cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Charles Beaumont
Buhez
E 1963, pa oa oadet a 34 bloaz ha beuzet e kevratoù skrivañ, e voe krog Charles Beaumont da jahinañ gant ur c'hleñved en e empenn, e lakae da goshaat buan : poan-benn en deveze a-hed an amzer, muioc'h-mui a boan en deveze o komz, o kounaat hag o labourat,. Hervez e wazer Forrest J Ackerman e c'houzañve gant kleñved Alzheimer ha kleñved Pick, ar pezh a voe kadarnaet gant mezeien Skol-veur Kalifornia e Los Angeles (UCLA) en hañv 1964 ; dre ma oa diremed ar c'hleñvedoù-se ne vevfe ket Ch. Beaumont pelloc'h eget tri bloaz.
Meur a skrivagner mignon dezhañ a skrivas en e lec'h e 1963-64 evit reizhañ e gevratoù ; Ch. Beaumont a vennas rannañ ar goproù etrezo. Re glañv e voe e 1965 evit ijinañ mennozhioù zoken.
D'an 21 viz C'hwevrer 1967, oadet a 38 vloaz hogen neuz 95 vloaz warnañ, e varvas Charles Beaumont e Woodland Hills, ur c'harter eus Los Angeles e Traoñienn San Fernando. E San Fernando Mission Cemetery emañ e vez.
FA Šiauliai
Futbolo Akademija Šiauliai zo ur c’hlub mell-droad krouet e 2007 e kêr Šiauliai, e Lituania.
Le Morte d'Arthur / Istor kentañ
Fro the Maryage of Kynge Uther unto Kyng Arthure that Regned Aftir Hym and Ded Many Batayles, "Eus eured ar roue Uter betek ar roue Arzhur a renas en e c'houde hag a reas kalz emgannoù", eo istor kentañ Le Morte Darthur ar skrivagner saoz Sir Thomas Malory (c. 1416 – 14 a viz Meurzh 1471), a skrivas pa oa bac'het e London adalek 1468 betek 1470.
FA Šiauliai
Sportva
C'hoari a reont e sportva Šiaulių savivaldybės stadionas, digoret e 1962, gant 3 000 plas.
Stadegoù (2010.–...)
{|
Le Morte d'Arthur / Istor kentañ
Un henvoulladenn eus Le Morte Darthur a voe graet e 1485 gant William Caxton (c. 1422 – c. 1491) e London. Diwar un eilskrid eus oberenn Malory hag un dornskrid all e labouras Caxton. Kentoc'h eget moullañ an eizh istor evel e oant bet skrivet gant Malory e kavas gwelloc'h o rannañ en 21 levrenn ha 504 fennad, setu e ya kentañ istor Malory d'ober al levrennoù I betek IV, 89 fennad en holl.
Skeudennoù
Amañ ar skeudennoù a voe graet gant Aubrey Beardsley (1872-1898) evit Le Morte d'Arthur, embannet gant J. M. Dent & Co., London, 1893-1894.
Apalis
Apalis a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1833 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Pevar spesad golvaneged warn-ugent a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer en Afrika issahara, pemp isspesad ha tri-ugent (65) dezhe en holl.
Dendrortyx
a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1844 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).
Dont a ra e anv eus ar gerioù henc'hresianek δένδρον (gwezenn e brezhoneg) hag ὄρτυξ (koailh e brezhoneg).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezho == Tri spesad a ya d'ober ar genad :
Scaldasole
Scaldasole  zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Dendrortyx
Annezva
O c'havout a reer e Kreizamerika ha Mec'hiko, eizh (8) isspesad dezho en holl.
Tombali (rannvro)
Tombali zo ur rannvro eus Ginea-Bissau.
Emil
Emil zo un anv-badez brezhonek hag e meur a yezh all, roet d'ar baotred.
Robbio
Robbio   zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Santa Giuletta
Santa Giuletta  zo ur gumun eus Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Robecco Pavese
Robecco Pavese   zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Kentañ Kenunaniezh
D'an 20 a viz Ebrel 1792 e rankas ar roue Loeiz XVI disklêriañ ar brezel ouzh roue Bohemia ha Hungaria. D'an 29 ha 30 a viz Ebrel e lammas an arme c'hall war an Izelvroioù aostrian, met en aner e klaskas kemer Quiévrain, Mons ha Tournai (emgann Marquain).
Araz
Ar stêr Araz (en perseg : ارس ; en armenieg : Արաքս, met ivez Երասխ / Eraskh ; en azerieg : Araz) zo ur stêr emañ hec'h eien tost da gêr Erzurum, hag en em daol er stêr Koura, 121 km eus an aber anezhi e Mor Kaspia.
Kentañ Kenunaniezh
Goude Manifest Braunschweig, d'ar 25 a viz Gouere 1792, e voe aloubet Bro-C'hall gant arme Prusia, kaset gant Karl Wilhelm Ferdinand von Braunschweig.
