cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Prahistorija
Mezolit
Mezolit (grč. Μεσολιθικός - od - Μεσο srednje i λίθος - kamen) ili srednje kameno doba trajalo je od kraja ledenog doba, prije 10.000 godina do pojave zemljoradnje pa sve do neolita, odnosno mlađeg kamenog doba. Datiranje varira u odnosu na različita podneblja. U nekim oblastima (npr. na Bliskom istoku), zemljoradnja javlja se krajem pleistocena, tako da je mezolit veoma kratko trajao i teško ga je definisati. U oblastima sa ograničenim efektom promjena u smjeni ledenih i međuledenih doba - koristi se termin epipaleolit, a u drugim regijama gdje se vidi jasna promjena nastala smjenom glacijala (koja se ogleda u ekološkim razlikama) vidi se jasna slika ovog doba.
Tokom mezolita, ljudi i dalje žive u pećinama, ali i grade prva trajna naselja, najčešće na obalama rijeka, jezera i mora. Oruđa se i dalje izrađuju okresivanjem kamena, javljaju se mirkoliti, kamene sjekire i predmeti od drveta. Na nekim lokalitetima otkriveni su kanui i čamci. Opstanak se osim na sakupljanju plodova i lovu, zasniva i na ribolovu. U šumskim područjima pojavljuju se znaci deforestacije, koja se razvija u neolitu tokom koga je čovjek počeo sa krčenjem šuma, da bi stvorio više prostora za zemljoradnju.
Mezolitska nalazišta su Vlasac i Lepenski Vir na desnoj obali Dunava, u Đerdapu (Srbija), Cramond, Howick house i Star Carr, (Velika Britanija), pećina Franhti (grč. Σπήλαιον Φράγχθη) (Grčka), Swifterbant (Holandija).
Neolit
mini|desno|280px|Rasprostiranje neolitskih kultura u Evropi Neolit (od složenice grč. νεολιθικός, νεο -nov i λίθος - kamen) ili mlađe kameno doba je treća epoha koju obilježava početak stočarstva i zemljoradnje, kao i pojava stalnih urbanih i protourbanih naselja, sjedilački način života i proizvodnja predmeta od pečene gline. U neolitu se kamen obrađivao glačanjem i poliranjem. Ljudi su živjeli u zemunicama i sojenicama (kuće na drvenim stubovima u vodi). Društvo se dijelilo na rodove, bratstva i plemena. Keramika se ukrašava, javlja se figuralna plastika i različiti predmeti kultnog karaktera.
Teorija plodnog polumjeseca
Teorija plodnog polumjeseca bila je zasnovana na ideji da je prva proizvodnja (odnosno poljoprivreda) počela da se razvija u širokom luku od Levanta do Kurdistana u Iraku, i južno od Kaspijskog jezera, odakle su kulture prodirale u ostale dijelove svijeta. Međutim, neolitske kulture su se razvijale nezavisno u različitim dijelovima svijeta i tokom različitog vremena su počele sa uzgajanjem različitih biljaka („plodni polumjesec“ - pšenica, ječam i mahunaste biljke oko 8000. godine p. n. e., u Aziji - riža i proso su domestifikovani oko 6000. godine p. n. e., u Srednjoj Americi - kukuruz, krompir oko 7000. godine p. n. e.).
Na Balkanu su najpoznatija nalazišta iz ovog perioda su Lepenski vir koji se nalazi na Dunavu između Golubca i Donjeg Milanovca, Starčevo kod Pančeva i Vinča kod Beograda, a pronađeni su i neki od prvih rudnika u Evropi. Bakar se vadio kod Majdanpeka, a živa u Šupljoj stijeni na Avali.
Metalno doba
U ovom periodu oružje i oruđe se pravilo od bakra, bronze (legura bakra i kalaja) i od željeza. Izdvajanje metala od rude naziva se metalurgija. Tada su se pojavili trgovci i zanatlije. Roba se razmjenjivala za robu, a trgovalo se i na kopnu i na moru. Na kopnu se roba prevozila kolima koja su vukli magarci i konji, a napravljeni su prvi jedrenjaci. U gradovima su uglavnom živjeli trgovci i zanatlije i oni su predstavljali najobrazovaniji dio društva. Izraz civilizacija nastao je od latinske riječi civis — što znači građanin. Tada nastaju i prve države, a građani izdržavaju vlast tako što plaćaju porez.
Bakarno doba (još i eneolit ili halkolit), u starijoj literaturi nazivano i „kameno bakarno doba“ je period koji je obilježilo otkriće bakra, metala koji počinje da se koristi u izradi primitivnog oruđa i oružja. Vezuje se za 3. milenij p. n. e.
mini|desno|205px|Oružje,oruđe i nakit sa karakterističnom ornamentikom ovog doba Bronzano doba (2200. do 750 / 700. godine p. n. e.), obilježava kako upotreba bronze, tako i seoba stočara u vrijeme ranog bronzanog doba (2200 - 1600. godina p. n. e.) na područje Sredozemlja. To je bio sljedeći talas indoevropskih doseljenika (nakon prvog talasa poljoprivrednika u mlađem kamenom dobu).
Jedan od najvećih rudarskih centara ovog perioda bio je Miterberg u zapadnoj Austriji, gdje su otkrivene velike količine bakarne rude. Postojale su jame gdje se topila i prerađivala ruda. Nađeni su ostaci jamskog rudarstva, drvene konstrukcije, vedrice. Proizvodnja je bila najintenzivnija u drugoj polovini 2. milenija. Kasno bronzano doba ili vrijeme tzv. kulture polja sa urnama (kultura polja sa šarama) traje od 300. do 750/700. godine p. n. e.
Željezno doba je najmlađi period prahistorije, koji smjenjuje bronzano doba i traje do početka nove ere. Ovo je doba kada je čovjek ovladao proizvodnjom i upotrebom željeza, koje ulazi u široku primjenu, metalurgijom i kada se javlja prvi novac.
Za početak željeznog doba se smatra 1000. godine p. n. e. (Bliski istok i Grčka). U srednjoj i južnoj Evropi željezno doba počinje u 9. vijeku p. n. e. (u Grčkoj se završava protogeometrijski period). Pretpostavka je da se razvija samostalno. Obrada željeza hladnim kovanjem počinje negdje na Bliskom istoku oko 6000. godine p. n. e. U zapadnoj Evropi Kelti su bili prvi koji su upotrebljavali željezo. U francuskoj školi ovaj period se naziva „protohistorija“.
Početkom ovog doba nakit i oružje postaju masivniji, keramika gubi dekorativnost. Eksploatacija rudnih bogatstava podstiče razvoj zanatstva i trgovine. Dolazi do pojačanih populacionih kretanja, što izaziva i nemire, sukobe. Naselja se podižu na utvrđenim uzvišenjima, gradinama.
