cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Inizi an Eostig
Inizi an Eostig (Nightingale Islands e saozneg), a zo un enezeg a deir enezenn, e Meurvor Atlantel ar Su, lodenn eus inizi Tristan da Cunha.
An teir enezenn
Bez' ez int: Nightingale Island, Middle Island ha Stoltenhoff Island.
Melestradurezh
E dalc'h ar Rouantelezh-Unanet emañ an inizi, e gouarnerezh Saint Helena, Ascension ha Tristan da Cunha. Didud int.
Tripoli (Libia)
[[Skeudenn:Photo 091 1200x673.jpg|thumb|right|400px|Tripoli (Photo: Patrick-André Perron) ]] right|Map showing municipality right|thumb|200px|Tripoli Tripoli (arabeg: طرابلس Tarābulus) eo kêr-benn Libia. Brasañ kêr ar vro eo gant 2 000 000 a dud o chom enni.
Vogalenn
Ur vogalenn a zo ur sonenn implijet e yezhoù ar bed. Disheñvel eo rummad ar vogalennoù diouzh hini ar c'hensonennoù dre ma vez leusket an aer da redek en un doare frank kentoc'h evit strishaat pe serriñ trakt ar vouezh.
Peurliesañ e vez kavet ur vogalenn e kreiz ur silabenn keit ha ma vez kavet ar c'hensonennoù pe e penn pe e lost ur silabenn.
Perzhioù ar vogalennoù
Vogalennoù disheñvel a vez produet dre lakaat an teod e lec'hioù disheñvel e-barzh ar genoù. Rannet e vez toull ar genoù hervez tri ment pennañ.
En daolenn-mañ da heuilh e vez diskwelet penaos e renker ar vogalennoù hervez o ferzhioù distagadur pennañ. (Pa weler vogalennoù par-ha-par ez eo plaen an hini gentañ ha ront eben).
Perzhioù pennañ
Vogalennoù digor ha vogalennoù serr (Ment a-serzh)
Anacapri
Anacapri a zo ur gumun ag Italia, en Enez Capri, e meurgêr Napoli, e rannvro Campania.
Vogalenn
Uhelder ur vogalenn a denn da begen tost emañ an teod da doenn ar genoù. Er vogalennoù uhel evel [i] hag [u] emañ an teod tost da doenn ar genoù hag e vogalennoù izel evel [a] emañ an teod pelloc'h diouzh toenn ar genoù.
Peurliesañ e vez graet gant seizh live uhelder:
Diskrivet e vez ur vogalenn ivez hervez ma vez lakaet an teod pe war du penn a-raok ar genoù evel [i] pe war-du penn a-dreñv ar genoù evel [u].
Peurliesañ e vez graet gant pemp live:
Vogalennoù ront ha vogalennoù plaen
Tu zo ivez d'ober an diforc'h etre ar vogalennoù ront ha vogalennoù plaen pe nann-ront hervez stumm an diweuz.
Vogalennoù a gentañ renk ha vogalennoù a-eil renk
E meur a yezh e vez ront atav an diweuz gant an holl vogalennoù a-dreñv ha plaen an holl vogalennoù a-raok: vogalennoù a gentañ renk (saoz. 'cardinal vowels') a vez graet dioute.
Met yezhoù zo, en o zouez ar brezhoneg, a ra ivez gant vogalennoù all, d.s. vogalennoù a-raok ront evel [y]: vogalennoù a eil renk (saoz. 'secondary vowels') a vez graet dioute.
Perzhioù all
Friadur
Dre izelaat an hodegedenn e c'heller leuskel un tamm aer da dremen dre ar fri keit ha ma'z a kuit ivez dre ar genoù: vogalenn fri a vez graet eus ar re-mañ. Pa dremen an aer dre ar genoù nemetken e vez graet vogalenn genoù diouti.
An doare fonadur
Peurliesañ e vez mouzhiet an holl vogalennoù. Met gant yezhoù zo, dreistholl yezhoù genidik eus Amerika evel ar cheyenneg, e vez graet un diforc'h etre vogalennoù mouezhiet ha vogalennoù divouezh.
Bez eus ur re doareoù fonadur all evel ar vouezh fraoñv (saoz. 'creaky voice') pe ar vouezh c'harv (saoz. 'breathy voice').
Vogalennoù hir ha vogalennoù berr
Yezhoù zo, ar brezhoneg en o zouez, a ra un diforc'h fonologel etre vogalennoù hir ha vogalennoù berr, d.s. mel ha mell. A-wechoù e chench ivez perzhioù all ar vogalennoù hervez ma vezont berr pe hir evel er saozneg, d.s. 'bit' ha 'beat'.
Un nebeud yezhoù evel an estoneg a ra ivez gant tri live hirder, d.l.e. vogalennoù berr, vogalennoù damhir ha vogalennoù hir-tre (gw. kronem).
Homeros
Homeros (Ὅμηρος : Hómēros e henc'hresianeg) a lavarer war e zivout e oa ur barzh gresianek eus penn diwezhañ an kantved kent J.K. Eñ eo ar barzh koshañ eus Henc'hres a zo deuet e oberennoù betek ennomp : an Ilias hag an Odysseia. Koulskoude e c'hallfed lavaret eo ken kozh all skridoù Hesiodos.
Didro-kaer e veze graet "ar Barzh" anezhañ gant ar tud an Henamzer. Skrivañ a reas Victor Hugo diwar e benn en e skrid William Shakespeare : "Ganet eo ar bed, Homeros a gan. Evn sklêrijenn an deiz eo hennezh".
Ha daoust hag-eñ e voe anezhañ ? Pe daoust ha n'eo ket meur a varzh a zo bodet dindan an anv-se? Diaes ober ur soñj.
Petra e oa e vuhez ?
.
Dicunt Homerum caecum fuisse, a veze desket er yezhadurioù latin: lavaret e vez e oa dall Homeros. War div elfenn a gaver en e skridoù eo harpet ar soñj-se.
Koulskoude en deus merket Martin P. Nilsson, e-barzh Homer and Mycenæ (1933), e veze graet "tud dall" da gustum eus ar varzhed, e broioù zo eus ar Slaved. Kollet ar gwelet : broudet an eñvor sañset. E kevredigezhoù gwezhall ivez e veze un den dall evel un arouez : an hini a wel an disgwel dreist, ne wel ket hemañ drezañ e-unan. Evel korf un doue eo. Skouerioù zo : lakaomp Tiresias pe Oedipus. An hini kentañ skoet dall abalamour d'ur vallozh, roet dezhañ avat galloud an divinour evit kempouezañ. An eil zo skoet dall pa krog da welet ar wirioniez : pezh a zigas anezhañ d'ur seurt santelezh. Marteze eo dallentez Homeros eus ar seurt-se.
Eus a C'hios, Smirna, Kyme pe eus a Kolofon e vefe Homeros hervez tabutoù bet etre tud ar c'hêrioù-se en Ionia. Lukian eus a Samosata (tro-dro120–goude 180), e-barzh e skrid Istor gwir (II, 20), a rae ur babilonian eus Homeros, kaset evel un ostaj (e gresianeg homêros) e-touez ar C'hresianed, setu deuet e anv. Proklus, prederour ha den gouieziek (412–485), a echuas ar c'haozioù en e skrik Buhez Homeros, gant al lavarenn : hemañ a voe ur sitoian d'ar bed da gentañ.
A-benn ar fin n'ouzomp ket kalz a draoù diwar-benn Homeros nag e vuhez. Deuet eo eizh skrid war e vuhez betek ennomp, deroet e gaou da bPlutarc'hos, da Herodotos. Evit gwir e vefent eus an oad kristen ha n'heller ket krediñ enno.
