cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lala Mustafa-pašina džamija
Lala Mustafa-pašina džamija, prvobitno poznata kao Katedrala Svetog Nikole, a kasnije kao Džamija Svete Sofije (Aja Sofija) u Maguzi, najveća je srednjovjekovna građevina u Famagusti na Kipru. Sagrađena između 1298. i 1400. godine, posvećena je kao katolička katedrala 1328. godine. Katedrala je pretvorena u džamiju nakon što je Osmanlijsko carstvo zauzelo Famagustu 1571. godine i ostala je džamija do danas. Od 1954. godine zgrada nosi ime po Lala Mustafa-paši, velikom veziru Osmanlijskog carstva iz Sokolovića u Bosni i Hercegovini, koji je služio Muratu III i predvodio osmanlijske snage protiv Mlečana na Kipru.
Historija
lijevo|mini| Katedrala Svetog Nikole, [[Famagusta, zapadna vrata, vjerovatno završena 1311. godine. Probušena balustrada u gotičkom stilu iznad zabata je restauracija Georgea H. Everetta Jefferyja.]]
Rana historija
Francuska dinastija Lusignan vladala je kao kraljevi Kipra od 1192. do 1489. i sa sobom je donijela najnoviji francuski ukus u arhitekturi, posebno razvoj gotičke arhitekture.
Katedrala je građena od 1298. do 1312. godine, a osvećena je 1328. godine. Jedinstveni natpis na podupiraču pored južnih vrata bilježi napredak gradnje 1311. "Nakon nesretne epizode kada je sadašnji biskup pronevjerio fond za obnovu", biskup Guy od Ibelina zavještao je 20.000 bezanta za njegovu izgradnju. Luzinjanci će biti krunisani kao kraljevi Kipra u katedrali Svete Sofije (sada džamija Selimija) u Nikoziji, a zatim krunisani kao kraljevi Jerusalema u katedrali Svetog Nikole u Famagusti.
Zgrada je izgrađena u stilu Rayonnant gotike, prilično rijetka izvan Francuske, iako je "posredovala kroz zgrade u Rajnskoj oblasti". O historijskoj vezi između Francuske i Kipra svjedoče njene paralele s francuskim arhetipovima kao što je Reimska katedrala. Zaista, sličnost je toliko jaka da je zgrada nazvana „Kiparski Reims“; sagrađena je sa troja vrata, kulama blizancima iznad prolaza i ravnim krovom, tipičnim za krstašku arhitekturu.
Nešto nakon 1480. godine, prostorija za sastanke, poznata kao Loggia Bembo, dodata je jugozapadnom uglu katedrale. Značajan po svom detaljno oblikovanom ulazu s vitkim stupovima od mramora, u arhitektonskom je stilu koji znatno odstupa od stila same katedrale. Povezanost sa porodicom Bembo, od kojih su neki zauzimali istaknute položaje na Kipru, pokazuju njihovi heraldički elementi na zgradi. Za uljepšavanje lođe, kao sjedišta sa svake strane ulaza postavljeni su kasnoantički ulomci mramora, vjerovatno doneseni iz Salamine.
Osmanlijsko doba
lijevo|mini| Katedrala sv. Nikole, [[Famagusta, minaret. Oblaganje minareta u gotičkom stilu je restauracija Georgea H. Everetta Jefferyja.]] Gornji dijelovi dvije kule katedrale pretrpjeli su zemljotrese, teško su oštećeni tokom osmanlijskog bombardovanja 1571. godine i nikada nisu popravljeni. Nakon što su Mlečani poraženi i Famagusta pala do augusta 1571. godine, Kipar je pao pod osmanlijsku kontrolu i katedrala je pretvorena u džamiju, preimenovanu u "Džamiju Svete Sofije u Maguzi".
Skoro svi kipovi, krstovi, vitraji, freske i slike su uklonjeni ili malterisani, kao i većina grobnica i oltara. Gotička struktura je ipak očuvana, a nekoliko grobnica se još uvijek može identificirati u sjevernom brodu.
Godine 1954. preimenovana je u Lala Mustafa-pašinu džamiju po komandantu osmanlijskog osvajanja 1570. godine - ozloglašena po jezivom mučenju Marka Antonija Bragadina, venecijanskog zapovjednika gradske tvrđave. Bragadin je predao grad nakon brutalne 10-mjesečne opsade u kojoj je 6.000 kršćanskih branilaca zadržalo vojsku od više od 100.000 Osmanlija.
Katedrala u Famagusti u književnosti
Katedrala u Famagusti pojavljuje se u nekoliko književnih djela, uključujući Kuraj italijanske spisateljice Silvije Di Natale, Izlazak sunca britanske autorice Viktorije Hislop i U potrazi za šest penija anglo-kiparskog autora Michaela Paraskosa.
Titanij
Titanij je hemijski element sa simbolom Ti i atomskim brojem 22. To je sjajni prelazni metal, srebrenaste boje, male gustoće ali veoma velike čvrstoće. Dosta je otporan na koroziju u morskoj vodi, zlatotopki i hloru.
Titanij se može legirati, između ostalih, i sa željezom, aluminijem, vanadijem i molibdenom, dajući vrlo jake ali lagahne legure pogodne za avionske i aeronautičke aplikacije (mlazne motore, rakete i svemirske letjelice), vojne i industrijske procese (hemikalije i petrohemikalije, tvornice za desalinizaciju, proizvodnju papira), kao i za brojne aplikacije u autoindustriji, prehrambenoj industriji, medicinskim protezama, ortopedskim implantatima, zubnim i endodontskim instrumentima, zubnim implantatima, sportskoj opremi, nakitu, mobilnim telefonima i drugim.
Dvije najkorisnije osobine ovog metala su otpornost na koroziju i najbolji odnos između čvrstoće i gustoće od bilo kojeg drugog metalnog elementa. U nelegiranom obliku, titanij je čvrst poput nekih vrsta čelika, ali je mnogo manje gustoće. Postoje dva alotropska oblika i pet prirodnih izotopa ovog elementa, od 46Ti do 50Ti, među kojim je 48Ti najrasprostranjeniji (73,8%). Iako imaju isti broj valentnih elektrona i nalaze se u istoj grupi periodnog sistema elemenata, titanij i cirkonij se znatno razlikuju po mnogim hemijskim i fizičkim osobinama.
Historija
Približno u isto vrijeme Franz-Joseph Müller von Reichenstein je dobio sličnu supstancu, ali je nije mogao identificirati. Oksid su ponovno otkrili 1795. godine, nezavisno jedan od drugog, pruski hemičar Martin Heinrich Klaproth u rutilu iz sela Boinka (njemački naziv nepoznatog toponima u Mađarskoj). Klaproth je otkrio da on sadrži novi element kojem je dao ime po Titanima iz grčke mitologije. Nakon što je čuo o Gregorovom ranijem otkriću, dobavio je uzorak manaccanita te potvrdio da i on sadrži metal titanij.