Goude disklêriañ splann gant ar Goñvañsion jirondin he youl da ezporzhiañ an Dispac'h, aloubadeg Belgia hag Izelvroioù gant al luioù gall, lazhidigezh Loeiz XVI (Bro-C'hall) e miz Genver 1793 hag argad c'hall war an Escaut, savet e oa bet ur c'hengevreadur milour gant :
Goude embannet pal an dispac'h gant renerien ar Gonvansion, da lavarout eo kas an dispac'h da vroioù all Europa, war-lerc'h aloubadeg an arme c'hall en Izelvroioù aostrian hag er Proviñsoù-Unanet, pa voe dibennet ar roue Loeiz XVI en Genver 1793, ha goude erruet an arme c'hall war lez ar stêr Schelde (Escaut e galleg), e voe savet ur genunaniezh gant meur a stad :
Fin ar brezel
Echuiñ a reas ar bezel gant Feur-emglev Campo-Formio, d'an 18 a viz Here 1797, ha trec'h armeoù ar Republik c'hall. Adkregiñ a reas ar brezel en 1798 avat, hag un Eil Kenunaniezh a voe aozet a-enep Bro-C'hall.
San Genesio ed Uniti
San Genesio ed Uniti  zo ur gumun eus Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Chaumont Volley-Ball 52
Chaumont Volley-Ball 52 Haute-Marne (Chaumont Volley-Ball 52) a zo ur c'hlub volley-ball bet krouet e 1996 e Bro-Chaumont, Haute-Marne.
Negroland
Negroland zo un anv roet da un darn eus Afrika gant ar voraerien ha kartennourien european.
Candia Lomellina
Candia Lomellina zo ur gumun eus Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Candia
Candia zo anv italianek meur a lec'h.
San Marco libera lo schiavo
San Marco libera lo schiavo pe Il miracolo dello schiavo zo un eoullivadur war lien (415x541 cm) graet e 1548 gant al livour italian Tintoretto evit ar Scuola Grande di San Marco e Venezia. Hiriv emañ war wel er Gallerie dell'Accademia e Venezia.
Servijer un aotrou a Brovañs a oa bet kavet o pediñ ar sant, ha jahinet e voe abalamour da se. Gant ur mekanik e oa bet torret e eskern ha dallet.
En tu dehoù, e ruz, emañ an aotrou. En e led emañ ar sklav. Eus an neñv e tegouezh sant Mark, sant gwarezer Venezia ma voe dic'hloaz ar sklav hervez a veze kontet.
Entre 1548 ha 1563 e reas Tintoretto meur a livadur all diwar-benn buhez sant Mark.
Geba (stêr)
thumb|Ar Geba ha [[Bissau er pellder]] Ar Geba zo ur stêr eus Kornôg Afrika, 550 km he hed.
Eieniñ a ra ar Geba e gwalarn Ginea, redek dre Senegal ha treuziñ Ginea-Bissau eus ar biz d'ar mervent. Tremen a ra dre Vissau a-raok aberiñ er Meurvor Atlantel. Stêr bennañ Ginea-Bissau eo.
Bafatá
Bafatá eo eil kêr vrasañ Ginea-Bissau, e kreiz ar vro, gant war-dro 22 500 annezad enni.
Pennlec'h rannvro Bafatá eo. Enni e oa bet ganet Amílcar Cabral.
Tro
Tro tro
Daou dra :
Tro tro tro
Un dra :
Le Morte d'Arthur / Eil istor
The Noble Tale Betwyxt Kynge Arthure and Lucius the Emperor of Rome, "An istor nobl etre ar Roue Arzhur ha Lucius impalaer Roma", eo eil istor Le Morte Darthur ar skrivagner saoz Sir Thomas Malory (c. 1416 – 14 a viz Meurzh 1471), a skrivas pa oa bac'het e London adalek 1468 betek 1470.
Un henvoulladenn eus Le Morte Darthur a voe graet e 1485 gant William Caxton (c. 1422 – c. 1491) e London. Diwar un eilskrid eus oberenn Malory hag un dornskrid all e labouras Caxton. Kentoc'h eget moullañ an eizh istor evel e oant bet skrivet gant Malory e kavas gwelloc'h o rannañ en 21 levrenn ha 504 fennad, setu e ya eil istor Malory d'ober al levrenn V, 12 pennad ennañ.
Dornskrid ha henvoulladur
Setu amañ penaos e voe rannet eil istor Le Morte Darthur gant William Caxton, hag ar pezh a zo kontet ennañ.
Rovescala
Rovescala  zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Calvignano
Calvignano  zo ur gumun eus Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Iwerzhon-Nevez
Iwerzhon-Nevez (saozneg: New Ireland; Tok Pisin: Niu Ailan) a zo un enezenn vras ha hir eus Enezeg Bismarck, e Papoua Ginea-Nevez, lec'hiet un nebeud derezioù er su d'ar c'heheder (etre 2 ha 5°). Emañ er biz hag en norzh da Enez-Preden-Nevez ha dispartiet eo diouzh homañ gant Kanol Sant-Jord.
Colinus
a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ evned hag a denn d'ar c'hoailhed, krouet e 1820 gant al loenoniour alaman August Goldfuß (1782-1848).
Iwerzhon-Nevez
7 404 km² eo he gorread ha 118 350 a dud a oa o chom enni e 2002. Kavieng eo ar gêr vrasañ ha gant un nebeud inizi all ez a d’ober Proviñs Iwerzhon Nevez. Pa oa an Alamaned mistri war ar vro e veze graet anezhi Neumecklenburg.
