cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Historija Evrope
Rimska Republika
Početak Rimske republike je, osim uspostavom nove društvene organizacije, obilježen i ratovima, ali i građanskim nemirima. Plebejci su se za svoja prava borili secesijama (koje započinju 494. p. n. e., a završavaju oko 300. p. n. e.). Prvi secessio plebis rezultirao je pojavom narodnog tribuna, međutim za historiju je također značajan i drugi secessio plebis. Tokom polovine 5. vijeka p. n. e., plebejci započinju pobunu sa zahtjevom za stvaranjem pisanih i formalnih zakona u državi. Nakon dugog odupiranja, patriciji su popustili, te Decimvir donosi tzv. Zakon dvanaest tablica koji je predstavljao i formalno utemeljenje građanskog zakona, ali i rimskog prava. Što se tiče oružanih sukoba iz ovog perioda, Rimljani su se sukobili s Latinima kod Regilskog jezera 493. p. n. e. i porazili ih. U 4. vijeku p. n. e., ratuju i protiv Kelta, koji potpuno uništavaju Rim (međutim Rim se uspio oporaviti), i kasnije protiv Samnita. Ovi manji ratni sukobi predstavljali su samo početak rimske ekspanzije i teritorijalnog širenja, koje je svoj vrhunac doseglo nešto kasnije, tokom perioda carstva.
Nakon ovog perioda građanskih nemira i ratnih sukoba započinje uspon Rimske republike. Nakon sukoba u Tarentu s epirskim kraljem Pirom 280. p. n. e., Rimljani interveniraju u sukobima grčkih kolonija koje su se nalazile na Sicliji u sklopu Magnae Graeciae. Kako su neke od kolonija i osvojili, Rimljani su došli u dodir s njihovom kulturom. U cilju ostvarivanja i održanjava kontrole na osvojenoj teritoriji, Rimljani počinju osnivati svoje kolonije i provincije, što je opet vodilo ka stvaranju saveza s gradovima i plemenima s različitim pravima i privilegijama:
Ti sukobi oko grčkih kolonija kulminirali su 264. p. n. e. u sukob poznat kao Prvi punski rat. Rat je započet zbog sukoba interesa Rima i trgovačke države Kartage oko Sicilije, tačnije oko sukoba između lokalnih kolonija. Prvi punski rat primarno je bio pomorski rat koji je trajao sve do 241. p. n. e. Kako su Rimljani željeli kontrolu nad cijelom Sicilijom, intervenirali su kada su Kartažani zaposjeli Mesanu. Kako se rat primarno vodio na moru, Rimljani, koji nisu bili dobri u pomorskim bitkama i nisu bili vješti brodograditelji, morali su iskoristiti znanja Grka kojima su pomagali. Grci su, kao izvrsni brodograditelji, uveliko pomogli Rimljanima tokom borbi. Svoje brodograditeljske vještine prenijeli su na Rimljane, koji su ih jako brzo usvojili. Presudno "pomorsko pomagalo" koje su Rimljani koristili tokom bitke bio je corvus (lat. gavran), most kojim su se Rimljani mogli prebaciti na kartaške brodove i time simulirati kopnenu bitku, u kojoj su bili puno moćniji od Kartažana. Taj izum uveliko je pomogao rimskoj floti koja je nakon 23 godine duge i teške borbe 241. p. n. e. uspjela poraziti Katragu, a koja je prisljena plaćati odštetu i prepustiti Siciliju Rimu, ali je uspjela zadržati svoj utjecaj u Španiji.
Godine 146. p. n. e., Rimljani završavaju makedonske ratove, a svoj pohod na istok završavaju osvajanjem Pergama 133. p. n. e., kojeg im je pergamski kralj ostavio oporučno nakon svoje smrti. U ovom periodu se unutar samog Rima počinju javljati prve pobune. Nakon Sicilijske pobune robova, Gaj Marije od 111. do 105. p. n. e. vodi rat protiv Numiđana koje je vodio Jugurta. Tokom ovog rata, Gaj Marije je stekao onu moć koju je imao tokom unutarpolitičkog sukoba sa Sulom i uspostavio je svoju plaćeničku vojsku, prvu privatnu vojsku u Rimu.
Kako Antonije nije bio mrtav Oktavijan je nastavio invaziju Egipta, iako je pobjeda već bila osigurana. Antonije je sljedeće godine, našavši se u bezizlaznoj situaciji, počinio samoubistvo probovši se nožem, jer je mislio da je Kleopatra to već učinila. Najvjerovatnije dvije sedmice nakon Antonijeve smrti i Kleopatra je počinila samoubistvo (prema legendi je dala da je ugrize aspa), a njihov sin Cezarion je ubijen.
Principat
Godinu četiri cara, svojevrsnu mini krizu, započeo je Galba. Galba je već prije trebao biti ubijen po Neronovom naređenju, ali je uspio izbjeći smrt. Njegova vladavina obilježena je neuspjelom finansijskom reforom zbog koje je i ubijen u 70. godini života. Naslijedio ga je car Oton. Oton je bio taj koji je započeo pobunu protiv Galbe i njegovom smrću je postao car. Ali, ista stvar dogodila se i njemu kada je Vitelije počeo planirati pobunu protiv njega. Nakon neuspješnih pregovora, Vitelije je ušao u Rim i porazio Otonovu vojsku nakon čega je ovaj počinio samoubistvo. Vitelije nije bio naročito ambiciozan car te je svu svoju vlast de facto prepustio savjetnicima. Takav oblik vladavine izazvao je veliko nezadovoljstvo naroda, koji je na kraju proglasio Vespazijana za cara, iako je de iure car još uvijek bio Vitelije. Vitelije je želio sklopiti mirovni sporazum, ali bez uspjeha. Ubijen je tokom nereda u 58. godini života, a tijelo mu je kasnije bačeno u rijeku Tiber. mini|desno|160px|[[Vespazijan]] Tit Flavije Vespazijan je svojim preuzimanjem vlasti postao posljednji car u godini četiri cara (69.) i prvi car nove dinastije Rimskog carstva: dinastije Flavijevaca. Na vlast je došao pobijedivši Vitelija u ratu.
Međutim, kada se proglasio bogom (deus) i gospodarom (dominus) postao je neomiljen i uskoro se počela kovati zavjera. Ubili su ga zavjerenici među kojima je bila i njegova žena Domicija Longina. Senat je nad njim izrekao damnatio memoriae, tj. odredio je da se njegovo ime briše sa svih spomenika i unište svi njegovi kipovi. U vrijeme smrti je imao 44 godine. 160px|mini|lijevo|[[Nerva]] Vladavinu Flavijevaca je 96. je zamijenila vladavina tzv. Pet dobrih careva nakon kojih je uslijedila kratkotrajna, ali efikasna, dinastija Antonina. Ovaj period je obilježilo veliko blagostanje, dobro upravljanje carstvom i velika ekspanzija, a u historiji je period poznat i kao "Humanitarno carstvo".
