cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Politička filozofija
Prosvjetiteljstvo u Evropi
Ove teorije su drastično utjecale na političke i ekonomske odnose jer je koncept esnafa bio podređen teoriji slobodne trgovine, a rimokatoličku dominaciju teologije sve više su dovodile u pitanje protestantske crkve podređene svakoj nacionalnoj državi, koja je također (na neki način Rimokatolička crkva je često ljutito osuđivala) propovijedao na vulgarnom ili maternjem jeziku svake regije. Slobodna trgovina, za razliku od ovih religijskih teorija, je trgovinska politika koja ne ograničava uvoz ili izvoz. Može se shvatiti i kao ideja slobodnog tržišta primijenjena na međunarodnu trgovinu. U vladi, slobodnu trgovinu pretežno zagovaraju političke stranke koje imaju liberalne ekonomske pozicije, dok ekonomski ljevičarske i nacionalističke političke stranke općenito podržavaju protekcionizam, suprotan slobodnoj trgovini. Međutim, prosvjetiteljstvo je bilo otvoreni napad na religiju, posebno kršćanstvo. Najotvoreniji kritičar crkve u Francuskoj bio je François Marie Arouet de Voltaire, reprezentativna ličnost prosvjetiteljstva.
Historičari su Voltaireov opis istorije kršćanstva opisali kao "propagandistički". Voltaire je djelomično odgovoran za pogrešno pripisivanje izraza Credo quia absurdum crkvenim očevima. U pismu Fridriku II, kralju Pruske, od 5. januara 1767, pisao je o kršćanstvu: La nôtre [religion] est sans contredit la plus ridicule, la plus apsurde, et la plus sanguinaire qui ait jamais infecté le monde. „Naša [tj. kršćanska religija] je sigurno najsmješnija, najapsurdnija i najkrvavija religija koja je ikada zarazila ovaj svijet. Vaše Veličanstvo učiniće ljudskom rodu vječnu uslugu iskorijenivši ovo zloglasno praznovjerje, ne kažem među ruljom, koja nije dostojna da bude prosvijećena i koja je pogodna za svaki jaram; Kažem među poštenim ljudima, među ljudima koji misle, među onima koji žele da misle... Jedino što žalim što sam umro je što vam ne mogu pomoći u ovom plemenitom poduhvatu, najfinijem i najuglednijem koji ljudski um može istaći." Nakon Voltairea, religija više nikada neće biti ista u Francuskoj.
Isto tako, nije bilo širenja ove doktrine unutar Novog svijeta i naprednih civilizacija Asteka, Maja, Inka, Mohikana, Delawarea, Hurona i posebno Irokeza. Irokeška filozofija je posebno dala mnogo kršćanskoj misli tog vremena i u mnogim slučajevima zapravo inspirirala neke od institucija usvojenih u Sjedinjenim Državama: na primjer, Benjamin Franklin je bio veliki obožavatelj nekih metoda Konfederacije Irokeza, a veliki dio rane američke književnosti naglašavao je političku filozofiju domorodaca. Irokezi ili Haudenosaunee su istorijski moćna sjeveroistočna indijanska konfederacija u Severnoj Americi. Francuzima su tokom kolonijalnih godina bili poznati kao Liga Irokeza, a kasnije kao Konfederacija Irokeza, a Englezima kao Pet nacija, koje čine Mohawk, Onondaga, Oneida, Cayuga i Seneca. Nakon 1722. prihvatili su narod Tuscarora sa jugoistoka u svoju konfederaciju, jer su i oni govorili irokeški, i postali su poznati kao Šest nacija.
John Locke
John Locke je posebno ilustrovao ovo novo doba političke teorije svojim djelom Two Treatises of Government (Dvije rasprave o vladi). U njoj, Locke predlaže teoriju prirodnog stanja koja direktno dopunjuje njegovu koncepciju o tome kako se politički razvoj odvija i kako se može utemeljiti putem ugovorne obaveze. Locke je nastojao da opovrgne utemeljenu političku teoriju Roberta Filmera u korist prirodnog sistema zasnovanog na prirodi u određenom datom sistemu. Teorija o božanskom pravu kraljeva postala je prolazna maštarija, izložena vrsti podsmijeha s kojima se John Locke odnosio prema njoj. Za razliku od Machiavellija i Hobbesa, ali poput Akvinskog, Locke bi prihvatio Aristotelovu izreku da čovjek kao društvena životinja nastoji biti srećan u stanju društvene harmonije. Za razliku od Akvinskog dominantnog pogleda na spasenje duše od prvobitnog grijeha, Locke vjeruje da čovjekov um dolazi na ovaj svijet kao tabula rasa. Za Lockea, znanje nije ni urođeno, ni otkriveno ni zasnovano na autoritetu, već je podložno neizvjesnosti ublaženoj razumom, tolerancijom i umjerenošću. Prema Lockeu, apsolutni vladar kako ga je predložio Hobbes nije neophodan, jer se prirodni zakon temelji na razumu i traženju mira i opstanka za čovjeka.
John Stuart Mill
Rad Johna Stuarta Mila na političkoj filozofiji počinje u O slobodi. O slobodi je najutjecajnija izjava njegovih liberalnih principa. On počinje razlikovanjem starih i novih prijetnji slobodi. Stara prijetnja slobodi nalazi se u tradicionalnim društvima u kojima vlada jedna (monarhija) ili nekolicina (aristokratija). Iako bi neko mogao biti zabrinut zbog ograničenja slobode od strane dobronamjernih monarha ili aristokrata, tradicionalna zabrinutost je da će vladari, kada su politički neodgovorni prema onima kojima vladaju, vladati u svojim interesima, a ne u interesima kojima se vlada. Millova eksplicitna teorija prava uvedena je u Poglavlje V u kontekstu njegove sankcione teorije dužnosti, koji je indirektni oblik utilitarizma koji identifikuje pogrešne radnje kao radnje koje je korisno sankcionisati. Mill zatim uvodi pravdu kao pravi dio dužnosti. Pravda uključuje dužnosti koje su savršene dužnosti—tj. dužnosti koje su u korelaciji s pravima. Pravda podrazumijeva nešto što nije samo ispravno činiti, a pogrešno ne činiti, već što pojedinac može tražiti kao svoje pravo. Ove savršene dužnosti će tako stvoriti slobodu i kolektivnu slobodu unutar države. On koristi, O slobodi da raspravlja o rodnoj ravnopravnosti u društvu. Za Milla je utilitarizam bio savršeno oružje za opravdanje rodne ravnopravnosti u Pokornosti žena, pozivajući se na političku, zakonitu i društvenu podređenost žena. Kada je žena bila udata, ulazila je u pravno obavezujuće pokriće sa svojim mužem; kada se udala, njeno legalno postojanje kao pojedinca suspendovano je pod "bračnim jedinstvom". Iako je lako pretpostaviti da se žena ne bi udala pod ovim okolnostima, neudata je imala društvene posljedice. Žena je mogla napredovati u društvenom statusu i bogatstvu samo ako je imala bogatog muža koji bi obavio temelj. Mill koristi svoju utilitarističku etiku da procijeni kako bi rodna ravnopravnost bila najbolji način da se postigne "najveće dobro za najveći broj": "Princip koji reguliše postojeće društvene odnose između dva spola... i sada je jedna od glavnih prepreka ljudskom napretku..."
