cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rast i razvoj ljudskog organizma
Egzogeni faktori individualnog rasta
Prehrambeni faktori Ishrana) su jedan od najznačajnijih vanjskih činilaca rasta organizma. Uz kvalitet i količinu, posebno je važna i opća kultura prehrane. Uticaj ovih faktora je najizraženiji u izuzetno teškim i dugim periodima i uslovima oskudice ili poremećaja normalnog režima ishrane. Statistički podaci o kretanju tjelesne mase i visine kod djece i omladine nekih zapadnoevropskih zemalja (od početka ovog stoljeća naovamo) pokazuju uočljive padove rasta za vrijeme svjetskih ratova. Zapaženo je da zdrav dječiji organizam ima izuzetno razvijenu sposobnost "premošćavanja" kraćih kriza u ishrani, pa ispoljeno zaostajanje u rastu u povoljnim uslovima relativno brzo nadoknađuje, do genetički određenih mogućnosti. To gotovo jednako vrijedi i za visinu i za masu, pri čemu su sposobnosti nadoknade kod djevojčica izraženije nego kod dječaka.
Zdravstveno–higijenski uslovi rasta zavise od niza ekoloških, prehrambenih, socijalnih, ekonomskih, stambenih i drugih činilaca, a posebno od mjera opće i specijalne zdravstvene zaštite i njege organizma u razvoju. U ovu kategoriju faktora rasta može se uvrstiti i fizička aktivnost osobe, što posebno može uticati na rast tjelesne mase, snage, širinskih mjera i obima pojedinih dijelova tijela.
Mentalno–higijenski (psihološki) faktori rasta i razvoja svoj uticaj u uočljivijoj mjeri ispoljavaju gotovo samo u psihološki poremećenim stanjima mentalne retardacije. Također postoje nagovještaji da intenzivni i česti psihički stresovi kao i dugoročna psihička opterećenost, u određenoj mjeri mogu usporiti rast djece školskog uzrasta.
'Društveno–ekonomski faktori rasta teško se mogu izdvojiti iz zajedničke cjeline sa uslovima ishrane, zdravstveno–higijenske zaštite i mentalnog razvoja osobe. U proučavanju socio–ekonomskih uticaja na rast obično se posmatraju njegove veze sa školskom naobrazbom roditelja, ekonomskim statusom, veličinom porodice i sl. Međutim, pokazuje se da u našim uslovima opće prilike "kućnog" života više zavise od ličnih svojstava, sklonosti, vrijednosnih nazora, kulture i tradicije, nego od pripadnosti različitim društveno–ekonomskim slojevima. Uobičajene dječije bolesti, npr., bez obzira na društveno–ekonomski status, ne izazivaju ni velike ni trajne zastoje u rastu, ali pojedinačni slučajevi nebrige o mladom organizmu u tom pogledu mogu imati ozbiljne posljedice.
Prenatalni period
Prenatalni ili unutarmaterični razvoj prosječno traje oko deset lunarnih perioda ("pravih" mjeseci), tj. 280 dana (= 40 sedmica). Praćenje vremenskog slijeda događaja tokom tog perioda obično polazi od podataka o "postmenstrualnoj starosti", koja se računa od prvog dana nakon posljednje menstruacije pred oplodnju. Ovo razdoblje ontogeneze prolazi kroz germinalnu, embrionalnu i fetalnu fazu.
Germinalna faza
Germinalnu fazu (zametka) karakteriše ubrzani rast broja ćelija i neprimjetan porast ukupne mase.
Začeće
200px|desno|thumb|Oplodnja jajne ćelije (spajanje sa [[spermatozoidom).]] Začeće predstavlja spajanje spermatozoida i jajne ćelije. Svaki od ovih gameta unosi po jedan komplet haploidne hromosomske garniture (n), tj. zametak dobija po 23 hromosoma oca i majke. Tako, normalna hromosomska garnitura sadrži diploidni komplement od 2n=46.
Zigot je muški ako je jaje oplođeno spermatozoidom koji nosi Y hromosom, a ženski ako je oplođeno spermom sa X hromosomom. Y hromosom sadrži SRY gen koji u kasnijim stadijima uključuje proizvodnju androgena i usmjerava razvoj tijela muškog tipa. Mitohondrije, naprotiv, dobijaju genetičku informaciju majke putem jajne ćelije. thumb|500px|Inicijalni stadiji germinalne faze. Tokom prvih sati nakon oplodnje završi se prva dioba zigota na dvije (gotovo) identične ćelije, a njihovo spontano ili provocirano razdvajanje dovodi do razvoja jednojajnih blizanaca. Slijedeća (druga) ćelijska dioba završava se tek krajem drugog dana, a četvrtog dana nakon oplodnje novi organizam ima ukupno oko 60 do 70 ćelija. Ćelijske diobe i dalje teku ne "čekajući" jedna drugu. Do kraja prve sedmice završava se grupisanje zametnih ćelija po budućim funkcionalnim cjelinama i plod (na stepenu blastule) se ugnježđuje u zid materice (nidacija). Narednih sedam nedjelja obuhvata embrionalnu fazu razvoja i rasta, koja traje do pojave uočljivih znakova regionalizacije i organogeneze, tj. do onog stepena kada proces diferencijacije i morfogeneze dospije do jasne prepoznatljivosti glavnih tjelesnih područja i organa. Ova razvojna faza obično završava krajem osme postmenstrualne sedmice. Zato se početak trećeg mjeseca trudnoće u praksi uzima i kao početak fetalne faze prenatalnog života koja traje od rođenja.