U ovom periodu nastaje pojam uzurpatora. Prvi se pojavio u ovom periodu, a najviše ih je bilo tokom krize 3. vijeka. Uzurpator Rimskog Carstva je pridjev koji se daje onoj osobi koja je u udaljenim krajevima carstva pokušala preuzeti vlast bez pravnog autoriteta i podrške, te svrgnuti legitimnog cara. Tokom historije ustanci uzurpatora bili su kratki, a samo uzurpatori su ubijani tokom svojih buna.
Prvi vladar od tih pet dobrih careva bio je Marko Kokcej Nerva. Već je prije vladao, kao konzul 71. i 90. godine. Nakon ubistva Domicijana narod i vojska su ga uz dozvolu Senata proglasili carem. Najznačajnija tačka vladavina mu je Lex agraria (Agrarni zakon), prema kojem su mnogi bezemljaši dobili zemlju.
Značajan je i jer je 97. godine usvojio Trajana kao svog sina i postavio ga za suvladara. Dana 1. januara 98. Nerva je dobio srčani udar, a samo 26 dana kasnije umro je od posljedica vrućice u 67. godini. mini|160px|[[Trajan]] Trajan je bio drugi car iz u periodu pet dobrih careva. Bio je zapovjednik i upravitelj Germanije kada ga je Nerva usvojio i odredio kao svog nasljednika. Poslije Nervine smrti, postao je carem. Tokom njegove vladavine Rim je doživio najveću ekspanziju (117. godina).
Najznačajnija pobjeda bila mu je ona u ratovima protiv Dačana koja se i danas komemorira slavnim Trajanovim stubom. Vladao je izuzetno dobro i imao je snažnu podršku, pa je Senat govorio: "Budi sretniji od Augusta i bolji od Trajana. Umro je od posljedica edema u 63. godini. On je jedini Rimljanin koji je bio mrtav u vrijeme održavanja trijumfa za njegove pobjede. lijevo|160px|mini|Hadrijan [[Hadrijan]] je bio Trajanov nasljednik i treći od pet dobrih careva. Historija ga uglavnom pamti kao cara koji je poticao kulturni razvoj, ali ipak je, kroz izuzetno pacifističnu politiku, uspio očuvati tadašnju snagu carstva.
Najznamenitija karakteristika njegove vladavine je zid koji je odvojio Britaniju od Škotske, poznat kao Hadrijanov zid.
Za vrijeme njegove vladavine izgrađen je i najpoznatiji (i najbolje sačuvani) rimski hram, Panteon. Neki historičari tvrde da je planove za ovaj hram s kupolom dovršio sam Hadrijan. Umro je u 62. godini, a njegovo tijelo je nakon smrti premiještano iz raznih gradova sve dok nije kremirano. Posmrtno je deifikovan. mini|160px|[[Antonin Pio]] Antonin Pio bio je pretposljednji vladar od pet dobrih careva, osnivač dinastije Antonina. U saradnji sa Senatom proveo administrativne reforme koje je započeo Hadrijan, a uspješno je branio teritoriju carstva koju je naslijedio od Trajana i Hadrijana.
Antonina Pija su naslijedila dvojica careva: Lucije Ver i Marko Aurelije. Ovo je bio prvi slučaj tokom carstva da su istovremeno bila dva legitimna cara. Njih dvojica su svoju vladavinu započeli 8. marta 161. godine, dan nakon smrti Antonina Pija i zajedno su vladali do 169. godine, kada Ver umire a Aurelije nastavlja vladati samostalno.
Lucije Ver je bio vrlo rastrošan car i mnogo je trošio na samog sebe i vlastite užitke. Marko Aurelije nije odobravao takvo ponašanje, ali nije mogao ništa, pošto je Ver svoje carske dužnosti obavljao bez većih poteškoća. Ver je svoj najveći ratni uspjeh postigao u ratu protiv Parta (162. - 166.) kada je, nakon nekoliko značajnih pobjeda, prisilio partskog vladara na primirje. Međutim, novi rat je bio i njegov kraj. Godine 168. izbili su Markomanski ratovi na istočnim teritorijama carstva. Iako su ratovi trajali sve do 180. godine, Ver nije izdržao niti prvu godinu rata. Po povratku s ratišta u Rim, Ver je pokazivao simptome trovanja hranom, te je na kraju i preminuo iste godine. Njegova smrt nije skroz razjašnjena jer se pretpostavlja da su mogući uzrok smrti boginje, pošto je Ver umro tokom Antoninske pošasti. Ta teorija nije potvrđena. Iako su postojale nesuglasice među njima, Aurelije je tugovao zbog smrti svog usvojenog brata i čak održao svečane igre u njegovu čast, nakon prenosa tijela u Rim.
Razvijeni i kasni srednji vijek
Monotonija ranog srednjeg vijeka razbijena je 1054. kada dolazi do shizme u kojoj je došlo do konačne podjele između kršćanske crkve na zapadnu (katoličku, sa sjedištem u Rimu) i istočnu (pravoslavnu, sa sjedištem u Konstantinopolu).
Klasicizam i prosvjetiteljstvo/Apsolutizam i parlamentarizam
Iako su pokreti kao takvi počeli nastajati tek završetkom baroka 1750. godine, novotarske društveno-političke ideje u Evropi javljaju se već krajem 16. vijeka. Pod utjecajem uspješno provedenih reformnih ideja unutar crkve i novih mogućnosti proizašlih iz velikih geografskih otkrića, Evropa ulazi u novi period svoje historije koji je obilježen, na političkom planu, razvojem dvaju političkih sistema koji je historiju obilježavao sve do Prvog svjetskog rata. Jedan od njih bio je centralizirani, despotski sistem poznat kao dvorski apsolutizam, dok je drugi bio u skladu s prosvjetiteljskim idejama koje će se u punom obliku javiti tek kasnije, ali će svoje početke imati na kraju 16. vijeka u obliku parlamentarizma.
Iako je bila zemlja koja se na karti nije toliko istaknula, Holandija je bila pokretač liberalnih promjena u Evropi. Zemlja koja je bila pod upravom španskog kralja Filipa II. bila je podijeljena na sjeverni, protestanski dio i južni, katolički dio. Nasljednik Karla V. bio je žestok pobornik katoličanstva te je, shodno s tim, forsirao tu vjeru svim zemljama pod njegovom upravom. Ipak, otpor sjevernih pokrajina Holandije bio je velik tako da je u toj zemlji došlo do niza protivšpanskih ustanaka na čije čelo je postavljen Willem Oranjski. Nakon niza više-manje uspješnih ustanaka, radikalne sjeverne pokrajine 1579. sklapaju savez poznat kao Utrechtska unija. Taj savez se odvojio od sjeverne pokrajine Holandije u posebnu zajednicu, koja je 1581. proglasila Ujedinjenu Holandiju. Na čelo zemlje je, kao Stadtholder, zasjeo Willem I Oranjski, a novoosnovana država postala je najliberalnija zemlja Evrope i jedna od prvih savremenih republika. Ipak, brojni problemi su izbijali na tom području zbog špansko-francuskog pritiska, tako da je njena samostalnost bila potvrđena tek nakon Westfalskog mira 1648. godine.
