° i 51', a svaka je stranica pažljivo orijentisana prema jednoj od četiri strana svijeta. Horizontalni presjek građevine je u bilo kojem dijelu kvadratan, a dužina stranica osnovice iznosi 229 metara. Dužnosnici koji su služili Keopsa dali su podići svoje grobnice oko njegove piramide. Sam Keops želio je uz sebe sahraniti i tijelo svoje majke Hetepheres, Snefruove žene.
Grupa za filogeniju pteridofita
Grupa za filogeniju pteridofita ili PPG,  je neformalna međunarodna grupa sistematičara  botaničara koji surađuju kako bi uspostavili konsenzus o  klasifikaciji pteridophyta (Lycopodiopsida i  paprati) koji odražava saznanja o biljnim odnosima otkrivenim putem filogenetučkih ispitivanja. Godine 2016., grupa je objavila klasifikaciju postojećih pteridofita, nazvanu "PPG I". Rad je imao 94 autora (26 glavnih i 68 dodatnih)
PPG I
Prva klasifikacija, PPG I, nastala je 2016. godine, a obuhvatala je samo postojeće (žive) Pteridophyta. Klasifikacija je zasnovana na rangu, koristeći kao rangove: razred, podrazred, red, podredove, porodica, potporodica i rod.
Filogenija
Klasifikacija se zasnivala na konsenzusnoj filogeniji, prikazanoj dolje do razine reda.
Vrlo veliki red Polypodiales podeljen je u dva podreda, kao i porodice koje nisu smeštene u podred:
Klasifikacija do razine potporodica
Do razine potporodice, klasifikacija PPG I je slijedeća.
NGC 7645
NGC 7645 (također poznat kao ESO 470-3, MCG -5-55-7 i PGC 71314) je prečkasta spiralna galaksija koja je udaljena oko 318 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Kipar. Najveći prečnik je 1,50 (139 hiljada sg) a najmanji 1,2 uglovnih minuta (111 hiljada sg). Prvo otkriće je napravio John Frederick William Herschel 27. septembra 1834. godine.
Ćilim
mini|200px|Turski ćilimi Ćilim (perzijski: گلیم‎ gelim, turski Kilim) je vrsta tepiha, tkanina rađena na tkačkom razboju, pretežno od vune, različitim tehnikama: klečenjem (namitanjem), tehnikom baršuna i uzlanja. Proizvodi se na području od Balkana do Pakistana. Ćilimi se mogu koristiti i kao dekoracija ili za sedždu. Ime ćilim dolazi od turske riječi kilim koja dolazi od perzijske riječi gelim što znači grubo raširiti.
NGC 7645
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Ćilim
Balkanski ćilim
200px|mini|lijevo|Ćilim je bio sastavni dio života građanskog društva u Srbiji u 19. i početku 20. vijeka. mini|desno|200px|Pirotski ćilimi na kraljevoj bini. Za zlatno doba ćilimarstva na Balkanu uzima se period od sredine 19. do sredine 20. vijeka. Smatra se da se tokom tog razdoblja ćilimarstvom bavilo više od 3/4 ženske populacije na Balkanu. U to vrijeme izdvojili su se ćilimarski centri čiji proizvodi su postali poznati zbog svojih osobenosti po nazivu: bosanski, pirotski, lički, sjeničko-pešterski, staparski i čiprovački (bugarski) ćilim. Zanimljivo da pirotski ćilim nema naličje, nego dva identična lica. Od sredine 20. vijeka zbog migracije selo-grad, industralizacije i urbanizacije dolazi do velike stagnacije u izradi ćilima. A, na početku 21. vijeka u balkanskim zemljama čine se veliki napori na očuvanju starih zanata između ostalog i ćilimarstva.
IC 1501
IC 1501 (također poznat kao IRAS 23320-0325, MCG -1-60-9 i PGC 71786) je prečkasta spiralna galaksija koja je udaljena oko 240 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Ribe. Najveći prečnik je 1,60 (112 hiljade sg) a najmanji 0,7 uglovnih minuta (49 hiljada sg). Prvo otkriće je napravio Stephane Javelle 19. oktobra 1892. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
14. maj
14. maj / svibanj (14. 5) jest 134. dan godine po gregorijanskom kalendaru (135. u prestupnoj godini). Do kraja godine ima još 231 dan.
William John Macquorn Rankine
William John Macquorn Rankine (Edinburgh, 5. juli 1820 – Glasgow, 24. decembar 1872) bio je škotski inženjer i fizičar. Jedan je od osnivača termodinamike te je dao veliki doprinos u ovoj grani fizike.
Godine 1836. počeo je studirati širok spektar naučnih tema na Univerzitetu u Edinburghu, ali je 1838. bio prisiljen napustiti studije zbog nedostatka novca. Godine 1842. pokušao je svesti toplotne pojave na matematičku formulu, ali to nije bilo moguće zbog nedostatka eksperimentalnih podataka. Nekoliko godina kasnije je uspio uspostaviti vezu između pritiska zasićene pare i temperature.
Godine 1859. izumio je Rankineovu temperaturnu skalu za termodinamičke proračune.
Rankine je također poznat po izumu Rankineov ciklus, idealni termodinamički ciklus toplotnog motora koji pretvara toplinu u mehanički rad dok prolazi kroz faznu promjenu.