Colinus
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Pevar spesad a ya d'ober ar genad :
Annezva
Daou isspesad ha daou-ugent (42) en holl : o c'havout a reer e Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika.
Kevreizhenn
Er matematik, ar gevreizhenn a ya da bourvez un disoc’h, niverel d’an aliesañ, evit pep teskad, hemañ an domani anezhi. War wel e teu an disoc’h-se goude ma vez graet riñverezhioù niveroniel pe dre sevel rolloù talvoudegezhioù pa vez keweriet muzulioù fizikel pe dre hentennoù all, evel diskoulmadur an ataladoù hag an tremen war ar bevennoù. Galloud a ra ar jedadur (rik pe arnesadek) tont eus distegn un treugennad urzhiataerel (anvet roudennad ivez). E matematik ar skolioù e vez strishaet deskadurezh ar c’hevreizhennoù d’ar re werc’hel aparchant d’an argemmennoù gwerc’hel. Bez eus kalz a gevreizhennoù lakaet da vezañ anvet ar re voas (krevreizhenn geouenn, an daouvonad, an argemmvarc’henn hag all) hag e vez posubl o c’henaozañ dre jedadurioù niveroniezh, kediadurioù ha saveladurioù tamm ha tamm. Perzhioù a zo aparchant d’ar c’hevreizhennoù (argemmusted, reoliegezh, sammegadusted…). Hervez damkaniezh an teskadoù, ar gevreizhenn (pe an arloadur) a zo un daveadur evit liammañ daou deskad ken en deus pep elfenn an hini kentañ ur c’heñver gant un elfenn eus an eil. Hervez damkaniezh ar rizhoù (urzhiataerezh), ar gevreizhenn a zo deskrivadur an hentenn a zegas an disoc’h diwar an arventennoù, da lavared eo m’eo-hi an treol evit he jediñ.
Loís
Loís zo un anv-badez okitanek hag a glot gant Loeiz.
Druz
Druz zo un anv-gwan a denn d'an druzoni e brezhoneg.
Un Druz zo un den eus pobl an Druzed, er Reter-Nesañ. An druziezh eo o relijion. Djebel el-Druz zo ur menez e Su Siria, "menez an Druzed" e anv.
Druz-Iki a oa ur gêriadenn e raion İmişli, en Azerbaidjan
Madina do Boé
Eno e voe disklêriet dizalc'hiezh Ginea-Bissau d'ar 24 a viz Gwengolo 1973. Kêrbenn ar vro e voe betek ma voe anavezet ar Stad nevez gant Portugal e 1974. Neuze e voe lakaet Bissau da gêrbenn.
Druz
Druzia zo ur genad kevnid.
Vila Baleira
Vila Baleira eo kêr-benn enez Porto Santo, ha kêr nemeti an enez, en Enezeg Madeira, pe Rannvro Emren Madeira, e Portugal. En enez n'eus nemet ur gumun, hag ur c'huzul, ha stag outi eo enezennoù Baixo, Cima, Ferro ha Fonte de Areia.
Disheñvel eo anv kêr, Vila Baleira, diouzh hini ar gumun, Porto Santo. Anavezet evel kêr abaoe ar 7 da viz Eost 1996. E 2011 e oa 5 483 den o chom enni.
Un aerborzh zo nepell.
Tierniezh Ming
An Dierniezh Ming (明朝, e pinyin: míng cháo) a renas war Sina eus 1368 da 1644; anvet e oa ar vro renet ganto: Impalaeriezh ar Ming Veur. Ur pezh mell arme hag ur pezh mell morlu a oa bet savet ganto en amzer-hont. Lavaret e vez eo bet renad an dierniezh Ming ar gevredigezh stabilañ eus istor an dud.
Kristiansand
Kristiansand (skrivet Christianssand gwechall) zo ur gêr eus kreisteiz Norvegia, e kontelezh Vest-Agder, en arvor pleg-mor Skagerrak.
Ur porzh-mor a bouez eo, gant chanterioù sevel-bigi.
Eskob Kristiansand e oa ar barzh hag an dastumer kontadennoù Jørgen Engebretsen Moe, eus 1875 da 1881.
Republik Krimea
Republik Krimea (Республика Крым e ruseg) zo ur sujed eus Kevread Rusia abaoe an 18 a viz Meurzh 2014. Klotañ a ra he harzoù gant ledenez Krimea, nemet kêr Sebastopol he deus statud ur gêr gevreadel.
Ur referendom a voe dalc'het d'ar 16 a viz Meurzh 2014 hag an disoc'h a lakas Republik Krimea ha Sebastopol da vezañ sujidi eus Kevread Rusia, ha distaget neuze diouzh Ukraina. Ar vro-se hag al lodenn vrasañ eus ar gumuniezh etrebroadel o deus nac'het ar statud nevez-se betek er Broadoù-Unanet.
Dryocopus schulzii
Dryocopus schulzii (Hylatomus schulzii kent) a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Callipepla
a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ evned hag a denn d'ar c'hoailhed, krouet e 1832 gant al loenoniour alaman Johann Georg Wagler (1800-1832).
Dont a ra e anv eus ar gerioù henc'hresianek κάλλος (kened e brezhoneg) ha πέπλος.