Petra eo e oberennoù ?
Lakaet e vez war e gont da vezañ kompozet an Ilias hag an Odysseia. Savet en dije an hanez farsus Batrachomyomachia (emgann etre raned ha logod, An Ilias luadennet) ha Kanoù Homeros daoust ma vezont gwelet evel pezhioù deveret goude ma varvas.
E-pad an Henamzer, dre vras e klote an anv Homeros gant ar varzhoniezh hanez en he fezh.
Adalek Platon hag Aristoteles e voe harzet d'an daou hanez kentañ.
Oberennoù
Lakaet eo da dad an Ilias hag an Odysseia.
Ar meurgan fentus Batrachomyomachia (emgann ar raned hag al logod), savet war batrom an Ilias, hag an Himnoù Homerek a vez lakaet war e anv, goude ma vez lavaret int bet skrivet un tamm diwezhatoc'h.
Dre vras e c'haller lavarout e talveze anv Homeros kement ha barzhoniezh meurganel penn-da-benn, evel ma talveze hini Hesiodos kement ha barzhoniezh didaktek.
Se zo kaoz e vez staget e anv ouzh titloù ar meurganoù ar C'helc'hiad Troian. Gant Homeros, gouez da Arc'hilokos Paros, e oa bet skrivet ar Margites, ur skrid fentus.
Hag un istorour eo Homeros ?
Soñjal a rae ar skriverien en Henamzer e kane Homeros pezh a zegouezhe en gwir, hag e voe eus Brezel Troia. Lavaret e veze ganto ivez pezh a lavaras Odysseüs (Ulis) d'ar barzh Demodekos (Od., VII, 489–491) : « Kanañ a rez brav-kaer planedenn ar C'hresianed,
Kement hag a voe graet, anduret ha gouzañvet gant Tud Argos,
Evel un den en defe bevet o istor, desket digant unan bennak all d'an nebeutañ ! »
En XIX kantved c'hoazh, a-benn kavout al lec'hioù diskrivet e-barzh an hanez, setu Heinrich Schliemann da gregiñ e furcherezh en Azia Vihanañ. Pa zizoloas dismantroù ur gêr anvet Troia, ha re unan all Mikenai e soñjed degas prouiñ komzoù Homeros : ha setu e vije bet adkavet maskl aour Agamemnon, skoued Ajaks, hanaf Nestor ha kemend-all. Hevelebiñ a rejont ar gevredigezh kanet gant ar barzh ouzh ar sevenadur Mikenae.
Moulleg (disheñvelout)
Moulleg zo:
Gaborone
Gaborone (anvet gwechall Gaberones) eo kêr-benn ha kêr vrasañ Botswana, en Afrika. Emañ e biz ar vro, tost-kenañ da harzoù Suafrika. Deuet e oa Gaborone da vezañ kêr-benn Botswana e 1965, e-lec’h Mafeking, a oa kêr-benn Bechuanaland. E Gaborone emañ Skol-veur Botswana, savet da gentañ e 1964 evel ur skol-veur evit Bechuanaland (Botswana), Basutoland (Lesotho), ha Eswatini. Poblañs Gaborone a gresk buan : ar gêr a gresk ar fonnusañ en Afrika e vefe, a-hervez.
E Gaborone e tremen an hent-houarn pouezus a gas eus Kêr ar C'hab da Harare.
Toun gwenn
An toun gwenn pe ton gwenn (Thunnus alalunga) a zo ur pesk mor, prizet bras ar c'hig anezhañ.
Gwanyintchaoeg
Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù gyaraongek eo ar gwanyintchaoeg  (guanyinqiao) komzet gant tro-dro da 50,000 den (1993) e norzh-kreiz Sichuan e Sina.
Changdjaieg
Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù gyaraongek eo ar changdjaieg  (shangzhai) komzet e norzh-kreiz Sichuan e Sina.
Teir rannyezh a zo:
Tchinoukeg
Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.
Kogenneg kuch
Ar c'hogenneg kuch (liester : kogennegi-kuch) a zo ur spesad golvaneged, Galerida cristata an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Alauda cristata (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad ha tregont anezhañ en Afrika hag Eurazia :
Tuvalu
Tuvalu zo ur vroad polinezian er Meurvor Habask. 5 atoll a ya d'ober anezhi ha, gant 26 km² he gorread ha 10 540 annezad, eo unan eus broioù bihanañ ar bed hag an trede disterañ poblet. Anvet e oant "inizi Ellice" betek 1974. Tuvalu zo dizalc'h abaoe 1978.
Annezidi kentañ Tuvalu a vije deuet 3 000 bloaz 'zo eus inizi Samoa ha Tonga.
Lec'h uhelañ an enezeg a zo 4 metr a-us live ar mor. Rak-se eo ankenius efedoù tommadur ar blanedenn evit ar vro-se: muioc'h-mui a liñvadennoù a c'hoarvez; krignet ha sallet eo an douaroù a zo dibosupl gounit plant warne ken; drastusoc'h eo ar c'helc'hwidennoù ivez.
Bailleul-lès-Pernes
Bailleul-lès-Pernes a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Rannyezh
Ar rannyezh eo ar yezh a vez komzet en ul lec'h resis, disheñvel diouzh an doare ma vez komzet e lec'hioù all, dispartiet e vezont war ar c'hartennoù-yezh a-drugarez da veur a izoglos hag a denn d'an distagadur, d'ar gerioù a vez implijet pe c'hoazh d'an doare da sevel ar frazennoù. Graet e vez rannyezhouriezh eus ar c'helenn a denn d'ar rannyezhoù.
Yasunari Kawabata
Yasunari Kawabata (japaneg : 川端 康成) a oa ur skrivagner japanat ganet en Osaka d'an 11 a viz Even 1899.
Bet en deus priz Nobel al lennegezh e 1968.
En em lazhañ a reas d'ar 16 a viz Ebrel 1972.
Broc'h-holen
Ar broc'h-holen (Ligia oceanica) a zo ur c'hresteneg mor hag a denn d'al laouenn-dar.
Oposom
An oposomed, pe sarigenned, eo ar bronneged godellek a ya d'ober ar c'herentiad Didelphidae, an hini nemetañ en urzhiad Didelphimorphia.
Al Lanv
Al Lanv zo ur gelaouenn vrezhonek diazezet e Kemper, renet gant Padrig an Habask.
Oposom
Genadoù
Didelfimorf Didelphimorphia Zarigueia Didelphimorphia Didelphimorphia nov:Didelphimorphia Dydelfokształtne Didelphimorphia Didelphimorphia
Al Lanv
Embannadurioù all
Ouzhpenn d'ar gelaouenn e vez embannet levrioù gant Al Lanv.
Plateiz kevandirel
thumb|350px|Rannbarzhioù foñs ar meurvorioù (e saozneg: continental shelf = plateiz kevandirel) thumb|300px|{{legend|#03FCDE|Ar plateiz kevandirel bedel, e glas-sklaer
Protezenn
'''Notenn: tennañ a ra ar pennad-mañ da implij an termen "prostezenn" war dachenn ar yezhoniezh hag ar yezhadur. Evit implij an termen "prostezenn" war dachenn ar medisinerezh" s.o. ar pennad "Protezenn"'''
Sokiolektenn
An doareoù ma cheñch implij ur yezh hervez renkad sokial an dud a zo o komz, met ivez hervez o live deskadurezh, ar vicher a reont pe o meteier.