NGC 1701
NGC 1701 (također poznat kao ESO 422-11, IRAS 04539-2957, MCG -5-12-10 i PGC 16352) je spiralna galaksija koja je udaljena oko 268 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Dlijeto. Najveći prečnik je 1,20 (94 hiljade sg) a najmanji 0,9 uglovnih minuta (70 hiljada sg). Prvo otkriće je napravio John Frederick William Herschel 6. novembra 1834. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Donja Austrija
desno|295px|mini|Regionalna, politička i teritorijalna podjela Donje Austrije na okruge
Donja Austrija (njemački: Niederösterreich), je jedna od devet saveznih pokrajina Austrije. Od 1986. glavni grad je Sankt Pölten. Do tada glavni grad ove pokrajine je bio Beč. Donja Austrija ima 1.597.240 stanovnika po procjeni iz 2008. godine.
Teritorijalna podjela
Donja Austrija je teritorijalno i politički podijeljena na 21 okruga (njem.:Bezirk) i četiri statutarna grada. Okruzi su podijeljeni na 71 grada i 480 općine, od kojih 324 ima tradicionalni markt status (njem:''Marktgemeinde).
Incest
Incest je spolni odnos između krvnih srodnika. Zabranjen je u gotovo svim zakonodavstvima. Ovaj pojam u psihologiju je unio Freud, kao porijeklo kulture, religije i politike. Rijetko nailaze na stvarno ostvarenje. Pacijenti često prikrivaju ovakve sklonosti. Česte su incestne veze između djece. Češći je odnos između oca i kćerke, nego između majke i sina. Ovakve osobe nemaju sposobnost kontrole. Javlja se psihoza. Bolest je jednostrana ili obostrana.
Toyota Racing
Panasonic Toyota Racing jest bivši trkački tim japanskog proizvođača Toyota sa predstavništvom u Kelnu, koji se takmiči u Formuli 1. Prvu test vožnju su imali 2001. godine na stazi Paul Ricard. Iste godine su potpisali ugovor oko sponzorstva sa Panasonicom, i od tada je zvanično ime tima Panasonic Toyota Racing. Nakon godinu dana, 3. marta 2002, debituju u F1 takmičenju na VN Australije. Sezona 2005. je bila ubjedljivo najuspešnija za ovaj tim. Novi vozači Jarno Trulli i Ralf Schumacher sakupili su ukupno 88 bodova i zauzeli 4. mesto. Na VN SAD Trulli osvaja prvu pol poziciju za Toyotu, a Schumacher vozi najbrži krug na VN Belgije.
NGC 2282
NGC 2282 (također poznat kao IC 2172) je odrazna maglina i nalazi se u sazviježđu Jednorog. Prvo otkriće je napravio Edward Emerson Barnard 3. marta 1886. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Gephyrea
Gephyrea je sada demontirani takson skupine nesegmentiranih crva, koji su se smatrali posrednicima između anelida i holoturija, a sadrže tri današnja koljena, Echiura, Sipunculida i Priapulida. Ova vjerovatno vještačka skupina morskih crva nekada je razliĉito tretirana kao vrsta ili razred Annelida, ukljuĉujući Echiuroida, Sipunculoida i Priapuloida, a sastoji se od crva koji su nesegmentirani kao odrasli i imaju celome, odvojene spolove i jedan par tipskih nefridija.
Opisivana je i kao razred velikih, morskih anelidnih crva koji su malo ili nimelo segmentirani, sa malo ili nimalo čekinja, npr. Echiuroidea i Sipunculoidea.
Lopača (Vrbanja)
Lopača je jedna od mnogih desnih pritoka Vrbanje u njenom gornjem toku, Bosna i Hercegovina. Izvire iz dvije čelenke na istočnim obroncima Selačke planine, imeđu uzvisina Marina glava (1192 m) i Lujin dirjek (1180 m). Izvori sastavnica su na oko 1090 m.
Ispod Gelića pa do ušća  na Lopači je 1960-ih radilo 20 vodenica.
Također pogledajte
Vrbanja
Huliganstvo
Historija
Porijeklo pojma i historijat je termin koji opisuje ponašanje koje krši pravila društvenih normi, bontona, zakona i druge vrste destruktivnog ponašanja.
Zakonska regulativa
Zakoni koje krše huligani su opći zakoni te je njihovo kršenje vezano za:
1. vrijeđanje po raznim diskriminacijskim osnovama pojedinaca ili skupina ljudi,
2. fizički napadi sa nanošenjem lakših, težih ili čak smrtnih posljedica,
4. uznemiravanje javnog reda i mira,
5. ugrožavanje opće sigurnosti (pirotehnika),
6. zloupotreba zabranjenih sredstava (alkoholna pića, narkotici, pirotehnika),
7. ometanje odvijanja sportskih i drugih društvenih događanja.
Različite države su različito okarakterizirale i zakonski regulirale huligansko ponašanje pa tako postoje različite kazne za takvo ponašanje u obliku:
Spomenik kulture
mini|200px|Atenska Akropola Spomenik kulture je svjedočanstvo ljudske historije i razvoja, za čije očuvanje postoji javni interes. To znači, da je u svakom slučaju riječ o historijskom objektu.
Huliganstvo
Zakonska regulativa
1. društveno korisnog rada,
Spomenik kulture
Podjela
Spomenici kulture se dijele na:
Huliganstvo
Zakonska regulativa
2. novčanih kazni,
Spomenik kulture
Definiranje vrijednosti spomenika
Spomenik kulture je svjedodžba proteklih vremena i svojim izgledom pruža podatke o vremenu svog nastanka i postojanja. Vrijednost spomenika, da li objekt ima spomeničku vrijednost, utvrđuje se različito, najčešće zakonskom regulativom pojedinih država.