Nekropole se sastoje od grupa tumula. Češći oblik sarhanjivanja je inhumacija. Krajem perioda javljaju se veliki tumuli sa složenim pogrebnim ritualom ograničenim brojem sahrana i velikim brojem priloga od srebra, zlata, oružja, metalnih posuda i keramike. Ovo dokazuje početak stvaranja plemenske aristokratije.
Željezno doba može se podijeliti na:
Prahistorija u Africi
Afrika se smatra kolijevkom čovječanstva, jer je do sada na prostoru ovog kontinenta pronađeno najviše ostataka prahistorijskih ljudi. Zato se prahistorija Afrike smatra najdužom i najkompleksnijom. U mediteranskom dijelu Afrike razvoj se može pratiti od kamenog doba do nastanka i razvoja egipatske civilizacije. Iz perioda starijeg i srednjeg paleolita otkriveni su u oblasti Magreba nalazi Olduvajske i Ašelske kulture, koje je, pretpostavlja se, koristio čovjek iz porodice homo - Homo heidelbergensis. Ove dvije kulture karakteristične su za subsaharsku Afriku (lokaliteti Olduvai u Tanzaniji i Omo u Etiopiji).
Snažna kultura Aterijen se razvija u oblasti Sahare, slična musterijenskoj kulturi, a datirana je u periodu 48.000. p. n. e. do 30.000 godina p. n. e. Ovom periodu pripadaju i kulture Iberomaurisijen i Kapsien.
Paleolit u sjevernoj Africi
Prahistorija u Evropi
U Evropi su otkrivena značajna nalazišta iz prahistorijskog perioda velikih paleolitskih kultura.
Orinjačka kultura, naziv je dobila po Aurignacu, u predjelu Haute-Garonne. Datira iz 3000. godine p. n. e. Široko je rasprostranjena u Zapadnoj Evropi. Odgovara kromanjonskim ljudima. Značajni lokaliteti su: Altamira (Španija), Aurignac, Font-de-Gaume, pećina Lascaux (svi u jugozapadnoj Francuskoj), Kostienki (Rusija).
Šatelperon, prijelaz između musterijera i mlađeg paleolita (3.500 godina). Za ovu kulturu su karakteristični jednostavni izduženi strugači, blago zaobljeni noževi sa retušom na jednoj ivici.
Gravetijen, (naziv je dobila po La Gravettu u Dordogni). Datira iz 25.000. godine p. n. e. Karakteristična su mala sječiva i šiljci, paleolitske venere od kamena, slonovače, gline i sl. Čuveni lokalitet je Willendorf u Austriji gdje je pronađena Venera iz Willendorfa.
Solitrejska kultura, datira oko 18.000. godine p. n. e. Karakteristični su šiljci u obliku lovorovog lista, okresani plitkim tetušom sa obje strane. Inovacija je odbacivač sa kukom na jednom kraju. Slična ovoj je Seletijenska kultura.
Tokom mezolita u sjevernoj Evropi društvene zajednice dobro žive zahvaljujući mogućnosti da stvore dobre zalihe hrane. Materijalni dokazi otkrivaju dvije kulture: maglemosijen i azilijen. Vjerovatno su ovakvi uslovi za život u ovoj oblasti, odložili dolazak neolita do oko 4000-te godine p. n. e. Tokom narednog perioda također se razvija veliki broj kultura na području Evrope. Izuzetan značaj ima kultura Lepenskog vira u Đerdapskoj klisuri.
Tokom doba metala u gotovo cijeloj Evropi imamo veliki broj nalazišta, od kojih se izdvajaju Unjetička, Otomani, Vitenberška, Verbičoara kulture bronzanog doba i Halštatska i Latenska kultura željeznog doba.
U Evropi početkom historijskog perioda smatra se pojava minojske civilizacije i pisma koje se razvilo u alfabet (Linear A) oko 1900-te godine p. n. e.
Prahistorija u Aziji
Kao i u drugim dijelovima svijeta, i u Aziji su tragovi ljudskog života poznati još iz paleolita. Kulturni slojevi i skeletni ostaci iz neandertalskog (Musterijen-srednji paleolit) perioda pronađeni su u različitim područjima Bliskog istoka, u pećinama Šanidar u Iraku, na kamilskoj gori u Palestini itd. Ove pećine korištene su samo tokom određenog godišnjeg doba, ali su se prahistorijski ljudi često u njih vraćali. Sredstva za život su osiguravali lovom, riblovom ili sakupljanjem biljaka i voća. Lokaliteti na otvorenom prostoru nisu pronađeni, ali se može pretpostaviti da su i na tlu Bliskog istoka postojali slični, kao oni otkriveni u Evropi.
Najpoznatija i najznačajnija mezolitska kultura ovog podneblja je Natufijen, a definisana je na osnovu nalaza sa lokaliteta Jerihon. U Indoneziji je 1950. otkriven do sada najstariji pećinski crtež čija je starost uranij-torij analizom procijenjena na oko 40.000 godina.
Sinusna teorema
Sinusna teorema
gdje su \ a, b, c stranice naspram uglova u trouglu \ ABC, a \ R poluprečnik opisanog kruga.
U sfernoj geometriji koristi se
Dokaz
Oko trougla ABC opisana je kružnica poluprečnika R, na slici desno.CA' =2R je prečnik. Periferni uglovi nad istom tetivom BC = a jednaki, tj. i periferni ugao \angle CBA'  nad prečnikom CA' je prav. U pravouglom trouglu A'BC imamo odnosno
Slično dobijamo za uglove
Teorema
Simetrala unutrašnjeg ugla trougla dijeli suprotnu stranicu proporcionalne dijelove naleglim stranicama.
Simetrala dijeli ugao S na dva jednaka dijela
Sinusi suplementnih uglova (koji se dopunjavaju do 180°) su jednaki i prema sinusnoj teoremi za trouglove ACD i DBC dobijamo:
Otuda je
Primjeri
Sinusna teorema se primjenjuje:
Primjer 1
Neka su date stranice trougla a = 20, i c = 24, i ugao.
Primjer 2
U Naći dužinu stranice AC.
Rešenje:
Prema tome
AC=9{,}42.
U trouglu ABC zadano je   naći AB.
Iz  proizlazi
Zatim, iz sinusne teoreme
tj.
dobijamo
Odnos prema kružnici
Iz identiteta
Bugarštice
Bugarštice (također bugaršćice) je jedan od dva stihovna oblika u usmenoj epskoj poeziji Južnih Slavena. Izraz je došao iz bugarskog jezika od riječi bugariti, izraza za bugarske pastirske pjesme. Uopšteno govoreći, bugarštice su, za razliku od deseteraca izvedenih iz njega, izumrli epski medij u narodnom pjesmotvorstvu na srpskohrvatskom jeziku i u književnom smislu se nalaze između filologije i medievilistike. Posljednja djela u bugarštici uglavnom su datirana u 18. vijeku.