Trenutno poznati procesi za izdvajanje titanija iz raznih njegovih ruda su pretežno skupi i zahtijevaju mnogo rada. Nije moguće reducirati rudu zagrijavajući je sa ugljom (kao što se to radi sa željezom), jer se titanij spada sa ugljikom gradeći titanij-karbid. Čisti metalni titanij (99,9% čistoće) prvi je dobio Matthew A. Hunter 1910. godine pri Politehničkom institutu Rensselaer tako što je zagrijavao TiCl4 u prisustvu natrija pri temperaturi od 700–800 °C i visokom pritisku tokom serijske proizvodnje poznate kao Hunterov proces. Metalni titanij se nije koristio izvan laboratorije sve do 1932. kada je William Justin Kroll pokazao da se titanij može proizvesti redukcijom titanij-tetrahlorida (TiCl4) u prisustvu kalcija. Osam godina kasnije, on je poboljšao taj proces tako što je koristio magnezij ili čak kalij, pa je taj proces po njemu i dobio ime Krollov proces. Iako su nastavljena istraživanja o efikasnijim i jeftnijim procesima (kao što su FFC Cambridge, Armstrongov proces i dr), Krollov proces se i danas koristi za komercijalnu proizvodnju ovog metala.
thumb|180px|lijevo|"Titanijska spužva" napravljena Krollovim procesom Titanij veoma velikog stepena čistoće dobijen je u malim količinama kada su Anton Eduard van Arkel i Jan Hendrik de Boer otkrili jodid odnosno proces kristalne poluge 1925. godine, tako što su reakcijom sa jodom dobili pare koje su se raspale prevođenjem preko vrelog filamenta, dajući čisti metalni titanij.
Tokom 1950-ih i 1960-ih, Sovjetski savez je predvodio svijet u korištenju titanija u vojne svrhe, naročito za podmornice (klase podmornica "Alfa" i "Mike" - K-278 Komsomolets) kao dio sovjetskih hladnoratovskih vojnih programa. Počev od ranih 1950-ih, titanij se znatno počeo koristiti u vojnoj avioindustriji, u najvećoj mjeri za mlazne avione visokih performansi, na početku kod F-100 Super Sabre, zatim i aviona poput Lockheed A-12 te SR-71.
Prepoznavajući stratešku važnost titanija, Ministarstvo odbrane Sjedinjenih Američkih Država (DoD) podržalo je prvobitne napore njegove komercijalizacije. U doba Hladnog rata, američka vlada je titanij smatrala strateškim materijalom, te su ogromne zalihe titanijske "spužve" skladištene u Nacionalnom centru za skladištenje vojnog materijala, iz kojeg je veći dio zaliha izbačen tek 2000-ih. Prema podacima iz 2006. godine, najveći svjetski proizvođač ruska kompanija VSMPO-Avisma imala je približno 29% udjela u svjetskoj proizvodnji ovog metala. U 2015. titanijska "spužva" se proizvodila u šest zemalja svijeta (poredano po količini): Kina, Japan, Rusija, Kazahstan, SAD, Ukrajina i Indija.
Američka agencija za projekte naprednog istraživanja iz oblasti odbrane (DARPA) je 2006. dala poticaj konzorciju od dvije kompanije u visini od 5,7 miliona US$ u cilju razvitka novog proces dobijanja metalnog praha titanija. Pod visokim pritiskom i temperaturom takav prah se može koristiti za dobijanje snažnih ali vrlo lahkih predmeta, u rasponu od aeronautičkih komponenti, tenkovskih oplata te sirovina za hemijsku industriju.
Naučnici sa Američkog nacionalnog instituta za standarde i tehnologiju (NIST) i hemijske korporacije Afton su 2008. godine objavili rezultate istraživanja o dodavanju titanijevih spojeva u pogonska goriva, gdje ti spojevi grade slojeve otporne na habanje, reda veličine u nanometrima, na površinama osjetljivih dijelova motora, što implicira njihovu upotrebu kao pogodnu zamjenu za ranije spojeve, štetne po okolinu. Titanij je također i jedan od kandidata kojim bi se mogli zamijeniti otrovni spojevi fosfora, koji se nalaze u većini pogonskih goriva i maziva.
Fizičke
Kao metalni element, titanij je općepoznat po svom visokom omjeru između čvrstoće i gustoće. On je vrlo čvrst metal niske gustoće i relativno je duktilan (naročito u okruženju bez kisika), sjajan i metalno-bijele boje. Relativno visoka tačka topljenja titanija (viša od 1650 °C) čini ga korisnim vatrostalnim metalom. On je paramagnetičan i ima prilično nisku električnu i toplotnu provodljivost.
Titanij trgovačke (99,2% čist) čistoće ima apsolutni otpor izvlačenju od oko 434 MPa, što je približno jednako uobičajenim niskolegiranim čeličnim legurama, ali je od njih daleko lakši. Titanij ima oko 60% veću gustoću od aluminija, ali je više nego dvostruku jači od njega u usporedbi sa najčešće korištenom legurom aluminija 6061-T6. Određene legure titanija (npr. Beta C) dostižu zateznu čvrstoću od preko 1400 MPa. Međutim, on gubi čvrstoću ako se zagrijava iznad 430 °C.
Titanij nije čvrst kao neke vrste toplotno obrađenog čelika, nije magnetičan i vrlo slab je provodnik toplote i električne struje. Mašinska obrada titanija zahtijeva posebne mjere opreza, jer bi se materijal mogao oštetiti i izgrebati ako se ne koriste vrlo oštri alati i adekvatne mjere hlađenja. Kao i one napravljene od čelika, predmeti i strukture od titanija također imaju sličnu granicu zamora koja garantira dugovječnost u nekim aplikacijama. Njegove legure imaju daleko manju krutost od mnogih drugih strukturnih materijala poput legura aluminija ili karbonskih vlakana.
Metal je dimorfni alotrop sa heksagonalnom α formom koja se mijenja u prostornu-centriranu kubičnu (rešetkastu) β formu pri 882 °C. Specifični toplotni kapacitet α forme znatno se povećava kada se zagrijava do ove prelazne temperature ali iznad nje pada i ostaje približno konstantna za β formu bez obzira na temperaturu. Poput cirkonija i hafnija, postoje i omega faze, koje su termodinamički stabilne pri visokim pritiscima ali su metastabilne pri normalnom pritisku. Ova faza je obično heksagonalna (idealna) ili trigonalna (nepravilna) a smatra se da se javlja zbog mehkog longitudinalnog akustičnog fonona β faze uzrokujući propadanje (111) ravni atoma.
Hemijske
thumb|lijevo|[[Pourbaixov dijagram za titanij u čistoj vodi, perhlornoj kiselini ili natrij-hidroksidu ]] Poput aluminija i magnezija, metalni titanij i njegove legure se oksidiraju odmah nakon izlaganja kisiku iz zraka. Titanij vrlo lahko reagira sa kisikom iz zraka pri 1200 °C, dok pri 610 °C sa čistim kisikom nastaje titanij-dioksid. Međutim, on vrlo sporo reagira s vodom i zrakom na sobnoj temperaturi jer na njegovoj površini nastaje pasivni sloj oksida koji ostatak titanija štiti od daljnje oksidacije. Čim se taj zaštitni sloj formira, on je debeo tek 1 do 2 nm, ali postaje sve deblji te nakon približno četiri godine iznosi oko 25 nm.