'Glavna prepreka' Mill-u odnosi se na intelektualne sposobnosti žena. Podređivanje žena razmatra ovo kod žena u društvu i tvrdi da smanjenjem njihovog intelektualnog potencijala se gubi znanje i vještine polovine stanovništva; takvo izgubljeno znanje moglo bi formulirati ideje koje bi mogle maksimizirati zadovoljstvo za društvo.
Benjamin Constant
Jedan od prvih mislioca koji su se nazvali "liberalnim", Constant je tražio praktičan model slobode u velikom komercijalnom društvu, a ne u drevnom Rimu. On je napravio razliku između "Slobode drevnih" i "Slobode modernih". Sloboda drevnih je bila participativna republička sloboda, koja je građanima davala pravo da direktno utiču na politiku kroz debate i glasanje u javnoj skupštini. Da bi se podržao ovaj stepen učešća, državljanstvo je bilo teška moralna obaveza koja je zahtijevala značajno ulaganje vremena i energije. Općenito, ovo je zahtijevalo pod-društvo robova da obavi veći dio produktivnog posla, ostavljajući građanima slobodu da odlučuju o javnim poslovima. Drevna sloboda je također bila ograničena na relativno mala i homogena društva, u kojima su ljudi mogli biti zgodno okupljeni na jednom mjestu radi obavljanja javnih poslova.
Sloboda modernih, nasuprot tome, bila je zasnovana na posjedovanju građanskih sloboda, vladavini zakona i slobodi od pretjeranog uplitanja države. Direktno učešće bilo bi ograničeno: nužna posljedica veličine modernih država, a također i neizbježan rezultat stvaranja komercijalnog društva u kojem nema robova, ali gotovo svi moraju zarađivati za život svojim radom. Umjesto toga, birači bi birali predstavnike, koji bi raspravljali u parlamentu u ime naroda i spašavali građane od potrebe dnevnog političkog angažmana.
Štaviše, Constant je vjerovao da je u modernom svijetu trgovina superiornija od rata. Napao je Napoleonov borilački apetit, s obrazloženjem da je neliberalan i da više nije prikladan za modernu komercijalnu društvenu organizaciju. Drevna sloboda je imala tendenciju da bude ratoborna, dok bi država organizovana na principima moderne slobode bila u miru sa svim miroljubivim narodima.
Thomas Hobbes
U Levijatanu, Hobbes je izložio svoju doktrinu o osnivanju država i legitimnih vlada i stvaranju objektivne nauke o moralu. Veliki dio knjige je zauzet demonstriranjem neophodnosti snažnog centralnog autoriteta kako bi se izbjeglo zlo nesloge i građanskog rata.
Polazeći od mehaničkog shvatanja ljudskih bića i njihovih strasti, Hobbes postulira kakav bi život izgledao bez vlade, stanje koje on naziva prirodnim stanjem. U tom stanju, svaka osoba bi imala pravo, na sve na svijetu. To bi, tvrdi Hobbes, dovelo do "rata svih protiv svih".
Jean-Jacques Rousseau
Rousseau je tvrdio da je prirodno stanje primitivno stanje bez zakona i morala, koje su ljudska bića napustila radi koristi i potrebe saradnje. Kako se društvo razvijalo, podjela rada i privatno vlasništvo zahtijevala je od ljudske rase da usvoji institucije zakona. U degeneriranoj fazi društva, čovjek je sklon čestom nadmetanju sa svojim bližnjima, a istovremeno postaje sve više ovisan o njima. Ovaj dvostruki pritisak ugrožava i njegov opstanak i njegovu slobodu.
Industrijalizacija i moderno doba
Marksistička kritika kapitalizma – razvijena sa Fridrihom Engelsom – bila je, pored liberalizma i fašizma, jedan od odlučujućih ideoloških pokreta dvadesetog vijeka. Industrijska revolucija proizvela je paralelnu revoluciju u političkoj misli. Urbanizacija i kapitalizam uveliko su preoblikovali društvo. U tom istom periodu počeo je da se formira socijalistički pokret. Sredinom 19. vijeka razvijen je marksizam, a socijalizam općenito dobija sve veću podršku javnosti, uglavnom gradske radničke klase. Ne odvajajući se u potpunosti od prošlosti, Marks je uspostavio principe koje će koristiti budući revolucionari 20. vijeka, a to su Vladimir Lenjin, Mao Cedong, Ho Ši Min i Fidel Kastro. Iako je Hegelova filozofija istorije slična onoj Imanuela Kanta, a Karl Marksova teorija revolucije ka opštem dobru djelimično je zasnovana na Kantovom pogledu na istoriju – Marks je izjavio da okreće Hegelovu dijalektiku, koja je „stajala na njegova glava", "desna strana ponovo gore". Za razliku od Marxa koji je vjerovao u historijski materijalizam, Hegel je vjerovao u fenomenologiju duha. Do kraja 19. vijeka, socijalizam i sindikati su postali članovi političkog pejzaža. Osim toga, različite grane anarhizma, sa misliocima kao što su Mihail Bakunjin, Pierre-Joseph Prudhon ili Peter Kropotkin, i sindikalizam također su dobili određenu važnost. U anglo-američkom svijetu, antiimperijalizam i pluralizam su počeli da dobijaju na snazi na prijelazu iz 20. stoljeća.
Prvi svjetski rat bio je prijelomni događaj u ljudskoj historiji, mijenjajući poglede na vlade i politiku. Ruska revolucija 1917. (i slične, iako manje uspješne, revolucije u mnogim drugim evropskim zemljama) donijele su komunizam — a posebno političku teoriju lenjinizma, ali i na manjem nivou luksemburgizam (postepeno) — na svjetsku scenu. Istovremeno, socijaldemokratske stranke su pobijedile na izborima i po prvi put formirale vlade, često kao rezultat uvođenja opšteg prava glasa.