==Spesadoù hag an isspesadoù anezho == Pevar spesad a ya d'ober ar genad :
Annezva
O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Amerika, triwec'h (18) isspesad dezho en holl.
Porto Santo
Porto Santo, pe  O Porto Santo, zo un enezenn hag ur gumun e Rannvro Emren Madeira, hogen Vila Baleira eo anvet ar gêr-benn. Ur gorread 42,48 km² he deus. Unan eus c'hwec'h kumun Portugal dezhi ur barrez hep mui. Tostañ kumun dezhi eo Machico, en enez Madeira, er mervent dezhi.
Lesanvet eo Dourada (alaouret) gant tud Madeira.
Douaroniezh
Un enez volkanek eo, evel Madeira hag an Inizi Desertas. Ar Pico de Facho, 541 m uhelder, eo ar menez uhelañ. 5482 a dud a oa en 2011, o chom en ur gorread a 43 km2.
Inizi bihan didud zo tro-dro dezhi:
Istor
En 1418 e voe taolet troad en enez gant merdeerien eus Portugal João Gonçalves Zarco ha Tristão Vaz Teixeira.
Natur
An natur eo hollad an traoù zo en hollved ha n'int ket bet krouet pe ijinet gant mab-den. Traoù evel an amzer a ra, ar boudoù bev, an douar hag ar stummoù anezhañ (menezioù...), korfoù an oabl, ha kalz a draoù all c'hoazh a zo lodek en natur. Kement tra fizikel a zo natur, hag ar vuhez ivez. Ar skiantourien a bled gant studi an natur. Graet e vez "skiantoù an natur" eus ar studi-se, ha meur a seurt a zo, da skouer e studi an ekologiezh ar plant hag al loened evel un hollad, tra ma studi ar vevoniezh al loened pe ar plant drezo o-unan, hini-ha-hini.
Mab-den a-enep an natur?
Lavaret e vez alies eo enebet mab-den ouzh an natur. A-wechoù ne wel an dud an natur nemet peadra da reiñ danvezioù naturel da gorvoiñ. Da skouer, dour, glaou, loened pe plant da zebriñ, mein da sevel tiez. Gwir eo e vez distrujet an natur evit oberoù mab-den, da skouer e vez diskaret gwez evit implijout ar prenn, louzet dour evit naetaat traoù, ha disleberet dre-se an natur. Bep ma kresk niver an dud, bep ma korvoont ouzhpenn, e vez gwashaet pouez oberoù mab-den war an natur.
Mae 1968
Mae 1968 a vez graet eus ur mare a drubuilhoù e Bro-C'hall, gant manifestadegoù ramzel aotreet pe get, harzioù-labour bras e mizioù Mae hag Even 1968. Chomet eo al luskad sokial brasañ en istor Bro-C'hall en.
Gant un emsavadeg studierien e Pariz e krogas an darvoudoù-se. Goustadik e voe tizhet ar vicherourien ha darn eus rummadoù ar gevredigezh dre Vro-C'hall a-bezh. Diaz an emsavioù a oa talañ ouzh ar galloud aotrouniek, er sevenadur koulz hag er bed sokial ha politikel. Bez' e oa ivez ur stourm a-enep ar c'hevalaouriezh, bed ar beveziñ bras, ar galloud impalaeriezhel stadunanat, ha dreist-holl galloud ar prezidant Charles de Gaulle.
Gant an amzer o tremen, Mae 1968 a voe gwelet evel un troc'h anat en istor ar gevredigezh c'hall, ar gevredigezh mod-kozh gant pouez bras an aotrouniezh, ar familh, ar relijion hag ar c'henteliadur a oa bet erlerc'hiet gant ur gevredigezh post-modern.
Kenarroud
E miz C'hwevrer 1968, ar gomunourien ha sokialourien c'hall o devoa savet un unvaniezh evit an dilennadegoù. Pa oa bet dija ar gomunourien c'hall o harpañ ar gannaded sokialour en dilennadegoù, ar wech-mañ "Disklêriadur C'hwevrer" a lakae an daou strollad da sevel a-du gant mennozh ur gouarnamant kenstroll evit kemer plas ar prezidant de Gaulle hag ar strollad gaullour.
D'an 22 a viz Meurzh 1968, strolladoùigoù barzhed, sonerien ha 150 studier a aloubas savadurioù melestradurel skol-veur Nanterre e Pariz. Dalc'het e voe un emvod e sal emvod ofisiel kuzul ar skol-veur da blediñ gant an diforc'hidigezh er gevredigezh c'hall ha pouez ramzel ar velestradurezh er vro ha dreist-holl er skolioù-meur.
Dryocopus pileatus
Dryocopus pileatus (Hylatomus pileatus kent) a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Anvet e voe Picus pileatus (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned peurvuiañ hep pismigañ frouezh, hugennoù ha kraoñ.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Norzhamerika :
Rognano
Rognano  zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Rosasco
Rosasco   zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Broni
Broni  zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Cacheu
thumb|Kreñvlec'h Cacheu Cacheu zo ur gêr eus Ginea-Bissau, e gwalarn ar vro. Pennlec'h rannvro Cacheu eo. War-dro 10 000 den zo o chom enni.
Savet e voe Cacheu gant Portugaliz e 1588 hag unan eus an trevadennoù european kentañ e voe en Afrika issahara. E-pad un nebeud kantvedoù e voe ul lec'h a-bouez er c'henwerzh sklaved.