Titanij je jedan od malobrojnih elemenata koji sagorijevaju u čistom gasovitom dušiku, s njim reagira pri 800 °C gradeći titanij-nitrid, koji uzrokuje krhkost. Zbog reaktivnosti sa kisikom, dušikom i nekim drugim gasovima, titanijski filamenti se koriste u sublimacijskim pumpama kao "hvatači" ovih gasova. Takve pumpe vrlo jeftino i efikasno omogućavaju postizanje izuzetno niskih pritisaka u sistemima sa ultravisokim vakuumom.
Izotopi
Prirodni titanij se sastoji iz pet stabilnih izotopa: 46Ti, 47Ti, 48Ti, 49Ti i 50Ti, od kojih je 48Ti najviše zastupljen (73,8%). Osim njih, otkriveno je 11 radioizotopa, među kojim je najstabilniji 44Ti sa vremenom poluraspada od 63 godine, zatim slijede izotopi 45Ti sa 184,8 minuta do poluraspada, 51Ti sa 5,76 minuta i 52Ti sa 1,7 minuta. Svi ostali radioaktivni izotopi raspadaju se za kraće od 33 sekunde, a većina kraće od pola sekunde.
Izotopi titanija imaju raspon atomskih težina od 39,99 u (40Ti) do 57,966 u (58Ti). Primarni način raspada kod izotopa lakših od najrasprostranjenijeg stabilnog, 48Ti, jeste elektronski zahvat dok je kod onih težih beta-raspad. Osnovni proizvod raspada kod izotopa lakših od 48Ti su izotopi elementa 21 (skandija) dok su osnovni proizvodi izotopa težih od 48Ti izotopi elementa 23 (vanadija). Titanij postaje radioaktivan nakon bombardiranja sa deuteronima, uglavnom emitirajući pozitrone i tvrde gama zrake.
Rasprostranjenost
Titanij je deveti element po rasprostranjenosti u Zemljinoj kori (oko 0,63% po masi) te sedmi metal po rasprostranjenosti. Prisutan je u vidu oksida u većini vulkanskih stijena, kao i sedimentima nastalih iz njih, zatim živim bićima i većini vodenih površina. Među 801 vrstom vulkanskih stijena koje je analizirao Američki geološki zavod, 784 vrste sadržavaju titanij. Njegov udio u zemljištu iznosi približno 0,5% do 1,5%.
Vrlo široko je rasprostranjen i javlja se uglavnom u mineralima anatasu, brukitu, ilmenitu, perovskitu, rutilu i titanitu. Među ovim mineralima, samo rutil i ilmenit imaju određeni ekonomski značaj, mada ih je dosta teško naći u visokim koncentracijama. U 2011. godini iskopano je oko 6 miliona tona rutila i 0,7 miliona tona ilmenita. Značajni depoziti ilmenita sa visokim udjelom titanija postoje u zapadnoj Australiji, Kanadi, Kini, Indiji, Mozambiku, Novom Zelandu, Norveškoj, Ukrajini i Južnoafričkoj Republici. U 2011. proizvedeno je oko 186 hiljada titanija u obliku metalne "spužve", uglavnom u Kini (60.000 t), Japanu (56 hiljada tona), Rusiji (40.000 t), SAD (32 hiljade tona) i Kazahstanu (20,7 hiljada tona). Ukupne rezerve titanija se procjenjuju na oko 600 miliona tona.
Koncentracija titanija u okeanu je oko 4 pikomola po litru. Pri 100 °C procjenuje se da je koncentracija titanija u vodi manja od 10−7 M uz pH vrijednost 7. Identitet iona titanija u vodenom rastvoru nije dovoljno poznat jer je on vrlo slabo rastvorljiv te za to ne postoje dovoljno osjetljive spektroskopske metode, međutim poznato je da je njegovo oksidacijsko stanje +4 stabilno u prisustvu zraka. Ne postoje dokazi da titanij ima neku biološku ulogu, mada su poznati rijetki organizmi koji akumuliraju velike koncentracije titanija u sebi.
Titanij je otkriven i u meteoritima a detektovan je i u Sunčevom spektru kao i zvijezdama M-klase (najhladniji tip) gdje je temperatura površine oko 3200 °C. Uzorci stijena donesenih sa Mjeseca tokom misije Apollo 17 imali su u sebi oko 12,1% TiO2. Također ga ima i u ugljenoj prašini, biljkama pa i u ljudskom tijelu. Samorodni titanij (čisto metalni) je veoma rijedak, a tek 2010. je priznat kao zaseban mineral.
Dobijanje
thumb|180px|desno|Titanij (mineralni koncentrat) thumb|180px|desno|Osnovni proizvodi od titanija: ploče, cijevi, prah i šipke Proizvodnja i prerada metalnog titanija odvija se u četiri osnovna koraka: redukcija titanijske rude u "spužvu", poroznu formu metala; topljenje "spužve" odnosno nje i osnovne legure koja gradi ingot; osnovna proizvodnja kada se ingot pretvara u osnovne proizvode valjaonice poput ploča, šipki, cijevi, poluga i slično, te sekundarna prerada kada se iz poluproizvoda dobijaju gotovi predmeti.
U posljednje vrijeme razvijen je metod serijske proizvodnje zvani FFC Cambridge proces, u kojem se koristi prah titanij-dioksida (rafinirani oblik rutila) kao sirovinska baza a dobija se metalni titanij u obliku spužve ili praha. Ovaj proces zahtijeva nekoliko koraka manje od Krollovog procesa i oduzima manje vremena. Ako se u procesu pomiješaju prahovi oksida, proizvod je legura.
Uobičajene legure titanij dobijaju se redukcijom. Primjeri takvih legura su kuprotitanij (reducira se rutil uz dodatak bakra), ferougljični titanij (reducira se ilmenit sa koksom u električnoj peći) te manganotitanij (rutil sa manganom ili njegovim oksidima).
NGC 616
NGC 616 je dvostruka zvijezda i nalazi se u sazviježđu Trokut. Prvo otkriće je napravio Heinrich Louis d'Arrest 14. augusta 1863. godine.
Najbliži NGC/IC objekti
Sljedeći spisak sadrži deset najbližih NGC/IC objekata.
Titanij
Dobijanje
Pored specifikacija određenih ASTM standardom, legure titanija se proizvode i u skladu sa američkim vojnim i svemirskim standardima (SAE-AMS, MIL-T), ISO standardima te specifikacijama karakterističnim za pojedine zemlje, kao i onima koje krajnji korisnici naruče za potrebe svemirskih programa, vojnih, medicinskih i raznih industrijskih aplikacija.
Prah titanija se proizvodi u procesu masovne proizvodnje, poznatog kao Armstrongov proces, sličnog Hunterovom procesu serijske proizvodnje. Toku gasa titanij-tetrahlorida se dodaje tok istopljenog metalnog natrija, proizvodi (so natrij-hlorid i čestice titanija) se filtriraju od viška natrija. Zatim se titanij odvaja od soli ispiranjem vodom. I natrij i hlor se mogu reciklirati u ovom procesu kako bi se preradilo više titanij-tetrahlorida.