Moderno doba
mini|Politički spektar U izvještaju American Political Science Review iz 1956. čiji je autor Harry Eckstein, politička filozofija kao disciplina imala je dva načina:"Korisnost političke filozofije može se naći ili u intrinzičnoj sposobnosti najbolje političke misli iz prošlosti da izoštri pamet savremenih političkih mislilaca, kao što svaka teška intelektualna vježba izoštrava um i produbljuje maštu, ili u sposobnosti političke filozofije služiti kao sredstvo za uštedu misli tako što će politologu pružiti bogat izvor koncepata, modela, uvida, teorija i metoda."Od kraja Drugog svjetskog rata do 1971, kada je John Rawls objavio Teoriju pravde, politička filozofija je opala u anglo-američkom akademskom svijetu, jer su analitički filozofi izražavali skepticizam u pogledu mogućnosti da normativni sudovi imaju kognitivni sadržaj, a politička nauka se okrenula ka statističke metode i biheviorizam. U kontinentalnoj Evropi, s druge strane, poslijeratne decenije doživjele su ogroman procvat političke filozofije, s marksizmom koji je dominirao ovim poljem. To je bilo vrijeme Jean-Paula Sartrea i Louisa Althussera; i pobjede Mao Zedunga u Kini i Fidela Kastra na Kubi, kao i događaji u maju 1968. godine, doveli su do povećanog interesa za revolucionarnu ideologiju, posebno od strane Nove ljevice. Brojni emigranti iz kontinentalne Evrope u Britaniju i Sjedinjene Države — uključujući Karla Poppera, Friedricha Hayeka, Lea Straussa, Hannah Arendt, Isaiah Berlin, Erica Voegelina i Judith Shklar — poticali su nastavak studija političke filozofije u anglo-američkom svijetu, ali u 1950-ih i 1960-ih, oni i njihovi studenti ostali su u sukobu s analitičom ustanovom.
Komunizam je ostao važan fokus posebno tokom 1950-ih i 1960-ih. Kolonijalizam i rasizam su bila važna pitanja koja su se pojavila. Općenito, postojao je izražen trend prema pragmatičnom pristupu političkim pitanjima, a ne filozofskom. Mnogo akademskih debata se bavilo jednom ili obe od dve pragmatične teme: kako (ili da li) primeniti utilitarizam na probleme političke politike, ili kako (ili da li) primeniti ekonomske modele (kao što je teorija racionalnog izbora) na politička pitanja. Uspon feminizma, LGBT društvenih pokreta i kraj kolonijalne vladavine i političke isključenosti takvih manjina kao što su Afroamerikanci i seksualne manjine u razvijenom svijetu doveli su do toga da feministička, postkolonijalna i multikulturalna misao postaje značajna. To je dovelo do izazova društvenom ugovoru od strane filozofa Charlesa W. Millsa u svojoj knjizi Rasni ugovor i Carole Pateman u njenoj knjizi Seksualni ugovor da društveni ugovor isključuje obojene i žene.
U anglo-američkoj akademskoj političkoj filozofiji, objavljivanje Teorije pravde Johna Rawlsa 1971. smatra se prekretnicom. Rawls je koristio misaoni eksperiment, prvobitnu poziciju, u kojoj reprezentativne stranke iza vela neznanja biraju principe pravde za osnovnu strukturu društva. Rawls je također ponudio kritiku utilitarističkih pristupa pitanjima političke pravde. Knjiga Roberta Nozicka iz 1974. Anarchy, State, and Utopia, koja je dobila Nacionalnu nagradu za knjigu, odgovorila je Rawlsu iz libertarijanske perspektive i stekla akademski ugled za libertarijanska gledišta.
Istovremeno sa usponom analitičke etike u anglo-američkoj misli, u Evropi se između 1950-ih i 1980-ih pojavilo nekoliko novih filozofskih pravaca usmjerenih na kritiku postojećih društava. Većina njih je uzela elemente marksističke ekonomske analize, ali ih je kombinirala s više kulturnim ili ideološkim naglaskom. Iz Frankfurtske škole, mislioci kao što su Herbert Marcuse, Theodor Adorno, Max Horkheimer i Jürgen Habermas kombinirali su marksovsku i frojdovsku perspektivu. Na nešto drugačiji način, brojni drugi kontinentalni mislioci – koji su još uvijek pod velikim utjecajem marksizma – stavljaju nove naglaske na strukturalizam i na "povratak Hegelu". Unutar (post)strukturalističke linije (iako uglavnom ne uzimaju tu oznaku) jesu mislioci kao što su Gilles Deleuze, Michel Foucault, Claude Lefort i Jean Baudrillard. Na situacioniste je više utjecao Hegel; Guy Debord posebno je preselio marksističku analizu robnog fetišizma u područje potrošnje i sagledao odnos između konzumerizma i formiranja dominantne ideologije.
Druga debata razvila se o (različitim) kritikama liberalne političke teorije od strane Michaela Walzera, Michaela Sandela i Charlesa Taylora. Liberalno-komunitarna debata se često smatra vrijednom za stvaranje novog skupa filozofskih problema, umjesto dubokog i rasvjetljavajućeg sukoba perspektiva. Ovi i drugi komunitaristi (kao što su Alasdair MacIntyre i Daniel A. Bell) tvrde da su, suprotno liberalizmu, zajednice ispred pojedinaca i stoga bi trebale biti centar političkog fokusa. Komunitarci imaju tendenciju da podržavaju veću lokalnu kontrolu, kao i ekonomske i socijalne politike koje podstiču rast društvenog kapitala.
Istaknuta tema u novijoj političkoj filozofiji je teorija deliberativne demokratije. Prekretni rad je uradio Habermas u Njemačkoj, ali je najobimnija literatura na engleskom jeziku, koju su vodili teoretičari kao što su Jane Mansbridge, Joshua Cohen, Amy Gutmann i Dennis Thompson.
Par preklapajućih političkih perspektiva koje se javljaju krajem 20. stoljeća su republikanizam (ili neo- ili građansko-republikanizam) i pristup sposobnosti. Oživljavajući republikanski pokret ima za cilj da pruži alternativnu definiciju slobode od pozitivnih i negativnih oblika slobode Isaije Berlina, naime „sloboda kao nedominacija“. Za razliku od američkog liberalnog pokreta koji slobodu razumije kao "nemiješanje", "nedominacija" podrazumijeva da pojedinci nisu podložni proizvoljnoj volji bilo koje druge osobe. Za republikanca je neprihvatljiv sam status roba, bez obzira na to kako se prema njemu postupa. Istaknuti republikanci su historičar Quentin Skinner, pravnik Cass Sunstein i politički filozof Philip Pettit. Pristup sposobnosti, koji su pioniri ekonomisti Mahbub ul Haq i Amartya Sen, a dalje razvijen od strane pravnika Martha Nussbaum, razumije slobodu pod srodnim linijama: sposobnost djelovanja u stvarnom svijetu. I pristup sposobnosti i republikanizam tretiraju izbor kao nešto što se mora obezbijediti resursima. Drugim riječima, nije dovoljno legalno nešto učiniti, već imati realnu mogućnost da to učinite.
Rep
Slovenija:
Dennis Ritchie
mini|Dennis Ritchie
Dennis MacAlistair Ritchie (9. septembar, 1941., umro 8. oktobra 2011.) je bio računarski naučnik koji je dao doprinos u razvoju programskih jezika i operativnih sistema kao što su ALTRAN, B, BCPL, C, Multics i Unix. Početkom 1967. godine počinje raditi u Bell Labs, a bio je i na čelu Lucent Technologiesa. On i Ken Thompson su zajedno primili Turingovu nagradu za razvoj općenitih operativnih sistema, kao i za implementaciju Unix operativnog sistema.