Plateiz kevandirel
A-hed an aodoù ez eus lodennoù eus ar meurvorioù ha n'eus ket un donded bras-tre ganto, etre 0 hag un nebeud kantadoù a vetradoù; graet e vez plateiz kevandirel eus al lodenn-se. Ul lodenn eus ar c'hevandirioù beuzet gant ar mor an hini eo, a-us d'ar plaenennoù abisel, hag ar plateiz kevandirel a zo evel gorre ur bazenn divent hag a zo bet anvet an takad oablouriezh morel diwarnañ (sellet ouzh pazenn (oablouriezh)). Etre ar plateiz hag an abisoù emañ an tor kevandirel goloet a lec'hidegoù, ar gouelezennoù munutañ krouet gant krignerezh an douaroù diwar obererezh an dourredennoù hag hini ar morioù war an aodoù, hag ivez restadoù al loened mor marv. E lec'hioù 'zo e weler kaniennoù dindanvor, bet naozioù ar stêrioù pa oa izeloc'h live ar morioù e-pad an hoaladoù skornek.
Acquaviva delle Fonti
Acquaviva delle Fonti a zo ur gumun eus Italia e proviñs Bari gant 21 613 annezad.
Liamm diavaez
Lec’hienn ofisiel kumun Acquaviva delle Fonti.
Protezenn
Er yezhoniezh e vez implijet an termen protezenn pe prostezenn (diwar ar henc'hresianeg: pro "rak-" + thesis "lakaat"; saoz: prothesis pe prosthesis) pe rakkresk evit komz eus un doare metaplasmenn ma vez staget ur sonenn, peurliesañ ur vogalenn, ouzh penn-kentañ ur ger evit aesaat an distagadur.
Degouezhout a ra dreist-holl pa vez amprestet ur ger digant ur yezh ganti ur framm fonologiezh ha reolennoù fonotaktikel disheñvel diouzh an hini ma vez degemeret ganti, da skouer:
Roll c'hoarioù NES
Setu roll ar c'hoarioù evit an Nintendo Entertainment System (NES) a oa bet lakaet e gwerzh e Frañs:
Z
FC游戏
Izoglos
Un izoglos a zo ul linenn war ur gartenn-yezh hag a verk ar vevenn etre daou stumm disheñvel da lâret un dra pe da distagañ ur ger en ur yezh bennak. Da lâret eo, merkañ a ra ar vevenn etre stummoù rannyezhel, da skouer al linenn etre al lec'hioù ma vez distaget pevar hag al lec'hioù ma vez distaget pewar pe al lec'hioù ma lârer beure hag al lec'hioù ma lârer mintin, h.a.
Un izoglos a c'hell tennañ d'an distagadur, d'ar gerioù a vez implijet pe c'hoazh d'an doare da sevel frazennoù, da sk. implij disheñvel ar c'hemmadurioù hervez al lec'hioù e brezhoneg.
Disheñvel eo pep doare yezh lec'hel (pe 'rannyezh') a-drugarez da veur a izoglos (komzet e vez eus torkadoù izoglosoù).
Bloavezhioù 1850
Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1850
Garlizenn-garreg
Ar c'harlizenn garreg (Zeugopterus punctatus) (liester: garlized karreg) a zo ur pesk mor plat kar d'an turbod.
Rannvroioù Slovakia
Abaoe 1949 (war-bouez un troc'h etre 1990–1996) eo eo rannet Slovakia e meur a graj. Meura a wech ez eus bet degaset kemmoù d'ar c'hrajoù. Abaoe ar 24 a viz Gouere 1996 ez eo rannet en eizh kraj, ha pep kraj a zo rannet e distrigoù (okresy). En holl ez eus 79 distrig.
Piramidenn vras Gizah
Piramidenn vras Gizah eo an hini goshañ ha brasañ eus teir firamidenn bered-veur Gizah e-kichen Kaero hiziv, en Egipt. A-douez Seizh Marzh ar Bed eo an hini nemetañ hag a zo chomet en e sav. Soñjal a reer e oa savet da veziañ C'houfou, ur faraon eus ar VI tierniezh (hellenekaet e Χεωψ, C'heops). Savet e oa e-korf 20 vloaz hag echuet e-tro 2560 kent JK. Bet eo bet ar savadur brasañ savet gant mab-den e-pad 3 800 vloaz. A-wezhioù e vez anvet Piramidenn C'houfou.
Kenarroud
Piramidenn vras Gizah zo ul lodenn eus ur strollad savadurioù, en o zouez daou dempl kañv savet en enor da C'houfou (Unan tost d'ar biramidenn hag unan all e-tal an Nil), teir firamidenn bihanoc'h savet evit gwragez C'houfou, ha piramidennoù bihanoc'h memes, ur chaoser evit mont eus an eil templ d'egile, ha mastabaoù bihan evit an noblañs. En unan eus ar piramidennoù bihan emañ bez ar rouanez Heteferes (dizoloet e 1925), c'hoar ha gwreg Sneferou ha mamm C'houfou. Ur gêr a oa bet savet evit al labourerien e Gizah, enni ur vered, bouloñjerezhioù, ur vreserezh hag un deuzerezh kouevr. Muioc'h a savadurioù zo bet dizoloet gant ar raktres kartennaouiñ eus Gizah.
Un nebeud kantadoù a vetradoù er gevred d'ar biramidenn vras emañ Piramidenn C'hafra, un tammm bihanoc'h, Unan eus warlerc'hidi C'houfou a vez sellet outañ evel saver ar Sfiñs bras, hag un tamm pelloc'h er mervent emañ Piramidenn Menkaoura, warlec'hiad C'hafra, zo un hanter gwezh bihanoc'h war vete nebeut.
Soñjal a ra ar pep brasañ eus ar skiantourien e oa echuet e 2560 kent J.-K. . Daoust ma'z a an deiziad-se a-enep ar bloaziadur dre radiokarbon, ez eo harpet gant ar fed ma ne gaver ket roudoù arkeologel eus bezañs ur sevenadurezh hag ur boblañs bras a-walc'h pe eus barregezhioù tekenek en tolead-se kent ar pevare tierniezh.
Krediñ a ra lod e vije bet vizir C'houfou, Hemiounou, a vije bet tisavour ar biramidenn
Seurtad (yezhoniezh)
Ur seurtad yezhel, pe, ent krenn, ur seurtad, a glot gant an doare ma vez komzet e degouezhioù zo. Argemmañ a ra ar yezh gant an amzer, gant an egor, gant ar strollad kevredigezhel, gant ar blegenn pe gant ar reizh.
Rak-se ez eus eus meur a zoare seurtad yezhel, da skouer :
En enep d'ar yezhoù, d'ar rannyezhoù ha d'ar parlantoù, hag a zo diazezet war o ferzhioù strukturel, n'eo ket diazezet an doareoù all a seurtadoù war dezverkoù yezhoniel rik. Neoazh e c'hall c'hoarvezout d'ar seurtadoù diazezet war an egor bezañ heñvel oute, dre ma emdro an doare ma vez komzet gant an darempredoù etre ar strolladoù tud war o ziriadoù.
Inaccessible Island (Tristan da Cunha)
Inaccessible Island zo un enezenn en enezeg Tristan da Cunha, un darn eus ur menez-tan lazhet. Ur gorread 14 km² zo dezhi, 45 km er mervent da Enez Tristan da Cunha (-37.31667°N, -12.73333°W).
Dizoloet e voe gant moraerien eus an Izelvroioù e 1652, 150 vloaz war-lerc'h Tristão da Cunha. Anvet e voe « inaccessible » (diziraezh) abalamour ma n'haller ket aochañ eno. Gant enez Gough eo ur mirlec'h naturel gwarezet lakaet war Roll Glad ar Bed gant an UNESCO.