U proučavanju rasta, oplodnju (fertilizaciju) ne možemo posmatrati kao jednostavno fizičko spajanje (koncepciju) jajne ćelije i spermatozoida, već kao posljedicu i početak složenog biohemijsko–fiziološkog međudjelovanja spojenih spolnih ćelija. Spajanjem njihovih genetičkih i metaboličkih potencijala u citoplazmi jajne stanice nastaje pronukleus zigota, što označava nastanak novog života i početni čin razvoja jedinke. Ubrzo nakon oplodnje počinje intenzivno umnožavanje (replikacija, tj. autoreprodukcija) molekula DNK i biosinteza gradivnih bjelančevina, a zatim i ubrzano uvišestručavanje broja ćelija i intenzivni prenatalni rast. Ovaj period ontogeneze ispoljava sve bitne crte stalnog eksponencijalnog rasta (D):
mini|300px
Embrionalna i fetalna faza
desno|thumb|200px|Embrij u 7. sedmici trudnoće. desno|200px|thumb|Model: Ljudski plod u 8. sedmici trudnoće. 200px|thumb|desno|Ljudski plod u 8. sedmici trudnoće. Brzina dužinskog povećavanja embriona je relativno mala, a zatim slijedi faza ubrzanog rasta fetusa sa kulminacijom relativne brzine oko četvrtog mjeseca. Nakon toga, prosječni mjesečni prirast dužine ploda dosta brzo opada, što se nastavlja i u postnatalnom životu – do adolescencije. Brzina rasta mase ("težine") embriona i fetusa u osnovi slijedi tempo rasta njihove dužine, izuzimajući period od 36 do 40. sedmice tokom kojeg postepeno opada. Pošto je to u prvom redu posljedica ograničenja fizičkih mogućnosti maternice, taj pad relativnog prirasta mase kod blizanaca se javlja nešto ranije; orijentaciono – onda kada njihova zbirna masa dostigne odgovarajuću normalnu vrijednost jednog 36–sedmičnog fetusa. Ovaj oblik ograničavanja brzine rasta omogućuje da konstitucijski relativno "malena" majka može nesmetano donijeti krupnije potomke. Intenzitet ćelijskih dioba postepeno opada tokom prenatalnog razvitka, tako da se rast nekih tkiva u završnom dijelu fetalnog života ostvaruje uglavnom porastom obima postojećih ćelija i međućelijske mase. U nervima i mišićima, npr., već nakon šestog mjeseca prenatalnog perioda gotovo da i nema ćelija u mitozi.
Zametak narednih nekoliko dana putuje kroz jajovod, a počinje kao jedna ćelija (zigot). Zatim se dijeli nekoliko puta i stvara lopticu ćelija koja se zove morula. Dalje ćelijske diobe su praćene nastankom male šupljine između njih. Ova faza se naziva blastocist. Do tada nema rasta u ukupnoj veličini ploda, jer je ograničen na glikoproteinsku, zonu pelucidu. Umjesto toga, svaka naredna ćelijska dioba serijski proizvodi sve manje ćelije.
Blastocist dolazi u maternicu otprilike petog dana nakon oplodnje, gdje se razgrađuje zona pellucida. To omogućuje trofektodermskim ćelijama blastociste da dođu u kontakt sa endometrijem i pridruže se ćelijama maternice. Trofektoderm će na kraju dovesti do dodatnih embrionalnih struktura kao što su placenta i membrane. Embrion se ugrađuje u endometrij u procesu koji se zove usađivanje ljudskog embrija (implantacija). U većini uspješnih trudnoća, embrion se usađuje 8 do 10 dana nakon ovulacije.
Nakon toga počinje ubrzani rast, čije je glavno obilježje oblikovanje embriona. Ovaj proces se naziva ćelijska diferencijacija, koja proizvodi razne vrste ćelija, kao što su: krvna zrnca, bubrežne i nervne. Spontani pobačaj ili pobačaj u prvom trimestru trudnoće obično su uzrokovani disciplinom i higijenom trudnoće. Tokom ovog trimestra plod je posebno podložan genetičkim abnormalnostima pod uticajem raznih spoljnjih mutagenih i teratogenih faktora, kao što su: nikotin, alkohol, psihoaktivni lijekovi, infekcije, radijacija, nedovoljna ishrana.
Početne faze individualnog razvoja čovjeka potvrđuju evolucijsko pravilo biogeneze, po kojem je ontogeneza kratka rekapitulacija filogeneze, pri čemu se smjena pojedinih faza dešava brže nego kod ostalih sisara, a svi prolaze kroz faze ribe, vodozemaca i gmizavaca.
Čas rođenja razgraničava prenatalni i postnatalni period u životu svakog organizma. Tada je ljudska beba prosječno "teška" oko 3.500 g i duga oko 50 cm, ostvarivši tako u prenatalnom razvoju prosječni dnevni porast od oko 12, 5 g, odnosno 0,18 cm. Prosječno ukupno povećanje začetne dužine (1/93 cm) iznosi oko 5.000 puta, a početna zigotna masa (1/1.700.000 g) poraste čak oko 6.000.000 puta; dnevni prirast ovih mjera je oko 0,18 cm, odnosno 12,5 g.
Embrionalna faza
Prvi mjesec: Novonastali zigot (u jajovodu) se već prvog dana dijeli na više ćelija. Već 3.- 4. dana zametak putuje jajovodom do maternice, gdje se ugnijezdi u njenom unutrašem sloju, a od 7. do 10. dana nakon začeća počinje se hraniti. Njegovi izlučeni hormoni nakon toga spriječavaju menstruaciju trudnice. Nervni sistem, uključujući mozak i kičmenu moždinu oblikuju se oko 20. dana. Dan kasnije i srce počinje kucati. Nakon četiri sedmice vidljivi su prvi rezultati organogeneze; raspoznaju se noge, ruke, oči i uši. Već su oblikovani i mišići i kičma. Nakon mjesec dana srce upumpava sve veće količine krvi u krvotok, koji se odvaja od majčinskog (u posteljici). Embrij je tada 10.000 puta veći od prve ćelije (zigota), a i dalje ubrzano raste. Drugi mjesec: 150px|desno|thumb|[[Ljudski plod u 9. sedmici trudnoće.]] Proizvodnja pigmenta u očima počinje 35. dana, kada se na ruci uočavaju i svi prsti. Oko 40. dana pojavlju se moždane brazde. Tokom 6. sedmice mozak kontrolira funkcije vitalnih organa i mišića, a jetra proizvodi krvne ćelije. Veličina Embrija je 10–12 mm. Pupčanom vrpcom dobija krv s kisikom i hranjivim tvarima, a krvotokom odlazi reducirana krv. Srce bije oko 140-150 otkucaja u minuti. U 7. Sedmici zatvaraju se očni kapci, koji će se otvoriti će tek u 7. mjesecu trudnoće. Oblikuju se zubini zameci. U 8. sedmici embrij je postao plod (lat. fetus), kada počinje fetalna faza prenatalnog perioda rasta i razvoja. Poinju da djeluju bubrezi i želudac, a usklađuje se rad nervnog i mišićnog sistema. Plod je tada dug oko 3 cm i lebdi u plodnoj vodi u kojoj je zaštićen od udara, pritisaka i potresa.
Treći mjesec: thumb|desno|200px|Ljudski plod u 10. sedmici trudnoće (slika nakon terapeutskog [[pobačaja).]] thumb|200px|desno|Ljudski plod u 5. mjesecu trudnoće. U 9. sedmici trudnoće pojavljuju se jedinstveni otisci prstiju, koji ostaju nepromijenjeni do smrti. Mišići ploda počinju djelovati i mogu pomicati glavu. Može sisati prst, otvarati i zatvarati usta, a razvija se sistem organa za disanje. Naizmjenično spava i budi se. U narednoj sedmici može se čak mrštiti, gutati i micati očnim kapcima. U 11. sedmici počinje uriniranje (mokrenje).