IC 2215
IC 2215 je dvostruka zvijezda i nalazi se u sazviježđu Blizanci. Prvo otkriće je napravio Guillaume Bigourdan 13. marta 1899. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Concepción (Čile)
Concepción (službeni naziv: španski La Concepción de María Purísima del Nuevo Extremo ), je grad na jugu Čilea, glavni grad i središte Provincije Concepción i Regije Bio-Bío (8. regije). Širi Concepción (uključujući Talcahuano, San Pedro de la Paz, Hualpén, Chiguayante, Penco, Tome, Lota, Coronel, Hualqui i grad Concepcion) je drugi najveći grad u zemlji, sa 889.725 stanovnika (2002 popis). Pojedinačno, grad Concepcion je 11. najveća općina u zemlji, s populacijom od 212.003 stanovnika. Udaljen je 515 km od Santiaga, 285 km od Temuca i 255 km od Talca. Nalazi se pored ušća rijeke Biobío.
Radiohead
Radiohead su engleski rock sastav osnovan 1985. u Abingdonu, Oxfordshire. Bend čine Thom Yorke (vokal, gitara, klavir, klavijature), braća Jonny Greenwood (olovna gitara, klavijature, drugi instrumenti) i Colin Greenwood (bas), Ed O'Brien (gitara, prateći vokal) i Philip Selway (bubnjevi, udaraljke).
Nakon potpisivanja EMI 1991. godine, Radiohead su svoj debitantski singl „Creep“ objavili 1992. godine. Postao je svjetski hit nakon izdavanja njihovog debitantskog albuma Pablo Honey (1993.). Njihova popularnost i kritička postavka porasli su u Velikoj Britaniji s izdavanjem njihovog drugog albuma, The Bends (1995). Treći album, OK Computer (1997), donio im je međunarodnu slavu; zapažen svojom složenom produkcijom i temama modernog otuđenja, često je cijenjen kao vrhunski rekord devedesetih godina prošlog vijeka i jedan od najboljih albuma popularne glazbe. Kid A (2000) i Amnesiac (2001), snimljeni istovremeno, označili su dramatičnu promjenu stila, uključivši uticaje eksperimentalne elektronske muzike, klasične muzike 20. vijeka, krautrocka i džeza. Kid A je podijelio slušatelje, ali su ih magazini Rolling Stone, Pitchfork i novine The Times proglasili najboljim albumom decenije.
Album Hail to the Thief (2003) miješao je rock i elektronsku muziku sa stihovima nadahnutim ratom protiv terorizma i bio je Radioheadov posljednji album za EMI. Njihova sljedeća izdanja pionirala su platforme alternativnih izdanja, poput pay-what-you-want i BitTorrent. Radiohead je objavio svoj sedmi album, In Rainbows (2007), kao preuzimanje za koje su kupci mogli postaviti svoju cijenu, kako bi kritizirali i postigli uspjeh. Njihov osmi album, The King of Limbs (2011), istraživanje ritma, razvijen je koristeći opsežno petlje i uzorkovanje. A Moon Shaped Pool (2016) istaknuo je orkestralne aranžmane Jonnyja Greenwooda. Jonny Greenwood, Yorke, Selway i O'Brien objavili su solo djela.
Radiohead je do 2011. prodao više od 30 miliona albuma širom svijeta. Njihov rad zauzima visoko mjesto na anketama slušalaca i na listama kritičara najbolje muzike 1990-ih, 2000-ih i 2010-ih. Uvedeni su u Rock and Roll Hall of Fame 2019. godine.
NGC 3850
NGC 3850 (također poznat kao MCG 9-19-174, PGC 36660 i UGC 6733) je prečkasta spiralna galaksija koja je udaljena oko 53 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Veliki medvjed. Najveći prečnik je 2,10 (32 hiljade sg) a najmanji 1,0 uglovnih minuta (15 hiljada sg). Prvo otkriće je napravio John Frederick William Herschel 14. aprila 1789. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1979.
Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1979. bilo je 17-to svjetsko prvenstvo u biatlonu u muškoj konkurenciji, koje se održalo od 15. do 18. februara 1979. u zapadnonjemačkom gradu Ruhpoldingu. Ukupno su održane tri utrke za koju se dodjeljene medalje: sprint na 10 km, jedna utrka na 20 km i jedna utrka štafeta 4 × 7,5 km.
Vanjski linkovi
* Svi rezultati Svjetskih prvenstava u biatlonu
DNK računarstvo
mini|desno|200px|DNK nizovi prikazuju trouglove Sierpinskog DNK računarom se naziva vrsta računara koja koristi dezoksiribonukleinsku kiselinu (DNK) i molekularnu biologiju, umjesto tradicionalnog silicijumskog računara.
Ova teorija bila je prvi put obrađena 2004. godine, kada je Ehud Shapiro sa grupom saradnika sa poznatog izraelskog instituta Vajcman (Weizmann Institute) otkrio programabilni molekularni sistem za molekularni računar koji je umjesto silikonskih mikročipova, sastavljen od enzima i DNK molekula. U novom uređaju jednostavna DNK molekula snabdijeva računar ulaznim podacima i osigurava svu energiju koja je računaru potrebna. Ovo otkriće je veliki korak u razvoju DNK računarstva, koji je tek u povojima, a njegove implikacije se tek naslućuju. Međutim ono bi moglo da donese revoluciju u budućnosti računara, naročito kada je riječ o primjenama na području farmacije i biomedicine.
Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012 - grupa I
Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012 - grupa I bila je jedna od devet grupa u sklopu kvalifikacija za Evropsko prvenstvo 2012. U grupi je bilo pet reprezentacija, a primijenjen je Bergerov sistem takmičenja. Španija, kao prvoplasirana u grupi se kvalificirala na prvenstvo dok je drugoplasirana Češka obezbjedila učešće u baražu za odlazak na prvenstvo.
Utakmice
Raspored utakmica grupe I između učesnika je dogovoren na sastanku u Madridu, Španija, 19. februara 2010. godine.
*Vrijeme odigravanja utakmica su prikazana po lokalnom vremenu mjesta gdje su utakmice igrane.
Ostrvo Clipperton
mini|desno|300px|Lokacija ostrva
Ostrvo Clipperton (fra. Île de Clipperton), izvornog naziva Île de la Passion (Ostrvo strasti), jeste francuski atol u Tihom okeanu, 1280 km zapadno od obale Meksika. Ostrvo je od 1936. bilo pod upravom Établissements français d'Océanie, a od 18. marta 1986. njime se upravlja iz Francuske Polinezije. Zbog velikog pomorskog značaja ostrva, on je pod upravom premijera, kojeg predstavlja Visoki izaslanik iz Francuske Polinezije. On odlučuje o pristupanju ostrvu i davanju prava za vađenje ruda. Ovaj francuski posjed službeno nije dio TOM-a.