NGC 914
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Bugarštice
Uz izdvojene bugarštice, koje neki autori citiraju u svojim djelima, korpus čine tri rukopisne zbirke. Dva su pripadala dubrovačkim kolekcionarima, Đuri Matijaševiću (zbirka iz 1758. s 14 pjevanja, od kojih je najstarije iz 17. vijeka) i Josipu Betondiću (1709–1764, 18 pjevanja). Hrvatska akademija znanosti i umjetnosti posjeduje dva rukopisa s 23 bugarštice s početka 18. vijeka. Ove zbirke i još nekoliko pjesama iz drugih krajeva Dalmacije objavio je u Beogradu 1878. Valtazar Bogišić u svojim "Narodnim pjesmama iz starijih, najviše primorskih zapisa". Riječ je o izdanju s ukupno oko 76 bugarštica.
Porijeklo
Bugarštica dolazi iz feudalnog konteksta Srpskog Carstva; nakon osmanlijskog osvajanja i izumiranja kršćanskog plemstva mogla se prenositi samo u tekstualnom obliku i tako neko vrijeme opstati u urbanoj sredini dalmatinskih gradova. To ga razlikuje od raširene narodne poezije u desetercu, koja je u pjesmama srpske epike u patrijarhalnom sociokulturnom kontekstu stoljećima opstala do danas kao epski medij guslara uz gusle. Petar Hektorović opisao je muzičku pratnju bugarštice, no može se samo nagađati s kojim se instrumentima to dogodilo. Pjevanje bugarštica posljednji put je opisano u 19. vijeku u Budvi, gdje su bile dio svadbenih slavlja kao Velike pjesme. Čisto historijske teme su karakteristične za bugarštice, dok deseterac uključuje i izvanhistorijske elemente.
Iako sve bugarštice sa zapadnog Balkana potječu iz dalmatinskih rukopisa, njihova imena, junaci, teme i jezik (uglavnom pisani na štokavskom dijalektu) ukazuju na porijeklo iz istočnih ili središnjih balkanskih područja u Srbiji.
Najraniji zapis ulomka bugarštice zabilježen je 1497. u talijanskom gradu Giaoia del Colle prigodom posjeta napuljske kraljice Isabelle Del Balzo 31. maja 1497. koji se pripisuje italijanskom dvorskom pjesniku Rogeriju di Pacienziju u epskoj dvorskoj pjesmi Lo Balzino. Tamo ju je uz ples i muziku izvodila kolonija slavenskih iseljenika, koja je pripada grupi tzv. despotske epike, korpusu postkosovskih ciklusa u kojima se obrađuje historijski događaj hvatanja Janka Hunjadija od strane Đurađa Brankovića.
Bosanska banovina
Banovina Bosna ili Bosanska banovina bila je srednjovjekovna država na Balkanu, većinom na teritoriji današnje Bosne i Hercegovine. Stvorena je sredinom 12 vijeka i uz prekide postojala do 1377. kada je uzdignuta na nivo kraljevine. Veliki dio njene historije obilježile su geopolitičke kontroverze oko kršćanskih religija koje su postojale na tlu banovine, Crkve bosanske, Katoličanstva i Pravoslavlja.
Rana historija
Sa uticajem vanjskih političkih situacija (najčešće Bizantije), i u Bosni se počelo raspadati rodovsko-plemensko društvo. Tako je do kraja 9. vijeka tadašnja Bosna postala je država sa razvijenim feudalnim karakteristikama. Od početka 12. vijeka javlja se bosansko plemstvo koje je nastalo od rodovsko-plemenskih starješina. Prema ekonomskoj moći, vladajući stalež se dijeli na: velmože, vlastelu i vlastelčiće. Oni su uživali feudalne posjede koji su dobijani od ratnih zasluga, po uvjetu da po potrebi vrše vojnu službu. U slučaju izdaje, tj. neodazivanja na nju, vladar bi mu imao pravo oduzeti feud (posjed). alt=|lijevo|mini|Rast Bosne od prvobitne bosanske države do kraljevine Bosne u 14. i 15. vijeku Bosanski posjedi razlikovali su se od posjeda susjednih zemalja jer su oni bili porodična nedjeljiva svojina. Brojniji dio stanovništva tadašnje Bosne činili su i ovisni ljudi u koje su spadali zemljoradnici (kmetovi) i stočari (vlasi). Srednjovjekovna bosanska država svoj razvoj započinje na visočkom području u kojem će se razviti župa Bosna i kasnije zemlja Bosna koju spominje Konstantin VII. Porfirogenet u svom O upravljanju carstvom. Uz župu Bosnu, ta zemlja je obuhvaćala i sljedeće župe: Vrhbosna (sarajevsko područje), Vidogošća (područje Vogošće, Ilijaša, Breze i Vareša), Trstivnica (Kakanj, Bobovac, Sutjeska), Lepenica (Fojnica, Kreševo, Kiseljak), Lašva (Travnik, Vitez) i Brod (na području Zenice). Literatura je naziva i prvobitnom Bosnom.
Godine 1136, Bela II stvorio je titulu Bosanskog bana nakon što je osvojio područje Gornje Bosne kako bi dodijelio počasnu titulu za svog sina Ladislava II. Tokom 12 vijeka lokalni vladari u banovini koja se nalazila u planinskog i perifernoj regiji Bosne, sve više djelovali samostalno i Ugarska i/ili Bizantija često nisu imali potpunu kontrolu.
Ugarski dokument o Bosni iz 1137. godine potvrđuje da je Bosna početkom 12. stoljeća samostalna država. U ovom dokumentu Bosna se spominje kao "bosnensis ducatus".
Prvi domaći vladar i vladavina Kulina
Ban Borić se pojavljuje kao prvi domaći vladar 1154, kao ugarski vazal ili saveznik koji je zajedno sa snagama Ugarskog kralja učestvovao u Opsadi Braničeva Poslije, 1167. bio je zajedno umiješan u ratu Ugarskog kraljevstva protiv Bizanta, koji će završiti povlačenjem Ugarske vojske blizu Beograda iste godine u Sremskoj bitci. Njegovo učestvovanje pokazuje da je Bosna u tom periodu bila dijelom Ugarskog kraljevstva. Ugari su priznali poraz i Bizantincima predali kontrolu nad Bosnom, Dalmacijom i Hrvatskom južno od Krke. Bosna je tada postala dijelom Bizantijskog carstva od 1167. do 1180, ali kao udaljena zemlja, kontrola nad njom je vjerovatno bila samo nominalna.