220px|lijevo|mini|Engleska kraljica [[Elizabeta I, kraljica Engleske|Elizabeta I.]] Istovremeno, Velika Britanija se još od Magne carte razvija u duhu parlamentarnog monarhizma, ali se po ulasku u Novi vijek taj sistem modernizira. Henrik VIII, iz dinastije Tudor, već se 1531. odvojio od katoličke crkve osnovavši anglikansku crkvu, čime se Britanija odvojila od aktuelnih strujanja u Evropi. Henrika je na prijestolju naslijedio sin Edvard VI., koji je samo nastavio očeve crkvene reforme, ali veći broj problema izbio je kada je za nasljednicu odredio svoju rođakinju lady Jane Grey. Nakon njegove smrti, titula joj je osporena tako da je sa prijestolja svrgnuta nakon samo devet dana, a zamijenila ju je Edvardova polusestra Mary I. Marijanski progoni, koji su obilježili njenu vladavinu, rezultirali su smrću gotovo 300 protestanata, zbog čega je postala izuzetno nepopularna i dobila nadimak "Krvava Mary". Njen pokušaj vraćanja katoličanstva u Englesku, za što je podršku dobila od svog supruga Filipa II, nije bio uspješan, tako da je njene reforme ukinula njena sestra i nasljednica, Elizabeta I. Kraljica Elizabeta bila je posljednja vladarica dinastije Tudor, a njenu vladavinu obilježio je početak snažnije kolonijalne politike, ali i kulturni i politički uspon Velike Britanije. Elizabetansko doba donijelo je sa sobom vjersku snošljivost i slobodno ispovjedanje vjere, razvoj savremene engleske književnosti (u vrijeme Elizabetanskog teatra djeluje i William Shakespeare, a sama kraljica bila je poznata po sviranju lutnje) i općenit uspon Velike Britanije. Ipak, nakon njene smrti, parlament na vlast dovodi škotsku, katoličku dinastiju Stuart čiji je predstavnik, Jakov I izabran za novog kralja. Jakov I nije se pokazao kao stabilan vladar, a najavio je povratak apsolutističkoj politici kakvu su kasnije forsirali Stuarti. Za vrijeme njegove vlasti zasnovana je i slavna Barutna zavjera koji je predvodio Guy Fawkes. Naime, 5. novembra 1605., Fawkes je sa grupom zavjerenika pokušao dignuti u zrak zgradu Parlamenta i ubiti kralja Jakova. Njegov atentat na kralja nije uspio, a zgrada Parlamenta ostala je čitava, tako da je zavjera propala, ali je nepopularnost kralja sve više rasla. Ipak je Jakov I vladao do svoje smrti 1625, kada ga naslijedio sin Karlo I. Karlo je uveo otvoreni apsolutizam, raspustio Parlament, povećao poreze i svu vlast preuzeo u svoje ruke. Parlament je tokom njegove vladavine sazvan samo dva puta. Godine 1640, kralj je ponovo sazvao Parlament kako bi dobio odobrenje za gušenje ustanka u Škotskoj. Ipak, na sjednici Parlamenta odbijena je kraljeva porezna reforma, a izglasano je da se Parlament smije raspustiti samo na vlastiti zahtjev.
mini|220px|[[Oliver Cromwell ostaje i do danas jedna od najkontroverznijih figura engleske historije. Nakon njegove smrti, tijelo mu je eksumirano i vandalizirano]]Autoritet kralja je pao, a ubrzo se zastupnik Oliver Cromwell otvoreno pobunio i započeo, 1642. godine, Engleski građanski rat. Iako se Cromwell u devet godina rata pokazao kao zaštitnik naroda i protivnik kraljevskog apsolutizma, kraj rata donio je drugu priču. Smaknućem kralja Karla 1649., građanski rat je završio (iako se još jedna kampanja vodila od 1649. do 1651.), a Cromwell je uspostavio Engleski Commonwealth sa sobom na čelu. Cromwell je, suprotno svim očekivanjima, zavladao diktatorski u tom republikanskom uređenju u Velikoj Britaniji zbog čega je izazivao sve veće negodovanje, čak i među onima koji su ga izvorno podržavali. Njegovu diktaturu obilježio je slavni Navigacijski akt iz 1651., kojim je osigurana dominacija britanske mornarice (Nepobjediva armada postepeno je slabila, a ovim aktom dominacija je nametnuta i Holandiji). Godine 1653. uspostavljen je Protektorat, a Cromwell je proglašen Lordom Protektorom. Tu funkciju vršio je sve do svoje smrti 1658. Nakon njegove smrti, pao je i Protektorat, a rojalisti su brzo iskoristili priliku i zgrabili vlast te ponovo uspostavili monarhiju na čelu sa Stuartima. Karlo II je doveden na vlast uz snažan pritisak Parlamenta tako da su njegovi pokušaji vraćanja apsolutizma bili poprilično ograničeni, ali je zato otvorio vrata svom bratu Jakovu II. koji je nastavio sa širenjem politike apsolutizma. Engleski partlament, u kojem su se u tom periodu formirale prve stranke, konzervativni torijevci i liberalni vigovci, nije želio ponoviti situaciju kao oni s Karlom I, tako da je 1688. brzo intervenirao i u "Slavnoj revoluciji" (naziv je dobila jer je izvršena bez ijedne prolivene kapi krvi, zbog čega se i naziva "Beskrvna revolucija") svrgnuo Jakova II s vlasti i doveo njegovog zeta Vilima III na englesko prijestolje. Vladar iz holandske porodice Oranje potvrdio je prava Parlamenta čime je Velika Britanija, nakon što je 1215. sve počelo, službeno potvrđena kao parlamentarna monarhija. Posljednji odjek dinastije Stuart bila je Vilimova nasljednica, kraljica Ana. Ona je Velikoj Britaniji pripojila Gibraltar, učestvovala je u ratu za špansko naslijeđe gdje je njen komandant John Churchill Marlborough odnio ključne pobjede, a 1707. donijela je slavni Union Act čime je Engleska ujedinjena sa Škotskom i tako je osnovano Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije. Ana je imala gotovo 20 djece, ali nijednog muškog nasljednika, tako da je, nakon njene smrti, parlament na čelo zemlje doveo Georgea I iz njemačke dinastije Hannover, čime je uslijedio period britanske historije obilježen vladavinom stranih dinastija.