Historija
Ostrvo su 2. aprila 1711. otkrili Francuzi Martin de Chassiron i Michel du Bocage, zapovjednici fregata La Découverte i La Princesse. Ostrvo su nazvali "Île de la Passion". Ime Clipperton dolazi od imena engleskog pirata i prirodnjaka Johna Clippertona, za koga se vjeruje da je 1704. prošao kraj ostrva ili se čak tamo iskrcao. Iako ne postoji nikakav dokaz o tome, sačuvano je ime Clipperton, a jedan od razloga mogla bi biti i legenda o blagu.
NGC 6836
NGC 6836 (također poznat kao IRAS 19518-1249, MCG -2-50-10 i PGC 63803) je prečkasta spiralna galaksija koja je udaljena oko 75 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Strijelac. Najveći prečnik je 1,70 (37 hiljada sg) a najmanji 1,5 uglovnih minuta (33 hiljade sg). Prvo otkriće je napravio Jean Marie Edouard Stephan 2. augusta 1881. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Werner von Siemens
Ernst Werner von Siemens (13. decembar 1816. Lenthe, Hannover - 6. decembar 1892. Berlin) je bio njemački izumitelj, osnivač elektrotehnike i industrijalac. Bavio se pretežno telegrafskom i mjernom tehnikom. Usavršio je telegraf s kazaljkom, pronašao bešavno oblaganje provodnika gutaperkom, podigao prvu dužu telegrafsku liniju u Evropi, izumio dinamo-mašinu. Osnovao je 1847. s J.C. Halskeom firmu Siemens-Halske, koja se vremenom razvila u veliku elektrotehničku kompaniju svjetskih razmjera Siemens AG. Po njemu je nazvana jedinica električne vodljivosti siemens.
Sudžuk
mini|280px|Narezani sudžuk Sudžuk ili sudžuka je suha začinjena kobasica porijeklom sa Balkana, Bliskog Istoka i Srednje Azije.
Pravi se od mljevenog mesa, najčešće govedina (u Kazahstanu konjetina), sa raznim začinima uključujući kim, sumak, bijeli luk, so i crvena paprika koje se stavljaju u kobasicu. Kobasica se nakon spravljanja suši nekoliko sedmica.
Turingova nagrada
mini|Alan Turing (portret) Turingovu nagradu dodjeljuje Asocijacija za računarske mašine (Association for Computing Machinery) za osobu koja je dala doprinos računarstvu i zajednici. Većina dobitnika ustvari su i bili računarski naučnici.
Nagrada je nazvana po Alanu Turingu, britanskom matematičaru, koji se smatra jednim od osnivača modernog računarstva. Često se naziva i "Nobelovom nagradom za računarstvo". Podršku joj daju Intel i Google, koji dobitniku daju nagradu u vrijednosti 100.000 $.
NGC 1071
NGC 1071 (također poznat kao MCG -2-7-77 i PGC 10290) je spiralna galaksija koja je udaljena oko 527 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Kit. Najveći prečnik je 1,20 (184 hiljade sg) a najmanji 0,5 uglovnih minuta (77 hiljada sg). Prvo otkriće je napravio Francis Preserved Leavenworth 1886. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Niobij
Niobij (, ranije kolumbij) jeste hemijski element sa simbolom Nb (ranije Cb) i atomskim brojem 41. To je mehki prelazni metal, koji se često nalazi u mineralu pirohloru, najvažnijim komercijalnim izvorom niobija i kolumbitu. Ime je dobio po Tantalovoj kćerki Niobi, ličnosti iz grčke mitologije, zbog svoje sličnosti elementu tantalu.
Fizičke i hemijske osobine niobija su dosta slične kao i osobine elementa tantala, pa je relativno teško razlikovati ova dva metala. Engleski hemičar Charles Hatchett objavio je otkriće novog elementa sličnog tantalu 1801. i dao mu ime kolumbij. Njegov sunarodnjak, hemičar William Hyde Wollaston pogrešno je zaključio da su tantal i kolumbij jednaki. Međutim, Nijemac Heinrich Rose je 1846. zapazio da rude tantala sadrže neki drugi element kojem je dao ime niobij. Nekoliko naučnih otkrića tokom 1864. i 1865. pokazala su da su niobij i ranije pronađeni kolumbij isti element (i da se razlikuje od tantala), a gotovo cijeli vijek ta dva naziva su se koristila uporedo. Tek 1949. zvanično je usvojen naziv niobij, ali je naziv kolumbij i dalje ostao u korištenju u metalurgiji, naročito u SAD.
Sve do početka 20. vijeka niobij se nije mnogo komercijalno koristio. Brazil je vodeći proizvođač niobija i feroniobija, legure niobija i željeza sa udjelom niobija od 60% do 70%. Niobij se uglavnom upotrebljava u legurama, najveći dio u posebnim čelicima koji se koriste za pravljenje gasovoda. Iako te legure sadrže najviše 0,1% ovog elementa, tako malehni udio niobija povećava čvrstoću čelika. Temperaturna stabilnost superlegura sa niobijem važna je zbog njihove primjene u raketnim i mlaznim motorima. Ovaj metal se koristi u raznim superprovodnim materijalima. Takve superprovodne legure, koje još naprimjer sadrže titanij i kalaj, široko se upotrebljavaju kao superprovodni magneti u MRI skenerima. Druge aplikacije niobija uključuju zavarivanje, nuklearnu industriju, elektroniku, optiku, numizmatiku i nakit. U posljednje dvije aplikacije do posebnog izražaja dolazi njegova slaba otrovnost i sposobnost obojenja pri anodizaciji.
Historija
Niobij je 1801. otkrio Charles Hatchett. Otkrio ga je u uzorku rude kolumbita porijeklom iz riječnog korita u Massachusettsu, koji je u Englesku poslan oko 1743. godine. Hatchett je element nazvao kolumbij (prema Columbiji, personifikaciji Sjedinjenih Američkih Država). Do sredine 19. vijeka, pretpostavljalo se da se kod kolumbija i tantala (otkrivenog 1802.) radi o istom elementu, jer su se oni u mineralima gotovo uvijek javljali zajedno (u paragenezi).
Gotovo 100 godina trajala je polemika i diskusija o imenu ovog elementa, sve dok Međunarodna unija za čistu i primijenjenu hemiju (IUPAC) nije 1950. odlučila da se kao zvanično ime ovog elementa uzme niobij. Godine 1864. Christian Wilhelm Blomstrand je uspio dobiti metalni niobij pomoću redukcije niobij-hlorida sa vodikom pri visokoj temperaturi. Godine 1866. Charles Marignac potvrdio je da je tantal zaseban element. Werner von Bolton je 1907. dobio veoma čisti elementarni niobij redukcijom heptrafluoroniobata sa natrijem.