Huliganstvo
Zakonska regulativa
3. zatvorskih kazni u trajanju od nekoliko dana do čak nekoliko godina,
4. ograničenja kretanja za vrijeme odvijanja određenih društvenih događanja,
5. izgon i progon za strane državljane
Primjeri huliganstva u sportu
Heyselska tragedija se dogodila 29. maja 1985. godine na stadionu Heysel u Bruxellesu, prije finala Kupa europskih prvaka u fudbalu između italijanskog Juventusa i engleskog Liverpoola, kada se, zbog huliganizma, srušio jedan nosivi zid stadiona. Poginulo je 39 ljudi, većinom navijača Juventusa. Događaj je za posljedicu imao izbacivanje svih engleskih nogometnih klubova iz evropskih takmičenja do 1990. godine.
Klasična mehanika
thumb|right|180px|alt=animacija orbitalne brzine i centripetalnog ubrzanja|Animacija pokazuje kružno [[kretanje ili rotaciju satelita oko Zemlje, prikazujući vektore orbitalne brzine satelita v i centripetalno ubrzanje a.]]
Klasična mehanika je jedna od dvije glavne podoblasti mehanike, koja se bavi skupom fizikalnih zakona koji regulišu i matematički opisuju kretanje tijela pod dejstvom sistema sila. Druga podoblast je kvantna mehanika.
Klasična mehanika se koristi za opisivanje kretanja makroskopskih objekata, od projektila do dijelova mašina, kao i astronomskih objekata, kao što su svemirski brodovi, planete, zvijezde i galaksije. Ona daje vrlo precizne rezultate u tim domenima, i jedna je od najstarijih i najvećih oblasti u nauci, inženjerstvu i tehnologiji. Pored toga, postoje brojne srodne posebne oblasti koje se bave gasovima, tečnostima i čvrstim tijelima, i tako dalje. Pored toga, klasična mehanika je proširena teorijom posebne relativnosti za objekte velikih brzina, objekte koji se približavaju brzini svjetlosti. Opšta teorija relativnosti se koristi za opisivanje gravitacije na dubljem nivou, i na kraju, kvantna mehanika se bavi čestično-talasnom dualnošću atoma i molekula.
Termin klasična mehanika je nastao početkom 20. stoljeća za opisivanje sistema matematičke fizike počevši od Isaaca Newtona i drugih filozofa iz 17. stoljeća, proširivši ranije astronomske teorije Johannesa Keplera, koji je dalje bio zasnovan na preciznim zapažanjima Tycha Brahea i proučavanjem kretanje zemaljskih tijela od strane Galilea Galileja, ali prije razvoja kvantne fizike i teorije relativnosti. Stoga, neki izvori isključuju "relativističku fiziku" iz te kategorije. Međutim, veliki broj savremenih izvora ipak uključuje Einsteinovu mehaniku, koja po njihovom mišljenju predstavlja klasičnu mehaniku u svom razvijenijem i preciznijem obliku.
Početna faza razvoja klasične mehanike često se naziva Newtonova mehanika, i povezana je sa fizičkim konceptima koje je postavio i matematičkim metodama razvio sam Newton, paralelno sa Leibnizom i drugima. Više apstraktne i opšte metode uključuju Lagrangeova mehanika i Hamiltonova mehanika. Veći dio sadržaja klasične mehanike stvoren je u 18. i 19. stoljeću i obuhvata znatno više (posebno u svojoj upotrebi analitičke matematike) od Newtonovih radova.
Opis teorije
thumb|alt=grafik kretanja projektila|Analiza kretanja projektila je dio klasične mehanike. U nastavku su predstavljeni osnovni koncepti klasične mehanike. Radi jednostavnosti, često su objekti stvarnog svijeta modelirani kao materijalne tačke (objekti sa zanemarljivom veličinom). Kretanje materijalne tačke karakteriše mali broj parametara: njena pozicija, masa i sile koje djeluju na nju. Svaki od ovih parametara je zasebno razmatran.
U stvarnosti, vrsta predmeta koje klasična mehanika može da opiše uvijek imaju veličnu različitu od nule. (Fizika veoma malih čestica, kao što je elektron, je preciznije opisana kvantnom mehanikom.) Objekti sa veličinom različitom od nule imaju komplikovanije ponašanje od hipotetičkih materijalnih tačaka, zbog dodatnih stepena slobode, npr. lopta može da se okreće dok se kreće. Međutim, rezultati za materijalnu tačku se mogu koristiti za proučavanje takvih objekata posmatrajući ih kao kompozitne objekate, sačinjene od velikog broja kolektivno djelujućih materijalnih tačaka. Centar mase kompozitnog objekta se ponaša poput materijalne tačke.
Klasična mahanika koristi pojmove zdravog razuma o tome kako materija i sile postoje i formiraju interakcije. Ona podrazumijeva da materija i energija imaju konačne, poznate osobine kao što su mjesto u prostoru i brzina. Nerelativistička mehanika isto tako podrazumijeva da sile djeluju momentalno (pogledajete takođe Djelovanje na rastojanju).
Grane
Klasična mehanika je tradicionalno podijeljena u tri glavne grane:
Druga podijela je bazirana na osnovu izbora matematičkog formulisanja:
Alternativno, podijela se može vršiti prema regiji primjene:
Rukometna reprezentacija Brazila
Brazilska rukometna reprezentacija predstavlja državu Brazil u sportu rukometu.