Swales Fell eo anv ar menez uhelañ, 561 m dezhañ.
Horpeg
Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr ar yezhoù gyaraongek eo an horpeg  (horpa, hor, hórsók, ergong, danba pe pawang) komzet gant tro-dro da 35,000 den (1995) e kornôg Sichuan e Sina.
Ur yezh hep tonennoù an hini eo.
Div rannyezh a zo:
Orfne
Orfne (e gregach Ὀρφνή / Orphnế), anvet ivez Gorgyra (Γοργύρα / Gorgúra, Gorgira en italianeg hiziv), lesanvet nimfenn an Deñvalijenn, a oa un nimfenn o chom e lenn Averno, a greded e oa toull-dor an Haides. Gant an doue-stêr Ac'heron he doa engehentet Askalafos.
Maud
Maud a zo un anv-badez gallek ha saoznek, diwar an anv germanek Matilda, bet skrivet Maude ivez.
Enquin-les-Mines
Enquin-les-Mines a oa ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun: Enquin-les-Mines Communal Cemetery
Mervel a rejont e-pad an Eil Brezel-bed, unan anezhe eus ar Royal Engineers e dibenn miz Gwenholon 1939, an daou all, unan eus ar Royal Fusiliers (City of London Regiment) hag egile eus ar Grenadier Guards, e penn-kentañ miz Even 1940.
Bergueneuse
Bergueneuse a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Enzim
Un enzim a zo ur c'hatalizour biologel, ur volekulenn (protein pe TRN (evit ar ribozim) hag a zo gouest da fonnussaat a vilionoù reaktadurioù kimiek ar vetabolegezh e metoù ar c'helligoù pe etre ar c'helligoù. Mont a reont en-dro gant ur paoter munut ha dicheñch e vezont e dibenn ar reaktadur : katalizerioù biologel (pe biokatalizerioù) a vez graet diouto. Dizoloet eo bet an enzim kentañ gant Anselme Payen ha Jean-François Persoz e 1833. Diwar ar malt o deus puraet ur sustañs kizidik ouzh an tommder hag a oa gouest da hidrolizañ an amidon : Graet o deus diastaz diouti (etimologiezh : diastasis=dispartiañ) abalamour ma tispartie ar sukr eus an amidon.
Anvidigezh an enzimoù n'eo ket boutin c'hoazh met savet e vez peurvuiañ gant ur wrizienn tost d'an dindanad (substrat e galleg) pe da brodu ar c'hataliz ; ouzhpennet a vez an dibenn "az"'. skouerioù:
Un enzim zo ur protein hag evel an holl broteinoù e vez kevanaozet diwar an titouroù dalc'het en TDN pe e TRN virus zo. Ouzhpenn 3 500 enzim disheñvel a zo renablet.
Mongolia (disheñvelout)
Mongolia a zo rannet hiziv etre daou:
Skouêg
Ar skouêg (Callionymus lyra) (liester: skouêged) a zo ur pesk mor.
Paulínia
Paulínia, zo unan eus kêrioù stad São Paulo e gevred Brazil. 118 km eus kêr São Paulo, ar gêr-benn. Tost da 83 544 a dud a oa enni e 2008.
1005
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1005
Republik Soviedel Besarabia
Odesa e oa kêrbenn gentañ ar Republik, met adlec'hiet e oa bet betek Tiraspol d'an 2 a viz Eost 1919 dindan gwask armeoù Polonia ha Frañs.
1005
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1005
Sant-Suliav
Sant-Suliav (Saint-Suliac e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e departamant Il-ha-Gwilen.
Brezel-bed kentañ
* 19 gwaz a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, d.l.e. 2,09% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911  .
Gevelliñ
Gevellet eo ar gumun gant:
Enez Tromelin
Enez Tromelin zo un enezennig, 1 km² he gorread, e Meurvor Indez e dalc'h Bro-C'hall er reter da vMadagaskar hag en norzh d'ar Maskaregnez. Unan eus an Inizi Strewet eo. Arc'het eo an enez gant Moris. Met un emglev kenverañ an enez hag an doureier tro-dro gant Moris a zlefe bezañ lakaet da dalvezout e 2013.
Pa voe dizoloet
Bihan ha plaen eo an enezenn, distro diouzh hentoù bras al listri, ha ne voe dizoloet nemet e 1722 gant tud al lestr gall La Diane hag e gabiten Briand de la Feuillée. Anvet e voe « île des Sables » (Enez an Traezh) abalamour d'an traezhegi gwenn en-dro dezhi. Skrivet e voe e oa un « enez plaen 700 tez dre 300 war-dro ».
Peñseidi Tromelin
Ur gwall reuz a vez graet anezhañ « Peñseidi Tromelin ». D'an 31 a viz (Gouhere?) 1761, e teuas L'Utile, ul lestr-morianetaer eus ar c'h-Compagnie française des Indes orientales, dindan ar c'habiten La Fargue, d'ober peñse war gerreg an enezennig. Kuitaet gantañ Enez Frañs (Maoris hiziv) gant 120 martolod da vont da Foulpointe, war aod reter Madagaskar, da gerc'hat n'ouzer pet sklav da Vaoris. Ur fazi e-barzh ar sturiañ, ha brevet al lestr war gerreg Tromelin. Da vare ar peñse e teuas a-benn ar vartoloded hag un tri-ugent a vorianed da dizhout an enez, hag ar re all, prennet warne e goueled al lestr, a varvas, beuzet.
Un tamm dafar a voe dastumet diwar al lestr, binvioù, boued, koad. Ur puñs a voe kleuziet, evit kaout dour mat d'evañ. Evit ar boued e oa baoted ha laboused, ouzhpenn boued eus al lestr. War urzh ar c'habiten e voe graet daou gamp, unan evit ar re wenn hag unan evit ar re zu, ar sklaved; ur c'hovel ha, gant koad al lestr, ur vag. Daou viz war-lerc'h ar peñse e voe bec'h o lakaat ar 122 a vartoloded e-barzh. Ar re zu a chome war an enezenn, un tamm boued ganto, ha prometet dezho dont d'o c'herc'hat. Promesa toull.
Tizhet Madagaskar gant ar vartoloded, kavet ul lestr da vont da Enez Frañs, hag eno kaoz eus ar beñseidi all. Aet ar gouarnour e konnar war-lerc'h La Fargue : disentet en devoa ar c'habiten, urzh en doa da chom hep degas sklaved da Vaoris, ne oa ket a-walc'h a voued hervez ar gouarnour, dreist-holl ma teuje ar Saozon da glask reiñ bec'h. Hag ar gouarnour ha nac'h kas da gerc'hat peñseidi an enezennig. Keloù an dilez-se a zegouezhas e Pariz, un tamm trouz a voe e-touez an dud a studi, hag ankouaet ar beñseidi e deroù Brezel ar Seizh Vloaz ha freuz-stal Kompagnunezh an Indez.
E 1773 e voent spurmantet diwar ul lestr o tremen e-biou d'an enezenn, ha roet keloù da bennadurezh Enez Frañs. Kaset ul lestr, met ne deuas ket a-benn da dostaat ouzh an enezenn. Bloaz goude e teuas ul lestr all, La Sauterelle, a reas kazeg ivez. Ur vagig a voe kaset gant ur martolod, war-neuñv e tegouezhas en enezenn. Met dilezet e voe gant e genvoraerien dre ma n'hallent ket aochañ, ken fall ar mor. Ha kuit al lestr. Chomet ar martolod eta. Hag eñ stagañ da sevel ur radell. Diaochañ a reas gant an tri gwaz nemeto a chome ha teir maouez. Met da goll ez eas ar radell war vor.