Fizičke
Niobij je sjajni, sivi, duktilni, paramagnetični metal u 5. grupi periodnog sistema, iako ima netipičnu konfiguraciju svoje krajnje vanjske elektronske ljuske u odnosu na ostale članove te grupe. (Slično se može uočiti i u njegovom "komšiluku" kod rutenija (44), rodija (45) i paladija (46).)
Iako postoji mišljenje da on ima prostorno-centriranu kubičnu kristalnu strukturu u rasponu od T = 0 K do svoje tačke topljenja, mjerenja toplotnog širenja visoke rezolucije duž tri kristalografske ose otkrila su anizotrope koji nisu u skladu sa kubičnom strukturom. Stoga se za niobij mora razmatrati nova kristalna struktura. Pri kriogenim temperaturama, ovaj metal postaje superprovodnik. Pri atmosferskom pritisku, on ima najvišu kritičnu temperaturu od svih elementarnih superprovodnika: 9,2 K. Niobij ima i najveću dubinu magnetnog prodiranja (penetracije) od svih elemenata. Osim toga, on je i jedan od tri elementarna superprovodnika tipa II, zajedno sa vanadijem i tehnecijem. Superprovodničke osobine dosta zavise od čistoće metalnog niobija. Kada je veoma čist, relativno je mehak i duktilan, dok ga nečistoće čine snažnijim.
Metal ima i vrlo malehan poprečni presjek hvatanja termalnih neutrona, pa se zbog toga koristi u nuklearnoj industriji.
Hemijske
lijevo|thumb|180px|Pločice od niobija Kada se na duži period izloži zraku pri sobnoj temperaturi, metal poprima plavkaste nijanse. I pored visoke tačke topljenja u elementarnom obliku (2477 °C), niobij ima relativno nisku gustoću u odnosu na druge vatrostalne metale. Također, on je otporan na koroziju, pokazuje superprovodničke osobine i gradi dielektrične slojeve oksida.
Niobij je neznatno manje elektropozitivan i nešto kompaktniji od njegovog prethodnika u periodnom sistemu, cirkonija, dok je praktično isti po veličini u usporedbi sa težim atomima tantala, što se objašnjava kontrakcijom lantanoida. Kao rezultat toga, hemijske osobine ovog elementa su izuzetno slične tantalovim, koji se nalazi direktno ispod niobija u periodnom sistemu elemenata. Iako njegova otpornost na koroziju nije tako velika poput tantalove, niska cijena i lakša dostupnost niobija čine ga poželjnijim u manje zahtjevne svrhe i aplikacije poput oblaganja u hemijskim tvornicama.
Izotopi
Prirodni niobij sastoji se iz samo jednog stabilnog izotopa, 93Nb. Do 2003. bila su poznata i sintetizirana najmanje 32 radioaktivna izotopa, sa atomskim masama u rasponu od 81 do 113. Među njima najstabilniji je izotop 92Nb čije vrijeme poluraspada iznosi 34,7 miliona godina. Jedan od najnestabilnijih izotopa je 113Nb sa procijenjenim vremenom poluraspada od 30 milisekundi. Izotopi lakši od stabilnog 93Nb imaju tendenciju da se raspadaju β+ raspadom, dok oni teži se pretežno raspadaju β− raspadom, uz određene izuzetke. Izotopi 81Nb, 82Nb i 84Nb imaju sporedne puteve β+ raspada naknadnom emisijom protona, 91Nb se raspada zahvatom elektrona i emisijom pozitrona, dok se 92Nb raspada i β+ i β− raspadom.
Otkriveno je i opisano najmanje 25 nuklearnih izomera čije se atomske mase kreću u rasponu od 84 do 104. Unutar tog raspona samo 96Nb, 101Nb i 103Nb nemaju izomere. Najstabilniji među izomerima niobija je 93mNb sa vremenom poluraspada od 16,13 godina. Najmanje stabilan izomer je 84mNb koji ima vrijeme poluraspada od 103 ns. Svi izomeri niobija se raspadaju izomerskom tranzicijom ili beta raspadom osim 92m1Nb koji ima sporedni lanac raspada elektronskim zahvatom.
Rasprostranjenost
Procjenjuje se da je niobij 34. hemijski element po rasprostranjenosti u Zemljinoj kori, uz procijenjeni prosječni udio od 19 do 20 ppm. Međutim, postoje mišljenja da je njegova rasprostranjenost na Zemlji daleko veća, te da se nedostajući niobij možda nalazi u Zemljinom jezgru zbog njegove velike gustoće. Elementarni niobij se ne nalazi u prirodi, nego se može pronaći u mineralima u kombinaciji sa drugim elementima. Minerali koji sadrže niobij često sadrže i tantal. Neki od primjera su kolumbit (ferokolumbit; (Fe,Mn)(Nb,Ta)2O6) i kolumbit-tantalit (ili koltan; (Fe,Mn)(Ta,Nb)2O6). Niobij-tantalitni minerali se najčešće nalaze u obliku pratećih minerala u pegmatitnim intruzijama kao i u alkalnim intruzivnim stijenama. Manje zastupljeni su niobati kalcija, uranija, torija i rijetkih zemnih elemenata. Primjeri takvih niobata su pirohlor ((Na,Ca)2Nb2O6(OH,F)) i euksenit ((Y,Ca,Ce,U,Th)(Nb,Ta,Ti)2O6). Takvi veliki depoziti niobija su pronađeni u prisustvu karbonatita (karbonatno-silikatnih vulkanskih stijena) te kao sastojak pirohlora.
Dva najveća depozita pirohlora pronađena su u Brazilu i Kanadi 1950tih, a obje države su i danas najveći proizvođači koncentrata minerala niobija. Najveći depoziti nalaze se unutar karbonatitnih intruzija u Araxá, brazilska država Minas Gerais čiji je vlasnik kompanija CBMM (Companhia Brasileira de Metalurgia e Mineração). Drugi depoziti nalaze se u državi Goiás a njihov vlasnik je kompanija Anglo American plc (preko svoje podružnice Mineração Catalão). Sveukupno ova dva brazilska rudnika proizvode oko 75% ukupne svjetske proizvodnje. Treći najveći proizvođač niobija je rudnik Niobec kod Saint-Honoréa, u blizini Chicoutimi, Québec, također zasnovan na karbonatitu. Njegov vlasnik je korporacija Iamgold, a njihova proizvodnja iznosi oko 7% ukupne svjetske ponude. Svjetske rezerve niobija se procjenjuju na oko 2,7 miliona tona, od čega na Brazil otpada 2,6 miliona tona.