Svo zavarivanje titanija se mora vršiti u inertnoj atmosferi argona ili helija da bi se on zaštitio od kontaminacije atmosferskim gasovima (kisikom, dušikom i vodikom). Ako dođe do kontaminacije dešava se niz pojava, poput krhkosti, čime se smanjuje integritet zavarenih površina i dovodi do mogućeg loma. Komercijalno čisti valjani proizvodi (limovi, ploče) se vrlo lahko proizvode, ali se pri njihovom dobijanju mora paziti da metal ima vrstu "pamćenja" te teži da se vrati u prvobitni oblik. Ovo je naročito uočljivo kod nekih vrlo čvrstih legura. Titanij se ne može lemiti prije nego što se obloži nekim metalom koji je lemljiv. Titanij se može mašinski obrađivati istim alatima koji se koriste za obradu nehrđajućeg čelika.
Upotreba
mini|250px|Lopatica kompresora načinjena od titanija mini|200px|Ručni sat sa titanijskom narukvicom i kućištem Legure titanija su veoma lahke i mehanički izdržljive, posebno na razvlačenje i zbog toga se koriste u avioindustriji, a također i za pravljenje bicikla i drugih sportskih sprava. Legure titanija imaju mnogo bolje osobine od legura aluminija, ali su od njih značno skuplje te su zbog toga manje zastupljene. U nehrđajućim čelicima, titanij onemogućava međukristalnu koroziju.
Legure na bazi titanija su sa oko 45€ po kilogramu znatno skuplje od superlegura. Zbog toga se one koriste samo u aplikacijama koje zahtjevaju najveće performanse:
mini|Avion [[Lockheed SR-71 je najvećim dijelom napravljen od titanija]]
Spojevi
thumb|lijevo|50px|Svrdlo obloženo TiN ([[titanij-nitridom)]] Oksidacijsko stanje +4 je dominantno u hemiji titanija, mada su poznati i spojevi oksidacijskog stanja +3. Obično titanij usvaja oktaedarsku koordinacijsku geometriju u svojim kompleksima, a tetraedarski TiCl4 je značajan izuzetak. Zbog tog visokog oksidacijskog stanja, spojevi titanija(IV) pokazuju visoki stepen kovalentnog vezivanja. Za razliku od većine drugih prelaznih metala, jednostavni vodeni Ti(IV)-kompleksi su nepoznati.
Oksidi, sulfidi i alkoksidi
Najvažniji oksid je TiO2, koji postoji u tri važna polimorfna oblika: anatas, brukit i rutil. Svi oni su bijele dijamagnetične supstance, mada neki mineralni uzorci mogu biti tamni (vidi rutil). Oni usvajaju polimerne strukture u kojima je atom titanija okružen sa drugih šest oksidnih liganada, povezanih na druge Ti centre.
Hrom
Hrom (, iz grčkog χρῶμα, chrṓma – boja) jest hemijski element sa simbolom Cr i atomskim brojem 24. Spada u prijelazne metale. U periodnom sistemu elemenata nalazi se u VIB grupi, zvanoj grupa hroma. Spojevi hroma imaju izrazito živopisne, različite boje, te se često koriste kao pigmenti u vještačkim bojama i lakovima.
Titanij
Oksidi, sulfidi i alkoksidi
Pod pojmom "titanati" obično se smatraju spojevi titanija(IV), a njihov predstavnik je barij-titanat (BaTiO3). Sa strukturom perovskita, ovaj materijal ima piezoelektrične osobine te se koristi kao pretvarač za pretvaranje zvuka u elektricitet i obrnuto. Mnogi minerali spadaju u titanate, npr. ilmenit (FeTiO3). Zvjezdasti safiri i rubini pokazuju svoj asterizam (odsjaj u obliku zvijezde) zbog prisustva nečistoća titanij-dioksida u njima. Poznati su raznovrsni reducirani oksidi titanija. Ti3O5, opisan kao vrsta Ti(IV)-Ti(III) spoja, jeste ružičasti poluprovodnik dobijen redukcijom TiO2 sa vodikom pri visokim temperaturama, a našao je industrijsku primjenu u slučajevima kada je potrebno da površina bude prekrivena parama titanij-dioksida. Ovaj spoj isparava u vidu čistog TiO, dok, za razliku od njega, TiO2 isparava u vidu mješavine oksida te se taloži u sloju koji ima varijabilan indeks prelamanja. Također je proučavan i spoj Ti2O3, sa strukturom korunda te TiO sa strukturom kamene soli, mada je ona često nestehiometrijska.
Hrom
Historija
thumb|lijevo|[[Louis-Nicolas Vauquelin, naučnik koji je prvi dobio elementarni hrom]] Soli hroma koristile su se još u za vrijeme cara Qin Shi Huanga u drevnoj Kini da bi se poboljšao kvalitet i postojanost bronzanih mačeva. Godine 1761. njemački geolog Johann Gottlob Lehmann otkrio je narandžasto-crveni mineral na Uralu koji se sastojao iz olovo-hromata (PbCrO4), a nazvao ga je crvena olovna ruda. Budući da ga je identificirao kao spoj olova, željeza i selena, hrom je ostao neotkriven. Peter Simon Pallas primijetio je 1770. u istom području crveni olovni mineral, koji je zbog njegove crvene boje nazvao krokoit (grč. κρόκος /krókos/ - šafran). Vrlo brzo porasla je upotreba crvene olovne rude kao pigmenta. Sjajna žuta boja, koja se dobijala iz krokoita, hrom-žuta, kasnije je postala boja i simbol poštanske službe u gotovo cijeloj Evropi (poštanska žuta).
Titanij
Oksidi, sulfidi i alkoksidi
Alkoksidi titanija(IV), dobijeni reakcijom TiCl4 sa alkoholima, su bezbojne supstance koje prelaze u diokside njihovom reakcijom sa vodom. Oni su industrijski korisni za procese gdje se treba nanijeti sloj čvrstog TiO2 putem sol-gel procesa. Titanij-izopropoksid se koristi u sintezama hiralnih organskih spojeva pomoću asimetrične katalitičke epoksidacije.
Hrom
Historija
Godine 1797. Louis-Nicolas Vauquelin dobio je hrom(III)-oksid Cr2O3 iz krokoita i hlorovodične kiseline. Godinu kasnije izdvojio je elementarni hrom, djelomično čist, redukcijom iz hrom(III)-oksida i drvenog uglja. Ovaj novoizolirani element dobio je ime hrom (izvedeno iz grčkog χρῶμα chrṓma - boja), zbog raznolikosti boja njegovih soli u različitim oksidacijskim stanjima. Tragove novog elementa Vauquelin je uspio dokazati čak i u dragom kamenju, poput rubina i smaragda.
Titanij
Oksidi, sulfidi i alkoksidi
Titanij gradi brojne vrste sulfida, međutim jedino za TiS2 postoji određeni naučni i ekonomski interes. On usvaja slojevitu strukturu a koristi se kao katoda u razvoju litijskih baterija. Pošto je ion Ti(IV) tvrdi kation, sulfidi titanija su nestabilni i obično hidroliziraju do oksida uz otpuštanje vodik-sulfida.
Hrom
Historija
U 19. vijeku spojevi hroma pretežno su korišteni kao pigmenti boja i za mineralno štavljenje. Krajem 20. stoljeća hrom i spojevi hroma gotovo su u potpunosti korišteni za pravljenje legura otpornih na koroziju i visoku temperaturu (hromiranje i hromov čelik).