D'an 29 a viz Du 1776, 15 vloaz goude ar peñse, e teuas ar marc'heg Tromelin, komandant al lestr La Dauphine, da zastum an 8 sklav manaet bev: 7 maouez hag ur bugel 8 miz. Gwelout a reas e oa gwisket an dud gant dilhad plu plezhet hag e oant deuet a-benn da zerc'hel un tan goude ma ne oa gwezenn ebet en enezenn. Degemeret e voe an dud gant gouarnour gall Enez Maoris, frankaet e voent gantañ ha badezet e voe ar bugel anvet… Moïse (Moizez). Gant ar marc'heg Tromelin e voe deskrivet an enezenn ha roet e anv dezhi.
E miz Here 2006 e oa bet kaset di ur bagad imbourc'herien eus ar Groupe de recherche en archéologie navale (Gran) renet gant Max Guérout, d'ober un imbourc'hadenn anvet « Esclaves oubliés » (Sklaved chomet war-lerc'h), paeroniet gant an UNESCO.
Kavet e voe al lestr peñseet, dismantroù tier, ha betek un deizlevr. Ur bodad klaskerien all a vo kaset marteze da glask bezioù evit gouzout hiroc'h a-zivout al liderezh kañv.
Bhatolaeg
Ur yezh direnk komzet e stad indian Madhya Pradesh eo ar bhatolaeg. Nebeud a fedoù hon-eus diwar-e-benn. An dud a gomz anezhañ a zo izili unan eus ar meuriadoù kuzh eus India.
Gwelet ivez
Yezhoù India
Yezhoù direnk
Atari 2600
An Atari 2600, lesanvet Stella pe VCS (Video Computer System) zo ur goñsolenn c'hoarioù video eus an eil remziad hag unan eus ar re c'hentañ oc'h ober gant kartouchennoù. Gwerzhet eo bet tost da 25 milion skouerenn anezhi dre ar bed a-bezh.
Idwal Foel
Idwal Foel ap Anarawd  (Idwal Voal e brezhoneg), marvet e 942, a oa roue Gwynedd, ha meneget evel Roue ar Vrezhoned gant William of Malmesbury, en e Gesta Regum Anglorum, skrivet Judwalum er skrid latin orin, saoznekaet goude en Jothwel. En Annales Cambriae eo skrivet Iudgual.
Roue e teuas Idwal da vout pa varvas e dad Anarawd ap Rhodri e 916. Ret e voe dezhañ plegañ da anavezout evel ar roue saoz Athelstan evel roue a-us dezhañ. Pa varvas Athelstan en em savas Idwal hag e vreur Elisedd a-enep ar Saozon met lazhet e voent o-daou en emgann e 942.
Gant e vibien Iago ab Idwal hag Idwal, anvet ivez Ieuaf ab Idwal, e ranke mont rouantelezh Gwynedd. Met Hywel Dda, a oa o ren e kreisteiz Kembre, a aloubas Gwynedd, ma rankas mibien Idwal kemer an hent d'an harlu.
War-lerc'h marv Hywel e 950 e c'hallas bugale Idwal goulenn o gwirioù adarre.
Bloavezhioù 1830
Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1830
Enez-Vriad
Briad pe Enez-Vriad a zo ur gumun eus kanton Pempoull, e Bro-Oueloù hag e departamant Aodoù-an-Arvor e Breizh.
Douaroniezh
Anv enezenn vrasañ enezeg Briad a zo dirak aod Breizh etre genoù an Trev ha bae Sant-Brieg, nepell diouzh Plaeraneg, er su, ha Pempoull, er reter, eo ivez. Tachenn ar gumun a zo enni ivez ur bern reier hag enezennoùigoù tro-dro.
Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun
Marvet int e-pad an Eil brezel-bed.
Tudoniezh
Boas e oa an dud paour da lakaat kaoc'h-saout da sec'hañ pa n'o doa ket koad d'ober tan.
Emdroadur ar boblañs
abaoe 1793
abaoe 1962
Shmuel Yosef Agnon
Shmuel Yosef Agnon, e anv gwir Shmuel Yosef Czaczkes, a oa ur skrivagner israelian ganet e Buczacz, e Galitsia (bremañ en Ukraina), d'ar 17 a viz Gouere 1888.
Skrivet en deus danevelloù ha romantoù.
Marvet eo e Jeruzalem d'ar 17 a viz C'hwevrer 1970.
Marradi
Marradi (Marredi e romagnoleg) a zo ur gumun eus Italia e proviñs Firenze gant 3 616 annezad.
Lviv
Lviv (Львів en ukraineg) a zo ur gêr eus kornôg Ukraina. Kêr-benn istorel Galikia eo. 729 842 a dud a oa o chom e kêr e 2012. Emañ kreiz-kêr war roll Glad bedel an UNESCO.
Erny-Saint-Julien
Erny-Saint-Julien a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Tirol (Aostria)
Tirol (resisoc'h: Tirol an Norzh hag ar Reter) a zo unan eus stadoù kevredet Aostria. Komzet e vez rannyezhoù su-bavarek gant ar boblañs a-bezh. Brasañ stêr Tirol an Norzh eo an Inn a red dre an holl kêrioù a bouez, nemet Lienz, kêr-benn Tirol ar Reter.
Kagoueg
Gwelet ivez
Yezhoù Kolombia
Alc'hweder-gwez
An alc'hweder-gwez (liester : alc'hwedered-gwez) a zo ur spesad golvaneged bihan, Lullula arborea an anv skiantel anezhañ. Ar spesad nemetañ er genad Lullula an hini eo.
Kagoueg
Gwelet ivez
Yezhoù direnk
Alc'hweder-gwez
Anvet e voe Alauda arborea (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Boued
Bevañ a ra diwar c'hreun ha had peurliesañ ha kemer amprevaned (c'hwiled, Diptera, hag all) ivez.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
Bungeg
Ur yezh direnk komzet e Bung, ur geriadenn en uhelgompezenn Adamawa,e Kameroun eo ar bungeg. N'eo mui komzet nemet gant un nebeud tud kozh. Ar peurrest eus ar meuriad a gomz kwanyaeg hiziv.
Nebeud a fedoù hon eus diwar-e-benn met tost ouzh hini kwanyaeg e seblant. Ne zalvez ket eo ur c'har anezhañ, avat. Pan eo aet kwanyaeg d'ar yezh bennañ er geriadenn eñ-deus levezonet kalz ar pezh a chome eus bungeg.
Gwelet ivez
Yezhoù direnk
Tirol
thumb|250px|Kartenn Tirol (1888) Tirol a zo ur vro istorel en Alpoù hag ur rannvro europat (EuroRegion). Goude bezañ bet e dalc'h an Habsbourged abaoe 1369 e voe rannet etre Aostria hag Italia diwar emglev Saint Germain-en-Laye e 1919. Teir rannvro a zo bremañ :
Jan Smeets
Mestr Meur Etrebroadel eo.
2578 eo e renk Elo.
Kampion an echedoù eus an Izelvroioù 2008 eo.
Ar mil nozvezh hag unan
Kontadennoù an nozvezhioù arab, koshoc'h eget mil bloaz, zo brudet er bed a-bezh. Gant media zo evel ar sinema pe an tele (filmoù pe tresadennoù-bev) e chom ar c'hontadennoù kozh er bed a vevomp ennañ.