Pietragalla
Pietragalla a zo ur gumun en Italia e proviñs Potenza hag e  rannvro Basilicata.
Heraklion
Heraklion eo kêr-benn Kreta ha brasañ kumun an enez. 159.046 a dud a oa enni o chom e niveradeg 2011, goude staget outi Néa Alikarnassós, Temenos ha Paliani.
Istor
Candia e oa an anv pa oa an enez e dalc'h Republik Venezia
Songo – La Maya
Songo – La Maya zo ur gumun eus Kuba, er biz da Santiago de Cuba.
Penang
Penang zo
Barnadenn Conflans
Un hêrezh luziet-kenañ
Aet e oa bet da Anaon dug Breizh Yann III e 1341, dishêr anezhañ ha hep bezañ aozet e hêrezh 'zo kaeroc'h. Abalamour da se e oa bet kroget Brezel hêrezh dugelezh Breizh a oa padet betek Kentañ Feur-emglev Gwenrann e 1365.
Div familh a oa oc'h enebiñ an eil ouzh eben :
Ur saviad ouzhpenn diboell
Evit ar pezh a selle ouzh Yañn Moñforzh e plede-eñ d'ar gwir gall dre ma veze Breizh ur bariezh c'hall abaoe 1297 e-lec'h ma veze boaz ha ret d'ober gant ar gwir gall na mui na ken, al Lezenn salek peurgetket. Padal, paket e oa bet gantañ skoazell Edouarzh III (Bro-Saoz) a wele un dro vat da zamantiñ d'e lazioù war douar Breizh. D'an ampoent, Breizh a oa perzh eus ar Gurunenn soaz, tre evel Anjev, Gwienna...a-raok trec'hioù Fulup II an Aogust penn-kentañ an kantved.
Penn-kentañ ar brezel
Ken abred ma voe marvet e hantervreur, d'an 30 a viz Ebrel 1341, e oa aet Yann Moñforzh da Naoned (kêr-benn dugelezh Breizh) evit ma vije-eñ reizhwiriet gant he foblañs kenkoulz ha gant ar « pennoù-bras ». Padal, ar re o devoa lazioù font war douar Bro-C'hall a oa bet gwelloc'h ganto sujañ da Charlez Bleaz. C'hoant gantañ da greñvaat e veli en devoa rastellet madoù beskontelezh vreton Lemojez ha Naoned a oa Yann III perc'henn warne, a-raok mont d'ar c'hêrioù disuj n'o devoa ket eñ anavezet da zug.
Evit Charlez Bleaz, « gouzañvusoc'h » anezhañ, gwelloc'h e voe gantañ goulenn buan skoazell e genderv, Fulup VI. Rediet roue Bro-C'hall lakaat e fri war-eeun e aferioù unan eus e zalc'hioù e teue da vezañ barner ha tamaller war un dro, ar pezh na oa ket evit aesaat an traoù. Marteze e c'halljed kompren amañ abalamour da betra en devoa Yann Moñforzh goulennet sikour digant Edouarzh III da c'houde.
Bezañ klasket diskoulmañ ar brezel : Barnadenn Conflans
Sed amañ eta kenarroud ha rakfedoù Brezel hêrezh dugelezh Breizh. Evit ma vije lakaet buan an askorn en e lec'h en devoa Fulup VI galvet Yann Moñforzh ha Charlez Bleaz e-kichen Pariz, e Conflans kement ha bezañ resis. Pep hini anezhe a c'hallas pediñ evit e sac'h dirak Pirien Bro-C'hall. Aes-kenañ e oa kompren n'hallje ket bezañ ar varnerien neptu-tre peogwir e oa Charlez niz...o roue dezhe. Neuze ne dalve ket ar boan dislavaret youl Fulup VI a ziskoueze bezañ a-du krenn gant re Bentevr en ur lakaat Breizh dindan yev gall.
Falset e oa bet an diñsoù eta ha setu ma oa bet gounezet e afer gant Charlez Bleaz ken aes ha tra. Barnadenn Conflans a vez graet eus an diell a oa bet embannet d'ar 7 a viz Gwengolo 1341.
O kompren e oa o trenkañ ar soubenn en devoa Yann Moñforzh graet gaol diouzh Pariz a-raok na voe embannet ar Varnadenn evit gwir. Hep mar e vefe bet lakaet harz warnañ evit ma vije bet dav dezhañ daskoriñ e greñvlec'hioù. Goude adkavout e wreg e Naoned e oa aet d'an harlu e Bro-Saoz e-lec'h m'en devoa anavezet buan Edouarzh III da roue Bro-C'hall.
Ruilhet o devoa an diñsoù. Diwar neuze e oa krog re Bentevr ha re Voñforzh gant ur gwall vrezel a oa c’hoarvezet e zibenn d'an 12 a viz Ebrel 1365 pa oa bet sinet Kentañ Feur-emglev Gwenrann.
FK Jonava
Sportva
C'hoari a reont e sportva Jonavos miesto centrinis stadionas, digoret e 1946, gant 2 000 plas.
Stadegoù (2000.–...)
{|
Pietrapertosa
Pietrapertosa a zo ur gumun en Italia e proviñs Potenza hag e  rannvro Basilicata.