Titanij
Nitridi i karbidi
thumb|lijevo|100px|Titanijevi(III) spojevi su karakteristično ljubičasti, kao što to pokazuje ovaj vodeni rastvor [[titanij-trihlorida.]] Titanij-nitrid (TiN) ima ekvivalent tvrdoće uporediv sa safirom i karborundom (9,0 na Mohsovoj skali), te se često koristi za oblaganje alata za rezanje ili bušenje, poput svrdla. Zbog zlatnog odsjaja koristi se i u dekorativne svrhe, a kao izolatorski metal u proizvodnji poluprovodnika. Titanij-karbid, koji je također izuzetno tvrd, našao je primjenu u proizvodnji alata za sječenje i za oblaganje.
Hrom
Osobine
mini|lijevo|Hrom Hrom je srebrnobijeli metal, otporan na koroziju, te u prisustvu zraka ne tamni. U elementarnom je stanju mehak, lahko se oblikuje i kuje. On je antiferomagnetičan s Néelovom temperaturom od 311 K. Otapa se u hlorovodičnoj i sumpornoj kiselini nakon određenog vremena, te iz njih istiskuje vodik nakon što se s njegove površine otopi zaštitni sloj. Ne otapa se u zlatotopki ni u dušičnoj kiselini. Najčešća oksidacijska stanja hroma jesu +2, +3 i +6, među kojima je +3 najstabilnije.
Cr(II) nestabilan je s konfiguracijom d4. Kod ove konfiguracije javlja se Jahn-Tellerov efekt. Iz tog razloga kompleksi sa Cr(II) često su koordinirani kvadratno ili razbijeno oktaedarski. Rastvori Cr2+ iona stabilni su samo kad se dobijaju iz najčišćeg hroma dobijenog putem elektrolize. Spojevi Cr(II) snažna su redukcijska sredstva.
Titanij
Organometalni kompleksi
Zbog svoje važne uloge kao polimerizacijski katalizatori, spojevi titanija sa Ti-C vezama su vrlo detaljno proučavani. Među najčešćim organotitanijskim kompleksima je titanocen-dihlorid ((C5H5)2TiCl2). Slični spojevi su i Tebbeov i Petasisov reagens. Titanij gradi i karbonilne komplekse kao što je naprimjer titanocen-dikarbonil (C5H5)2Ti(CO)2.
Hrom
Osobine
Cr3+ najstabilniji je oblik hroma. To se objašnjava putem teorije kristalnog polja, po kojoj su pri d3 konfiguraciji sve t2g orbitale zaposjednute samo jednim neuparenim elektronom. Ovakva konfiguracija energetski je posebno povoljna i zbog toga i stabilna.
Titanij
Biološki značaj
Neke vrste gljivica poput Marasmius oreades i Hypholoma capnoides mogu biološki konvertirati titanij u zemljištima gdje se on nalazi kao zagađivač.
Košarka na Olimpijskim igrama 1976.
Košarka na Olimpijskim igrama u Montrealu 1976. godine uključivala je takmičenja u muškoj, ali po prvi puta, na Olimpijskim igrama, i u ženskoj konkurenciji.
Hrom
Izotopi
Hrom koji se nalazi u prirodi sastavljen je iz tri stabilna izotopa: 52Cr, 53Cr i 54Cr, među kojima je 52Cr najviše zastupljen (83,789% od prirodnog hroma). Osim njih, otkriveno je ukupno 19 radioaktivnih izotopa, među kojima je najstabilniji izotop 50Cr s vremenom poluraspada od više od 1,8 × 1017 godina, te izotop 51Cr s vremenom poluraspada od 27,7 dana. Svi ostali radioizotopi imaju vremena poluraspada kraća od 24 sata, a većina njih kraća i od 1 minute. Hrom ima i 2 nuklearna izomera.
Titanij
Biološki značaj
Titanij nije otrovan čak i u većim količinama, te ne igra nikakvu biološku ulogu unutar čovjekovog organizma. Procjenjuje se da čovjek svaki dan prosječno unese u organizam oko 0,7 mg titanija, od čega većina prođe kroz tijelo bez apsorbovanja u tkiva. Međutim, ponekad se može bioakumulirati u tkiva koja sadrže silicij-dioksid. Jedna studija navodi da postoji moguća povezanost između titanija i sindroma "žutih noktiju". Nepoznati mehanizam u biljkama može iskorištavati titanij za simuliranje proizovdnje ugljikohidrata i potpomoći njen rast. Ovo može objasniti zašto većina biljaka sadrže oko 1 ppm titanija, dok neke od njih koje se koriste u ishrani imaju do 2 ppm. Kopriva i preslica mogu sadržavati i do 80 ppm titanija. U vidu praha ili u obliku metalnih opiljaka, titanij može predstavljati značajnu opasnost od požara, a pri zagrijavanju u prisustvu zraka, i opasnost od eksplozije. Voda i ugljik-dioksid nisu pogodni za gašenje vatre uzrokovane titanijom, nego se moraju koristiti suha praškasta sredstva D klase.
Vanjski linkovi
🇵🇸
Hrom
Rasprostranjenost
thumb|lijevo|Svjetska proizvodnja hroma po godinama Međunarodna mineraloška organizacija (IMA) priznala je hrom kao mineral (sistematika po Strunzu: 1.AE.05 odnosno po starijoj oznaci I/A.06-10), međutim u prirodi se on vrlo rijetko javlja kao samorodan. Do danas je poznato samo 10 mjesta gdje se može pronaći samorodni hrom. Zbog toga se najveći dio hroma može naći isključivo u obliku spojeva kao dio minerala hromita (željezno-hromova ruda) FeCr2O4 u kojem se udio hroma kreće oko 46% u površinskim kopovima, te nešto manje u jamskim kopovima. Osim njega, postoje i minerali koji sadrže mnogo više hroma, poput ferohromida (oko 87% hroma) i grimaldiita (oko 61% hroma), ali se ti minerali javljaju mnogo rjeđe i u manjim količinama u odnosu na hromit. Po podacima iz 2010, bila su poznata 103 minerala koja sadrže hrom.
Po podacima iz 2003, Južnoafrička Republika proizvodila je oko 50% ukupne svjetske proizvodnje hroma. Osim nje, značajni proizvođači hroma jesu Kazahstan (15,2%), Indija (12,1%), Zimbabve (3,7%) i Finska (3%). Po podacima ICDA iz 2006, Južnoafrička Republika proizvela je 36% svjetske proizvodnje hroma, Indija 19%, Kazahstan 17%, a Brazil, Zimbabve, Turska i Finska zajedno 13%. Tokom Drugog svjetskog rata Turska je bila najvažniji izvoznik hroma za nacističku Njemačku.
Godine 2000. u svijetu je iskopano oko 15 miliona tona rude hromita namijenjenog tržištu. Od te količine dobijeno je oko 4 miliona tona ferohroma, čija je tržišna vrijednost procijenjena na oko 2,5 milijardi američkih dolara. Metalni hrom vrlo se rijetko može naći na nalazištima. U rudniku Udačna u Rusiji pronađena je rudna žila kimberlita, koji sadrži, između ostalog, dijamante. U njegovoj reduciranoj matrici stvaraju se dijamanti i zaostaje metalni hrom.