Krovna organizacija:
Vržerala
Vržerala su naseljeno mjesto u gradu Livnu, Bosna i Hercegovina. Naselje Vržerala je smješteno u južnom dijelu Livanjskog polja, nedaleko od Buškog jezera.
Sigirija
mini|Sigirija Sigirija je monolit u Šri Lanki na i u kojem se nalaze ruševine nekadašnjeg utvrđenja. Ime je izvedeno iz riječi "Siha giri" što znači lavlja stijena.
1982. je UNESCO proglasio Sigiriju svjetskom kulturnom baštinom.
Historija
473. godine je Kassapa, sin jedne od sporednih žena kralja Anuradhapure Dhatusena, ubio oca, i tako preoteo prijestolje zakonitom nasljedniku. Kao kralj Kassapa I vladao je od 473. do 491. a u strahu od polubrata Moggallana, pravog nasljednika, sagradio je utvrdu na Sigiriji. 491. Moggallana se vratio iz izbjeglištva u južnoj Indiji, pobijedio Kassapa i bio zatim kralj od 491. do 508. godine.
Položaj
mini|Ostaci utvrđenja Utvrđenje je bilo sagrađeno na bloku magme jednog erodiranog vulkana koji strši oko 200 metara usred ravnice, i pruža izvanredan pogled na okolinu. Na stijeni su bile sagrađene palače od kojih danas postoje još samo temelji, jer su bile građene od drveta. Izgrađeno je više cisterni u kojima se skupljala kišnica. Cisterne su osiguravale dovoljno pitke vode za slučaj duže opsade.
mini|lijevo|Vrt za odmor Na zaravni sjeverne uže strane stijene nalaze se ostaci lavljih vrata, prema čemu je stijena vjerovatno dobila ime. Od divovske lavlje glave kroz čija usta se prolazilo prije zadnjeg, najstrmijeg dijela uspona na stijenu, danas su ostale sačuvane još dvije velike lavlje šape.
Oko stijene se nalazio grad, okružen opkopom s vodom. Restaurirani su vrtovi za zabavu i odmor. U njima se nalaze ostaci vodoskoka, paviljona i hramskih kompleksa.
Freske
mini|Jedna od freski Od prilike na sredini uspona prema vrhu, pod jednim ispustom u stijeni, nalaze se freske djevojaka (Djevojke u oblacima) s najčešće golim grudima. Danas ih se može vidjeti sa željeznih spiralnih stepenica. Prema jednom zapisu, tu je prvobitno bilo 500 takvih crteža, koje upadljivo liče na freske u Ajanti (Indija). Danas ih se može vidjeti još 22. One su 1970ih dijelom restaurirane. Pri tome su nekima od njih grudi "popravljene". Bradavice su postavljene višlje nego što su bile naslikane u originalu, što se može dobro vidjeti.
Zid - ogledalo
Uz put prema vrhu, kratko prije sjeverne ravnine, nalazi se zid - ogledalo. Za kraljevog života je žbuka na tom zidu bila polirana do visokog sjaja. Tu su u vremenu između sedmog i jedanaestog vijeka nastali zapisi, koji su najstariji svjedoci singaleškog pjesništva. Ovi zapisi imaju veliki značaj za izučavanje singaleškog jezika.
Britanski muzej
mini|desno|300px|Britanski muzej Britanski muzej (the British Museum) u Londonu osnovan 1753. godine i predstavlja jedan od najvećih i najbogatijih svijetskih muzeja posvjećenih historiji čovječanstva. Stalna postavka muzeja ubraja 8 miliona djela.
Britanski muzej osnovan je 1753. godine najvećim dijelom iz kolekcije britanskog fizičara i znanstvenika Sir Hans Sloana. Muzej je za javnost otvoren 15. januara 1759. godine u Montagu House, Bloomsbury, mjestu gdje se nalazi današnja zgrada muzeja. Britanski muzej je jedinstven i po tome što objedinjuje dvije institucije Nacionalni muzej starina (Natural History Museum) i Nacionalnu biblioteku (British Library).
Kontroverze
Dosta se rasprava vodi po pitanju treba li biti dopušteno da muzej posjeduje artefakte iz drugih zemalja. Među najspornijim artefaktima u Britanskom muzeju su Kamen iz Rozete (Rosetta Stone), Kraljevi Benina (Benin Bronzes) i Mramorne skulpture sa Partenona (Elgin Marbles) i postoje inicijative da se ovi artefakti vrate u zemlje iz kojih potiču Egipat, Nigerija, Grčka.
15. maj
15. maj / svibanj (15. 5) jest 135. dan godine po gregorijanskom kalendaru (136. u prestupnoj godini). Do kraja godine ima još 230 dana.
Rukometna reprezentacija Srbije
Rukometna reprezentacija Srbije predstavlja Srbiju u rukometnim natjecanjima.
Postoji od 2006. godine, nakon raspada državne zajednice Srbije i Crne Gore. Za sada nema značajnijih međunarodnih ostvarenja. Kvalifikacije za svoje prvo veliko takmičenje (evropsko prvenstvo 2008. godine) završili su neuspješno, porazom od Islanda. Izborili su nastup na svjetskom prvenstvu u Hrvatskoj 2009. godine.
Lolo Letalu Matalasi Moliga
Lolo Letalu Matalasi Moliga (rođen 12. augusta 1947) jest poličar sa ostrva Američke Samoe, bivši biznismen, učitelj i predsjednik Razvojne banke Američke Samoe od 2009. do 2012. Moliga je na izborima za guvernera Američke Samoe 2012. pobijedio i postao 57. po redu guverner.