Dobijanje
250px|lijevo|thumb|Proizvođači niobija od 2006 do 2015. Nakon odvajanja od drugih minerala, dobija se smjesa oksida tantala Ta2O5 i niobija Nb2O5. Prvi korak u preradi jeste reakcija tih oksida sa fluorovodičnom kiselinom:
Prvu metodu za izdvajanje niobija u industrijskom obimu razvio je Jean Charles Galissard de Marignac, iskorištavajući različite stepene rastvorljivosti kompleksa niobijevih i tantalovih fluorida, dikalij oksipentafluoroniobat-monohidrata (K2 [ NbOF5 ] ·H2O) i dikalij heptafluorotantalata (K2 [ TaF7 ] ) u vodi. Noviji procesi koriste tečnu ekstrakciju fluorida iz vodenog rastvora pomoću organskih rastvarača poput cikloheksanona. Kompleksi niobijevi i tantalovi fluoridi se izdvajaju odvojeno od organskih rastvarača sa vodom te se, ili talože dodavanjem kalij-fluorida da bi se dobili kompleksi kalij-fluorida, ili se istalože pomoću amonijaka kao pentoksidi:
Slijedi reakcija:
Koristi se nekoliko metoda za redukciju do metalnog niobija. Elektroliza istopljene smjese K2 [ NbOF5 ] i natrij-hlorida je jedna od njih. Druga je redukcija fluorida sa natrijem. Pomoću ove metode može se dobiti niobij relativno visoke čistoće. U industrijskoj proizvodnji većeg obima koristi se redukcija Nb2O5 sa vodikom ili ugljikom. Taj proces uključuje aluminotermičku reakcija smjese željezo-oksida i niobij-oksida koji reagiraju sa aluminijem:
Da bi se ubrzala reakcija, dodaje se malehna količina sredstva za oksidaciju poput natrij-nitrata. Kao proizvod dobijaju se aluminij-oksid i feroniobij, legura željeza i niobija koja se upotrebljava u proizvodnji čelika. Feroniobij sadrži između 60% i 70% niobija. Bez dodavanja željezo-oksida, za proizvodnju niobija koristi se aluminotermička reakcija. Da bi se dostigao stepen legure potreban za superprovodnike neophodna je dalja prerada i prečišćavanje. Dva najveća proizvođača niobija koriste metodu topljenja pomoću električnog luka u vakuumskom okruženju.
Vanjski linkovi
🇵🇸
Casus belli
Casus belli (lat. casus - incident/slučaj, belli - rat) je izraz koji se najčešće prevodi i koristi kao povod za rat, tj. događaj koji je pokrenuo ili je bio iskorišten da bi pokrenuo rat.
Kobasica
mini|desno|250px|Kobasice Kobasica je naziv za mesnu prerađevinu napravljenu od faširanog mesa, masnoće, soli i začina, i pakovanu u ovitak za kobasice. Pravljenje kobasica je tradicionalan način očuvanja hrane.
Ovitci za kobasice se tradicionalno prave od životinjskih crijeva, ali se mogu koristiti i želuci svinja, jednjak goveda i svinja, i mokraćni mjehur preživara i svinja. U industrijskoj proizvodnji koriste vještački ovitci koji mogu biti obojeni i providni. Kobasice se mogu prezervirati salamurenjem, sušenjem ili dimljenjem.
Kobasice se proizvode od svih vrsta mesa. Pored skeletne muskulature koju sačinjava mišićno i masno tkivo, koriste se i iznutrice, zatim meso glave i krv.
Neke od poznatih kobasica su: sremska kobasica, kulen, sudžuka, tirolska kobasica, kranjska kobasica, lovačka kobasica, rolada itd.
Podjela
Po osnovu kriterija održivosti dijele se na: Po stanovištu tehnološke obrade dijele se na:
Sušenje hrane
mini|desno|250px|Sušenje ribe Sušenje hrane je jedna od najstarijih metoda konzervisanja hrane. Za sušenje hrane karakteristično je smanjenje aktivnosti vode, te se na taj način umanjuje mogućnost rasta mikroorganizama koji izazivaju kvarenje.
Udruženje likovnih umjetnika Bosne i Hercegovine
Inicijativom i zalaganjem poznatih i priznatih umjetnika Bosne i Hercegovine: Ismeta Mujezinovića, Voje Dimitrijevića, Mice Todorović, Voje Hadžidamjanovića, Romana Petrovića, Behaudina Selmanovića, Sige Sumerekera, Petra Šaina i Hakije Kulenovića, 1947. godine osnovano je Udruženje Likovnih umjetnika tadašnje Socijalističke republike Bosne i Hercegovine. Za prvog Predsjednika Udruženja biran je slikar Roman Petrović. Od svog osnivanja do danas ovo udruženje i njegovi članovi je učestvovalo na svim značajnijim umjetničkim smotrama u BiH i inostranstvu. Članovi ovog udruženja su afirmisani umjetnici svih likovnih oblasti, profesori i predavači na Umjetničkim Akademijama u Sarajevu, Širokom Brijegu i Banjoj Luci kao i na Umjetničkim školama u BiH i inostranstvu.
Spisak najvećih izbjegličkih kriza
Ovo je spisak najvećih izbjegličkih kriza koje su se dogodili.
Spisak
Spisak u nastavku uključuje broj izbjeglica po događaju sa najmanje 1 milion uključenih pojedinaca. Ova lista ne uključuje interno raseljena lica (IRL). Za događaje za koje se procjene razlikuju, izračunava se geometrijska sredina najniže i najviše procjene za rangiranje događaja. Redovi označeni plavom bojom označavaju događaj koji je još uvijek u toku.
Kijevo (Trnovo, RS)
Kijevo je naseljeno mjesto u općini Trnovo, Bosna i Hercegovina.
NGC 2411
NGC 2411 (također poznat kao MCG 3-20-5, PGC 21315 i UGC 3914) je eliptična galaksija koja je udaljena oko 233 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Blizanci. Najveći prečnik je 0,90 (61 hiljada sg) a najmanji 0,5 uglovnih minuta (34 hiljade sg). Prvo otkriće je napravio Jean Marie Edouard Stephan 7. februara 1885. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
NGC 5351
NGC 5351 (također poznat kao IRAS 13513+3809, MCG 6-31-8, PGC 49359 i UGC 8809) je prečkasta spiralna galaksija koja je udaljena oko 166 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Lovački psi. Najveći prečnik je 2,90 (140 hiljada sg) a najmanji 1,6 uglovnih minuta (77 hiljada sg). Prvo otkriće je napravio John Frederick William Herschel 16. maja 1787. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Bazilika svetog križa (Firenca)
mini|200p|desno|Fasada bazilike Svetog Krsta u Firenci. Bazilika Svetog Krsta (ital.: Basilica Santa Croce) je franjevačka crkva u Firenci i manja bazilika rimokatoličke crkve. Nalazi se na trgu Svetog Krsta (Piazza Santa Croce), istočno od Duoma.