Četvrti mjesec: Na majčinom habitusu raspoznaje se trudnoća. Plod može čuti majčin glas, zvukove i otkucaje njenog srca. Kosti su mehke i savitljive. Putem pupčane vrpce kruži tekućina (dnevno oko 280 litara). Dužina ploda je oko 25 cm. Međusobni omjer tjelesnih proporcija sličan je kao kod odraslih, ali je glava neproporcionalno veća. Majka počinje osjećati pokrete ploda (vijest: "dijete je oživjelo").
Peti mjesec: Fetus osjeća zvukove izvana i na njih reagira.
Šesti mjesec: Koža je zaštićena osobitom masnoćom. Proradile su lojne i znojne žlijezde.
Sedmi mjesec: Djeluju sva četiri osnovna čula: sluh, vid, opip i okus. Fetus prepoznaje glas majke.
Osmi mjesec: Beba može štucati. Koža je sve deblja, a stvaraju se sopstvena antitijela.
Deveti mjesec: Svi tjelesni organi se i dalje razvijaju i "dozrijevaju", pa je beba je spremna za rođenje. Mogla je preživjeti i nakon prijevremenog poroda, ali sada je najspremnija. U prosjeku, beba se rađa između 266. i 294. dana od začeća.
Postnatalni period
Postnatalni period ontogeneze ispoljava niz osobenosti rasta, koje su karakteristične za većinu primata, a posebno za čovjeka i čovjekolike majmune. Nakon dugog perioda, od najmanje desetak godina dosta ujednačenog prirasta ukupne tjelesne visine i mase, slijedi nagli mladalački (adolescentni) zamah rasta gotovo svih mjera organizma, poslije kojeg pozitivni rast praktično prestaje. Taj "skok" je toliko karakterističan za normalan individualni razvoj, tako da se na osnovu njega postnatalni život dijeli na tri razdoblja: predadolescentno, adolescentno i postadolescentno.
Predadolescencija
Predadolescentni rast i razvoj u svom trajanju ispoljava relativno velike međuindividualne razlike, a uobičajeno je da se u njegovom proučavanju obuhvata period od rođenja do kraja desete godine postnatalnog života. U tom periodu nižu se uzrasne kategorije: novorođenče, dojenče i dijete.
Odmah nakon rođenja, rast ukupne tjelesne dužine (visine) i mase nešto je usporen u odnosu na prenatalni i nastavak doadolescentnog perioda. Ustvari, taj proces usporavanja počinje već krajem prenatalnog razvoja, a pod uticajem fizičkih i drugih ograničavajućih faktora maternice. U ranom postnatalnom životu ta odstupanja uzrokuje i prilagođavanje novorođenčeta na uslove nove životne sredine. Međutim, ubrzo nakon toga stvarni prirast se približava teorijski očekivanim vrijednostima. Zatim, sve do puberteta, ukupna tjelesna visina i masa rastu približno konstantno eksponencijalno.
Adolescencija - mladalaštvo
Mladalačko doba počinje pojavom prvih naznaka sazrijevanja spolnih organa i pojavom sekundarnih spolnih obilježja, a završava dostizanjem pune spolne zrelosti i prestankom rasta, odnosno dostizanjem stepena odrasle osobe ontogeneze. Kod evropskog stanovništva, kod žena traje između 11.–12. i 18.–21. godine, a kod muškaraca od 12.–14. do oko 20.–24. Taj prijelaz od djetinjstva ka potpunoj somatičko–biološkoj, funkcionalnoj, mentalnoj i socijalnoj zrelosti obilježen je nizom stupnjevitih, neravnomjernih i često nesinhronizovanih preobrazbi psihofizičke individualnosti svakog čovjeka. Na osnovu osobenosti pojedinih razvojnih faza, posebno onih koje su u vezi sa procesom spolnog sazrijevanja, tokom adolescencije mogu se uslovno razlikovati:
Adolescentni zamah
Najveća brzina rasta ukupne tjelesne visine kod djevojčica u Evropi najčešće se javlja između 12. i 13, a kod dječaka – između 14. i 15. godine. U tom periodu, prosječni godišnji prirast visine dječaka iznosi oko 10 cm, a kod djevojčica nešto manje. Glava, trup i udovi nejednako doprinose porastu ove tjelesne mjere: veći dio "skoka" u prirastu visine ostvaruje se ubrzanjem dužinskog rasta trupa. Najveća brzina rasta tjelesne mase, u odnosu na najveću brzinu "visinskog" rasta, kasni oko pola godine, a mišićne mase – oko tri mjeseca. Zbog naglog rasta "dugih" kostiju, izdužuju se i mišićna vlakna i mišići u cjelini. To utiče na slabljenje muskulature (posebno kod djevojčica), nepravilno držanje tijela i prepoznatljivo nespretni pokreti adolescenata. Razlika u visini između odraslih žena i muškaraca najvećim dijelom potiče iz adolescentnog perioda. Prije mladalačkog doba, dječaci su prosječno za svega 2% viši od djevojčica, a nakon tog perioda – za oko 8%.
Adolescentni skok rasta se u nešto blažem obliku odražava i na određenim mjerama lica, i to kod dječaka u višem stepenu nego kod djevojčica. U ovom periodu postepeno nastaje fizionomija budućeg odraslog čovjeka, pa se u tom pogledu povećava i međuindividualna raznolikost. Vilice postaju duže u odnosu na prednji dio lica, tj. profil je ravniji, a čeljusti isturenije. Nos, također, postaje istaknutiji i dobija konačne konture, mijenjaju se odnosi veličine organa u vratu i grkljanu, zatim "boja", "dubina" i druga prepoznatljiva svojstva glasa itd.
Razvoj spolno–specifičnog fenotipa zahvata i lokalnu i opću tjelesnu dlakavost. Novonastali "ženski tip" pubične dlakavosti odlikuje se blago konkavnom gornjom granicom, koja se nalazi nešto iznad simfize, a prema dolje ne doseže do anusa. Kod odraslih muškaraca se medijalno i obostrano, ukoso uspinje prema pupku; straga se prostire do perianalne regije, a bočno prema unutrašnjoj strani bedara ("muški tip"). Pored toga, uz brkove i bradu, za muškarce je karakteristična i dlakavost bedara, prsa, a ponekad i leđa.