Ostatak Evrope se razvijao u duhu apsolutizma. Teorijske postavke vladarskom pravcu dao je engleski filozof Thomas Hobbes u svom djelu Leviathan. Naime, Hobbes je smatrao da jedna zajednica mora povjeriti vlast i autoriter jednoj osobi (ili osobama) koja bi, gotovo despotski, vladala tom zajednicom za njeno vlastito dobro. Apsolutna vlast, dakle, ne počiva u rukama većine, već u rukama pojedinca (ili manje grupe) čiji legitimitet proizlazi iz društvenog ugovora (kojeg će kasnije elaborirati prosvjetiteljstvo), ali nije vječan i podložan je promjeni. Hobbes je tako bio jedan od prvih mislioca koji se otvoreno zalagao za apsolutističko uređenja, iako, paradoksalno, u njegovoj rodnoj Engleskoj ono nikada nije u potpunosti zaživjelo. Francuska se, nakon niza dinastičkih smjena i nestabilnosti tokom Srednjeg vijeka, uspjela stabilizirati dolaskom Bourbonaca na vlast. Nakon Henrika IV, na vlast je došao Luj XIII Pravedni. Iako je dvorski apsolutizam u Francuskoj bio izrazito snažan, njegovu prvu fazu obilježila je dominacija državnih sekretara, kardinala Richelieua i Mazarina. Dok je Richelieu vodio osnivanje Académie Française i koordinirao učešće u Tridesetogodišnjem ratu za vrijeme Luja XIII, Mazarin je obilježio prvi dio vladavine Luja XIV.
mini|230px|Kralj [[Luj XIV, kralj Francuske|Luj XIV najbolje je opisao apsolutizam svojom slavnom izjavom "Država, to sam ja!"]] Ipak, kako je "Kralj Sunce" jačao (njegova vladavina trajala je od 1643. do 1715.), potreba za savjetnicima i vladarima iz sjene se gubila, tako da je Francuska, sa završetkom 17. vijeka, ulazila u čisti kraljevski apsolutizam i tako predstavljala najbolji primjer takvog uređenja u svijetu. Luj XIV. je bio izrazito rastrošan vladar čime je uspio isprazniti državnu blagajnu. Ipak, kako se i sam bavio baletom, poticao je i kulturu (u ovom periodu djeluje slavni kompozitor Jean-Baptiste Lully), a vrhunac njegove kulturno-rastrošne djelatnosti je raskošna palača Versailles. Njegov plan o uspostavi francuske dominacije nad cijelim kontinentom nikada nije zaživio, iako će mu se Napoleon približiti tokom svojih pohoda. Smrću dugogodišnjeg vladara na prijestolje dolazi Luj XV, vladar koji je zbog brojnih stvari ostao zabilježen kao jedan od najnepopularnijih francuskih vladara. Iako je pokušao provesti uspješnu finansijsku reformu, dolazak Johna Lawa u Pariz rezultirao je osnivanjem državne banke, ali i prvom pravom ekonomskom krizom u novijoj historiji. Državna kasa praznila se novim izdacima, kraljeve afere sa građankama koje su dobivale plemićke titule (Madame de Pompadour i Madame du Barry) činile su ga sve omraženijim, a vanjskopolitički neuspjeh sve je to još više potkopavao. Naime, kada je 1756. godine izbio Sedmogodišnji rat (prvi rat u historiji koji se vodio na čak tri kontinenta istovremeno: Azija, Evropa, Sjeverna Amerika), Luj XV je stao na stranu Habsburgovaca i Rusa protiv Pruske i Ujedinjenog Kraljevstva. Dok su Rusi istupili, a Habsburgovci izgubili rat uz manje gubitke, Francuzi su doživjeli sramotan poraz od Britanaca koji je kulminirao mirom u Parizu kojim je Francuska izgubila sve sjevernoameričke posjede u korist Ujedinjenog Kraljevstva. Iako je vladao do 1774., Luj XV nije povećao svoju popularnost, a njegov potpuni debakl ostavio je njegovom nasljedniku državu u velikoj krizi koja će kulminirati još većom revolucijom.
Njen nasljednik bio je Ivan VI, koji je također vladao dosta kratko, da bi carica Elizabeta uspjela nastaviti teritorijalnu ekspanziju Rusije. Prekretnica je uslijedila tokom vladavine nestabilnog Petra III. Kao pobornik Pruskog vladara, Petar III je 1762., mirom u Petrogradu istupio iz Sedmogodišnjeg rata, a ubrzo je došlo do dvorske zavjere u kojoj je i ubijen. Zanimljivo je kako je zavjeru predvodila njegova supruga, Katarina II Velika, koja je sljedećih 30-ak godina vladala Rusijom.mini|220px|Iako briljantan vojskovođa, [[Aleksandar Suvorov ostavio je iza sebe kontroverze zbog genocida počinjenog nad poljskim civilima.]]Iako je ženidbenim savezom nastala još 1386., Poljsko-Litvanska unija potvrđena je tek 1569. sklapanjem Lublinskog sporazuma kao zajednica dviju evropskih zemalja. Iako je ispočetka bila stabilna zemlja, 17. vijek i smrt Jana III donose velike probleme i snažnu političku destabilizaciju zemlje. Jedan od ključnih uzroka bila je i samovolja poljske šljahte, plemićkog sloja. Nakon smrti Jana III, za kralja je izabran August II. Jaki, ali je ubrzo svrgnut od strane švedskog kralja koji je za kralja postavio Stanislawa I Leszczynskog. Nakon švedskog poraza kod Poltave, August II je vraćen na prijestolje, ali je ubrzo došlo do novog oružanog sukoba. Rat za poljsku krunu trajao je od 1733. do 1735., a razriješen je mirom u Beču. Habsburško-ruski proteže, August II, priznat je kao vladar, a njegovom sinu Augustu III potvrđeno je nasljeđeno prijestolje (koje je dobio 1733.). Ipak, situacija u Poljskoj nije se smirivala. Dolaskom proruskog kralja Stanisława Augusta započeo je utjecaj stranih sila u Poljskoj. Dio šljahte pokušao je očuvati teritoriju i stabilnost osnivanjem Barske Konfederacije 1768, koja je bez većih problema ugašena nakon bitke. Već 1772. došlo je do onog čega se poljsko plemstvo bojalo, prva podjela Poljske. Rusko carstvo, Pruska i Habsburška monarhija podijelile su interesne zone na sjeveroistoku, zapadu i jugu zemlje i tako započeli brisanje poljske države. Iako je Četverogodišnji sejm 1791. donio prvi poljski ustav, za promjenu je bilo prekasno. Godine 1793. izvršena je druga podjela Poljske, a otimačina teritorije izazvala je i nacionalno buđenje u Poljskoj. Narodni heroj, Tadeusz Kościuszko, podigao je 1794. ustanak s ciljem stabilizacije stanja u Poljskoj, ali je Rusija brzo intervenirala. General Aleksandar Suvorov poslan je u Poljsku gdje je bez većih problema ugušio ustanak i, kao mjeru opreza, počinio genocid nad Poljacima u selu Prag pokraj Varšave. Sljedeće godine, kralj je bio prisiljen na abdikaciju, a 1795. dolazi do treće i posljednje podjele Poljske: Rusija, Pruska i monarhija podijelile su teritoriju Poljsko-Litvanske unije i tako izbrisale tu zemlju s karte Evrope.