Dobijanje
Iskopana ruda hroma se najprije oslobodi grubih nečistoća, zemlje i kamenja. U drugom koraku slijedi proces oksidiranja pri temperaturi od oko 1200 °C do hromata:
Natrij-hromat ekstrahira se pomoću vrele vode, te se sa sumpornom kiselinom prevodi u dihromat:
Na kraju procesa slijedi aluminotermijska redukcija hrom(III)-oksida do metalnog hroma:
thumb|150px|lijevo|Čisti komad hroma, dobijen aluminotermijskom redukcijom Hrom se ne može dobiti iz oksidirane rude redukcijom s ugljem jer takvom reakcijom nastaje hrom-karbid. Čisti hrom zbog toga se dobija elektrolitičkim izdvajanjem iona Cr3+ iz rastvora sumporne kiseline. Odgovarajući rastvori dobijaju se rastvaranjem hrom(III)-oksida ili ferohroma u sumpornoj kiselini. Ferohrom kao polazni materijal u proizvodnji hroma se dobija uz prethodno odstranjivanje željeza. Hrom visoke čistoće može se dobiti daljnjim koracima čišćenja u tzv. Van Arkel–de-Boerovom procesu. Ferohrom se dobija redukcijom hromita u lučnoj peći na temperaturi od oko 2800 °C.
Upotreba
Hrom i spojevi hroma koriste se u razne svrhe, u kojima se traži otpornost materijala: thumb|desno|Hromirana felga od lahkih metala: omiljena je naročito kod osoba koje se bave preuređenjem automobila (tjuniranjem)
Spojevi
Hrom-oksid zelena (Cr2O3) koristi se kao emajl-boja i za bojenje stakla (zelene boce). Naziva se još i kelnska zelena. Nju treba razlikovati od otrovne hrom-zelene. Hrom-žuta (olovo(II)-hromat) služila je ranije kao sjajni žuti pigment (poštanska žuta). Zbog velike otrovnosti, danas je ona gotovo u potpunosti zamijenjena organskim pigmentima. U analitici se koristi za jodometrijsko određivanje olova.
Hrom-žuta, koja je primjenu našla kao umjetnička boja, po hemijskom je sastavu olovo-sulfat ili olovo-hromat, u zavisnosti od načinu proizvodnje (2 PbSO4 · PbCrO4). Pigment je otkrio Louis-Nicolas Vauquelin 1809, a od 1820. proizvodi se komercijalno. Hrom-žuta ima izrazito veliku pokrivnu moć. Njena stabilnost zavisi od nijanse i tona. U tehnici uljanih slika u slikarstvu danas se gotovo ne upotrebljava. Međutim, poznato je da je Vincent van Gogh koristio hrom-žutu u svojim djelima, između ostalih, i za poznatu sliku Suncokreti, naslikanu u tehnici ulje na platnu. Ova slika danas ne izgleda identično kako je prvobitno naslikana jer je došlo do gubljenja originalnih nijansi žute.
Međutim, danas je hrom-žuta jedna od najvažnijih boja koje se upotrebljavaju za analizu falsifikata starih slika.
Hrom-dioksid (hrom(IV)-oksid, CrO2) jest crni feromagnetni prah, koji se koristi za izradu magnetnih traka sa boljim odnosom signal–šum od konvencionalnih magnetnih traka na bazi željezo(II,III)-oksida, jer hrom dioksid posjeduje višu koercitivnost.
Hromna kiselina sa hipotetskom hemijskom strukturom H2CrO4 postoji isključivo u razrijeđenom vodenom rastvoru. Ona je izuzetno otrovna. Kao anion, postoji u nekim hromatima i dihromatima.
Anhidrid hromne kiseline, vrlo otrovni hrom(VI)-oksid (CrO3) ponekad se naziva i hrom-trioksid.
Narandžasto obojeni i vrlo otrovni kalij-dihromat (K2Cr2O7) snažno je oksidacijsko sredstvo. U rastvoru sumporne kiseline može vrlo lahko pretvoriti primarne alkohole u odgovarajuće aldehide, što se može iskoristiti za dokazivanje alkohola u dahu (alkotestovi). U laboratorijskoj oblasti on se koristi u obliku hrom-sumporne kiseline za čišćenje laboratorijskog stakla i aparata. U kontaktu s ionima hlora nastaje isparljivi hromil-hlorid (CrO2Cl2), koji je i kancerogen. Kalij-dihromat se pored toga koristi kao sredstvo za titraciju, kao i za fiksiranje boja u industrijskoj proizvodnji. Kalij-dihromat, kao i također vrlo otrovni amonij-dihromat [(NH4)2Cr2O7], jesu supstance osjetljive na svjetlost u ranim oblicima fotografije u obliku slojeva hromovog želatina.
Hromit (ruda željeza i hroma – FeCr2O4) koristi se za pravljenje kalupa za pečenje cigli (opeka).
Ostali spojevi hroma jesu: hrom(III)-hlorid, hrom(III)-jodid, hrom(III)-fluorid, hrom(III)-sulfat, kalij hrom(III)-sulfat, hrom(III)-nitrat, hrom(III)-hidroksid, hrom(II)-hlorid, hrom(IV)-fluorid, hrom(V)-fluorid, kao i razni drugi hromati.
Biološki značaj
Uloga hroma Cr(III) (iona Cr3+) u čovjekovom organizmu donekle je kontroverzna i predmet je naučnih rasprava. Postoje određeni dokazi da hrom(III) može imati određeni značaj u razmjeni ugljikohidrata i masti kod sisara. Međutim, ove naznake danas se ponovno proučavaju. Ranije indicije, koje su pokazivale da omiljeni dodatak prehrani u vidu hrom(III)-pikolinata ima blagotvoran utjecaj na ljudski organizam, kasnije studije nisu potvrdile. U jednoj studiji provedenoj na jajnim ćelijama kineskog hrčka uočeno je da je hrom(III)-pikolinat mutagen i da može izazvati rak.
Trenutni podaci koji su na raspolaganju naučnicima pokazuju da je gotovo nemoguće da neka osoba trpi zbog nedostatka hroma u ishrani. Čak ni veće doze hroma(III) vrlo teško mogu izazvati toksičnost, a proizvod rastvaranja hrom(III)-hidroksida ekstremno je nizak (6,7 · 10−31). Smatra se da je to iz razloga jer se on vrlo teško apsorbira iz ljudskih crijeva. U SAD-u je smanjena preporučena dnevna količina unosa hroma u organizam sa 50–200 µg na 35 µg za odrasle muškarce, te na 25 µg za odrasle žene.
NGC 3776
NGC 3776 (također poznat kao PGC 36048) je spiralna galaksija koja je udaljena oko 521 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Djevica. Najveći prečnik je 0,30 (46 hiljada sg) a najmanji 0,2 uglovnih minuta (30 hiljada sg). Prvo otkriće je napravio Ormond Stone 1886. godine.
Hrom
Biološki značaj
Spojevi hroma(VI) izuzetno su otrovni. Oni se smatraju mutagenim i oštećuju DNK. Oni putem disajnih organa dospijevaju u tijelo i oštećuju plućno tkivo. Osobe koje su bile hronično izložene ovim spojevima imaju povećan rizik za nastanak raka pluća. Otrovni utjecaj pritom raste s nerastvorljivošću soli hroma(VI). Direktive Evropske unije značajno ograničavaju upotrebu hroma(VI) u Evropskoj uniji.