Adolescencija dječaka
Adolescencija dječaka se na svom početku, pouzdano uočava na osnovu pretpubertetskog intenziviranja rasta testisa i skrotuma te pojave prvih pubičnih dlaka. Značajniji porast veličine penisa slijedi tek nakon godinu dana; najuočljiviji je između 17. i 18. godine, a završava se do 24. Prve pazušne dlake i primjetan rast brkova i brade obično se javljaju godinu nakon početka ubrzanijeg rasta spolnih organa, odnosno dvije godine iza pojave prvih pravih pubičnih dlaka. Dlakavost ovih i ostalih dijelova tijela povećava se još dugo nakon puberteta i adolescencije, a njen intenzitet, kvalitet i raspored u značajnoj mjeri su nasljedno određeni. Prve ejakulacije su sinhronizirane sa pojavom pubične dlakavosti, kovrdžanjem stidnih dlaka, koja se obično javlja istovremeno kada i prvi spermatozoidi u ejakulatu (nakon 15. godine), a potpuno razvojno sazrijevanje testisa teče sve do kraja adolescencije. Kod muških adolescenata se progresivno odvija i proces opće tjelesne maskulinizacije, tj. nastanka osobenih crta muške konstitucije (građe) i habitusa (spoljnjeg izgleda). Odrasli muškarci su u prosjeku za 10 cm viši od žena, a trup i grudi su relativno duži i veći (u odnosu na ukupnu visinu). Kostur i muskulatura su masivniji i snažniji, a ramenski pojas širi od karličnog. U općem habitusu preovladavaju uglastiji oblici, a potkožno masno tkivo se obično nakuplja u gornjoj polovini tijela. Razvija se "muški tip" pubične i ostale tjelesne dlakavosti. I ostali prateći spolni organi muškarca (epididimis, sjemene vrećice, prostata) kao ni glavni (testisi), ne pokazuju značajniji rast sve do 11. godine, a njihov konačni oblik i dimenzije se dostižu tek između 16. i 20. Dok se pubertet (u užem smislu) kod djevojčica pouzdano registruje pojavom menarhe, kod dječaka njegova temporalna definicija nije ni lahka ni pouzdana, jer se prvi spermatozoidi u ejakulatu javljaju tek nekoliko mjeseci (pa i godina) nakon prvih polucija, a obično između 16. i 18. godine. Tako se cjelokupni spolni razvoj muškarca najčešće odvija tokom približno dvije godine, a adolescencija okončava dovršavanjem razvoja glavnih i pomoćnih spolnih organa i uspostavljanjem pune seksualne sposobnosti.
Adolescencija djevojčica
Adolescencija djevojčica se na početku uočava po prvim znacima povećavanja grudnih bradavica ili mamila (u vidu pupoljka), iako tome ponekad prethodi i pojava prvih stidnih dlaka. Glavni i prateći ženski spolni organi (ovarij, jajovod, uterus, rodnica i vagina) počinju se intenzivnije razvijati oko 10. godine, a puni oblik i dimenzije dostižu tek oko 18. do 20. godine života. Ubrzani rast najprije zahvata jajnike, a zatim i dojke; između 10. i 12. godine najprije se povećavaju mamile a, nakon toga raste i volumen žljezdanog i masnog tkiva; bradavica se izboči, pa dojka dobije sferičan oblik, pri čemu nisu rijetki ni asimetričan i intermitentni rast. Adolescentne dojke u početku sadrže samo mliječne kanaliće, a žljezdani miješkovi se stvaraju tek pod uticajem hormona "žutog tijela" (žute serofibrozne mase koja popunjava šupljinu "De Grafovog miješka" nakon oslobađanja zrelog jajeta), a prve menstruacije označavaju tek srednju fazu mladalaštva. Jajnici rastu postupno i u 20. godini njihova prosječna masa iznosi od oko 6,3 g (dimenzije oko 4 x 2 x 1 cm), što je gotovo šest puta više u odnosu na (oko 1,1 g) u 10.; u zreloj dobi masa ovarija varira u širokom rasponu od 7. do 20. godine. Maternica se intenzivno povećava, a mijenja i oblik i položaj. Zbog relativno snažnijeg rasta zadnjeg zida, postaje pljosnata i (unaprijed) svinuta. Sinhrono se mijenja i njena građa a muskulatura jača. Uporedo sa razvojem unutrašnjih, razvijaju se i vanjski spolni organi žene. Velike stidne usne postaju deblje i sočnije, klitoris erektibilan, a razvijaju se i "Bartholinove žlijezde" (vulvo–vaginske) žlijezde koje vlaže vaginu i imaju značajnu ulogu u fiziologiji spolnog akta). Povećane male usne nadrastaju i prekrivaju otvor vulve, koji mijenja položaj i usmjerava se prema dolje. Rodnica se izdužuje, a sluznica joj se nabire i mijenja izgled. Njeni gornji slojevi orožnjavaju, a pretpubertetska alkalna reakcija sekreta u pubertetu postaje kisela. Prva menstruacija (menarha) se najčešće javlja dvije godine nakon prvih pretpubertetskih znakova, a prvi ciklusi obično nisu praćeni nastankom plodnih jajnih ćelija. Kod Evropljanki menarha se javlja između 11. i 15. godine, a najčešće u 12. i 13. godini; individualna hronološka starost pri njenoj pojavi široko varira – između 10. i 22. godine. Prvo začeće je moguće tek oko 2–4 (pa i 6) godina nakon prve menstruacije, a smatra se da je (prosječno) najranije moguće u 14. godini. Sposobnost začeća označava suštinski kraj adolescencije. Dotle se završi i proces feminizacije – oblikovanja karakterističnih spoljnih oznaka ženskog spola, kao što su: relativno proširenje kukova (karlice) u odnosu na ramenski pojas, distribucija masnog tkiva po odgovarajućim regionima i njihovo zaobljavanje, anatomsko–morfološki razvijanje grudi, razvoj "ženskog tipa" dlakavosti itd.
Postadolescentni rast
Postadolescentni rast počinje na isteku mladalačkog razvojnog perioda i odvija se u toku ontogenetskih perioda koji se označavaju kao odrasle osobe. Prestanak rasta određenih tjelesnih mjera ne poklapa se sa krajem adolescencije. To se posebno odnosi na rast kičmenog stuba i nekih mjera glave.
"Duge kosti" kod čovjeka obično ne rastu nakon mladalaštva pa se izvjesno povećanje tjelesne visine u periodu između 20. i 30. godine ostvaruje blagim rastom visine trupa. Nakon toga, do 45. (pa i 50.) ova mjera stagnira, a zatim počinje opadati. Osnovni faktor pomenutog porasta je "slaganje" hrskavičavog i koštanog tkiva na dnu i vrhu kičmenih pršljenova. Ukupno povećanje tjelesne visine u tom periodu iznosi prosječno oko 3–5 mm i redovno se javlja. Međutim, općeprihvaćen je dogovor (konvencija) da se kao kraj perioda rasta u praksi uzima onaj trenutak kada posmatrana mjera organizma dostigne (oko) 98% svoje maksimalne veličine kod odrasle osobe. Po tom kriteriju, kod evropskog stanovništva rast kod žena prestaje praktično početkom 17. a kod muškaraca krajem 18. godine; to, međutim, individualno varira za oko ± 2 godine. Većina mjera glave (posebno lica) polagano raste sve do oko 60. godine života. Taj porast u prosjeku, ukupno iznosi oko 2–4% odgovarajuće mjere prosječnog dvadesetogodišnjaka.