mini|220px|[[Adam Smith je udario temelje modernoj ekonomiji zagovarajući laissez faire načelo i objašnjavajući načelo nevidljive ruke, koja kontrolira privredu]]Privredno, ovaj period doveo je do konflikta triju ekonomskih doktrina koje su u 19. vijeku prepustile mjesto kapitalizmu i planskoj ekonomiji. Iako je merkantilizam (doktrina zasnovana na trgovini) poznata još od početaka Novog vijeka, u Pruskoj Joseph von Sonnenfels je zagovarao doktrinu kameralizma, nadogradnju merkantilizma koja je smatrala da se državna blagajna treba puniti povećanim porezima uz potpunu i cjelokupnu državnu kontrolu privrede. Ekonomski liberalizam začeo je i objasnio škotski ekonomist Adam Smith u svom djelu Bogatstvo naroda (1776.). Zalagao se za slobodno tržište, naglašavajući važnost slobodne konkurencije i zakona ponude i potražnje, čime je predstavio ono što je kasnije postalo osnova kapitalističkog sistema. S druge strane, obama sistema u Francuskoj se suprostavio ekonomist François Quesnay koji je zagovarao doktrinu fiziokratizma. Ova se bazirala na poljoprivrednoj proizvodnji, a sam Quesnay naglašavao je kako je zemlja glavni izvor bilo kakvog bogatsva. Na području kulture, kićenost i povremena neumjerenost baroka zamijenjena je antički zasnovanim klasicizmom. Ideali antičko-renesansnih poetika vraćaju se ponovo među umjetničke teme, a dolazi do znakovitog pojednostavljenja i naglašavanja umjerenosti. U književnosti, mitološka tematika se očituje u tragedijama Jeana Racinea i Pierrea Corneillea, dok se u djelima komediografa Molièrea vidi oštra društvena kritika uklopljena u tipiziranu antičku fabulu. Sličan princip koristi i italijanski komediograf Carlo Goldoni, dok se u engleskoj književnosti ističe pjesnik Alexander Pope. U slikarstvo je dominantan stil bio neoklasicizam.
Prva industrijska revolucija
mini|200px|lijevo|[[James Watt]] Početak 18. vijeka donio je velike i rapidne promjene na evropskom (a kasnije i svjetskom) tlu. Naime, formiranje većine savremenih država postepeno je završilo, tako da se većina tih zemalja mogla posvetiti privrednom i društvenom razvoju. Predvodnik tog razvoja bilo je Ujedinjeno Kraljevstvo, a slijedile su Holandija, Francuska i Pruska, a nešto postepenije razvijale su se Habsburška monarhija i Rusko carstvo.
Ipak, odjek revolucije nije bio isključivo u privredno iskoristivim izumima, tako da je razvoj tehnologije uslovljavao i ubrzani razvoj nauke. Engleski fizičar i hemičar, sir Humphry Davy konstruirao je rudarsku lampu koja je rudarima po engleskim rudnicima omogućila sigurniji rad jer je upozoravala na opasnost od opasnih gasova. U Francuskoj, slijepi inovator Louis Braille patentira Brailleovo pismo koje se i danas primjenjuje pri olakšavanju čitanja slijepim osobama, a hemičar Louis Daguerre usavršava fotografski aparat i stvara preteču fotografije, tzv. dagerotipije (fotografiju će nešto kasnije patentirati Nicéphore Niépce). Tehnološke inovacije, kao gromobran (Benjamin Franklin) i telegraf (Samuel Morse), stizat će u Evropu s američkog kopna.
Posljedice industrijske revolucije bile su mnogobrojne i očigledne u brojnim područjima društvenog života. Dok je poljoprivreda propadala, a gradovi nailazili na prenaseljenost, radnička prava su patila. Djeca i žene su bili prisiljeni raditi najteže fizičke poslove za niske plate (bilo je i situacija u kojima se plaće nisu ni davale), a muškarci su radili u neljudskim uslovima. Isto tako, industrijalizacija i mehanizacija rada stvarala je sve veći broj nezadovoljnih radnika čija je radna snaga od tog trenutka postala nepotrebna. Vrhunac nezadovoljstva bio je pokret ludizam. Naime, u Engleskoj, Ned Ludd, predvodnik nezadovoljnih radnika, započeo je pokret rušenja i uništavanja mašina koji bi trebao dovesti do nove potrebe za ljudskom radnom snagom. Ipak, Ludd nije naišao na odobravanje tako da su se njihovi ekscesi kažnjavali, a nerijetki su bili i brutalni sukobi s policijom. Sve u svemu, prva industrijska revolucija predstavlja početak jedne nove etape evropske historije koja će Evropu, a kasnije i svijet, polahko uvesti u savremeno društvo.
Političke revolucije
Odjek privrednog razvoja potaknutog prvom industrijskom revolucijom doveo je do nastanka savremenog društva u ekonomsko-tehnološkom smislu, odnosno do početaka onog što će kasnije postati moderno i postmoderno društvo. Isto tako, racionalni pristup prosvjetitelja počeo je rušiti neke od osnovnih temelja koje je novovjekovna Evropa poznavala i zastupala u tom trenutku. Temelji apsolutističke vlasti počinju se klimati, a narod, kao kolektiv, počinje preispitivati dogme o apsolutnosti koje je ranija historija etablirala. Bio je to period općeg buđenja koje je kulminiralo velikom građansko-demokratskom revolucijom koju su neki historičari nazvali najznačajnijim događajem savremene historije.
Evropa se politički nalazi u jednom periodu lokalno značajne, globalno ne toliko opasne, političke krize zbog velikih ekonomskih problema, naglih promjena, ali i čestih (iako malih) ratova koji nanose štetu učesnicima istih. Dok je unutrašnjopolitički još uvijek koliko-toliko stabilna, Velika Britanija slabi na vanjskopolitičkom planu; burbonska Francuska je na koljenima zbog prekomjernog trošenja državne blagajne; Španija je davno prestala biti relevantna sila; Rusija i germanske zemlje još uvijek nemaju toliki vanjskopolitički utjecaj i još su u fazi razvoja (posebno novonastala Pruska i reformama zahvaćeno Rusko carstvo; Habrburška monarhija je koliko-toliko bila usklađena s evropskim tekovinama). Iako nisu bile na teritoriji Evrope, Sjedinjene Američke Države imale su vrlo važnu ulogu u oblikovanju evropske historije druge polovine 18. vijeka.