Nakon smrti Manuel I. Komnena 1180, vlast nad Bosnom preuzima Kulin ban (1180 – 1204) koji je savezništvom sa ugarskim kraljem Belom III i uz pomoć srpskog vladara Stefana Nemanje i njegovog brata Miroslava uspio se osloboditi Bizantskog uticaja i uspio osigurati mir, čime je ponovo bosanski ban postao nominalni vazal ugarskom kralju, iako u samoj Bosni nije bilo znakova većeg ugarskog prisustva. Papini izaslanici su u to vrijeme Kulina oslovljavali kao vladara Bosne. Kulin je od svojih savremenika oslovljavan sa veliki ban bosanski, čiju je tradiciju nastavio i njegov nasljednik Matej Ninoslav.
Bosna je naime u tom periodu uvijek bila vezana za Ugarsku, međutim to nije imalo nikakvih opasnosti za Bosnu po gubitak svoje samostalnosti. Ban Kulin svoju vlast proširuje na prostore župa Soli i Usore, tako da je vlast bila uspostavljena na cijelom prostoru rijeke Bosne. Godine 1189. Kulin je napisao prvi bosanski dokument, poznat kao Povelja Kulina bana, napisan na bosanskoj ćirilici, koji je diplomatski dokument koji je uredio trgovačke odnose između Bosanske banovine i Dubrovačke republike. Njegova vladavina je također započela i kontroverzu oko authotone Crkve bosanske, crkva koju su Katolička i Pravoslavna crkva smatrale krivovjernom. Za vrijeme bana Kulina, širom Bosne je vladao red i mir pa je nastala poslovica od naroda koja glasi "za Kulina bana i dobrijeh dana".
Hereza i zbor na Bilinom polju
alt=|mini|200x200piksel|Kulinova ploča pronađena u [[Biskupići (srednji vijek)|Biskupićima, kod Visokog, 1193.]] Godine 1203. veliki župan Raške Vukan Nemanjić optužio je bosanskog bana da podržava heretike. Kulin je na Bilinom polju potpisao povelju u kojoj tvrdi da je uvijek bio vjerni katolik i time spasio Bosansku banovinu od vanjske interevencije. Uspio je sačuvati Bosansku biskupiju unutar Dubrovačke nadbiskupije, dok se ispostavilo da greške koje su bosanci priznali bile uglavnom zbog neznanja i nepoznavanja propisa, nego heretičkih doktrina. Kulin je tada još jednom ponovo potvrdio svoju lojalnost Mađarima, iako je njihova nad Bosnom većinom bila nominalna.
Religijski sukobi
alt=|mini|200x200piksel|Banovina Bosna nakon [[Zadarski mir|sporazuma u Zadru, 1358.]] Krstaški rat pokrenut protiv Bosne na čelu sa hercegom Kolomanom trajao je pet godina. Papin napad na Bosnu je prouzročio samo veću podršku Ninoslavu, pošto je samo Sibislav stao na stranu pape i krstaškog rata. Ninoslav je izdao ukaz Dubrovačkoj republici 22. maja 1240. tražeći zaštitu ukoliko ga napadne srpski kralj Vladislav Nemanjić. Upravljanje nad Bosanskom banovinom Koloman predao je Prijezdi koji će uspijeti ostati na vlasti dvije ili tri godine. Tatari su 1241. provalili u Mađarsku što je natjeralo Kolomana da se povuče iz Bosne, što je odmah iskoristio Matej Ninoslav i ponovo uspostavio vlast, što je natjeralo i Prijezdu u izbjeglištvo na Ugarski dvor. Ninoslav će kasnije biti umiješan i u građanskom ratu koji je izbio u Hrvatskoj između Trogira i Splita. On je nakon niza ratova Bosni priključio Livno, župu Neretvu.
Godine 1252. bosanski biskup premješta svoje sjedište u Đakovo u Slavoniju. Na ovaj način je rimska crkva izgubila institucionalnu vezu sa Bosnom. Na upražnjeno mjestu bosanskog biskupa popunila je nova organizacija – Crkva bosanska. Pored toga, u narednih šest stoljeća u Bosni neće postojati regularna hijerarhija Katoličke crkve u Bosni.
Ostatak svoje vladavine Ninoslav se bavio unutrašnjim pitanjima u Bosni, a njegova smrt oko 1250. donijet će nove konflikte oko vlasti. U konačnici Ugarski kralj Bela IV osvojio je Bosnu i postavio Ninoslavog katoličkog rođaka Prijezdu koji će proganjati pripadnike Bosanske crkve. Još jedna Ugarska kampanja pokrenuta je protiv Bosne 1253. ali ne postoji dokaz da su došli do središta banovine. Ugarsko kraljevstvo je na sjeveru postavilo vazalne vladare u Usori i Soli, a središte banovine u srednjoj Bosni i Vrhbosni vjerovatno je i dalje ostalo de facto nezavisno.
Kotromanići
Prijezda, osnivač dinastije Kotromanića, imao je značajno manje područje kojim je vladao nego Ninoslav, jer je Ugarski kralj odvojio sjeverne regije Usoru i Soli od Bosanske banovine. Tu graničnu teritoriju Ladislav IV, kralj Ugarske, darovao je njegovom zetu, srpskom kralju Dragutinu, a iste godine Prijezda je dogovorio brak njegovoj sina Stjepana I. sa Dragutinovom kćerkom Elizabetom. Taj brak će imati velike posljedice u budućnosti jer su od tada potomci Stjepana i Elizabete imali pravu na srpsku krunu. Prijezda je odstupio sa vlasti 1287. zbog svoje starosti, a svoje zadnje dane proveo je na imanju u Zemljeniku.
Ugari su ponovo utvrdili svoju vlast nad Solima, Usorom i Sanom u ranom 13. vijeku, a područje kojim je Prijezda upravljao kao ugarski vazal moglo bi biti u sjevernim područjima današnje Bosne između rijeka Drine i Bosne. Južni dio ostao je nezavisan, ali njegov vladar, nasljednik Ninoslava, nije zabilježen. Njega je naslijedio Prijezda II. koji će samostalno vladati od 1287. do 1290, a kasnije i zajedno sa svojim bratom Stjepanom I.
Šubići i Stjepan II. Kotromanić
Od 1302. do 1322. vlada hrvatska feudalna porodica Šubića. Iskoristivši rascjepkanost feudalnih vladara, Pavao I. Šubić ovladao je čitavom Bosnom i postao njen gospodar. Takvo stanje potrajalo je sve do Bitke kod Bliske kada je Mladen II zarobljen, a ugarski kralj Karlo I. Robert će Kotromanićima vratiti vlast nad banovinom. Sjepan II. Kotromanić bio je bosanski ban od 1314, ali u stvarnosti pod kontrolom Mladena II sve do njegovog zarobljavanja, a njegova stvarna vlast nad banovinom trajat će od 1322. do 1353, zajedno sa njegovim bratom Vladislavom.