Norm endroel
An norm endroel, pe reolennadur, a zo un norm rediet gant ar galloudoù publik. Termenet eo ur vevenn saotrañ, ul live brasañ saotr. Paeet e vez un tell-kastiz gant ar re maez lezenn. (Un efed war ar c’hementad a zo)
Savet eo bet an norm endroel evit bezañ gouest da wareziñ ar c’hevala naturel en ur gendec’hel da produiñ. Un efedusted endroel en deus neuze, gant disoc’hoù divizet en a-raok. Simpl ez eo da lakaat e plas. Met start ez eo kavout un live dereat : Ma ez eo re laoks ar reolennadur, ne vo efedusted endroel ebet, met er c’hontroll ma ez eo re strizh e vo un efedusted ekonomikel negativel. Gant an norm endroel, ne vez ket broudet an obererien ekonomikel d’ober gwelloc’h.
Kemeromp skouer feur-emglev Montréal: Ur c'hentemglev evit gwareziñ an endroe eo, lakaet e plas d'ar 1añ a viz Genver 1989. E fal : lakaat da vont da get an danvezioù hag a reduont ar wiskad ozon. E 2007 ez eo bet tizhet ar pal gant ar 190 vro ho doa sinet ar c’hentemglev, 20 bloaz goude, normalamant raktreset evit 2010. Hervezh ar gumuniezh skiantel e teufe en-dro ar wiskad ozon, en e stad eus 1980, etre 2055 ha 2065.
Leila Slimani
Leila Slimani, ganet d'an 3 a viz Here 1981 e Rabat, e Maroko zo ur skrivagnerez c'hallek. Tapet he doa ar Priz Goncourt e 2016 gant hec'h eil romant, Chanson douce.
He zad a oa ur banker marokan, ganet e Fès, he mamm ur vedisinez aljerian, merc'h d'un Elzasianez. Studiet he deus e lise gall Rabat, ne gomz ket arabeg nemeur. Ar galleg e oa yezh ar gêr. He zad zo bet sekretour-stad evit an ekonomiezh, tapet e voe en ur gwall afer, bac'het ha didamallet kalz diwezhatoc'h, goude e varv.
Enez Penang
Enez Penang zo un enezenn e gwalarn Malezia, e stad Penang.
Enezeg Stockholm
Enezeg Stockholm (Stockholms skärgård e svedeg) zo un enezeg en aod reter Sveden, e-kichen Stockholm. Unan eus brasañ enezegi ar Mor Baltel eo.
En em astenn a ra an enezeg tost da 80 km diouzh Stokholm war-zu ar reter, hag a-hed 150 km pe war-dro eus Björkö en hanternoz da Öja er c'hreisteiz, a-hed arvor Uppland. En holl ez eus war-dro 30 000 enezenn hag enezennig.
War-dro 10 000 a annezidi zo o vevañ en enezeg. Lod eus an inizi a c'haller mont dezho dre bontoù ha lod all a ranker kaout ur vag da vont betek enno. Kalz tud eus Stockholm o deus un ti-hañv en enezeg.
Gwer (liv)
Gwer a reer eus al liv gweladus a zo etre melen 0000 ha glas 0000 er skalfad gwelus, adalek an trohed 570 nm betek an trohed 495 nm. Melen eo al liv diwezhañ a weler pa vez hiroc'h an trohed eget 570 nm, o tont eus an danruz, ha glas eo an hini kentañ war-du an uslimestra, pa vez an trohed berroc'h eget 495 nm. Dre gejañ pentur glas ha pentur melen e farder pentur gwer e liv. Gwer e vez ar geot, garoù ha delioù an darn vuiañ eus ar plant en abeg d'ar c'hlorofil a zo enno. Petra bennak ma vez al liv gwer tro-dro da vab-den aba eo mab-den, diwezhat en e Istor en deus gouezet fardañ liv gwer, alese perzh dister al liv-se er c'hevredigezhioù. Nebeut a dud e plij ar gwer dezho er sevenadurioù kornaouegel ; 16% hepken eus Europiz a ziskleir ez eo o liv karetañ, ha 10% a embann en argazhiñ. Amjestr eo arouez ar gwer en hor sevenadurioù : ar vuhez, ar chañs hag ar goanag diouzh an eil tu, an dizurzh, ar pistri, an diaoul hag e zrouksperedoù diouzh an tu all. E Sina pergen hag en Azia dre vras e lakaer ar gwer da liv an eürusted hag ar frouezhusted. Liv broadel Iwerzhon eo, ha hini an islam peogwir eo arouez glasvez ar Baradoz.
Liv ar vuhez eo ar gwer, hini nevezadur an natur ha, dre astenn, liv ar goanag hag an divarvelezh ; e lod sevenadurioù, en enep, ez eo ar gwer liv ar c'hleñved, ar marv hag an diaoul. E Sina ez eo liv ar yin (陰), ar bennaenn venel. Alies ivez e vez liammet al liv gwer ouzh an divarregezh dre yaouankiz hag ouzh ar warizi. Hengoun an alkimiezh e vez graet leon gwer eus holen ar brederourien, a zileizh an aour, peogwir eo trenk evel un dra ha n'eo ket azv.