Tok samog rata također će imati značajan utjecaj na Evropu, s obzirom da je Ujedinjeno Kraljevstvo bilo direktno uključeno. Kasnije se u rat uplela i Francuska, što je još više povećalo utjecaj tog sukoba na Evropu. Dok Monarhiju predvodi William Howe, na strani Kolonija stoji George Washington, budući prvi predsjednik SAD-a. Početni kolonijalni uspjeh kod Lexingtona zasjenilo je krvoproliće kod Bunker Hilla, britanska Pirova pobjeda koja je uzrokovala velike gubitke i s jedne i s druge strane. Sljedeće godine, kod Trentona, Washington odnosi važnu pobjedu koja je komemorirana njegovim slavnim prelaskom preko zaleđene rijeke Delaware. Godine 1777, Britanci i kolonijalisti dva puta se sukobljavaju kod Saratoge. Prvi put slavili su Britanci, dok su u drugoj bici kolonijalisti odnijeli odlučujući pobjedu. Sljedeće godine, kolonijalni ambasador u Parizu, Benjamin Franklin, traži pomoć od Francuske, koja se rado uključuje u rat kako bi se osvetila Britaniji zbog poraza i gubitaka u Sedmogodišnjem ratu. Kao ambasador u Parizu radio je i John Adams, kasniji drugi predsjednik SAD-a. Britanski pokušaji i prodori kulminirali su 1781. godine opsadom Yorktowna u kojoj su Britanci doživjeli odlučujući poraz koji je najavio završetak rata. Do kraja rata nije se vodila nijedna značajnija bitka, a uspjeh je bio na strani kolonija. Konačno, 1783. godine, dvije strane potpisuju mir u Parizu kojim je Monarhija i formalnopravno priznala nezavisnost 13 američkih kolonija.
Sjedinjene Američke Države uskoro su organizirale svoju državu i započele rapidni razvoj zasnovan na prosvjetiteljskim idejama koje su implementirane još 1776. Godine 1787. donijele suUstav, koji je postao prvi moderni, pisani ustavni dokument u svijetu, a 1789. nadopunjen je Poveljom o pravima, odnosno s prvih 10 amandmana, koju je donio budući (četvrti) predsjednik, James Madison. Od Francuske je tada mlada i bogata država kupila Louisianu i tako udvostručila svoju teritoriju, ali su njihovi ekspanzinističko-politički planovi kulminirali novim ratom s Britanijom. Rat 1812 - 1815 bio je iniciran na američki zahtjev kako bi novonastala zemlja povećala svoj utjecaj i dobila dodatna prava, ali je (nakon što je 1814. izgorio Washington, zajedno s Bijelom kućom i ostalim vladinim zgradama) završio kao status quo ante bellum i tako se pokazao kao neuspjeh. Konačno formiranje američke vanjske politike u ovom periodu završilo je s donošenjem Monroeove doktrine. Peti predsjednik SAD-a, James Monroe, donio je taj dokument kojim je zabranjivao uplitanje vanjskih sila u politiku Amerike. Ipak, ta doktrima imala je i drugu stranu. U osnovi se mogla sažeti kao "Amerika Amerikancima", a osim što je zabranjivala već navedeno, bila je nastavak američke ekspanzionističke politike, koja se u doktrini ocrtavala kao pokušaj širenja utjecaja SAD-a na područje mladih država Latinske Amerike.
Napoleon
mini|250px|[[Jacques-Louis David: Car Napoleon u svojoj kancelariji u Tuileriesu]] Godine 1769. na Korziki rođen je Napoleon Bonaparte. Taj budući francuski general i car postao je jedan od najvećih osvajača i zapovjednika u historiji, a njegov utjecaj na cijelu epohu, u kojoj je pokazao svu silinu francuske vojske i svojih taktičkih sposobnosti, bio je neizmjeran. lijevo|180px|mini|[[Jacques-Louis David: Napoleon prelazi Alpe]] U svojim počecima, Napoleon je bio odani pristaša jakobinaca, a takva povezanost s vlašću, kombinirana sa njegovim genijem, donijela mu je čin generala već 1793, odnosno u 24. godini. Nakon pada Robespierreovog Komiteta javnog spasa i dolaska Direktorija (kojim upravljaju termidorci) na čelo, Napoleon kraći period provodi u kućnom pritvoru, ali već 1797. učestvuje u invaziji Italije. Nakon vojne pobjede u ratu i dogovora o podjeli s Habsburškom monarhijom, Napoleon vrši invaziju Mletačke republike koju će, nakon potpisivanja mira u Campoformiju 1797, službeno ukinuti. Francuskoj su pripali apeninski dijelovi, dok je Monarhija dobila mletačke posjede na području današnje Slovenije i Hrvatske. Već sljedeće godine, Napoleon napada Egipat, kako bi oslabio britanske trgovačke puteve, ali nakon pobjeda kod Piramida i Abukira, njegova opsada Aleksandrije nije bila uspješna, nakon čega se, 1799. godine, vraća u Francusku.
mini|250px|[[Adolf Northern: Napoleon se povlači iz Moskve]] 250px|lijevo|mini|[[George Cruikshank: Napoleonov ulazak u Berlin]] Napoleon se zaustavlja u Poljskoj (tamo je osnovao Veliko Varšavsko Vojvodstvo, čime je, iako samo djelimično, obnovljena poljska država) i svoje ratovanje nastavlja s Habsburgovcima. Prva značajna bitka bila je kod Wagrama 1809. godine. Nakon mira u Schönbrunnu, Napoleon je sklopio brak s Marijom Lujzom, kćeri cara Franje II, kako bi učvrstio veze s Monarhijom (koje su bile izuzetno labave), a pridobio je i obalna i gorska područja današnje Hrvatske i dobar dio Slovenije. Napoleonov general, Jacques Lauriston, već je 1808. ukinuo Dubrovačku republiku, ušavši u grad još 1806, da bi nakon toga, bez Napoleonove direktne naredbe, raspustio Vijeće i proglasio Dubrovnik francuskim. Nakon spomenutog mira, Dubrovnik je ujedinjen s ostatkom dobivene teritorije na čijem mjestu su proglašene Ilirske pokrajine. Njihovo središte bilo je u Ljubljani, a prvi upravnik bio je maršal Auguste Marmont. Te provincije zapravo su bile nastavak Kraljevine Italije, Napoleonove pokrajine u koju je teritorija Ilirskih pokrajina bila inkorporirana od 1805. do 1809. godine. Teritorijalna organizacija države i uprave bile su neznatno drugačiji, a upravnik Kraljevine bio je mlečanin Vincenzo Dandolo, koji je poticao modernizaciju prava, ukinuo je vjeronauku i započeo sekularizaciju, a poticao je i nacionalni duh preko novina Kraglski Dalmatin (Kraljevski Dalmatin), koje su izlazile i na italijanskom i hrvatskom jeziku. Bile su to samo dvije u nizu Napoleonovih satelitskih država među kojima su se isticale Helvetska Republika (Švicarska), Batavska Republika (Holandija) te dvije sjevernoitalijanske republike, Cisaplinska i Cispadanska. Pokorivši tako cijeli Zapad i dobar dio srednje Evrope, Napoleon dalje kreće prema istoku, na Rusiju.