Za njegove vladavine Bosanska banovina će dobiti izlaz na Jadransko more kada je 1326. Stjepan II odvojio Humsku zemlju od Srbije, i time dobio pristup od ušća Neretve do Konavla. Nakon smrti srpskog kralja Uroša II. Milutina 1321. prisvojio je i Usoru i Soli 1324. Uspio je značajno povećati područje kojim je vladao i time ostvario nezavisnost koju su mu priznavali i okolni vladari. Za vrijeme njegove vlasti uspostavljen je Franjevački vikarijat 1342, a područje kojim je vladao uključivalo je sve tri crkve: bosansku, katoličku i pravoslavnu.
Posljednje godine svoje vladavine Stjepan II proveo je u miru, izuzev manjih raspravi sa Dubrovačkom i Mletačkom republikom oko opljačkanih karavana po Bosni. Umro je u 28. septembra 1353. i ukopan je u sklopu franjevačkog samostana u Milama kod Visokog. Godine 1354. godine prvi put se spominje i staleško tijelo – stanak "sve zemlje Bosne i Donjih Krajeva i Zagorja" koji predstavlja političko tijelo bosanske vlastele.
Mladi ban Tvrtko
Tvrtko, sin Stjepanovog brata i suvladara Vladislava, imao je 14 godina u momentu smrti njegovog ujaka, tako da je Vladislav bio na vlasti kao regent, dok je Tvrtko sa svojom majkom Jelenom Šubić putovao širom banovine kako bi uredio odnose sa svojim vazalima. Nakon smrti Vladislava 1354. regent je postala Jelena koja će odmah otputovati u Mađarsku kako bi dobila pristanak Ludovika I za mladog bana. Odmah po povratku održala je stanak u Milama kojim je dobila potvrdu svih posjeda i privilegija vlastele "sve Bosne, Donjih Krajeva, Zagorja i Huma".
Iako je na početku vladavine ojačao, 1363. izbiti će rat sa Ugarskom.Stvarni uzrok rata nije poznat, ali sam Ludovik u jednoj povelji piše da je odredio arhiepiskopa ostrogotskog Nikolu i palatina Nikolu Konta da osvoje „na Usoru“ i iskorijene iz Bosne „bezbrojno mnoštvo heretika i patarena“, dok kod Ivana arhiđakona od Kikilea stoji da ih je Ludovik poslao „da unište drskost nekih pobunjenika“.
Tvrtko je pobjegao na ugarski dvor gdje ga je primio Ugarski kralj, njegov dojučerašnji neprijatelj. Prihvativši ponovo ugarsko suzerenstvo, Tvrtko je dobio pomoć od Ugarske i vratio se u Bosnu marta 1366. Do kraja mjeseca povratio je neke dijelove svoje države, ali ne sve. Imao je podršku gospodara Donjih Kraja. U ovaj sukob uključili su se razni plemići i često su mijenjali strane. Najznačajnija prebjeglica u ovom sukobu bio je Sanko Miltenović, vodeći humski velikaš pod čijom vlašću se nalazio veliki dio Huma između Nevesinja i Konjica i obale. U drugoj polovini 1367. on se nagodio sa Tvrtkom, pa je zaključen mir kojim je Sanko zadržao svoje posjede, ali ponovo priznao Tvrtkovu vlast.
Do kraja 1367. Tvrtko je povratio svoju banovinu, a Vuk je bio u izbjeglištvu iz koga je tražio pomoć sa strane, posebno od pape, koji je pozivao na križarski rat protiv Bosne. Pošto je ovaj put Ugarska bila na Tvrtkovoj strani, križarskog rata nije bilo, a do 1374. Vuk se izmirio sa Tvrtkom. Narednih godina Vuk je ostao u Bosni kao mlađi ban; jedini tragovi njegovog prisustva iz ovih godina jesu povelje koje je on odobrio. Do početka 1370-ih godina 14. vijeka Tvrtko je toliko ojačao da je počeo da se upliće u međusobne sukobe srpskog plemstva.
Širenje
U savezu sa knezom Lazarom Tvrtko je uspio da sruši Nikolu Altomanovića i dođe u posjed velikog dijela njegovih teritorija. Na taj način je postao susjed Balšićima, gospodarima Zete i gornje Albanije. Balšići su poslije pogibije braće Mrnjavčevića u Maričkoj bitci proširili svoju vlast na Peć i Prizren. Izvukli su korist i od rušenja Nikole Altomanovića, zagospodarivši zaleđem Dubrovnika (Trebinjem, Konavalima i Dračevicom); zbog toga će doći u sukob sa bosanskim banom, koji je također isticao svoje pravo na dubrovačko zaleđe, pozivajući se na svoje pravo nad Srbijom.
Početkom 1377. (u januaru ili prvoj polovini februara) preoteo im je Trebinje, Konavle i Dračevicu. Uz to, i preostalo primorje između Kotorskog zaljeva i teritorija zauzetih 1377. potpalo je pod vlast bosanskog vladara. Tvrtko je tako postao gospodar jadranskog primorja između Kotora i Dubrovnika (bez tih gradova). Tim osvajanjima, posebno onim duž Drine i Lima, povećao se udio pravoslavnih (srpskih) svećenika, monaha, vjernika i crkava pod vlašću bosanskog vladara. Kao gospodar jednog dijela nekadašnjih nemanjićkih posjeda, Tvrtko je smatrao sebe jedinim legitimnim nasljednikom.
Krunidba
Tvrtko je zbog krvne povezanosti sa Nemanjićima uzeo titularno vladarsko ime Stefan, otkada je počela bizantinizacija titula na bosanskom dvoru, uslijed ulaska utjecaja iz Srbije. Njegova titula pokazuje osnov po kojem je postavio legitimno pravo na upražnjenu srpsku krunu: kralj Srbljem, Bosni, Pomorju, Humskoj zemlji, Donjim Krajem, Zapadnim Stranam, Usori i Podrinju. Tvrtkovu titulu priznali su Dubrovčani i počeli su da mu isplaćuju Svetodmitarski dohodak. Njegove obveze prema preostalim srpskim oblasnim gospodarima nisu postojale, pa tako u izvorima i nema informacija o prihvaćanju ili neprihvaćanju Tvrtkovog čina među srpskim oblasnim gospodarima i Srpskoj pravoslavnoj crkvi.