Moliga je biran u Predstavnički dom Američke Samoe tokom četiri mandata. Kasnije je postao i senator unutar Senata Američke Samoe, kada je i služio kao predsjednik Senata. Dok je bio član Senata, Moliga se angažirao na guvernerskim izborima 2008, ali se na njima nije pojavio kao kandidat, jer je po njegovim navodima bio privržen funkciji koju je tada obavljao. Moliga je postavljen za predsjednika Razvojne banke Američke Samoe od strane tadašnjeg guvernera Togiola Tulafono, a njegovo imenovanje je potvrdio i Senat.
Spisak naseljenih mjesta u gradu Doboju
Doboj je grad i sjedište istoimene općine u Bosni i Hercegovini. Poslije potpisivanja Dejtonskog sporazuma, veći dio općine Doboj ušao je u sastav Republike Srpske. U sastav Federacije Bosne i Hercegovine ušla su naseljena mjesta: Brijesnica Mala, Brijesnica Velika i Klokotnica, te dijelovi naseljenih mjesta: Lukavica Rijeka i Stanić Rijeka. Od ovog područja formirana je općina Doboj-Istok. Zatim, naseljena mjesta: Matuzići i Mravići. Od ovog područja formirana je općina Doboj-Jug. U sastav novoformirane općine Usora, ušla su naseljena mjesta: Alibegovci i Ularice, te dio naseljenog mjesta Makljenovac. 2014. godine odvajanjem od Doboja nastala je općina Stanari u koju su pripala naselja: Brestovo, Dragalovci, Jelanjska, Ljeb, Mitrovići, Osredak, Ostružnja Donja, Ostružnja Gornja, Radnja Donja, Raškovci, Stanari, Cvrtkovci i Cerovica. Naseljena mjesta u općini Doboj, po popisu stanovništva iz 2013. (ukupno 70) su:
Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 10 km
Utrka u sprintu na 10 km na Svjetskom prvenstvu u biatlonu 2023. u muškoj konkurenciji održala se 11. februara 2023. u njemačkom gradu Oberhofu.
Rezultati
Početak utrke je bio u 14:30. Prvih 60 takmičara kvalifikovali su se za utrku u potjeri 13. februara 2023.
Svjetsko prvenstvo u nogometu 1970 - grupa 3
Svjetsko prvenstvo u nogometu 1970 – grupa 3 bila je jedna od četiri grupe grupne faze takmičenja na Svjetskom prvenstvu 1970. koje se odigralo u Meksiku. Takmičenje u grupi 3 igralo se od 2. do 11. juna 1970. godine. U grupi 3 nalazile su se četiri reprezentacije: Brazil, Engleska, Rumunija i Čehoslovačka. Brazil kao pobjednik grupe, te Engleska kao drugoplasirana ekipa kvalificirali su se u nokaut fazu Svjetskog prvenstva 1970.
Engleska – Rumunija
<section begin=SP 1970 - utakmica 4 /><section end=SP 1970 - utakmica 4 />
Brazil – Čehoslovačka
<section begin=SP 1970 - utakmica 7 /><section end=SP 1970 - utakmica 7 />
Rumunija – Čehoslovačka
<section begin=SP 1970 - utakmica 11 /><section end=SP 1970 - utakmica 11 />
Brazil – Engleska
<section begin=SP 1970 - utakmica 15 /><section end=SP 1970 - utakmica 15 />
Brazil – Rumunija
<section begin=SP 1970 - utakmica 19 /><section end=SP 1970 - utakmica 19 />
Engleska – Čehoslovačka
<section begin=SP 1970 - utakmica 23 /><section end=SP 1970 - utakmica 23 />
NGC 911
NGC 911 (također poznat kao MCG 7-6-16, PGC 9221 i UGC 1878) je eliptična galaksija koja je udaljena oko 265 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Andromeda. Najveći prečnik je 1,30 (100 hiljada sg) a najmanji 0,7 uglovnih minuta (54 hiljade sg). Prvo otkriće je napravio Jean Marie Edouard Stephan 30. oktobra 1878. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
NGC 7646
NGC 7646 (također poznat kao IC 5318, IRAS 23215-1208, MCG -2-59-15 i PGC 71338) je spiralna galaksija koja je udaljena oko 321 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Vodolija. Najveći prečnik je 0,90 (84 hiljade sg) a najmanji 0,6 uglovnih minuta (56 hiljada sg). Prvo otkriće je napravio Frank Muller 1886. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Sutla
Sutla jest granična rijeka između Hrvatske i Slovenije. Ukupna dužina joj je oko 91 km, od toga u Hrvatskoj 89 km. Izvor joj je u Sloveniji, na južnim obroncima Maceljske gore. Ulijeva se u Savu te pripada crnomorskom slivu.
Na području općine Zagorska Sela i slovenske općine Podčetrtek 2005. osnovana je turistička zona Sutla – dolina izvora zdravlja.
Cefeida
mini|Cefeida Cefeida je vrsta zvijezde koju odlikuje periodična promjena sjaja. Ubrajaju se u pulsirajuće promjenljive zvijezde. Prvo otkriće je 1784. napravio engleski astronom John Goodricke.