Legenda kaže da je crkvu osnovao sam Sveti Franjo. Izgradnju današnje crkve je najvjerovatnije započeo Arnolfo di Cambio 1294., čiju izgradnju su platiti najbogatije porodice grada. Crkvu je posvetio papa Eugenije IV 1442. godine. Crkva Santa Croce je najveća franjevačka crkva na svijetu. Najzanimljiviji elementi su šesnaest kapela, koje su dekorirali freskama Giotto i njegovi učenici.
U crkvi su sahranjene mnoge poznate ličnosti: Niccolò Machiavelli, Michelangelo Buonarroti, Galileo Galilej, Enrico Fermi i dr.
Itrij
Itrij jeste hemijski element koji ima hemijski simbol Y i atomski broj 39. Spada u metale IIIB grupe periodnog sistema. To je srebrenasto svijetli prelazni metal, sličan lantanoidima, a često se ubraja u rijetke zemne elemente. Itrij se gotovo uvijek nalazi zajedno sa lantanoidima u rijetkim zemnim metalima i nikad se u prirodi ne može naći kao samorodni element. Ima samo jedan stabilan izotop 89Y, koji se jedini i može naći u prirodi.
Carl Axel Arrhenius je 1787. godine pronašao novi mineral nedaleko sela Ytterby u Švedskoj te mu dao ime ytterbit (gadolinit) po imenu sela. U Arrheniusovom uzorku, Johan Gadolin je 1789. godine otkrio itrij oksid, a Anders Gustaf Ekeberg je novom oksidu da ime yttria. Elementarni itrij je prvi put izolirao Friedrich Wöhler 1828. godine.
Najvažniji vid upotrebe itrija je dobijanje fosforoscentnih boja, kao naprimjer za crvenu boju u starijim televizorskim ekranima na bazi katodnih cijevi (CRT ekrani) ali i za novije LCD ekrane. Također se koristi i u proizvodnji elektrodi, elektrolita, elektronskih filtera, lasera i superprovodnika; u razne medicinske svrhe kao i za dodavanje raznim materijalima radi poboljšanja njihovih osobina. Ne postoje dokazi da itrij ima neku biološku ulogu, a izlaganje spojevima itrija može dovesti do plućnih bolesti kod ljudi.
Historija
Godine 1787. vojni poručnik i povremeni hemičar Carl Axel Arrhenius pronašao je teški crni kamen u starom kamenolomu u blizini švedskog sela Ytterby (danas dio Stockholmskog arhipelaga). Vjerujući da je pronašao novi nepoznati mineral koji sadrži, tada novootkriveni, element volfram, dao mu je ime ytterbit. Arrhenius je taj primjerak poslao brojnim hemičarima radi daljnje analize.
thumb|160px|lijevo|[[Johan Gadolin je otkrio itrij oksid]] Johan Gadolin sa Univerziteta Åbo otkrio je 1789. novi oksid odnosno zemlju u Arrheniusovom uzorku a svoju potpunu analizu objavio je 1794. godine. Anders Gustaf Ekeberg je 1797. godine potvrdio ovo otkriće i novom oksidu dao naziv yttria.
U narednim desetljećima nakon što je Antoine Lavoisier razvio prvu modernu definiciju hemijskih elemenata, postojalo je vjerovanje da se zemlje mogu reducirati do svog osnovnog elementa, što bi značilo da je otkriće svake nove zemlje (oksida) jednako otkriću elementa od kojeg je ona potekla, što bi u ovom slučaju značilo yttrium.
Carl Gustaf Mosander je 1843. godine otkrio da uzorci itrije sadrže tri oksida: bijeli itrij oksid (itriju), žuti terbij oksid (u to vrijeme se zvala erbija što je kasnije promijenjeno) i ružičasto obojeni erbij oksid (koji se u to vrijeme zvao terbija. Četvrti oksid, iterbij oksid, je izolirao Jean Charles Galissard de Marignac tek 1878. godine. Iz svakog ovog oksida kasnije su izolirani novi čisti elementi, a svaki od njih je, na neki način, dobio ime po selu Ytterbyu, u čijoj je blizini kamenolom gdje su pronađeni (pogledati sekcije historije kod iterbija, terbija i erbija). U sljedećim desetljećima iz Gadolinove itrije otkriveno je sedam novih metala. Međutim, pošto je itrija bio mineral a ne oksid, Martin Heinrich Klaproth mu je dao ime gadolinit u čast njegovog pronalazača Gadolina.
Sve do početka 1920tih, za ovaj hemijski element korišten je simbol Yt, nakon čega je promijenjen u sadašnji simbol Y. Godine 1987. otkriveno je da spoj itrija itrij-barij-bakar oksid pokazuje osobine superprovodljivosti na visokim temperaturama. To je bio tek drugi otkriveni materijal koji je imao ovu osobinu i prvi koji ima osobinu superprovodljivosti iznad (ekonomski važne) tačke ključanja dušika. Osim ovog spoja, otkriven je i spoj itrij paladij borid-karbida koji je također pokazao slične osobine superprovodljivosti na relativno visokoj temperaturi od 23 K.
Osobine
lijevo|thumb|200px|Dendrični sublimirani itrij čistoće 99,99% i kocka od 1 cm3 čistoće 99,9% Itrij je mehak, srebreno sjajni metal, visoko kristalizirani prelazni metal 3. grupe periodnog sistema. Kao što se i očekuje po periodičnom trendu, on je manje elektronegativan od svog prethodnika u grupi skandija i manje elektronegativan od sljedećeg člana u 5. periodi cirkonija. Osim toga, njegova elektronegativnost se može porediti sa sljedećim elementom u 3. grupi, lutecijem, zbog kontrakcije lantanoida. Itrij je prvo element d-bloka u 5. periodi.
Čisti element je relativno stabilan na zraku u većim komadima zbog pasiviziranja tokom kojeg se na njegovoj površini formira zaštitni sloj oksida, slično kao kod aluminija. Ovaj zaštitni sloj može doseći debiljinu i do 10 µm kada se itrij zagrijava na 750 °C u okruženju vodene pare. Međutim, fino istinjeni prah itrija je vrlo nestabilan na zraku. Opiljci ili strugotine metala se mogu vrlo lahko zapaliti u zraku već na temperaturi od 400 °C. Itrij-nitrid (YN) se formira kada se metal zagrije na 1000 °C u okruženju dušika.
Njegove hemijske osobine podsjećaju na magnezij. Sa vodom reaguje veoma sporo gradeći hidroksid.
Sličnost sa lantanoidima
Sličnosti itrija sa lantanoidima su tako velike da se on u prošlosti dugo vremena svrstavao s njima u rijetke zemne elemente, uvijek nalazio povezan s njima u rijetkim zemnim mineralima. U hemijskom smislu, itrij je više sličan ovim elementima od svog komšije u periodnom sistemu, skandija, a ako bi se fizičke osobine naznačile u odnosu na atomski broj tada bi on imao prividne brojeve između 64,5 i 67,5, što bi ga svrstalo između lantanoida gadolinija i erbija.