Yezh
En un toullad yezhoù, evel ar japaneg, ar vietnameg hag ar yezhoù keltiek, ne veze ket lakaet kemm etre al liv louet, al liv glas hag al liv gwer hag e veze graet ingal gant "glas". Gwir eo c'hoazh kement-mañ evit liv an natur (glas e vez ar geot, ar gwez, ar glazarded...). E brezhoneg evel er yezhoù keltiek all e reer gant ar ger glas hepmuiken evit ober anv eus traoù glas o liv hag eus traoù gwer en natur, a reer glasvez anezho. Eus al latin izel viridis gwer (liv) e teu ar ger gwer ; un adster zo : yaouank, nerzhus. Meneget eo ar ger « guezr » er C'hatholicon, anezhañ ar geriadur kentañ e brezhoneg (1464), met « Guezr ha glas » eo ar pennger, ha « tout ung ; ibi uide » eo an termenadur ; n'eus meneg eeun ebet eus al liv. Bez' emañ ivez e Nomenclator Guillaume Quiquier de Roscoff (1633).
Fardañ hag implijout
Ne c'heller ket fardañ liv gwer padus diwar plant pe loened, rak buan e tro da c'hell GELL abalamour da zispeuradur ar c'helligoù organel. E Skandinavia e veze graet meur a arliv gwer diwar linad, raden, stlañvesk, delioù an onn ha rusk ar bezv. Arouez ar goanag, an eürusted hag ar finborte e oa e sevenadur ar Vikinged, alies e vezent gwisket e gwer. Erc'h ha skorn a gavas Eirik Raude en douar nevez a dizhas er bloavezhioù 980, met Grønland ("Daouar gwer") a reas anezhañ abalamour ma oa un tiriad a c'hoanag.
Pa ouie kouerien Europa ar Grennamzer fardañ liv gwer dibad diwar plant, kêriz a rae dre soubañ ar gwiadoù en ur veoliad glaz ha goude en unan velen. E dibenn ar mare avat e voe kemmet an traoù, evit daou abeg : an dud e fellas dezho kaout livioù flamm ha padus, ha reolennoù korf-micher al livadennerien a verzas meskañ glaz ha melen. Renket e voe ar stalioù-labour dre zanvez ha dre liv ; neb en devoa gwir da livañ gloan e ruz e oa berzet dezhañ livañ lien e glas. Dic'hallus neuze e oa meskañ glaz ha melen, pa veze disrannet ar beoliadoù an eil re diouzh ar re all. Nebeut-ha-nebeut neuze e troas al livadennerien war-du ar mein, metaloù en holl anezho. Setu amañ al livegenn bennañ zo. Anvet eo gwer Verona ivez. Abaoe an Henamzer e vez arveret rak daoust dezhi bout gwan a-fed kuzhat al livioù all ez eo padus-kenañ ouzh ar gouloù hag an danvezioù kimiek. En Italia ar Grennamzer e servije da wiskad kentañ liv kroc'hen an tudennoù diskouezet en amheol. Pistrius-kenañ eo al livegenn-se, pa'z eus arsenik enni. Fardet e voe e 1808 diwar mergl kouevr evit erlerc'hiañ ouzh gwer Scheele (a zo arsenik enni ivez) ha lakaet war ar marc'had alaman gant William Sattler e Schweinfurt (Bavaria) e 1814. Eus glas-gwer skedus da wer eo skalfad he arlivioù, ha mat e c'holo al livioù all. Met distabil eo ouzhpenn bezañ pistrius, setu e voe dilezet e deroù an. Dre ma oa marc'had-mat he fardañ e voe arveret al livegenn gant an arzourien, ha da voullañ paper-moger a-vil-vern. E Rouantelezh-Unanet ar bloavezhioù 1860 e voe savet evezh a-zivout bugale o vervel diwar an arsenik a zeue eus paper-moger o c'hambroù mouest. Hep mar e c'hoarvezas heñvel gant Napoleon Iañ en e harlu e Saint Helena. En dilhad gwer e veze kavet stank ivez.