Osobine
Period promjene njihovog sjaja iznosi između 2-60 dana. Prilikom toga zvijezda se širi i oslobodi energiju zatim se smanjuje. Istovremeno raste njihov sjaj koji nakon isteka periode opet opadne. Postoji proporcionalni odnos između dužine periode i maksimalne apsolutne jačine sjaja. Zbog ove karakteristike koriste se za mjerenje udaljenosti u Svemiru. Ovo otkriće je 1895. napravila Henrietta Swann Leavitt dok je radila na opservatoriju Harvard koledža. U našoj galaksiji otkriveno je preko 700 Cefeida. Postoje dvije vrste:
Cefeida tip I
Mlade zvijezde divovi, tzv. klasični Cefeidi. Perioda iznosi 5-10 dana, jačina sjaja se mijenja za 0,5 mag. Veoma su brojni u krakovima naše galaksijie Poznata Cefeida je δ Cep.
Cefeida tip II
Zvijezde divovi s periodom 1-35 dana. Poznata Cefeida je W Virginis u sazviježđu Djevice.
NGC 4728
NGC 4728 (također poznat kao MCG 5-30-98, NGC 4728A i PGC 43455) je eliptična galaksija koja je udaljena oko 296 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Berenikina kosa. Najveći prečnik je 1,00 (86 hiljada sg) a najmanji 0,7 uglovnih minuta (60 hiljada sg). Prvo otkriće je napravio Heinrich Louis d'Arrest 3. marta 1867. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Svjetska baština
mini|desno|[[Stonehenge je značajan spomenik kulture i dio je Svjetske spomeničke baštine]]
UNESCO-ov spisak Svjetske baštine sastoji se od Svjetske kulturne baštine i Svjetske prirodne baštine. Popis sadrži ukupno 1154 spomenika u 159 država. Od toga su 897 spomenici kulture, a 218 su spomenici prirode, dok su još 39 spomenika istovremeno obuhvaćeni u obje liste.
Podorganizacija UNESCO-aa, Svjetski komitet za baštinu, potpomaže zaštitu i/ili restauriranje objekata sa liste pružanjem stručne i materijalne pomoći. Osim toga, ovaj komitet vodi još i listu "Svjetske dokumentacijske baštine", koja se sastoji od određenih knjiga, rukopisa, partitura, unikata, te slikovnih, zvučnih i filmskih dokumenata.
Kriteriji za izbor
Do kraja 2004. godine mjesta svjetske baštine birana su na temelju šest kulturnih (i, ii, iii, iv, v, vi) i četiri prirodna (i, ii, iii, iv) kriterija. Nakon toga usvojene su revidirane Operativne smjernice za provođenje Konvencije o svjetskoj baštini po kojima postoji samo jedan set od deset kriterija.
Ovi kriteriji objašnjeni su u Operativnim smjernicama za provedbu Konvencije o svjetskoj baštini koja je, osim teksta Konvencije, glavni radni alat na svjetskoj baštini. Odbor redovito revidira kriterije kako bi odražavali evoluciju samog koncepta svjetske baštine. Da bi bila uvrštena na Popis svjetske baštine, mjesta moraju biti izuzetne univerzalne vrijednosti i ispunjavati barem jedan od deset kriterija odabira.
procese u razvoju reljefa ili značajne geomorfne ili fiziografske značajke
Zaštita, upravljanje, autentičnost i integritet imovine također su važna pitanja. Od 1992. značajne interakcije između ljudi i prirodnog okoliša prepoznate su kao kulturni krajolici. mini|desno|Most u Mostaru mini|desno|Most u Višegradu mini|desno|Stećci
Fosfor-trijodid
Fosfor-trijodid (PI3) je tamno crveni čvrsti hemijski spoj koji se široko primjenjuje u hemijskoj industriji.
Navodi da je to nestabilna crvena čvrsta supstanca koja burno reagira s vodom i da ga je suviše nestabilan za skladištenje – uobičajena su zabluda. PI3 je, u stvari, komercijalno dostupan i naširoko se koristi u organskoj hemiji za prevođenje alkohola do alkil-jodida. To je također snažno redukcijsko sredstvo. Treba također znati da fosfor formira i niže jodide, P2I4, ali postojanost PI5 je upitna na sobnoj temperaturi.
Osobenosti
PI3 u biti ima nulti dipolni moment u otopini ugljik-disulfida, jer  P-I veza gotovo da i nema  dipol. P-I veza je slaba; PI3 mnogo je manje stabilan od PBr3 i PCl3, s standardnom entalpijom nastajanja za PI3 od samo –46 kJ / mol (čvrsti). Atom fosfora ima hemijski pomak NMR od 178 ppm (niz polje od H3PO4).
Reakcije
Fosfor-trijodid snažno reagira s vodom, proizvodeći fosfornu (H3PO3)  hidrojodnu kiselinu (HI), sa manjom količinom  fosfina i P-P spojeva. Sa alkoholima isto tako formira alkil-jodide, što omogućava glavnu upotrebu PI3.
PI3 ije također moćan reducirajući i dezoksigenirajući  agens. Reducira sulfokside do tioetera, čak i na  −78 °C. U međuvremenu, zagrijavanje otopine 1-jodobutana PI3 sa crvenim fosforom izaziva  redukciju do  P2I4.
Dobijanje
Uobičajeni metod dobijanja fosfor-jodida je spajanje dva elementa, često putem dodavanja jodina na otopinu bijelog fosfora u ugljik-disulfidu:
Alternativno, PCl3 može biti pretvoren u PI3 djelovanjem  vodik-jodida ili  nekih  metalnih jodida.