Orinoù Ar mil nozvezh hag unan
Red-dired un dastumadenn a gontadennoù pers, Mil mojenn (perseg: هزارافسانه hezar afsane) (VIIIvet kantved-), hag a voe troet hag adlavaret a-hed ar broioù arab gant un anv nevez: Ar mil nozvezh hag unan arabeg: ألف ليلة وليلة, perseg: هزار و یک شب Hazâr-o Yak Šab). E Pers e veze an dastumadenn ur melezour d'ar briñsed, ul levr skouerioù mat ennañ evit desevel tud yaouank ar re e penn ar Stad. Ne oa ket ul lennegezh pobl tamm ebet.
Kontadennoù ar pobloù arab ha pers
right|frame|An nozvezhioù arab ([[1825) gant Richard Parkes Bonington (1802-1828) - An Dastumadenn Wallace.]]
E bro an Arabed e kendalc'has framm ar melezour, istor Chahrazad a c'holo holl ar re all. Met e cheñchas bras ar boued hag un danvez nevez a voe lakaet.
Teir mammenn zo:
Betek ar ec'h emdroas ar strollad kontadennoù, hep bezañ adkemeret gant pennoù bras al lizhiri arab.
Kontadennoù arab
Gwir laouen. Dreist-holl abalamour d'ar fed e teuas deomp en Europa eus ur vro arab : Egipt, gant gizioù ar vro en anvioù, doareoù da vevañ ha soñjal. En gwir eo disoc'h un istor kemmesketoc'h.
…Chahrazad
Doganet e voe ar c'halif ha neuze e voe disfiz ha fulor ennañ a-enep an holl vaouezed. Touiñ a reas dimeziñ bemdez gant unan nevez ha houmañ lazhet an deiz war-lerc'h.
Evit ma echuas roll ar re varv e kinnigas Chahrazad bezañ pried ar c'halif. Ha tro enni e krogas da zibunañ un istor ha na voe ket echuet da veure. Reiñ a reas ar c'halif un nozvezh d'e bried ha nozvezhioù all evit gouzout fin un istor ha na echuas morse. Padout a reas an afer tri bloavezh, tri bugel a c'hanas Chahrazad. Keit ha ma troas kein ar c'halif d'e lavar: delc'her a reas Chahrazad gant he buhez.
Red an oberenn
Frammet eo an danevelloù gant istor Chahrazad rak ur mell strollad istorioù kemmesk eo Ar mil nozvezh hag unan gant kontadennoù empret an eil e-barzh eben. D'ar c'halif e lavar e vaouez istorioù, gant tudoù enno hag a zanevell un istor, o hini a-wezhioù ha fabloù ennañ. Kroget eo an istor gant ar Roue Chahryar e penn un enezenn dizanv etre Sina hag India.
Ar brudetañ danevelloù eo : left|frame|Sindbad ar martolod, troet gant Martial Ménard, An Here, 1990.
Un oberenn en Europa an
Troet eo bet e galleg gant Antoine Galland. Embannet eo bet eus 1704 da 1717 dindan an anv: Les Mille et une nuits, contes arabes traduits en français war-bouez daouzek levrenn. Skrivet ez eus bet ul lodenn gantañ e-unan hervez pezh danevellet gant e harper sirian, Aladdin hag Ali Baba zo skouerioù.
Ne glot ket ar strollad danevelloù gant al lennegezh klasel arab. Ne vije ket Antoine Galland ha sur a-walc'h e vije kollet Ar mil nozvezh hag unan evel oberennoù all lavaret gant ar bobl. Ha gwell ha se rak kalz a dud zo bet plijet da lenn pe selaou se.
An zo bet sot e skrivagnerien gant traoù ar Reter, Levr ar mil nozvezh hag unan en o zouez. Kontrollet e oa doare Galland. Friantoc'h e voe doare Joseph-Charles Mardrus. (1898-1904).
Treserien a berc'hennas o mil nozvezh hag unan evel Gustave Doré, Balke, Emanuele Luzzati, an Alaman Morgan.
Daveoù:
– E galleg
– E brezhoneg
Ar Re Yaouank
Ar Re Yaouank a zo ur strollad festoù-noz savet e 1986 gant an daou vreur Guichen, Fredéric, (c'hoarier akordeoñs) ha Jean-Charles, (paotr e c'hitar). Tamm-ha-tamm e teuas sonerien all da vrasaat ar strollad, David Pasquet hag e vombard ha Gaël Nicol gant e viniou-kozh. E 1990 e teuas ur pempved den er strollad, Stéphane De Vito an hini eo, paotr ar gitar-boud. Deuet int a benn da sachañ trezeg ar festoù-noz ur bochad dañserien nevez, Yaouankoc'h !
Istor Ar Strollad
Sonet o deus Ar re Yaouank tonioù hengounel pe savet ganto betek 1998, ar bloavezh ma 'n em zispartias an pemp komper. Diouzhtu pa vije kaoz eus Ar Re Yaouank en ur fest-noz bennak, e oa trawalc'h lakaat o anv evit ma vije leun chouk ar sal. A bep seurt tud a zeue da selaou ar strollad, ouzhpenn evit an dañserien festoù-noz, estreget e Breizh o deus c'hoariet, er Francofolies int bet gwelet ivez, hag all...
Merket o devo da viken ar festoù-noz a-drugarez d'an nevezadurioù o deus degaset er sonerezh hengounel e Breizh. Gallout a reer lavarout zoken ez int bet e penn ar strolladoù hag o deus degaset brud d'ar festoù-noz er bloavezhioù 1990, o tisach hag o tedenn arvesterien yaouank, ha n'a oa ket bet ganet en un aergelc'h vreizhat. En ur mod, e c'heller gwelet un 'a-raok' hag ur 'goude' Ar Re Yaouank. O sonerezh a zo merket gant ur son "rock" (a-drugarez da c'hitar Stef de Vito ha da amplaadur ar son), un energiezh dibar (zoken int a gomze eus ur sonerezh un tamm tort) ha tonioù kempennet en un doare dreist en ur doujañ da luskoù ar sonerezh hengounel. Ar Re Yaouank an hini eo o deus sonaozet tonioù brudet mat evel "Breizh Positive", an dro "M-A-L" pe c'hoazh ar plinn "Ha Dall Ha Dall Doaned !".
Iskisat tra, ez eo e 1998, bloavezh o freuzadur, e voe skignet ar muiañ Ar Re Yaouank a-drugarez d'ar strollad rap-keltiek Manau hag a zivizas cheñch an ton "Breizh Positive" e "Panique Celtique".
Goude Ar Re Yaouank
Alies-mat, e-kerzh ar festoù-noz e vez gwelet sonerien, bet er strollad, pe get..., o dediañ un ton d'Ar Re Yaouank, ar pezh a ziskouez ar roud o deus leusket war ar bed breizhek.
N'eus paouezet hini ebet eus ar pemp soner da c'hoari goude freuzadur ar strollad, ar vreudeur Gichen o deus krouet o strollad (teir fladenn embannet dija, hag ur pevare a vo enrollet e 2011). Seniñ a reont tonioù leun a startijenn, tonioù eus Iwerzhon hag a blij kalz da Frédéric Guichen, tonioù da zañsal pe tonioù evit huñvreal evel an ton 'Dreams of Brittany' war ar bladenn gant ar memes anv.
David Pasquet, diouzh e du, en deus heuliet unan mouezhioù bravañ Breizh, Denez Prijant a-raok krouiñ e strollad, an David Pasquet Group.
Gaël Nicol en deus kemeret perzh e-barzh meur a strollad, evel Bleizi Ruz, Angel I.K, Diwall pe Felix Virgo.