Krunisanje Tvrtka I izvršeno je 1377. godine. Ne postoji konsenzus gdje se krunidba dogodila (Mileševo ili Mile kod Visokog) ili koja je priroda krunidbe bila (jednokratno s dvije krune ili dvokratno), kao i osobe koronatora (djed Crkve bosanske, franjevački vikar ili pravoslavni mitropolit). U srpskoj historiografiji uglavnom se smatra da je to manastir u Mileševu za koji je izvor Orbinijevo Kraljevstvo Slavena, dok većina hrvatskih i bosanskohercegovačkih povjesničara, nakon povijesno-arheoloških istraživanja, zagovara krunisanje u Milima kod Visokog. Tvrtkovim krunisanjem nastaje Kraljevstvo Bosna
Ekonomija
alt=|mini|330x330piksel|Povelja Kulina bana Bosna je sa Kulinom i njegovim ugovorom sa Dubrovnikom 1189. ostvario slobode u trgovini i time povećao promet roba. Izvoz metalnih ruda srebra, bakra i olova bili su stup razvoja bosanskog gospodarstva u srednjem vijeku. I ostala dobra kao što su vosak, zlato, med i koža prevožena je preko Dinarida do obale preko Neretvanskog puta, a otkupljivali su ih uglavnom trgovci iz Dubrovnika i Mlečani. Puni pristup Neretvanskom putu bio je ključan za gospodarstvo banovine kada je ban Stjepan II. uspio ovladati čitavim njenim putem osvajanjem Huma. Glavna trgovačka središta u unutrašnjosti bili su Fojnica i Podvisoki.
Širom Bosanske Banovine postojale su carine koje su kao naknadu uzimale deseti dio prodane robe, a uvedene su za vrijeme vladavine Stjepana II. Kotromanića. Kao rezultat, javilo se krijumčarenje a najviše se zloupotrebljavalo pretvaranje slobodnih ljudi u roblje i njihova preprodaja, trgovina neoznačenim srebrom i prodaja soli ispod cijene. Trgovinski promet odvija se ključnim putevima koji primorje povezuju sa unutrašnjošću. To su Via Drine i Via Narenta, dva ključna puta kojima su ostala naselja i lokalne sredine međusobno povezani. Trgovački prevoz uglavnom se bazira na karavanskoj trgovini u kojoj su Vlasi sa svojim životinjama ugovarali prevoz robe iz Dubrovnika do predviđenih destinacija. Na čelu karavana je kramar (primićur), a učesnici u karavanu se nazivaju ponosnicima.
Domaći majstori, zanatlije i umjetnici svoj doprinos iskazuju domaćim proizvodima kao što su teški srebreni pojasevi, mačevi, štitovi, ukrašene tacne/pladnjevi, kupe i pehari, naušnice, vijenci i prstenje sa oznakom da su izrađeni “na bosanski način”, od čega su najcjenjeniji bili srebrni bosanski pojasevi koji se ističu vrijednošću i težinom.
Bosanska vojska za vrijeme banovine temeljila se na konjaništvu krupnije i sitnije vlastele organizirane u hijerarhiji po sistemu vjerne službe i vjere gospodske. O broju vojnika kojima su raspolagali bosanski banovi teško je u potpunosti ustvrditi. Iz primjera opsade Zadra 1345, ban Stjepan II Kotromanić predvodi vojsku od 10.000 vojnika kod Zemunika u tabor ugarske vojske.
Religija
Kao sjecište dvije velike religije, planinska regija Bosne između njih, nominalno je pripadala Rimskoj crkvi, ali se katoličanstvo nikada nije čvrsto ukorijenilo zbog slabe crvkene organizacije i loših puteva. Srednjovjekovna Bosna ostala je ničija zemlja što je dovelo do formiranja odvojene i donekle heretičke crkve – Crkve bosanske.
Iako je Bosna nominalno bila katolička, a Rim tražio da se koristi latinski kao liturgijski jezik, bosanski katolici su uglavnom koristi crkvenoslavenski. Franjevci su u Bosnu došli u kasnoj polovini 13. vijeka kako bi iskorijenili učenja Bosanske crkve, pa je tako vikarijat osnovan 1340, posredstvom Stjepana II. Kotromanića, za čije će se vladavine podignuti više samostana. Do 1385. bili su u Olovu, Milama, Kraljevoj Sutjesci i Lašvi.
Chandra X-ray Observatory
Chandra je NASA-ina svemirska opservatorija X-zraka. Lansirana je u orbitu 23. jula 1999. godine. Najsofisticiranija je do danas napravljena opservatorija X-zraka.
Ovaj je teleskop najsnažniji od teleskopa njegove vrste. Najteži je teret kojeg je ikad neki space shuttle odnio u orbitu.
Ova teleskop-ospervatorija je postavljena u vrlo visoku orbitu: u najudaljenijoj tačci je na 300 puta višoj orbiti je nego HST tj. na visini višoj od 1/3 udaljenosti od Zemlje do Mjeseca. Njena orbita je izdužena elipsa, koja na najspljoštenijem dijelu nikad nije Zemlji bliža od 10 hiljada kilometara. Zbog toga može u svakoj orbiti promatranja i po 55 sati, a da ju pri tome ne ometa roj nabijenih čestica što kruže razmjerno blizu Zemlji.
Chandra je dizajniran za istraživanje-područja jakih X-zraka kao što su ostaci eksplozije zvijezde, i ima otprilike 50 puta veću rezoluciju od dosadašnjih teleskopa. Omiljena su joj meta kvazari.
Ime je dobio po indijsko-američkom astrofizičaru Subrahmanyanu Chandrasekharu koji je dobio Nobelovu nagradu.
Instrumenti
Teleskop možemo podijeliti na tri osnovna dijela: teleskop X-zraka, naučni instrumenti i letjelica.
Znanstveni instrumenti ACIS i HRC "hvataju" najoštriju sliku i proslijeđuju informaciju o X-zrakama: njihov broj, poziciju i energiju. LETG i HETG pružaju detaljne informacije o X-zrakama.
HRC (High resolution camera) - HRC je jedan od dva instrumenta korištena za fokusiranje na Chandri. On je jako korisan u snimanju vruće materije u ostacima zvijezde koja je eksplodirala ili u udaljenim galaksijama i jatima galaksija.
ACIS (Advanced CCD Imaging Spectrometer) - ACIS je drugi od dva instrumenta korištena za fokusiranje na Chandri. Kao što joj ime kaže ona može snimiti slike u X-području.
LETG (The High Resolution Spectrometers) - Spektrometar visoke rezolucije.
HETG (The High Resolution Spectrometers) - Spektrometar visoke rezolucije.
Operacije - Instrumenti su smješteni na SIM-u (Science Instrument Module). SIM ima zadaću upravljati znanstvenim instrumentima, toplinskom kontrolom, elektronikom za kontrolu operacija naučnih instrumenata i komunikacijom.
Naučni instrumenti su kontrolisani iz Centra za kontrolu operacija (Cambridge, Massachusetts). Podatke koje sakupi Chandra memorira i svakoh osam sati ih šalje na Zemlju na Deep Space Network. Podaci su tada poslani u JPL (Laboratoriju za mlazni pogon - Jet Propolusion Laboratory), i onda u Centar za kontrolu operacija.
Letjelica
Za kontrolu temperature unutar letjelice Chandra ima toplotnu kontrolu.
Električnu energiju, kao većina letjelica, koristi solarne ploče. Tada se energija pohranjuje u tri baterije. Ploče najviše mogu proizvesti 2 kW energije.