Rusku vojsku predvodio je proslavljeni general Mihail Kutuzov, koji je koristio neobičnu i lukavu taktiku povlačenja, želeći namamiti Napoleona u zamku ruske zime. Nakon Smolenska, dvije vojske sukobljavaju se, u septembru 1812., kod Borodina. Iako su Francuzi pobijedili i dobili slobodan put prema Moskvi, bio je to samo dio lukavog plana generala Kutuzova. Neposredno prije Napoleonovog ulaska u glavni grad, car Aleksandar I bježi u Petrograd, evakuira Moskvu i pali grad. Napoleon tako ulazi u prazan, zapaljen grad koji mu je donio više problema nego što je planirao, car je odbio kapitulaciju, a Napoleon se morao poražen vratiti iz Rusije. Prilikom povratka, njegova vojska je gotovo desetkovana i uveliko oslabljena teškim zimskim uslovima. To su iskoristile evropske sile i dočekale napoleona kod Leipziga 1813, gdje su ga dotukli u četverodnevnoj "Bici naroda". Prilikom povratka u Pariz, car Napoleon je zbačen s vlasti i protjeran na Elbu u Sredozemlju.
Ipak, broj Napoleonovih pristalica i njegov utjecaj i dalje su bili posebno veliki. Uspjevši pobjeći s Elbe, okupio je svoju vojsku i krenuo prema Parizu. Tamo ga je dočekala vojska, ali Napoleon je stao, upitao ih hoće li se boriti protiv njega i čekao odluku velikog broja francuskih vojnika. Tada započinje njegova vladavina 100 dana, odnosno njegov slavni povratak na francuski tron. Njegovim povratkom Evropa se ponovo uzbunila i formirana je nova koalicija kojoj je cilj bio trajno zaustaviti Napoleona. Ključni sukob zbio se 18. juna 1815. godine kod Waterlooa u Belgiji. Napoleonova vojska teško je poražena od strane koalicijske vojske koju su predvodili engleski zapovjednik Arthur Wellesley, vojvoda od Wellingtona i pruski general Gebhard von Blücher. Nakon ovog poraza, Napoleonu je konačno došao kraj. Poslan je na Svetu Helenu, blizu afričke obale, gdje je i preminuo 1821. godine. Neki historijski izvori navode kako je uzrok njegove smrti otrovni arsen-trioksid koji se nalazio u zidnim bojama i koji ga je, sistematskim isparavanjem, otrovao.
Mrđe
Mrđe su naseljeno mjesto u općini Drvar, Bosna i Hercegovina.
Geografija
Mrđe leže na lijevoj strani Unca, blizu Drvara. Granica im je s južne strane potok Ljeskovica, sa zapadne strane kose Mrgud i Skrajnja Poljana, sa sjeverne Vijenac i Grab. Naselje je za ovdašnje prilike dosta skrovito, smješteno na malom prostoru. U Mrđama su kuće okupljene u porodične grupe. One se negdje dodiruju a negdje su udaljene i po nekoliko stotina metara. Naselje je razbijenog tipa, kao i uopšte sva ovdašnja sela. Vode su: Unac, Ljeskovica, Čičića sklop, Aleksića Potok. Ovaj izvire ispod Sedre i teče u Unac kao i ostali. Izvori su Čičića Vrelo i Simurdića Vrelo. U naselju je napravljen bazen na rijeci Ljeskovici.
Historija
Ovo je jedan od rijetkih predjela drvarskog područja na koje nema vidljivih tragova iz ranijih istorijskih vremena.
Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2010.
Takmičenja u biatlonu na Zimskim olimpijskim igrama 2010 sastojala su se od pet biatlonskih disciplina. Održane su u Whistler Olympic Parku skijaškom centru u Whistleru blizini Vancouvera. Takmičenje je počelo 13. februara i završilo 26. februara 2010. Takmičenja su održana u muškoj konkurenciji u pet disciplina: pojedinačno 20 km, sprint 10 km, potjera 12,5 km, masovni start 15 km i štafeta 4 × 7,5 km i po peti put u ženskoj u disciplinama pojedinačno 15 km, sprint 7,5, potjera 10 km, masovni start 12,5 km i štafeta 4 × 6 km. Na ovoj olimpijadi po drugi put su trčane utrke u masovnom startu u obje konkurencije. Nakon uvođenja discipline masovnog starta u utrkama Svjetskog kupa 1998/1999. i na Svjetskom prvenstvu 1999., ova je disciplina uvršćena u olimpijski program na ZOI 2006.. Pravo nastupa imali su 30 najboljih u trenutnom plasmanu Svjetskog kupa. Najuspješnija nacija je bila Norveška, koja je osvojila tri zlate i dvije srebrne. Najuspješniji takmičar bio je Norvežanin Emil Hegle Svendsen sa dvije zlatne i jednom srebrnom medaljom, a najuspješnija biatlonka Nijemica Magdalena Neuner, koja je osvojila dvije zlatne i jednu srebrnu medalju medalje. Zbog održavanja olimpijskih igara, ove godine održana je samo utrke u mješovitoj štafeti na Svjetskom prvenstvu. Rezultati sa olimpijskih biatlonskih utrka su brojani za plasman u Svjetskom kupu u sezoni 2009/10.
Zemlje učesnice
Na olimpijadi je nastupilo 221 biatlonka i biatlonac iz 37 država.
Opisthosporidia
Opisthosporidia, priznstr prave ljive  ili Fungi   su sestrinski  kladus  Cristidiscoidea, sa kojim zajedno formira Holomycota. Bazna grupa je tzv. 'grupa bazni klon 2' (BCG2). Drugi bazmi kladus Opisthosporidana je Aphelida zajedno s pravim gljivama, spojenim s 'baznom klonskom grupom 1' (BCG1) zajedno s Rozellomyceta.
Historijski, prave ljive nisu smatrane da su dio Opisthosporidia, tj.nije se mislilo da su potomci posljednjeg  zajedničkog pretka Aphelida i Cryptomycota.
Filogenija
Recentn0 filogenetsko istraživanje rezultiralo je nalazo da se termin Aphelidea više odnosi na Eumycota,  grupu pravih gljiva, što bi pretvorilo Opisthosporidia u parafiletski takson iz kojeg potiču prave gljive. Pretpostavlja se da bi to mogla biti monofiletska grupa, kako slijediː Se ha postulado que podría ser un grupo monofilético del siguiente modoː
US5
mini|US5, Berlin (2008)
US5 je muška pop gupa iz Njemačke, Engleske i SAD. Bend je nastao 2005. godine na reality showu Big in America na njemačkoj RTL II televiziji. Us5 je postao uspješan u centralnoj Evropi sa svojim prvim albumom Here We Go (hit pjesma Maria). Album su prodali u 2.500.000 primjeraka širom svijeta.
Historija benda
Nakon što je bend nastao u proljeću 2005. godine, izdana je njihova prva pjesma “Maria” kojoj je dodjeljena Gold Record nagrada u SAD-u. “Maria” je bila 1. na top listama u Njemačkoj i veliki hit u mnogim drugim evropskim zemljama. Nakon toga su izdali svoj prvi album Here We Go u oktobru 2005. godine koji je osvojio Gold and Platinum records nagradu u i Austriji. U 2006. je završena turneja u Njemačkoj, Austriji i Švicarskoj, nakon koje su otišli u Veliku Britaniju kako bi promovisali svoj prvi album i pjesmu “Maria” koja je na top 40 zauzela 38. mjesto. U jesen 2006. godine su izdali svoj drugi album, In Control. Tada su se pojavili na sceni istočne Evrope (Poljska, Rusija, Češka Republika), Azije sa velikom promotivnom turnejom u Japanu i Tajlandu. U novembru 2007. godine obilaze ponovo Evropu. U jesen 2007. Us5 je ostao bez jednog člana, Mikela Johnsona kojeg je zamijenio 15-ogodišnji Vincent Thomas.