Upotreba
Fosfor-jodid se obično koristi u laboratorijama za konverziju primarnih ili sekundarnih alkohola do alkil-jodida. Alkohol se često upotrebljava kao otapalo i vrhunski reaktant. Ćesto se PI3 pravi in situ,  reakcijom  crvenog fosfora sa jodinom, u prisustvu  alkohola; primjerice, pretvaranje metanola u jodometan:
Ovi alkil-jodidi su upotrebljivi spojevi za reakcije nukleofilne supstitucije  i za pripremanje   Grignardovih reagenasa.
16. maj
16. maj / svibanj (16. 5) jest 136. dan godine po gregorijanskom kalendaru (137. u prestupnoj godini). Do kraja godine ima još 229 dana.
Novi Brunswick
260px|mini|Novi Brunswick Novi Brunswick jedna je od četiri prvobitne kanadske provincije. Nalazi se na istoku Kanade, na obalama Atlantika. Glavni grad provincije je Fredericton. Ova provincija je jedina provincija u Kanadi gdje je omjer anglofonog i frankofonog stanovništva takav da je provincija zakonski ali i činjenično dvojezična.
Geografija i klima
Novi Brunswick pripada grupi tzv. primorskih provincija Kanade (eng. maritime provinces). U Kanadi se naziv primorska provincija koristi isključivo za provincije na obali Atlantika. Iako je i Britanska Kolumbija dijelom primorska provincija uobičajen naziv za njenu obalu je pacifička obala ili zapadna obala a nikada primorje (eng. maritimes). Novi Brunswick ima ukupnu površinu u iznosu od 72.908km2. Površina provincije bez morske i jezerske površine iznosi 71.450km2. Oko 80% površine provincije nalazi se pod šumskim prekrivačem. Na ostalih 20% nalaze se urbana i ruralna naselja ili poljoprivredne površine. Provincija na istoku i jugu izlazi na Atlantski okean. Putem Northamberlandskog tjesnaca graniči sa istoka s Ostrvom Princa Edvarda. Na jugu Novi Brunswick graniči s Novom Škotskom. Na zapadu granica provincije je međunarodna granica između Sjedinjenih Država i Kanade. Na sjeveru Novi Brunswick graniči s provincijom Quebec. Obalna linija Novog Brunswicka iznosi 2.298 km. Novi Brunswick se razlikuje od ostalih atlantskih provincija po tome što nije okružen okeanom sa svih ili gotovo svih strana kao ostale primorske provincije. Iako je atlantska obala ove provincije dosta duga unutrašnjost provincije je zaštićena od klimatskih uticaja Atlantika putem priobalnog planinskog masiva. Planinski masiv Novog Brunswicka predstavlja dio Apalačkog gorja. Najveći uticaj na klimu provincije stoga imaju riječni tokovi u provinciji kao i zatalasani reljef koji se polagano spušta prema jugu provincije. Klima provincije je oštra kontinentska s nešto izraženijim padavinama u priobalnom pojasu.
Historija
Novi Brunswick je prvobitno bio dio provincije Nove Škotske. Nakon odvajanja od Nove Škotske, Novi Brunswick je s Novom Škotskom, Quebecom i Ontarijom osnovao Konfederaciju Kanadu 1867. godine. Konfederacija je bila zametak današnje federalne države Kanade koja se sastoji iz deset provincija i tri teritorije.
Ekonomija
Ekonomijom Novog Brunswicka dominiraju uslužne djelatnosti; osiguravajuća društva, bankarske institucije, sektor zdravstvenih usluga, univerziteti i školski sektor kao i firme za prijevoz putnika i tereta. Industrijski sektor je ponajviše zastupljen u najvećem urbanom središtu Svetom Džonu. Tu se nalaze rafinerije, tvornice za preradu drveta i proizvodnju papirne konfekcije kao i tvornice za preradu i pakovanje povrća (ugl. krompira). Interesantno je napomenuti da većina uspješnih proizvodnih preduzeća u ovoj provinciji pripadaju jednoj od dvije velike kapitalističke grupacije; Irving ili McCain.
NGC 6142
NGC 6142 (također poznat kao MCG 6-36-41, PGC 57984 i UGC 10366) je spiralna galaksija koja je udaljena oko 470 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Sjeverna kruna. Najveći prečnik je 2,00 (274 hiljade sg) a najmanji 0,5 uglovnih minuta (68 hiljada sg). Prvo otkriće je napravio John Frederick William Herschel 30. maja 1791. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Podgradina (Glamoč)
Podgradina je naseljeno mjesto u općini Glamoč, Bosna i Hercegovina.
Historija
Podgradina je udaljena nepuni kilometar od naselja Vrba, pa mnogi istraživači teritorij ta dva naselja posmatraju kao jedno arheološko nalazište, tako da se u literaturi govori o dva nalazišta, a radi se zapravo o jednom.
U Glamočkom polju, pored naselja Podgradina, nalazi se ogromni kameni nišan, turban iz "turskog vakta i zemana", o kome nema pouzdanih podataka kako je tu dospio i kome je podignut ovaj nadgrobni spomenik. Naučnici nisu ni do danas dali precizan odgovor ko, kada i kako je teški kameni blok na još težem kamenom postolju postavio na tri kamenčića. Za naučnike ovaj ogromni kameni blok, postavljen na tri mala kamena poput stola, pripada stećku koji ima sva obilježja dolmena, ali samo po svojim konstruktivnim elementima. Zasigurnio je da ne pripada vremenu bronzanog doba, već srednjem vijeku. Za istraživače sve dalje je pod velom tajne.