Smještena na jednom kraju letjelice, gdje zračenje ulazi u teleskop, smještena su vrata za Sunčevu svjetlost (Sunshade doors). Kada su otvorena zaklanjaju Sunčevu svjetlost.
Komunikacije, kontrola i sistem za pohranjivanje su mozak letjelice. Chandra ima dvije low-gain antene koje omogućuju "razgovor" letjelice i kontrole misije.
Teleskop
Chandrin teleskop se sastoji od četiri para ogledala i njihove strukture.
Kada su ogledala izrađena poslana su avionom do Kalifornije. Tamo su očišćena od prašine i premazana iridijem - da bi stakla reflektirala što više svjetla. Brušenje, poliranje i pravljenje ogledala za Chandru bili su tako dobro napravljeni da su Chandrina ogledala najglatkija i najčistija, ikada napravljena. Ogledala su dalje bila premještena u kpmpaniju Eastman Kodak u Rochesteru (New York). Tamo su ih ugradili u strukturu nazvanu "the high resolution mirror assembly and aligned with exquisite precision". U novembru 1996. teleskop je premješten u Marshall Space Flight Center. Tamo su teleskop i njegovi instrumenti podvrgnuti stotinama testova. Testovi koji su bili gotovi u martu 1997 pokazali su da Chandra može uslikati slike 25 puta oštrije nego što su mogli prijašnji teleskopi te vrste. Poslije je teleskop poslan u TRW u Redondo Beach, Kalifornija. Tamo su teleskop i instrumente sastavili i opet sve zajedo testirali. Konačno, teleskop je premješten u Cape Canaveral u space shuttleu na njegovu zadnju vožnju - u svemir.
Ivica Kostelić
Ivica Kostelić najbolji je hrvatski alpski skijaš u historiji i brat još uspješnije skijašice Janice Kostelić. Prvu pobjedu u Svjetskom kupu ostvario je 2001. u slalomu u Aspenu (SAD). U sezoni 2010/11. pobijedio je u ukupnom poretku slaloma, superkombinacije, kao i u ukupnom poretku te je osvojio 2 mala i 1 veliki "Kristalni globus". Posljednju pobjedu ostvario je u Kranjskoj Gori (Slovenija) 2013. (slalom). Najveće uspjehe postigao je kad ga je trenirao otac Ante, nekad i sâm sportist, a kasnije rukometni i skijaški trener.
NGC 4729
NGC 4729 (također poznat kao ESO 323-16, MCG -7-27-2 i PGC 43591) je eliptična galaksija koja je udaljena oko 154 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Kentaur. Najveći prečnik je 1,60 (72 hiljade sg) a najmanji 1,6 uglovnih minuta (72 hiljade sg). Prvo otkriće je napravio John Frederick William Herschel 8. juna 1834. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
NGC 1705
NGC 1705 (također poznat kao ESO 158-13, IRAS 04531-5326 i PGC 16282) je eliptična galaksija koja je udaljena oko 29 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Slikarski stalak. Najveći prečnik je 1,90 (16 hiljada sg) a najmanji 1,4 uglovnih minuta (12 hiljade sg). Prvo otkriće je napravio John Frederick William Herschel 5. decembra 1834. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
NGC 7650
NGC 7650 (također poznat kao ESO 148-10, IRAS 23225-5803 i PGC 71394) je prečkasta spiralna galaksija koja je udaljena oko 155 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Tukan. Najveći prečnik je 1,40 (63 hiljade sg) a najmanji 1,1 uglovnih minuta (50 hiljada sg). Prvo otkriće je napravio John Frederick William Herschel 28. oktobra 1834. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Kosinusna teorema
Kosinusna teorema  se koristi za rješavanje trougla u  trigonometrijskoj ravni:
gdje je α ugao nasuprot  stranice   a.
U sfernoj trigonometriji to je formula za rješavanje sfernog trougla:
gdje je a strana nasuprot ugla A, strana b nasuprot ugla B, a strana C je nasuprot ugla C.
U ravni
mini U svakom trouglu je gdje je  ugao  \alpha nasuprot  stranice a
gdje je ugao  \beta nasuprot  stranice b
gdje je ugao  \gamma nasuprot  stranice c
Dokaz
Neka je dat je oštrougli trougao ABC sa visinom CD.
Iz pravouglih trouglova BCD i ACD prema Pitagorinoj teoremi je
Rublja
Jedna rublja se sastoji od 100 kopjejki (na ruskom копейка).
Kosinusna teorema
U ravni
zamjenom
Rublja
Rublja kao novčano sredstvo se koristi već više od 500 godina. Nastala je u Novgorodu u 13. vijeku i tada se sastojala od malih komada srebra od 200 ili 500 grama koji su se kasnije dijelili u manje komade zbog jednostavnije trgovine. Riječ "rublja" dolazi od ruskog glagola "rubit" (рубить) koji znači sjeckati, i vjerovatno stoji u vezi sa sjekiricom kojom su se veći komadi srebra usitnjavali. Riječ "kopjejka" opet dolazi od riječi "kopjo" (koplje), zbog toga što je na naličju prvih srebrenih novčića bio ocrtan konjanik s kopljem u ruci.
Kosinusna teorema
U ravni
i
pravouglog trougla ACD dobijamo
i zamenom u prethodnu jednakost
Za tupougli trougao ABC, sa uglom \alpha u tjemenu A, većim od pravog ugla (90°). Visina CD = h pada na produžetak stranice AB u tačku D tako da je D-A-B, te je spoljašnji ugao CAD = 180°-α. U trouglu CAD je
DA =
trouglovi BCD i ACD su pravougli i, prema Pitagorinoj teoremi imamo
Kosinusna teorema se može dokazati jednostavno i bez razmatranja različitih rasporeda koristeći vektorski račun.
(   skalarni proizvod.)
Na sličan način dobijamo oatale formule
Posljedice
Kvadrat bilo koje stranice trougla manji je, jednak ili veći od zbira kvadrata ostale dvije stranice, zavisno da li je suprotni ugao oštar, prav ili tup.
Dokaz:
Ako je  onda  је  i
Аkо је ondа је  i
Važi i obrnuta teorema
Теоrеmа:
Ugao trougla је оštar, рrаv, ili tup  zavisno od toga  da li je  kvadrat  suprotne stranice trougla redom je manji, jednak ili veći od zbira kvadrata  ostale dvije stranice.
Ako је   onda je    prema tome je
Аko је  onda je   tј.
Ako је  onda  је  tј.
U bilo kojem paralelogramu zbir kvadrata dijagonala jednak je zbiru kvadrata sve četiri njegove strane.