Nagrade
2005
2006
2007
2008
Epiglotis
mini|200px|Otvor grkljana (epiglotis br. 3) Epiglotis ili nepčana resica je struktura od elastičnog hrskavičastog tkiva prekriven mukoznom membranom smješten na korjenu jezika. Njegova funkcija je da zatvara ulaz u grkljan, tačnije u glotis, prilikom akta gutanja.
Struktura
Epiglotis je u obliku lista, s dnom koje je pričvršćeno na prednjem dijelu štitne hrskavice. Nepčana resica je jedna od devet hrskavičnih struktura koje čine grkljan  (glasnu komoru). Tokom disanja, potpuno naliježe u grkljan. Pri gutanju služi kao otvarač  prednjeg diijela ždrijela.
Histologija
U direktnom dijelu epiglotisa može se vidjeti da se njegovo tijelo sastoji od elastične hrskavice. Epiglotis ima dvije površine, jezičnu i grkljansku, koje se odnose na usnu šupljinu, odnosno grkljan.
Cijela jezična površina i vršni dio površine grkljana, zbog  osjetljivosti na ogrebotine i njegovog odnosa prema probavnom traktu, pokriveni su višeslojnim pločastim nekeratiniziranim epitelom. Ostatak površine grkljana, s druge strane, ima respiratorni epitel, sa pseudostratificiranim, trepljastim cilindričnimn ćelijama koje luče sluz.
Razviće
Epiglotis nastaje iz  embrionskog četvrtog  ždrijelnog luka. Kao zasebna struktura, može se vidjeti  kao odvojen od drugih hrskavica u ždrijelu, najkasnije oko petog mjeseca razvića
Govorni zvuk
U nekim jezicima, epiglotis se koristi za proizvodnju epiglotskih suglasnika govornog zvuka, iako je zvuk  toga tipa  vrlo rijedak.
Hemohromatoza tip 4
Hemohromatoza tip 4 je nasljedni poremećaj prteopterećenja gvožđem koji utiče na feroportin, protein za transport gvožđa potreban za eksport gvožđa iz ćelija u cirkulaciju. Iako je bolest rijetka, prisutna je u cijelom svijetu i pogađa ljude iz različitih etničkih grupa. Dok većina osoba sa hemohromatozom tipa 4 ima relativno blagu formu bolesti, neke pogođene osobe imaju teži oblik. Kako bolest napreduje, gvožđe se može akumulirati u tkivima oboljelih osoba tokom vremena, što može dovesti do oštećenja organa.
Znakovi i simptomi
Simptomi se uveliko razlikuju među osobama s hemohromatozom tipa 4. Ova razlika u simptomima je vjerovatno zbog različitih tipova mutacija gena SLC40A1 koje pacijenti mogu imati. Općenito, znakove i simptome hemohromatoze tipa 4 uzrokuje višak gvožđa u ćelijama, što dovodi do oštećenja tkiva. Oštećenje je uglavnom posljedica oksidativnih reakcija koje katalizira gvožđe. Gvožđe može razmjenjivati elektrone s različitim supstratima, što može dovesti do stvaranja reaktivnih vrsta kisika. To može dovesti do oksidativnog stresa, peroksidacije lipida i oštećenja molekula DNK, što može dovesti do smrti ćelije. Postoje dva glavna oblika hemohromatoze tipa 4 (A i B), a simptomi ovih oblika se međusobno razlikuju.
Hemokromatoza tipa 4A obično ima blaže simptome od drugih tipova hemohromatoza. Osobe s hemohromatozom tipa 4A obično imaju hiperferitinemiju (povišen feritin u krvnoj plazmi) i niske razine zasićenog transferina. Ove osobe će vjerovatno imati preopterećenje gvožđem u jetri i slezeni, prvenstveno u Kupfferovim ćelijama i drugim makrofagima. Pošto je eksport gvožđa smanjen, nije dostupno za transport cirkulirajučim transferinom. Ova nedostupnost gvožđa potencijalno dovodi do blage anemije kod pacijenata sa hemohromatozom tipa 4A, jer je gvožđe neophodno za sintezu hemoglobina, a crvena krvna zrnca imaju relativno visoku stopu promjena. Vremenom se zalihe gvožđa povećavaju, a osobe s hemokromatozom tipa 4A mogu razviti jetrenu fibrozu.
Simptomi hemohromatoze tipa 4B obično su teži. Podsjećaju na simptome hemohromatoze tipa 1, 2 i 3. Koncentracija gvožđa u plazmi je povišena, a simptomi uključuju bol u zglobovima, dijabetes i aritmiju. Depozicija gvožđa u jetri obično je veća kod tipa 4B nego kod tipa 4A. Oštećenje jetre češće se javlja kod ovog oblika hemohromatoze nego kod tipa 4A, a neke osobe razvijaju cirozu jetre.
Genetika
Hemohromatoza tipa 4 uzrokovana je mutacijama gena SLC40A1, koji se nalazi na dugom kraku hromosoma 2, tačnije na poziciji 2q32.2. Gen SLC40A1 kodira feroportin, protein odgovoran za eksport gvožđa iz ćelijaa u crijevima, jetri, slezeni i bubrezima, kao i iz retikuloendotelnih makrofaga i placente. Identificirano je više od 39 mutacija na genu SLC40A1 kod pacijenata sa tipom 4 hemohromatoze. Sve prijavljene mutacije SLC40A1 su delecije ili misens mutacije, koje dovode do supstitucije aminokiselina.
Mutacije na SLC40A1 koje mijenjaju sekvencu aminokiselina mogu rezultirati gubitkom funkcije ili dobijanjem funkcije rezultirajućeg proteina feroportina. Gubitak funkcije rezultira fenotipom koji se razlikuje od fenotipa dobijanja funkcije, a ovi fenotipovi povezani su s dva različita oblika hemohromatoze tipa 4. Mutacije gubitka funkcije su češće i povezane su s hemohromatozom tipa 4A. Ove mutacije dovode do defekta u lokalizaciji feroportina. Mutacije povećanja funkcije povezane su s tipom 4B i dovode do proizvodnje feroportina koji se opire negativnoj regulaciji hepcidina..
Za razliku od drugih oblika hemohromatoza, koji imaju recesivni obrazac nasljeđivanja, tip 4 je autosomno dominantni poremećaj. Dominantni obrazac nasljeđivanja javlja se kod hemohromatoze tipa 4 jer je feroportin multimeran. Posljedično, mutantni feroportin može se povezati s feroportinom divljeg tipa u multimerima i ometati funkciju normalnih proteina feroportina.