Faze sveukupnog odrastanja
Opisane uzrasne odrednice uglavnom se odnose na procese biološkog sazrijevanja [organizam|[organizma]], dok se u toku postnatalnog razvoja sveukupnog psihofizičkog, etološkog i društvenog razvoja svake individualne posebnosti redovno javljaju tri karakeristična doba dorastanja (dozrijevanja, puberteta).
Pubertet djeteta odnosi se na prvi skok individualnog razvoja, koji obično traje od 4. do 6. godine. Tada se dijete najprije deblja, a zatim intenzivnije raste u visinu, dok su u psihičkom životu karakteristični prkos i prvi znaci interesovanja za spolne oznake i suprotni spol.
Mladalački pubertet ("pubertet omladinca") obuhvata drugi i najznačajniji skok razvoja, odnosno pravi biološki pubertet, u kojem se dešavaju najkrupnije promjene u staturno–ponderalnoj, skeletnoj, dentalnoj i funkcionalnoj promjeni, praćenoj sazrijevanjem spolnih žlijezda i razvijanjem sekundarnih spolnih znaka.
Pubertet odraslog ("kulturni pubertet") obilježen je dozrijevanjem pune psihofizičke individualnosti, a obično se dešava u prvim godinama treće decenije života. U tom periodu se okončava biološko, a naročito psihološko oblikovanje najbitnijih elemenata strukture ličnosti. Za razliku od biološkog, koji se (prema psihološkim parametrima) označava i kao "pubertet negacije", ovo stanje i razvojna faza odraslih osoba predstavlja "pubertet afirmacije" njihove ličnosti i samoostvarivanja u datom društveno–kulturnom okruženju.
Životne dobi
Rast ljudskog organizma traje od prve diobe zigota do svog završetka i okoštavanja spojne hrskavice ključne kosti. Obično okončava između 20. i 25. godine postnatalnog života (nešto kasnije kod muškaraca nego kod žena). Nakon prenatalnog (fetalnog) rasta i razvoja, uzrasne faze najintenzivnijeg postnatalnog razvoja se označavaju kao stepeni dojenčeta, djetinjstva, dječaštva, puberteta i mladalaštva. Osnovni pokazatelji individualnog rasta su porast tjelesne visine (dužine) i mase (tj. staturno–ponderalni rast), povećanje volumena unutrašnjih organa, fiziološko sazrijevanje mozga i mentalnih sposobnosti te pojava novih (reproduktivnih) uloga i njihovih pratećih obilježja. Normalan individualni rast nije ujednačen i jednolik proces, nego teče u karakterističnim zamasima (intermitentno), sa intervalima većeg ili manjeg intenziteta ili stagniranja, a staturno–ponderalni, dentalni, skeletni, visceralni i psihički razvoj i sazrijevanje odvijaju se alometrijski – uporedo, ali ne i sinhronizirano. Stoga je i stvarni ukupni uzrast organizma u svakoj fazi ontogeneze proizvod međudejstva funkcija svih ovih (i ostalih) dijelova individualnosti. Prema tome, životna doba (dobi, uzrasti, stepeni "zrelosti") svake posmatrane osobe se razlikuju na osnovu posebnih morfološko-anatomskih i funkcionalnih pokazatelja stepena razvijenosti u svakom ovom kompleksu. Ona predstavljaju prepoznatljive kvalitativno-kvantitativne stepene i razdoblja ontogeneze. Poremećaji uravnoteženog razvoja pojaljuju se kao njegova zakašnjelost, prekomjernost ili disharmoničnost.
Hronologija životnih doba osobena je za svaku od pomenutih komponenti, pa se međusobno ne mogu poistovjećivati konvencionalni stepeni fizičkog, anatomskog, dentalnog, reproduktivnog ili psihičkog razvoja, bez obzira na povremeni temporalni paralelizam. Doba zrelosti se, naprimjer, javlja u širokom rasponu variranja postnatalne hronološke starosti, a prestanak staturno–ponderalnog rasta rijetko označava početak odrasle životne dobi kako u somatskom tako i u psihičkom smislu. Prema standardizovanim parametrima, razlikuje se nekoliko nezavisnih sistema procjene uzrasnog stanja (životne dobi, razvojne "zrelosti") ispitanika; pojedinim stepenima i fazama u svakom od njih odgovara određena hronološka starost. Prihvaćeni kriteriji se zasnivaju na empirijskoj statistici, a u punoj mjeri su primjenjivi samo za posmatranje domaćeg stanovništva. Naredni prikaz slijeda i dinamike razvoja najbitnijih značajki pojedinih životnih doba odnose se na (zapadno) evropsko stanovništvo.
Loška vas
Loška vas je naseljeno mjesto u sastavu općine Dolenjske Toplice, regija Jugoistočna Slovenija, Slovenija.
Historija
Do teritorijalne reorganizacije u Sloveniji nalazila se u sastavu stare općine Novo Mesto.
Stanovništvo
Na popisu stanovništva 2011. godine, Loška vas je imala 76 stanovnika.
Napomena: ''U 1999. izvršena je manja razmjena teritorija između naselja Loška vas i Podhosta.''
Rezultati nogometne reprezentacije Norveške u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo
Nogometna reprezentacija Norveške je u svojoj historiji nastupila 15 puta u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo u kojim je uspjela ostvariti jedan put plasman na Evropsko prvenstvo.
Prvi krug kvalifikacija
Austrija sveukupni pobjednik rezultatom 6–2.
Preliminarni krug
Švedska pobjednik sveukupnim rezultatom 3–1.
Baraž
Španija pobjednik sveukupnim rezultatom 5–1.
Jastuče za igle
thumb|Jagodasto jastuče za igle thumb|left|Zglobno jastuče za igle Jastuče za igle je podstavljeni mali jastuk koji služi kao pomagalo za čuvanje igala. U njega se ubadaju igle, ali i špenadle, nakit i drugi igličasti  pribor, sa šiljatim dijelovima. Služi tako da dio šiljatog predmeta viri, onaj sa  strane „glave“ ili oka (ušica)  igle,  prema vani i mogu se lako vaditi, bez rizika od opasnosti uboda.