An advodañ
Un taol-kaer a zo bet graet gant an Erer Kozh! Evit an 20vet gouel int deuet a-benn da advodañ ar strollad milvrudet, 13 vloaz goude ma oa bet divodet, war leurenn Glenmor, d'ar 14 a viz Gouere 2011. ''«Fier ha laouen omp da vat o tegemer Ar Re Yaouank ar bloaz-mañ. Pa oa deuet an daou vreur Guichen da stokiñ ouzh hon dor ne ouiemp ket petra 'oa o raktres, met setu, advodet eo ar pemp komper evit ur wech nemetken!»'' en deus lâret unan deus kenaozerien Festival brasañ Stad-C'hall.
Liammoù war-zu an diavezh
Ul lec'hienn diwar-benn Ar Re Yaouank
Daniel Stellwagen
thumb|left|Daniel Stellwagen (luc'hsk. Ard van Beek)
Badminton
Ar badminton a zo ur sport palikedoù a-enep daou pe pevar c'hoarier staliet war ziv hanter-dachenn rannet gant ur roued. Ar c'hoarierion a verk poentoù o lakaat ur skobitell war leur an hanter-dachenn all.
Reolennoù ar badminton
Ar badminton a vez c'hoariet gant daou pe pevar den. Ur skobitell a vez kaset etre pep hanter-dachenn hep fazi ebet (da lâret eo ma kouezh ar skobitell a-dreñv d'al linennoù dispartiañ pe ma touch al leur).
Daniel Stellwagen
Daniël Stellwagen a zo bet ganet d'ar 1añ a viz Meurzh 1987 e Soest (Izelvroioù).
Mestrc'hoarier echedoù izelvroat.
Mestr Meur (FIDE) eo, an hini yaouankañ ag istor an echedoù en Izelvroioù.
2621 edo e renk Elo d'ar 1añ a viz Ebrel 2008.
Tonari no Totoro
Tonari no Totoro(となりのトトロ "Ma amezeg Totoro"), a zo ur film japanat bet embannet e 1988, skrivet hag aozet gant Hayao Miyazaki ha produet gant Studio Ghibli. Heuliañ a ra ar film div verc'h yaouank ur c'helenner hag o darempredoù gant speredoù ar c'hoadoù. Ar film en deus gounezet ar priz Animage Anime Grand Prix hag ar Mainichi Film Award evit ar film gwellañ e 1988.
Roll rouaned Essex
Amañ e kavor roll rouaned Essex, unan eus ar rouantelezhioù krouet gant ar Saksoned goude aloubidigezh Preden.
Krouet e voe ar rouantelezh war-dro 500 hag e-pad un amzer verr er e kontrollas Kent met staget e voe an darn vrasañ eus e dachenn ouzh Mercia. E 825, goude faezhidigezh Beornwulf Mercia, e voe staget ouzh Wessex.
Nelly Sachs
thumb|Nelly Sachs e 1910
Achap a reas kuit eus gouennlazh ar Yuzevien gant an nazied a-drugarez da Selma Lagerlöf a roas sikour dezhi ha d'he mamm da zont da Sveden. Ken strafuilhet e voe gant darvoudoù euzhus ar brezel ma tremenas meur a vloaz e bredospitalioù goude an eil brezel bed.
Bet he deus priz Nobel al lennegezh e 1966, asambles gant Shmuel Yosef Agnon.
Karpo
A-wechoù e vez mesket hec'h anv, Karpo, gant Karpos, ur paotrig hag a ra war-dro ar frouezh ivez.
Loarenn
Hec'h anv eo a gaver evel Carpo e steredoniezh, unan eus loarennoù Yaou.
Velsen
thumb|right|200px|Velserbroek hag IJmuiden thumb|right|200px|Lec'hiadur Velsen thumb|right|150px|Banniel Velsen thumb|right|90px|Ardamez Velsen thumb|right|200px|Krugell an oadoù (01/01/2008 Velsen (distagañ :) a zo ur gumun e proviñs Noord-Holland en Izelvroioù. A bep tu eus Kanol Mor an Hanternoz emañ. 63,03 km² eo gorread Velsen (douar : 44,71 km², dour : 18,32 km²). D'an 31 a viz Mae 2009 e oa 67 567 annezad enni. Ar c'hêrioù, kêriadennoù ha distrigoù da-heul a ya d'ober kumun Velsen :
En IJmuiden ez eus ul labouradeg dir bras anvet Corus Strip Products IJmuiden, ha bet anvet Koninklijke Hoogovens. En IJmuiden emañ ivez sez Koninklijke Nederlandse Redding Maatschappij. thumb|right|200px|Meilh De Zandhaas e Santpoort Div draezhenn a zo : Kennemerstrand (tu su ar ganol) ha Bloemendaal aan Zee en norzh. Etrezeo ez eus un draezhenn ma c'hall an dud rouzañ en o noazh.
Transportoù
An hent-houarn etre IJmuiden hag Amsterdam a voe serret e 1999.
Kuzul-kêr
thumb|right|240px|Velsen e 1867 E kuzul-kêr Velsen ez eus 33 dileuriad :
Istor
Dismantroù un diazezlec'h bagoù roman a zo e Velsen. Soñjal a reer e oa anvet Flevum al lec'h-se, a gaver roud anezhañ gant an anv Phleum, en oberenn Ptolemaios (2.10).
Bours (Pas-de-Calais)
Bours a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Bloavezhioù 1820
Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1820
Thallo
Thallo (Θαλλώ / Thallo e gregach, a zo bet troet evel an hini a zegas ar broustoù, pe ivez Thalatte) a oa unan eus an Eurioù, doueez an nevezhañv, ar broñsoù ha broustoù, ha diwallerez ar yaouankiz.
Canberra
Canberra eo kêr-benn Aostralia. An eizhvet kêr vrasañ eus ar vro eo, met gant 367 752 a dud o chom enni (2012) eo bihanoc'h eget kêrioù-penn holl stadoù Aostralia, war-bouez Hobart.
E dibenn an e oa bet dibabet Canberra da gêr-benn evit Aostralia. Goude un tabut hir da c'houzout peseurt kêr e vije ar gêr-benn, Sydney pe Melbourne, ar c'hêrioù brasañ er vro, e voe dibabet ur c'horn-bro neptu, hanter-hent etrezo o-div. Dibabet e voe korn-bro Canberra e 1908. D'ar 1 a viz Genver 1910 e voe lakaet da diriad ar gêr-benn gevreael. Anvet e voe Canberra ent-ofisiel, d'an 12 a viz Meurzh 1913 ha kroget e voe al labourioù da sevel kêr.
Daoust ma n'eo ket Canberra kreizenn bennañ ar vro e-keñver armerzh, emañ kreizennet eno ar mediaoù brasañ. A-hend-all ne gaver e kêr nemet servijoù melestradurel ha touristel.
Kanton Roubaix-Reter
Kanton Roubaix-Reter a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Nord-Pas-de-Calais.