Vanjski linkovi
🇵🇸
Jugoton
mini|desno|300px|Karakteristični logo Jugotona na naljepnici sa cijenom Jugoton je prva i najveća diskografska kuća, na prostorima bivše Jugoslavije, koja je bila smještena u Zagrebu. Osnovana je 10. jula 1947.
Historija
Prvu ploču izdaju 1947. godine, singlica pod kataloškim brojem "J-1001", na kojoj se nalaze dvije dalmatinske kompozicije "Ti tvoji zubići" i "Jedan mali brodić" u izvedbi "Zagreb Male Quinteta". Kuća već prve godine proizvodi 33.000 gramofonskih ploča. U proizvodnju gramofonskih ploča od vinila (25 centimetarski LP) ulaze 1956. Iste godine izdaju ploče sa narodnim muzičkim sadržajem i prvu solističku ploču zabavne muzike koja je nosila naslov "Pjeva vam Ivo Robić".
Godine 1957. počinju sa izdavanjem singlova (45 okretaja u minuti) i EP-a (33 okretaja i više mjesta na ploči za duže kompozicije). Godine 1958. su izdali preko 500.000 ploča i proizveli prvu ploču sa stereo zvukom, naslov "Tam kjer murke cveto" kvinteta Avsenik.
Godine 1960. Jugoton proizvodi preko 1.400.000 ploča, a zagrebački RIZ (Radio Industrija Zagreb) proizvodi 100.000 gramofona, na lokaciji Dubrava (Zagreb), postavljaju kamen temeljac za novi Jugotonov pogon. Pogon sa radom počinje 23. oktobra 1963, a već tada proizvode 10.000.000 gramofonskih ploča na godinu. Jugoton je do otvaranja pogona proizvodio galanteriju i kozmetičku ambalažu, a puni naziv kompanije je bio "Tvornica gramofonskih ploča i pribora, te galanterije iz plastičnih masa".
Jugoton potpisuje licencne ugovore sa diskografskim kućama "RCA Victoria", njemačkom kompanijom "Polydor" i britanskom "Decca" i počinje sa objavljivanjem aktuelnih svjetskih izdanja poput Little Richarda i Elvisa Presleya koji su bili jedni od pionira rock and rolla, ali i brojna druga izdanja od raznih izvođača kao: The Beatles, Rolling Stones, Madonna, U2, David Bowie, Eurythmics, Kate Bush, Public Image Limited, Kraftwerk, Queen, Deep Purple, Pink Floyd, Iron Maiden i mnogih drugih.
Jugoton je objavio mnoge albume od popularnih sastava sa teritorije bivše Jugoslavije, Bijelog dugmeta, Azre, Električnog orgazma, Idola, Haustora i veliki broj od Leb i Sola, međutim prvi domaći rock album (LP) bio je "Naši dani" od zagrebačkog sastava Grupa 220 objavljen u novembru 1968.g. Krajem '60-ih produkcija domaćih albuma nije velika, nego tek početkom '70-ih kada izlaze albumi Drage Mlinareca kao soliste (1971.) i sastava YU grupa (1972.) i Time (1972.). Najprodavaniji solista bio je Mišo Kovač, a najprodavaniji sastav su bili Novi fosili.
Nakon raspada Jugoslavije, Jugoton mijenja ime u Croatia Records.
Goran Karan
mini|Goran Karan Goran Karan (rođen 2. aprila 1964) hrvatski je pjevač zabavne muzike. Početkom 1980-tih počinje se baviti stvaranjem kompozicija u grupama "Epicentar", "Zippo", "Big Blue". Godine 1995. kao vokalni solist grupe "Big Blue" dobija nagradu za rock-hit godine - "Priznaj mi". Iste godine dobija glavnu ulogu u mjuziklu "Sarajevski krug". Album "Sarajevski krug", kao i prvi album grupe "Big Blue", izdani su na hrvatskom i engleskom jeziku, uz mnoge koncerte u Austriji, Njemačkoj, Italiji, Francuskoj, te tri gostovanja u Sjedinjenim Američkim Državama. Početkom 1997. godine Goran Karan započinje solo karijeru, a 1998. osvaja "Zadarfest" s pjesmom "Kazna mi je sto te ljubim". Krajem 1998 godine u Beču nastupa u glavnoj muškoj ulozi u mjuziklu "Rock It" u pozorištu "Ronacher" u bečkoj produkciji sastavljenoj od osam najpopularnijih mjuzikla od kraja 1960-tih godina pa do danas: "Jesus Christ Superstar", "Grease", "Hair", "Tommy", itd.
Goran Karan 1999. objavljuje svoj prvi solo album, "Kao da te ne volim", koji je rezultat saradnje s proslavljenim splitskim kompozitorom Zdenkom Runjićem. Ploča je bila najprodavanija te godine u Hrvatskoj i postala je platinasta. Iste godine pobjeđuje na najprestiznijem hrvatskom festivalu "Melodije hrvatskog Jadrana" s Runjićevom pjesmom "Prozor kraj đardina". U anketi "Slobodne Dalmacije" proglašen je "Pjevačem godine", kao i u izboru i glasanjima brojnih drugih listova i radio stanica u Hrvatskoj. Pjesma "Lipa si, lipa" pobijedila je na festivalu "Hit ljeta" u Puli.
Goran Karan do sada je imao niz značajnijih koncerata. Sa "Sarajevskim krugom" nastupio je osam puta u Koncertnoj dvorani "Vatroslav Lisinski" u Zagrebu, dva puta u "Posthofu" u Linzu i u "Theater an der Wien" u Beču. Vrlo uspješno nastupa kao samostalni izvođač, te je zbog velikog interesa u februaru i martu 2000. godine održao četiri velika solistička koncerta u Koncertnoj dvorani "Vatroslav Lisinski". Televizijska snimka koncerta na splitskom Peristilu (ljeto 1999. godine) nominirana je za svjetski TV festival "Zlatna ruža Montreauxa". U junu 2000. godine Goran je održao uspješnu turneju na zapadnoj obali Sjedinjenih Država, a kraj turneje, "Kao da te ne volim", obilježio je spektakularnim koncertom na Trgu bana Josipa Jelačića u Zagrebu, kojeg je snimala Hrvatska radiotelevizija.
Na "Dori" 2000. s pjesmom "Kad zaspu anđeli" Goran Karan osvaja prvo mjesto i na takmičenju "Eurosong" za pjesmu Eurovizije u Stokhlomu zastupa Hrvatsku gdje osvaja deveto mjesto. Prestižna diskografska nagrada "Porin" 2000 pripala mu je tri puta i to za "Najbolji album zabavne muzike", za "Najbolju mušku vokalnu izvedbu" i "Najbolju vokalnu saradnju" (duet s Oliverom Dragojevićem).