Ovi jastučići su obično skromnih dimenzija, od 3 do 5 cm. Izgrađeni su  tako da se ne mopgu prevrnuti i sa dovoljno težine da ostanu na mjestu dok se postavljaju na željenu lokaciju. Postoje modeli koji se postavljaku na poklopac kutije  na  koju se postavljaju rezervne  igle, magnetni i zglobni.
Amottov test
Amottov test je jedan od najčešće korištenih  empirijskih mjerenja vlažnosti rezervi   jezgara u naftnom inženjerstvu. Ovaj metod kombinira dva mjerenja spontane imbibicije i dva prisiljena mjerenja zapremine. Ovaj test kombinira dva različita indeksa: Amottov indeks vode (I_w)  i Amottov indeks nafte  (I_o).
Amott–Harveyev indeks
Obično se kombiniraju dva Amottova indeksa, što daje Amott–Harveyev index. To je broj između   – 1 and 1 koji opisuje vlažnost stijenja u procesu isušivanja. Definiran je kao: Ova dva indeksa dobijena su  putem eksperimentalne specijalne analize jezgra (SCAL)  (porozne ploče ili centrifugalnim) iscrtavanjem krive kapilarnog pritiska kao funkcije zasićenja vode kao što je prikazano na gornjoj slici: gdje gdje
Stijena je definirana kao:
Veb-stranica
thumb|Screenshot veb stranice na [[Wikipedia|Wikipediji]] Veb-stranica je veb dokument pogodan za World Wide Web i internetski preglednik.Internetski preglednik prikazuje veb-stranicu na monitoru ili mobitelima. Veb-stranica je ono što se prikazuje, ali termin označava i datoteku, često napisanu HTML kodom ili sličnim markup jezikom, čija je glavna funkcija obezbijediti hypertext koji će navigirati prema ostalim veb stranicama preko linkova. Veb preglednici upravljaju veb resursima centriranim oko zapisane veb-stranice, poput style sheet-ova, skripti i slika, da bi prikazali veb stranicu.
Na mreži, internetski preglednik može "hvatati" veb-stranicu sa udaljenog veb servera. Na višem nivou, veb server može ograničiti pristup na samo privatne mreže poput zajedničkih intranet mreža ili može pustiti pristup prema World Wide Webu. Na nižem nivou, internetski preglednik koristi Hypertext Transfer Protocol (HTTP) da napravi takve zahtjeve.
Boja, tipografija, ilustracija i interakcija
Slike su pohranjene na veb serveru kao zasebne datoteke, ali opet HTTP dopušta fakt da jednom kada se veb-stranica skine na preglednik, veoma je tačno da će se sve povezane datoteke poput slika i tabela biti zatražene i procesuirane. HTTP 1.1 veb-server će održati konekciju sa preglednikom sve dok se svi povezani resursi koji se traže ne omoguće. Veb preglednici obično renderiraju slike zajedno sa tekstom i drugim materijalima prikazanim na veb-stranici.
Dinamično ponašanje
Kompjuterski kod sa strane klijenta poput JavaScript-a ili kodnog implementiranja Ajax tehnika može biti obezbijeđen bilo ugrađen u HTML u veb-stranici ili, kao CSS stylesheets, kao zasebna, povezana preuzimanja opisana u HTML. Ove skripte mogu se pokretati na klijentskom računaru, ako korisnik dozvoljava.
Preglednici
Internetski preglednici mogu imati grafički korisnički interfejs, kao što su Internet Explorer, Mozilla Firefox, Chrome i Opera, a može biti i tekstualno baziran, poput Lynxa.
Korisnici sa nesposobnostima često koriste pomoćne tehnologije i adaptivne strategije prilikom pristupa veb-stranicama. Korisnici mogu biti daltoniste, ne mogu ili ne žele koristiti miš možda zbog ponovljene ozljede ili problema motornih neurona, mogu biti gluhii i zahtjevati zvuk da bude natpisan, mogu biti slijepi i koristiti zaslonski čitač ili brajlov prikazivač, možda trebaju približavanje slike, itd.
Sa invaliditetom i nesposobni korisnici mogu onemogućiti preuzimanje i gledanje slika i drugih medija, uštede vremena, propusnost mreže ili samo da pojednostave svoje iskustvo pregledanja. Korisnici mobilnih uređaja često imaju ograničen prikaz i bandwidth. Svako može ne preferirati koristiti fontove, veličinu fonta, stilove i sheme boja po izboru dizajnera veb-stranice i mogu primijeniti ​​vlastite CSS stilove na stranicu. U World Wide Veb Consortium (W3C) i Veb Accessibility Initiative (WAI) preporučuju da bi sve veb-stranice trebale biti dizajnirane sa svim ovim opcijama.
Elementi
Veb-stranica, kao set informacija, može sadržavati brojne tipove informacija, koje je moguće vidjeti, čuti ili uzajamno djelovati od strane korisnika:
IC 4204
IC 4204 (također poznat kao PGC 45534 i UGC 8224) je prečkasta spiralna galaksija koja je udaljena oko 152 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Lovački psi. Najveći prečnik je 1,30 (57 hiljada sg) a najmanji 0,2 uglovnih minuta (8 hiljada sg). Prvo otkriće je napravio Charles Joseph Etienne Wolf 21. marta 1903. godine.
Veb-stranica
Elementi
Veb-stranica može također sadržavati dinamično adaptirane informacione elemente, zavisne od renderiranja preglednika na lokaciji krajnjeg korisnika (preko korištenja IP adresnog praćenja ili "cookie" informacija). Sa malo više generalnog/šireg pogleda, neki informacijski (grupisani) elementi, kao što je navigacijska traka, su uniformni za sve veb-stranice, kao standard. Ova vrsta "websajtove standardne informacije" snabdjevene tehnologijama kao što su veb šablonski sistemi.
IC 4204
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Veb-stranica
Renderiranje
Veb-stranice često zahtijevaju više prostora na ekranu nego što je na raspolaganju za određenu rezoluciju ekrana. Većina modernih preglednika ima klizač (klizni alat na strani ekrana koji omogućuje korisniku pomjeranje stranice gore ili dolje, ili sa strane u stranu) u prozoru kako bi se omogućilo korisniku da vidi čitav sadržaj. Pomicanje horizontalno je manje zastupljeno nego okomito pomicanje, ne samo zbog toga što se takve stranice često ne ispisuju ispravno, nego zbog neprijatnosti korisnika korištenja istog u odnosu na okomito pomicanje (miš ima samo vertikalni klizač). Kada se veb-stranice čuvaju u zajedničkom direktoriju na veb serveru, oni postaju veb-sajt.