јер је
Sabiranjem dobijamo
Korištenje teoreme
Teoremu koristimo za rješavanje trougla
Refleksi kod djece
Prilikom ispitivanja razvoja djeteta ispituju se i određeni refleksi ili reakcije koje su prisutne u određenoj dobi i u određenoj kvaliteti. Služe da bi se upotpunio pregled razvoja djeteta, te utvrdilo odstupa li razvoj od normale ili ne. Slijedi spisak samo nekih od njih:
Kosinusna teorema
Korištenje teoreme
Ako se radi pravouglom trouglu koristi se Pitagorina teorema
Refleksi kod djece
Položajni refleksi
Ispitivanje položajnih refleksa može biti stresno za roditelja, te ih se uvijek treba upozoriti da se ne uplaše za svoje dijete. Sastoje se od 7 specifičnih položaja u koje se dijete stavlja i promatraju se njegove reakcije u svakom od njih. Normalne reakcije se u svakom testu mijenjaju ovisno o sazrijevanju djeteta, a pomažu i u dijagnosticiranju abnormalnih reakcija. Sami položaji se iznenada mijenjaju i vrlo su različiti, pa dijete često reagira plačem, a roditelji strahom za dijete. Ipak, ako ih provodi stručnjak, za dijete su potpuno bezopasni, a dijagnostički od neizmjerne važnosti.
Oslonac na stopala
Ispitivanje oslonca na stopala je izuzetno važno jer na jednostavan način pokazuje abnormalnosti nogu. Od rođenja pa nadalje dijete se uvijek oslanja na podlogu punim stopalima, ali se sama kvaliteta oslonca mijenja. Tokom prva dva mjeseca dijete se oslanja dosta sigurno. Iza trećeg mjeseca ono će oslonjeno na stopala na tren održati svoju težinu, a potom klecati. Ovaj stadij se naziva astazija-abazija i traje do oko šestog mjeseca života kad se dijete ponovno sigurno oslanja na svoje noge, a počinje i skakutati na jednom mjestu.
Kosinusna teorema
Tupi ugao
Teoremu dokazuje Euklid pomoću Pitagorinu teoremu
Refleksi kod djece
Držanje glavice prilikom posjedanja
Ako iz ležećeg položaja novorođenče povlačimo za rukice kao da ćemo ga posjesti, glava lagano zaostaje za trupom. Ako dvomjesečnu bebu iz leđnog stava povlačimo u sjedeći stav držeći je za ruke, glava lagano zaostaje, a može na trenutak biti i u nivou trupa. Leđa su pri tome zaobljena. Sa oko tri mjeseca života dijete pri takvom povlačenju drži glavu u nivou trupa, a leđa su u gornjem dijelu skoro izravnana. Ako dijete u četvrtom mjesecu posjedamo iz ležećeg stava, ono glavicu aktivno drži, a leđa su više izravnana, a po navršenom četvrtom mjesecu dijete glavu savija naprijed tako da brada gotovo dodiruje prsa. Sa šest mjeseci možemo posjesti bebu, a pri tome ona sama odiže glavu i grudni koš i tako aktivno u tome učestvuje.
Refleks sisanja
Refleks sisanja se izaziva dodirom usnica i obraza u kutu usana, ili stavljanjem prsta u usta. Dijete počinje refleksno sisati. Refleks je prisutan od novorođenačke dobi do 3. mjeseca života.
Refleks traženja usana
Refleks se izaziva dodirivanjem obraza, na što dijete okreće glavu na tu stranu i hvata svojim usnama ono što ga je taklo. Refleks je prisutan u novorođenačkoj dobi.
Refleks gutanja
Refleks je prisutan od novorođenačke dobi i odnosi se na tekuću hranu. Ako mu se u prednji dio usta stavi kruta hrana, jezikom će ju izbaciti i to vjerovatno ima odbrambeno značenje.
Moro refleks
Moro refleks je refleks "plašenja". Ispituje se tako da se dijete izloži iznenadnoj stimulaciji bilo zvučnoj, vizualnoj ili naglom promjenom položaja. Pri tome refleksu dijete naglo širi ruke i noge, uz široko otvaranje prstiju. Postepeno nestaje s trećim mjesecom života.
Refleks hvatanja šakom
Refleks hvatanja je prisutan od novorođenačke dobi. Sastoji se od toga da dijete kratko drži predmet ili prst ispitivača ako mu se stavi u ruku. Prisutan je do oko 6 mjeseci života.
Refleks hvatanja stopalom
Refleks hvatanja stopalom je također prisutan od novorođenačke dobi. Izaziva se laganim pritiskom na stopalo, ispod nožnog palca, na što dijete savija nožne prstiće. Nestaje s pojavom samostalnog oslanjanja na stopala.
Galantov refleks
Refleks je prisutan u prva četiri mjeseca života. Ispituje se tako da se dijete drži oslonjeno svojim trbuhom na dlan ispitivača, u zraku. Drugom rukom ispitivač prstom podraži "crtom" djetetove mišiće uz kralješnicu od lopatice do kraja leđa, a dijete se uvije na tu stranu.
Neonatalni hod
Neonatalni hod je prisutan tokom prva četiri sedmice života. Kada se novorođenče uspravi na noge, ono čini nekoliko simetričnih koraka, a čak je u stanju i prekoračiti preko prepreke, npr. rolnice od pelena.
26. maj
26. maj / svibanj (26. 5) jest 146. dan godine po gregorijanskom kalendaru (147. u prestupnoj godini). Do kraja godine ima još 219 dana.
HLA-DRB4
DR beta 4 klase II glavnog kompleksa histokompatibilnosti , znan i kao HLA-DRB4, jest ljudski  gen  sa hromosoma 6.
Aminokiselinska sekvenca
Dužina polipeptidnog lanca je 266 aminokiselina, a molekulska težina 29.941 Da.
Struktura gena i polimorfizmi
Beta lanac je velik otprilike 26-28 kDa. Kodira ga šest egzona; egzon 1 kodira vodeći peptid, egzoni 2 i 3 kodiraju dva vanćelijskaa domene, egzon 4 kodira transmembranski domen i egzon 5 kodira citoplazmatski rep. Unutar DR molekula, beta lanac sadrži sve polimorfizme koji odrteđuju specifičnosti vezivanja peptida. Opisane su stotine DRB1 alela, a tipizacija za ove polimorfizme radi se rutinski za transplantaciju koštane srži i bubrega.
Ekspresija gena
DRB1 eksprimiran je na nivou pet puta većem od njegovih paraloga DRB3, DRB4 i DRB5. DRB1 je prisutan kod svih osoba. Alelne varijante DRB1 su povezane ni sa jednim ili sa jednim od gena DRB3, DRB4 i DRB5. Postoje četiri povezana pseudogena: DRB2, DRB6, DRB7, DRB8 i DRB9.
Keltska arheološka nalazišta na Balkanu
Keltska arheološka nalazišta na Balkanu su pretežno na području Panonije i sjeverne Srbije. Južno od rijeke Save takvi predmeti su rijetki, pa se smatra da su Skordisci tamo imali samo privremenu kontrolu. Pronađeno je dosta predmeta koji potiču iz Latenske kulture