Za novu diskografsku kuću "Cantus" u julu 2000. godine Karan izdaje promotivni singl s pjesmom "Ja sam samo vagabundo", s kojom nastupa na festivalu "Melodije hrvatskog Jadrana" 2000. i osvaja nagradu "Zlatni galeb". Krajem jula iste godine objavljuje svoj drugi samostalni album pod nazivom "Vagabundo". Na njemu je s kompozitorom Zdenkom Runjićem okupio istu "pobjedničku" ekipu saradnika kao i na prvom albumu te je album ubilježio platinasti tiraž. Iste godine je nastupao na "Zagrebfestu", održati turneje po Hrvatskoj (s posebnom serijom koncerata "Vagabundo" u pozorišnim kućama), Sloveniji (također s pozorišnim koncertima), Švicarskoj, Njemačkoj, Francuskoj i Slovačkoj.
U 2001 godini album "Vagabundo" bilježi uspjehe u Turskoj, izdan je u izvornoj verziji, a kompozicija "Stay With Me" ("Ostani" u engleskoj verziji) zauzima prva mjesta na turskim top ljestvicama. Krajem godine Karan je boravio u Turskoj gdje je imao nekoliko nastupa u sklopu promotivne turneje; na izboru Ford Super model of the year, u turskoj verziji BIG BROTHER SHOW. Nastupi su izuzetno medijski popraćeni, intervjui za 10 TV stanica kao i za časopis Cosmopoliten. Nakon uspjeha u Turskoj pjesma "Stay With Me" doživjela je mnoge obrade u svijetu (Južna Koreja, Njemačka).
Novi album s najvećim hitovima i dvjema novim kompozicijama, "Dalmatinske suze", objavio je krajem juna 2001. godine. Ploča je prodana u zlatnom tiražu, a sa naslovnom pjesmom je osvojio nagradu "Zlatni galeb" na "Melodijama hrvatskog Jadrana" 2001 godine.
Krajem juna 2002. godine Karan sa naslovnom pjesmom sa novog albuma (koji je izašao u augustu 2002. godine) "AHOJ", pobjeđuje na "Melodijama hrvatskog Jadrana". U jesen 2002. nastupa u Turskoj na internacionalnom festivalu mediteranske pjesme "Megahit" sa engleskom verzijom pjesme "Potonut ću u mrak" i osvaja drugo mjesto.
2003. godina je započela sa turnejom po Kanadi, zatim je slijedila turneja po Australiji i Novom Zelandu, te priprema naslovne uloge u hrvatskom mjuziklu Zdenka Runjića "Grgur".
U 2004. godini na Splitskom festivalu osvaja drugu nagradu stručnog žirija sa pjesmom "Pristajem na sve", na internacionalnom festivalu "Sunčane skale" u duetu sa Ivanom Banfić i pjesmom "Ljubav trebam svaki dan" osvaja drugo mjesto, a na "Ohridfestu" pripala mu je prva nagrada za pjesmu "Svit je luda balota".
2005. godina Karan potpisuje ugovor s diskografskom kućom Menart za koju iste godine objavljuje svoj četvrti studijski album, "Od srca do usana", sa 16 kompozicija. Album je najavljen uspješnim singlom "Bijele zastave" kojeg je Goran izveo na Dori 2005. Uslijedilo je učešće na Splitskom festivalu sa pjesmom "Ružo moja bila" s kojom je Karan pobijedio i osvojio Grand Prix. Uporedo s izlaskom albuma, Goran je započeo i humanitarnu akciju "Od srca do usana" s kojom još uvijek obilazi domove za nezbrinutu djecu.
Goran dalje nastavlja redati nove singlove koji su se našli na njegovom petom studijskom albumu koji je objavljen u proljeće 2007. godine. Finale HRF-a 2006 osigurava mu kompozicija 'Ovo srce'. Ponovni uspjeh postiže i na Festivalu zabavne muzike Split '06 s pjesmom 'Da me pojubiš' kojoj je pripalo Srebreno jedro publike u Superfinalu festivala. Pjesma 'Dite jubavi', inače duet s mladim opernim umjetnikom Sašom Jakelićem, na 9. po redu festivalu Dalmatinske šansone u Šibeniku 2006. dobila je Prvu nagradu publike i ponovno Karan vratila na vrhove domaćih top lista.
Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima 2006.
Svjetsko prvenstvo u skijaškim letovima 2006. održano je od 12. do 15. januara na letaonici Kulm u austrijskom Tauplitzu. To je bio četvrti put da Kulm organizira SP nakon 1975, 1986. i 1996. Najduži let na prvenstvu ostvario je Thomas Morgenstern (210,5 m). Međutim, to mu nije bilo dovoljno za pobjedu.
Zemlje učesnice
Ukupno su učestvovala 52 takmičara iz 17 država (u zagradama je broj skakača iz svake države posebno):
Nakon kvalifikacija 12. januara startna lista smanjena je na 40 skakača iz 14 država. Nakon prve serije ostalo je 30 skakača iz 11 država. U ekipnom takmičenju nastupilo je 9 država.
Todorići (Trebinje)
Todorići su naseljeno mjesto u gradu Trebinju, Bosna i Hercegovina.
Velika nagrada Abu Dhabija
Velika nagrada Abu Dhabija je auto utrka Formule 1. Prvi se put održala 1. novembra 2009. godine.
Višestruki pobjednici (vozači)
Podebljani vozači su i dalje aktivni u takmičenju Formule 1.
Višestruki pobjednici (konstruktori)
Podebljani konstruktori su i dalje aktivini u takmičenju Formule 1
Višestruki pobjednici (motori)
Podebljani motori su i dalje aktivini u takmičenju Formule 1
Ljuta (Konavle)
Ljuta je naseljeno mjesto u sastavu općine Konavle, Dubrovačko-neretvanska županija, Republika Hrvatska.
Stanovništvo
Na popisu stanovništva 2021. godine, Ljuta je imala 183 stanovnika.
Popis 1991.
Na popisu stanovništva 1991. godine, naseljeno mjesto Ljuta je imalo 214 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava:
IC 62
IC 62 (također poznat kao MCG 2-3-21, PGC 3507 i UGC 606) je spiralna galaksija koja je udaljena oko 533 miliona sg od Zemlje i nalazi se u sazviježđu Ribe. Najveći prečnik je 0,90 (139 hiljada sg) a najmanji 0,6 uglovnih minuta (93 hiljade sg). Prvo otkriće je napravio Stephane Javelle 2. decembra 1893. godine.
Nina Ditmajer
thumb|mini|right|Nina Ditmajer (2014.)
Ljepilo
mini|desno|250px|Nitrocelulozno ljepilo izvan pakovanja.
Nina Ditmajer
Nina Ditmajer (rođena 26. mart 1988. u Mariboru) jest slovenska istraživačica i historičarka slovenske književnosti.
Arapi
Arapi ( ʻarab) su semitski narod koji je većim dijelom nastanjen na Bliskom Istoku i u Sjevernoj Africi. Podaci o broju Arapa su različiti jer postoje tri klasifikacije pripadnosti arapskom narodu: prema politici, jeziku i porijeklu. U zavisnosti koja se od ove tri klasifikacije koriste, zavisi i ukupan broj Arapa. Najčešća je klasifikacija prema maternjem jeziku, tj. prvom jeziku kojim se služe i prema toj klasifikaciji Arapa je oko 300 miliona. Arapi govore arapskim jezikom i koriste se arapskim pismom.