Veb-sajt obično sadrži grupu veb-stranica koje su međusobno povezane ili imaju neku drugu koherentnu metodu navigacije. Najvažnija stranica na veb-sajtu je index stranica. Zavisno od konfiguracije veb servera, ove index stranice mogu imati više različitih imena, ali je najčešće ime:. Kada preglednik posjeti homepage na veb-sajtu, ili bilo koji URL ciljajući na direktorij umjesto na specifičnu datoteku, veb server će servirati index stranicu prema zahtjevajućem pregledniku. Ako nema indexne stranice definisane u konfiguraciji, ili ne postoji takva datoteka na serveru, ili će se prikazati greška ili će se prikazati lista datoteka koje su na serveru. Veb-stranica može biti jedna HTML datoteka, ili može biti više HTML datoteka koristeći okvire ili SSI-ove.
Okvirovi su poznati po uzrokovanju problema sa veb pristupnosti, autorskom pravu, navigaciji, printanju i rangiranju pretraživačkih mašina i danas su manje korištene nego u 1990-tim. Okviri i SSI-ovi dopuštaju određeni sadržaj koji se pojavljuje na dosta stranica, kao što je stranična navigacija ili zaglavlja stranica, da budu ponovljeni bez ponavljanja HTML koda u više datoteka. Okvirovi i W3C preporučuju alternativu od 2000, <object> oznaku, koja također dopušta nekom sadržaju da ostane na jednom mjestu dok ostali sadržaj može biti skliznut koristeći konvencionalne trake klizača (scrollbar). Moderni CSS i JavaScript klijentske tehnike također mogu postići sve ove golove i još više.
Kada se kreira veb-stranica, važno je osigurati kompatibilnost sa World Wide Veb Consortium (W3C) standardima za HTML, CSS, XML i druge standarde. W3C standardi osiguravaju svim preglednicima koji se pridržavaju njihovih standarda prikazivanje identičnog sadržaja bez specijalnih dodataka i tehnika. Ispravno kodirana veb-stranica je dostupna većini preglednika, starijim i novijim, rezolucijama ekrana, ako i korisnicima sa audio i vizuelnim nedostacima/poteškoć ama.
URL
Obično, veb-stranice danas postaju više dinamične. Dinamična veb-stranica je ona koja je kreirana od strane servera u trenutku zahtjeva, koju šalje server prema krajnjem korisniku. Ovi tipovi veb-stranica obično nemaju direktni link ili statični URL koji je sa njima asociran. Danas, ovo može biti viđeno kod većine popularnih foruma, online shoppinga, čak i na Wikipediji. Ova praksa teži da smanji količinu statičnih stranica u cilju spremanja relevantne veb staničnne informacije u bazi podataka. Neke pretraživačke mašine imaju težak posao prilikom indeksiranja veb stranice koja je dinamična, tako da statična veb-stranica može biti omogućena za ove svrhe.
Prikazivanje
U cilju grafičkog prikaza veb-stranice, potreban je internetski preglednik. Ovo je tip softvera koji može "dobaviti" veb-stranice sa Interneta. Većina danjašnjih internetskih preglednika sadržava mogućnosti prikazivanja izvornog koda. Prikaz stranice u tekstualnom pregledniku će također prikazati izvorni kod.
Kreiranje
Za kreiranje veb-starnice, potreban je tekstualni uređivač ili specijalni HTML uređivač (poput Adobe Dreamweaver). U cilju uploada kreiranje veb-stranice na veb server, obično je potreban FTP client program.
Dizajniranje veb-stranice je visoko personalan dio posla. Dizajn može biti urađen prema ličnom ukusu ili izborom raznih šablona koji već postoje. Veb šabloni dopuštaju veb dizajnerima mijenjanje sadržaja veb-stranice bez brige o općoj estetici. Većina ljudi objavljuju svoje vlastite veb-stranice koristeći proizvode kao Tripod ili Angelfire. Ovi veb alati nude besplatno kreiranje veb-stranice i hosting do određenog ograničenja. Drugi načini kreiranja veb-stranice je skidanje specijaliziranog softvera, poput Wiki-a, CMS-a ili foruma. Ove opcije dopuštaju brzo i jednostavno kreiranje veb-stranice koje su obično dinamične.
Sačuvavanje
Dok korisnik pregleda veb-stranicu, kopija iste je sačuvana lokalno; to je što se prikazuje. Zavisno od postavki preglednika, ova kopija može biti obrisana u bilo kojem trenutku, ili pohranjena neograničeno, ponekad da korisnike to i ne zna. Većina GUI preglednika omogućava opcije za spašavanje veb-stranice trajno. One mogu sadržiti:
Većina operativnih sistema omogućuju aplikacijama kao što veb preglednici ne samo da štampaju trenutno posmatranu veb-stranicu na printer, nego opcionalno da "print" u datoteku koja se može posmatrati ili će se štampati kasnije. Neke veb-stranice su dizajnirane, na primjer upotrebom CSS, tako da su hiperlinkovi, meniji i druge stavke navigacije, koji će biti beskorisne na papiru, renderirani u print sa ovim u vidu. Ponekad, odredišne adrese hyperlinkova mogu biti prikazane izričito, bilo u tijelu stranice, ili se nalaze na kraju štampane verzije. Dizajneri veb-stranice mogu navesti u CSS da nefunkcionalni meniji, navigacioni blokovi i druge stavke mogu jednostavno biti odsutne iz štampane verzije.
Paul Rycaut
Sir Paul Rycaut (1628–1700) bio je britanski diplomat, autor i  ljubitelj putovanja. Rycaut je služio kao sekretar Britanske ambasade u Carigradu. Poslije toga, bio je konzul Levant Company u Smirni, Turska. Bio je engleski ambasador u Hamburgu i Felow u Britanskom kraljevskom duštvu (British Royal Society).
Život
Rycaut je rođen u novembru ili decembru 1628. u Aylesfordu, Kent. His parents were Peter and Mary Rycaut. Njegov otac, Peter Rycaut, porijeklom je bio Španac i predstavnik u Španske monarhije u Londonu. Pozajmio je kralju novac za vrijeme rata sa Holandijom. Zbog toga ga je Cromwell protjerao  iz Engleske, uz oduzimanje  icjelokupne imovine. Rycautova majka, Mary van der Colge, bila je također španskog porijekla i član Huguenotskog društva u Londonu. Rycaut je naučio grčki i latinski jezik vjerovatno još tokom školovanja u Kentu.