Podgradina (Livno)
Podgradina je naseljeno mjesto u gradu Livnu, Bosna i Hercegovina. Naselje Podgradina je smješteno u južnom dijelu Livanjskog polja, gotovo na samoj obali Buškog jezera, uz magistralni put Livno - Split. U selu je smještena centrala Hidroakumulacije "Buško jezero".
Svemirska letjelica
Svemirska letjelica je objekt namijenjen za izvršavanje različitih zadataka u svemiru, kao i na površini nebeskih tijela. Prema tome da li se u njima nalaze ljudi, dijele se na pilotne i bespilotne letjelice. Bespilotne letjelice mogu raditi automatski ili uz daljinsko upravljanje, a najčešća je kombinacija ove dvije metode. Zbog udaljenosti od Zemlje, potrebno je da prođe određeno vrijeme dok dobije informacije od kontrole leta, tako da letjelica daljinski dobija opće instrukcije, koje zatim relativno autonomno sprovodi.
Svemirske letjelice se koriste u telekomunikacijama, posmatranju Zemlje ili svemira (u mirnodopske ili vojne svrhe), navigaciji, istraživanju drugih planeta, a od nedavno i za svemirski turizam. Svemirske letjelice su česti akteri naučnofantastičnih priča.
Podjela svemirskih letjelica
Svemirske letjelice se dijele na sljedeće osnovne klase:
Podsistemi svemirskih letjelica
U zavisnosti od svoje namjene, svemirske letjelice se sastoje od različitih podsistema:
Održanje života Kontrola visine Navigacija Komanda i obrada podataka Izvor energije Termalna kontrola Pogon Školjka Korisni teret Zemaljski segment Nosač
Vještački sateliti
desno|mini|200px|Mreža satelita [[GPS|Globalnog sistema za pozicioniranje]]
Prva svemirska letjelica je bio sovjetski vještački satelit Sputnik 1 ( - satelit). Lansiran je 4. oktobra 1957. godine pod kodnim imenom PS-1 ( - Jednostavan satelit-1). Sputnik 2 je ponio u orbitu prvo živo biće - psa Lajku, dok je Sputnik 5, lansiran 19. augusta 1960. prva svemirska letjelica koja je vratila iz kosmosa svoju kompletnu posadu - dva psa (Belku i Strelku), 40 miševa, 2 pacova i jato vinskih mušica.
SAD su lansirale svoj prvi satelit, Explorer 1, 1. februara 1958. Explorer 1 je, između ostalog, otkrio i Van Alenov radijacioni pojas.
Mada danas mnoge države (i kompanije) imaju svoje satelite u orbiti, svega 9 država je sposobno da samostalno lansira vještački satelit:
Pilotirane letjelice
desno|mini|200px|Jurij Gagarin, prvi čovjek u [[vanjski svemir|vanjskom svemiru, sa astronautima Geminija 4.]]
Nakon uspješnih testova satelita Sputnik 5-7, Sovjetski Savez je 12. aprila 1961. u kosmos lansirao i prvog kosmonauta - Jurija Gagarina u letjelici Vostok 1. Gagarin je letio 1 sat i 48 minuta, a čitav let je bio automatski (mada je postojala i mogućnost prebacivanja na ručne komande). U sklopu projekta Merkur, Alen Shepard na letjelici Freedom 7 je bio prvi američki astronaut u suborbitalnom letu. Prvi Amerikanac (i treći čovjek, poslije Gagarina i Germana Titova) u orbiti je bio John Glenn na letjelici Friendship 7, 20. februara 1962. Glenn-ov let je trajao 88 minuta.
Prva žena u svemiru je bila ruskinja Valentina Tereškova na Vostoku 6 16. juna 1963. Prvu svemirsku šetnju je izveo ruski kosmonaut Aleksej Leonov 8. marta 1965. na brodu Voshod 2. Prva žena u otvorenom kosmosu je bila Svetlana Savickaja na brodu Sajuz T-12 25. jula 1984.
Treća nacija koja je ostvarila pilotirani let u kosmos je postala Kina 15. oktobra 2003. Prvi kineski tajkonaut je bio Jang Livej na letjelici Šenžu 5.
Razvoj američkog Apolo programa je doveo do slanja čovjeka na Mjesec, 20. jula 1969. na letjelici Apolo 11. Posadu su činili Nil Armstrong, Edvin Oldrin (koji su se spustili na Mjesec) i Majkl Kolins (koji nije sletio na Mjesec, već je čekao u komandnom modulu). Sovjetski Savez je paralelno razvijao dva odvojena programa za let na Mjesec, ali nikada nije poslao pilotiranu misiju.
Najuspješnija pilotirana letjelica je sovjetski (i danas rusk) Sojuz ( - Savez), kao serija letjelica sa najviše pilotiranih letova. Sojuz je korišten za letove do ranijih sovjetskih svemirskih stanica, a danas se koristi za dopremanje posada do Međunarodne svemirske stanice. Sojuz je do sada prevezao i 6 svemirskih turista.
Prva funkcionalna pilotirana višekratna svemirska letjelica je Space Shuttle, koji su razvile SAD do početka 80-ih. Počevši od 12. aprila 1981., Spejs šatl je jedina pilotirana letjelica SAD. Sovjetski Savez je razvijao slično vozilo pod imenom Buran, ali je odustao od ovog projekta. Rusija trenutno razvija višekratnu letjelicu Kliper, za koju se očekuje da će zamijeniti Sojuz u letovima do Međunarodne svemirske stanice.