Kumunioù
Kanton Roubaix-Reter a yae 2 gumun d'ober anezhañ:
Mel
Skeudenn:Meurastumm.png Evit heñvelstummoù all, sell ouzh mel (disheñvelout)
thumb|Mel thumb| thumb| Ar mel (liester : meloù) a zo un danvezenn c'hwek ha frondus, liv melen pe c'hell dezhi, hag a vez fardet gant meur a seurt gwenan hag un nebeud spesadoù gwesped evit kaout boued evito hag evit magañ o freñvedennoù bihan. P'eo graet gant nektar sunet diwar eztaoladurioù ar bleuñv, ur vammenn a-bouez eo bet evit an Den pa ne ouie ket c'hoazh fardañ sukr diwar ar plant (korz-sukr, beterabez). Gwelet eo bet evel ul louzoù evit pareañ meur a gleñved gant ar vezeien eus an amzerioù koshañ. Pa vez implijet evel magadur an dud e teu ar mel eus ar pezh a vez fardet gant spesad ar gwenan Apis Mellifera. Gwechall-gozh hag e rannvedoù zo hiziv e vez dastumet mel ar gwenan gouez e-lec'h m'o deus graet o annez, e-kreiz kefoù gwez goullo da skouer, met ar wenanerien a oar bodañ taolioù-gwenan en arc'higoù a reer ruskennoù anezho. Ar gwenanerezh (pe ar sevel gwenan), e bal produiñ mel, a zo ur skourr eus ar gounezerezh.
Saelred Essex
Saelred Essex a voe roue Essex eus 709 da 746. An tron en-defe gounezet abalamour d'é vezañ diskennet eus Sigeberht II Essex. E-pad un darn eus e ren e renas asambles gant Swaefbert Essex, war a seblant. Isrouantelezh Middlesex en-defe renet hemañ.
Mel
Ar mel er yezhoù keltiek hag er sañskriteg
Kembraeg : mêl, gouezeleg hag iwerzhoneg : mil, kerneveureg : mel. E sañskriteg : mádhu
Saelred Essex
Anavezout a reer amzeriad e varv dre ar C'hronik Angl-ha-Saozon
Febvin-Palfart
Febvin-Palfart a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Jaan Ehlvest
thumb|right|Jaan Ehlvest Jaan Ehlvest, bet ganet d'ar 14 a viz Here 1962 e Tallinn en Estonia (Unaniezh Soviedel).
Mestrc'hoarier echedoù estonian.
Mestr Meur Etrebroadel eo.
Caroline
Caroline zo un anv-badez alamanek, gallek ha saoznek (a-wechoù Karoline, Carolin, Carolyne, pe Carolyn, Carleen, Charlene, e broioù zo), roet d'ar merc'hed, ha kar-tost d'an anv Carolina.
Orin
Dont a ra an daou anv eus an anv-badez paotred Carl, pe Karl, hag a orin alaman e seblant bezañ evel Carla ha Karla, pe gentoc'h eus ar stumm latin deveret, Carolus, gant an dibenn latin -ina, aet da -ine.
An anvioù-gwan latin carolinus, carolina a denne d'an impalaer Karl Veur da gentañ, ha goude da gement roue anvet Charlez.
En alamaneg
En alamaneg e kaver Caroline koulz ha Carolin pe Karoline, ha Carolina koulz ha Karolina''.
Kar-tost eo Charlotte.
E galleg
Lakaet e oa bet an anv diouzh ar c'hiz gant tad ha mamm ar briñsez Caroline de Monaco (Caroline de Hanovre hec'h anv ofisiel), a zo kaoz da c'hiz an anv-badez er broioù gallek er bloavezhioù 1960. Met war a seblant eo ret klask orin an anv e saozneg.
Distagadurioù
Anavezet eo Caroline evel anv-badez saoznek (Carolyne a-wechoù), gant un distagadur disheñvel, evel
Met Carolina a vez implijet ivez e saozneg evel e yezhoù latin (spagnoleg pe italianeg) ha gant an distagadur-se.
Nederlandeg
E nederlandeg e skriver ivez Carolien.
Priñsezed
thumb| [[Caroline Mathilde von Hannover (1751–1775), rouanez Danmark ha Norge . ]]
Toponymes
Divers lieux géographiques s'appellent Caroline :
Aux États-Unis, l'expression les Carolines désigne l'ensemble de ces deux États.
Voir aussi
-->
Lec'hanvadurezh
Caroline zo anv meur a lec'h:
Pennadoù kar
Caroline (given name)
1006
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1006
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1006
Bloavezhioù 1810
Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1810
Republik Soviedel ar Mor Du-ha-Kuban
Ur Republik Soviedel berrbad e oa Republik Soviedel ar Mor Du-ha-Kuban (ruseg: Куба́но-Черномо́рская Сове́тская Респу́блика) bet savet evel ur rann eus RSKS Rusia d'an 30 a viz Mae 1918 pa oa bet enteuzet Republik Soviedel ar Mor Du ha Republik Soviedel Kuban.
Mont a reas da get pa oa bet enteuzet e Republik Norzh Kaokaz, bet krouet d'ar 6 a viz Mezheven 1918.
Diglosia
Termenadur
Un doare divyezhegezh kevredel dibarek eo an diglosia.
Carl Friedrich Gauss
Johann Carl Friedrich Gauss (Gauß) (ganet d'an 30 a viz Ebrel 1777 - marvet d'an 23 a viz C'hwevrer 1855) a oa ur matematikour, ur steredoniour hag ur fizikour alaman. Degaset en deus kalz d'an tri danvez-se, ken ampart ma oa. Lesanvet e oa "Priñs ar matematik", hiriv an deiz ez eo gwelet c'hoazh 'vel unan eus brasañ matematikourien bet war hor planedenn.
Diglosia
Termenadur
Hervez ar yezhoniezh e c'heller komz eus diglosia kentoc'h eget eus divyezhegezh pa vez implijet d'an nebeutañ div yezh disheñvel, peurliesañ an eil tost d'eben, gant tud o vevañ en ul lec'h bennak ma roer implijoù kevredel da unan eus an daou doare yezh-se hag implijoù kevredel izel d'egile.
Levezonet e vez alies ivez ar yezh izel gant ar yezh uhel.
Istor ha gerdarzh
Krouet e oa bet an termen diglosia diwar an henc'hresianeg διγλωσσία (diglōssia) evit ar wech kentañ gant ar yezhonour Iannis Psycharis. War-lerc'h e voe implijet gant an arabegour William Marçais e 1930 evit deskrivañ stad an traoù el lec'hioù ma komzer an arabeg. Brudet eo deuet da vezañ, avat, a-druagrez d'ur pennad-skrid savet gant ar sokioyezhoniour stadunanat Charles A. Ferguson (1921-1998, Diglossia, e 1959 . Er skrid-se ec'h implijas Ferguson an termen da deskrivañ un doare divyezhegezh kevredel el lec'h ma'z eus ur yezh uhel (H, saozneg : High') kichen-ha-kichen gant unan izel (L, Low) hervez an doareoù ma vezont implijet er gevredigezh.
Skouerioù
Hervez Ferguson, evit gallout komz eus diglosia e rank an daou doare yezh H ha L bezañ tost an eil d'eben. Ar yezhoniour stadunanat Joshua Fishman (1926–2015) an hini eo, neuze, a skrivas evit ar wech kentañ diwar-benn diglosia etre yezhoù disheñvel a reas diglosia ledan (extended diglossia) anezhañ, da skouer an elzaseg evel yezh izel (L) hag ar galleg evel yezh uhel (H) en Elzas.
Hervez Ferguson ez eo skouerioù mat an arabeg rannyezhel'' e-keñver anarabeg unvan a-vremañ pe klasel hag ar gresianeg Katharevousa e-keñver ar gresianeg Dhimotiki.
Ar sokioyezhoniour alaman Heinz Kloss (1904–1987), diouzh e du, a ziforc'he etre exoglosia evel hini Elzas hag endoglosia evel etre alamaneg Suis hag an alamaneg unvan.
Pa c'heller komz eus endoglosia dreist-holl, an doare yezh izel (L) a c'hell bezañ ur vasilektenn pe ur vezolektenn keit ha ma vez ar yezh uhel (H) an akrolektenn.