Diplomirao je na Trinity College, Cambridge, 1650. U 1652., primljen je  u Gray Inn. Kada je otputovao u Španiju da pita španskog kralja Filipa IV za otplatu kredita njegovog oca, a kralj ga je toplo primio. Kralj je sredio Rycautu da besplatno boravi na  '“Univerzitetu Alcalá“. U 1659, Rycaut postao je privatni sekretar Heneagea Fincha koji je bio ambasador kompanije Levantu Carigradu. Tako postoje podaci da je Rycaut naučio turski jezik i počeo da piše svoju knjigu Sadašnjost Država Otomanskog carstva (The Present State of the Ottoman Empire). U Englesku se vratio 1665. Rycaut je zatim poslan u Smirnu, 1667., kao agent Levant Company, gdje je proveo  11 godina. Nakon toga, vratio se u Englesku (1778.), gdje je postao lični sekretar kralja Williama III Engleskog tokom dvije godine. Zatim je postavljen za ambasadora u Hamburgu. Promoviran je na čast viteza, 1685. U London se vratzio 28. marta 1700.; 9. novembra te godine doživo srčani napad. Umro je 16. novembra 1700.
Silovanja u ratu u Bosni i Hercegovini
Tokom rata u Bosni i Hercegovini, koji su vodila njena tri najbrojnija naroda, i genocida koji je bio njegov rezultat nasilje je poprimilo i rodni karakter s obzirom na to da je Vojska Republike Srpske (VRS) provodila politiku genocidnog silovanja prema Bošnjacima (bosanskim Muslimanima). Procjene ukupnog broja silovanih žena tokom ovog rata kreću se u rasponu od 12.000 do 50.000. Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju objavio je da su "sistematsko silovanje" i "seksualno ropstvo" u vrijeme rata zločin protiv čovječnosti, od čega je teži jedino ratni zločin genocida. Iako ICTY nije tretirao masovna silovanja kao genocid, po organiziranosti i sistematskoj prirodi masovnih silovanja bošnjačkih žena jasno je da su ona bila dio veće kampanje genocida.
Nakon rata je snimljeno nekoliko nagrađivanih dokumentaraca i filmova koji se bave ovom tematikom.
Hipokampus
thumb|Snimak hipokampusa (crveno) magnetnom rezonansom (MRI) mini|250px|Prikaz hipokampusa mini|250px|Oblik ljudskog hipokampusu i okolne moždane strukture thumb|250px|Hipokampusna formacija thumb|300px|Baza hipokampusa, crtež: [[Santiago Ramon y Cajal, Nobelovac, 1909. DG: Nazubljena vijuga. Sub: Subikulum EC: Vanjski mirisni korteks]] thumb|250px|right|Hipoampus čovjeka Hipokampus (grč. ἱππόκαμπος - hippokampos = morski konj, od ἵππος - hippos = konj + κάμπος - kampos = morsko čudovište) – u neuroanatomiji – je neuronska struktura u medijalnom dijelu sljepoočnog režnja mozga koja ima prepoznatljiv, zakrivljeni oblik uporediv sa mitološkim čudovišnim morskim konjem hipokampom čudovištem (Grčka) i rogovima Amona u egipatskoj mitologiji.
Silovanja u ratu u Bosni i Hercegovini
Pozadina
mini|desno|230px|Ratom razoreno sarajevsko naselje [[Grbavica (naselje)|Grbavica 1996, poprište logora za silovanje tokom rata u Bosni i Hercegovini i predmet nagrađivanog istoimenog filma]]
Hipokampus
Ovaj opći raspored postoji u cijelom spektru sisarskih vrsta, uključujući i čovjeka, iako detalji variraju. Naprimjer, u pacova, dva hipokampa liče na par banana, pridruženih na stabljici. U mozgu primata, uključujući i ljude, dio hipokampusa u blizini baze sljepoočnog režnja je mnogo širi od dijela na vrhu. Zbog trodimenzijske zakrivljenost ove strukture, dvodimenzijski presjek se najčešće vidi kao na priloženim slikama. Neurološki snimak može prikazati više različitih oblika, u zavisnosti od ugla i lokacije reza.
Silovanja u ratu u Bosni i Hercegovini
Pozadina
Historičari, poput Nialla Fergusona, ocijenili su da odluka da se masovna silovanja koriste za etničko čišćenje, a koja je donesena na visokim nivoima, predstavlja pogrešno usmjereni nacionalizam. Prije 1980. maršal Josip Broz Tito uspješno je suzbijao hrvatski i srpski nacionalizam, iako njegovo zabranjivanje bilo kakve priče o nacionalističkim temama nije uspjelo smanjiti intenzitet kojim su one osjećane. Slobodan Milošević razbuktao je srpski nacionalni osjećaj govorom koji se odnosio na Kosovsku bitku. Osjećaj da su Srbi žrtve i njihova agresija prema Bošnjacima dodatno su uzburkani preuveličanim pričama o ulozi koju je mala frakcija Bošnjaka imala u progonu Srba tokom genocida od strane ustaša u 1940-im. Ostali mitovi koji su prizivani uključivali su sugestije da su bosanski Muslimani rasno drugačiji; najčešća je bila da je njihova krv većinom turska iako su DNK-testovi zapravo dokazali da oba naroda dijele isti genski fond. Uprkos kampanjama mržnje koje je vodila vlast, neki Srbi pokušali su odbraniti Bosance od okrutnosti i moralo im je biti zaprijećeno, uključujući slučajeve kad je megafonom ili razglasom objavljivano da će "svaki Srbin koji zaštiti nekog Muslimana biti trenutno ubijen".
Hipokampus
Struktura
Topološki, površini hemisfera mozga može se smatrati sferom sa udubljenjima gdje se pridodaje srednji mozak. Strukture te rubne liniju otvora zajednički čine tzv. limbni sistem (latinski jezik wlat.  limbus  = granica), s hipokampusnim oblaganjem zadnjeg ruba ove rupe. Ove limbne strukture uključuju hipokampus, korteks, mirisni korteks i amigdalu. Paul D. MacLean je predložio, kao dio njegovog opisa u teoriji "trojni mozak", da je limbne strukture čine neuronske osnovu emocija. Iako većina naučnika više ne vjeruju u koncept jedinstvenog "limbnog sistema", ovi dijlovi su veoma povezani i međusobno komuniciraju.
Silovanja u ratu u Bosni i Hercegovini
Pozadina
Prije no što je sukob počeo Bošnjaci u istočnoj Bosni već su počeli bivati otpuštani s njihovih radnih mjesta i ekskomunicirani, a ograničavana im je i sloboda kretanja. Na početku rata srpske snage počele su za cilj uzimati bošnjačko civilno stanovništvo. Kad bi gradovi i sela bili osigurani, tj. osvojeni, vojska, policija, paravojne jedinice, a ponekad čak i mještani srpske nacionalnosti nastavljali su ove napade. Bošnjačke kuće i stanovi su pljačkani ili sravnjivani sa zemljom, civili su sakupljani, a neki su pritom i fizički zlostavljani ili ubijani. Muškarci i žene su razdvajani, a zatim držani u koncentracionim logorima.