Bosanski_pašaluk
Reforme i okupacija (1804–1908)
mini|lijevo|Bosanski i Hercegovački pašaluk 1848. godine Za vrijeme Prvog srpskog ustanka (1804–1813) Bosanski pašaluk izgubio je nekoliko nahija Novopazarskog i Zvorničkog sandžaka, i to sav kadiluk Brvenik, dio kadiluka Starog vlaha, i podrinske nahije Jadar i Ptičar, Krupanj i Rađevinu, dakle, sve na desnoj strani Drine. Ti su predjeli ostali u sastavu Karađorđeve Srbije do privremenog sloma srpskog ustanka 1813. godine, ali su 1833. godine definitivno priključeni knez-Miloševoj Srbiji. Godine 1817. ukinut je Novopazarski sandžak, 1826. Kliški sandžak, a 1832. i Zvornički sandžak. Njihova teritorija je priključena Bosanskom sandžaku, pa je tako pašaluk bio sveden na dva sandžaka bosanski i hercegovački. Kako su opet u ovo doba bosanske valije uz bosanski pašaluk redovno dobivali i Hercegovački sandžak kao arpaluk, to je već tada de facto postojala samo jedna jedinstvena jedinica. Zbog otpora protiv općih reforama u Osmanlijskom Carstvu su one u Bosni tek provedene poslije ugušenja pokreta za autonomiju Bosne (1831–1832). Da bi što više razbili snage Gradaščevićog otpora protiv sultana i istim mahom zadovoljili svoga privrženika Ali-pašu Rizvanbegovića, Osmanlijska vlast je hercegovački sandžak 1833. godine izdvojila iz Bosanskog pašaluka i pretvorila u poseban ejalet i kao namjesnika Hercegovačkog pašaluka postavila Ali-pašu. 1835. godine su ukinute kapetanije i njihovi vojni redovi, a provedena je i nova administrativna podjela Bosne i Hercegovine na muselimluke koji su odgovarali srezovima i teritorijalno se podudarali sa kadilucima. Na njihovo čelo došli su muselimi, koje je postavljao i otpuštao valija po svojoj nadležnosti, a njihova vlast je bila ograničena na civilnu. To stanje je trajalo sve do doba Omera-paše Latasa (1850–1852), kada je poslije skršena posljednjih snaga bosanskih feudalaca (1851) Omer-paša izvršio temeljitu reorganizaciju političke uprave u Bosni i Hercegovini. On je izmijenio sve administrativne nazive iz klasičnog doba osmanlijskog feudalizma i zamijenio ih novim terminima. Bosanski i Hercegovački pašaluk bili su podijeljeni na kajmakamluke. Bosanski ejalet se dijelio na šest kajmakamluka: sarajevski, travnički, banjalučki, bihaćki, zvornički i novopazarski, a Hercegovački ejalet na tri: mostarski, trebinjski i pljevaljski. Kajmakamluci su nazvani po imenima svojih sjedišta, a jedino su kajmakamluci zvornički i novopazarski dobili nazive po imenima starih istoimenih sandžaka, a ne po glavnim gradovima Sjenica (novopazarski) i Donja Tuzla (zvornički). Julom 1865. godine je donesena uredba velikog vezira Fuad-paše (1861–1866) o uređenju Bosanskog vilajeta, a provodio ih je Topal Šerif Osman-paša (1861–1869). Na čelu novog vilajeta se nalazio valija ili valipaša kojega je imenovala Visoka porta, ali on više nije mogao samovoljno upravljati pašalukom. Prava i dužnosti valije bila su taksativno utvrđena vilajetskom uredbom. Otada je postajalo Vilajetsko vijeće, čije zastupnike je biralo građanstvo, ali je izborno pravo bilo ograničeno vrlo visokim cenzusom, tako da je čitava provincija mogla da izabere svega 28 poslanika koje su se sastajale jedanput godišnje. Pored šerijatskih sudova su i uvedeni građanski sudovi. Kajmakamluci u Bosanskom pašaluku su pretvoreni u istoimene sandžake, a u Hercegovačkom su mostarski i trebinjski pretvoreni u jedan jedini Hercegovački sandžak, dok je pljevaljski kajmakamluk priključen Novopazarskom sandžaku. Tako je Bosanski pašaluk teritorijalno-administrativno donekle restauriran. Na čelu tih sedam sandžaka su se i dalje nalazile kajmakami, a poslije juna 1867. godine mutesarifi, kako su neki sandžak-bezi već od 17. vijeka često bili nezvanično nazvani. Sarajevskim kajmakamlukom odnosno sandžakom upravljao je sam valija Bosanskog vilajeta, kao što je i ranije paša upravljao Bosanskim sandžakom, ali je između 1865. i februara 1867, između jula 1869. i novembra 1871. i poslije 1872. godine postojao poseban sarajevski kajmakam odnosno mutesarif. Sarajevski sandžak bio je nazvan centralnom sandžakom kao što je ranije Bosanski sandžak bio nazvan paša-sandžak. Jula 1872. godine je izdvojen Novopazarski sandžak i sa Niškim sandžakom iz Rumelijskog vilajeta je osnovan poseban Novopazarski vilajet, ali je to stanje trajalo kratko i ponovo uvedeno ranije stanje. 2. februara 1877. godine je Novopazarski sandžak priključen Kosovskom vilajetu. Za vrijeme Hercegovačkog ustanka (1875–1878) je Gatački kadiluk u novembru 1875. godine pretvoren u poseban Gatački sandžak, a od ostatka Hercegovačkog sandžaka, kasnije nazvan Mostarski sandžak, i novog Gatačkog sandžaka je u decembru iste godine formiran poseban Hercegovački vilajet, ali je već 2. februara 1877. godine ukinut i vraćeno je ponovo staro stanje. Tako da se Bosanski vilajet prije Austro-ugarske okupacije 1878. godine sastavljao od šest sandžaka: Sarajevskog, Travničkog, Banjalučkog, Bihaćkog, Zvorničkog i Hercegovačkog sandžaka koja su poslije uspješne okupacije pretvoreni u okružja. 1908. godine je Austro-Ugarska anektirala Bosnu i s tim je započela Aneksiona kriza.