En Henroma e veze drailhet emrodez da fardañ bazalmoù evit pareañ daoulagadoù an dud ; tamm-ha-tamm, a-dreuz ar c'hantvedoù, e teuas ar gwer da aroueziañ ar vezegiezh hag an apotikerezh evel ma ra hiziv. E 1780 e voe kavet al liv-se gant ar c'himiour svedat Sven Rinman (1720-1792) dre veskañ oksidenn kobalt hag oksidenn zink. Biskoazh ne voe boutin implij ar gwer kobalt el livouriezh en abeg d'he friz uhel-uhel ; ouzhpenn, n'eo ket gwall vat evit goleiñ livioù all. Diouzh ar c'hementadoù zink ha kobalt e c'hall al liv bout forzh pelec'h etre gwer teñval ha roz. Daoust da gement-se e vo pouezus arver ar gwer kobalt en dekvloavezhioù da zont marteze, peogwir ez eus bet kavet perzhioù tredanwarellek dezhi ; mar befe savet memorioù urzhiataerioù diwarni e vefe gouest an ardivinkoù da enkargañ ha loc'hañ o reizhiad korvoiñ en ul lajadig, kement-se en ur lonkañ nebeut-tre a energiezh. E Pariz e voe lakaet e gwerzh gant ar gimiourien Pannetier ha Binet e 1838. Ganto e oa bet fardet, hogen kavet e vez en natur, er mein anvet eskolait. Kalz e vez arveret dre m'eo stabil-tre, da fardañ pentur, liv evit ar moullañ ha traezoù e gwer ; diwarni e farder al livegenn anvet viridian. Talvezout a ra ivez da levnañ kontilli, aotennoù, ferennoù gwer, hag all. Al livegenn wer koshañ anavezet eo ar malakit, pa'z eo bet kavet e bezioù Henegipt. Gant an henc'hresianed e voe goveliet he anv abalamour d'he liv par da hini ar c'haol-malv (genad Malva), a zo malachē (μαλάχη) en o yezh. Karbonat kouevr naturel eo, a zo kizidik ouzh ar gor hag an trenkennoù. Er hag er  e voe implijet stank gant al livourien en Europa. Aketat kouevr eo, brudet evit e liv a denn diouzh ar glaz hag a zo distabil ha treuzwelus ; a-gozh eo anavezet, pa voe implijet adalek an Henamzer betek diwezh ar mare barok en da livañ gweledvaoù ha dilhad gwer. Ne vez mui gwerzhet hiziv en abeg ma'z eo pistrius. Da c'hell teñval pe da zu e tro pa vez kozh. Abaoe ar XVvet kantved e vez graet diwar dileizhañ kouevr e rousin strilhet an tourmantin (Larix decidua), a anver « tourmantin Venezia ». Arveret e veze ar meskaj evit klerañ ha peurvec'hiañ ar gwer viridian, evel ma veze graet alies-tre en Italia ar XVvet kantved evit livañ glasvez. Stabil-kenañ eo al livegenn wer zibistri-se, a voe breouet e 1859 gant an ao. Guignet e Pariz. Ken mat e voe degemeret gant ar c'hreantourien hag an dourlivourien ma voe dilezet ar gwer emrodez, a zo pistrius. Gouest e vefe ar gwer viridian da erlerc'hiañ ouzh forzh peseurt livegenn all, ha pa vefe hengounel pe arnevez.
Henamzer
Ne gaver na liv glas na liv gwer en arz ar Ragistor, p'emañ an du, ar gell, ar gwenn hag ar ruz. Mil bloaz diwezhatoc'h e oa peuzheñvel an traoù p'en doa desket mab-den livañ gwiadoù : ne ouie ket c'hoazh fardañ glaz pe wer. En Henegipt e veze fardet livegennoù gwer, ha puilh e veze implijet al liv war ar gwiadoù hag an dilhad ; sakr e oa al loened "gwer" evel krokodiled ar stêr Nil. Ar glaz hag ar gwer a oa livioù mat da argas an drouksperedoù ha gwareziñ ar re varv er bed all ; liv Osiris, doue ar vuhez, ar marv hag ar strujusted, eo ar gwer.
Ne voe ket gwall bouezus perzh ar gwer en Henroma e-kichen ar gell, ar gwenn, ar melen hag ar ruz ; e gwirionez ne ouie ket ar Romaned meskañ ar glaz hag ar melen da gaout gwer, ha dre blantennoù ne zeu nemet livioù damlouet disked. Ne gaved al liv gwer nemet er prierezh hag e greanterezh ar gwer. Adal an Impalaeriezh (-31), dindan levezon ar Gelted hag ar C'hermaned, e voe fardet dilhad gwer evit ar merc'hed, petra bennak ma veze lakaet al liv-se da varbar gant ar re gozh. Ar gwer e oa liv karetañ an impalaer Nero (37–68). Liv ar goanag e voe ar gwer en Henroma ivez ; a-wechoù e vez paket ar vugale nevez-vet e lien gwer evit ma vije hir o buhez.
Krennamzer
Mare ar glaz e voe ar Grennamzer, met pouezusoc'h-pouezusañ e voe ar gwer er vuhez pemdez hag en arzoù. Digemm e voe statud al liv gwer e-pad tremen 700 vloaz goude diskar an Impalaeriezh roman e 476 hag enkrog an Iliz katolik roman war Europa ar Grennamzer, rak er Bibl eo ar gwer liv ar glasvez hepken. An impalaer Karl Veur (742–814) hag e warlerc'hidi a wiskas dilhad roman o stumm ha german o liv gwer, kevret gant ruz ar galloud. Er bloaz 1195 ez embannas ar c'hardinal Lothaire de Segni, a voe ar pab Inosant III diwezhatoc'h, e zornlevr De sacro sancti altari mysterio ma tisklêrias daou dra bouezus : liv ar goanag er vuhez peurbadel eo ar gwer, ret eo dezhañ bezañ dibabet evit an deizioù hag al lidoù ordinal rak re al lidoù meur eo al livioù all. Dre se e teuas de facto al liv gwer an hini implijetañ a-hed ar bloaz.
Adalek ar bloavezhioù 1100 e teuas ar gwer en arzoù europat, er bed germanek pergen. El lennegezh e oa liv ar yaouankiz hag ar garantez, troioù-kaer ha stourmadennoù ar varc'heien war al lisoù, met ne veze ket gwelet gwall alies war ar skoedoù rak a-boan ganet e oa an ardamezouriezh. En, an doueoniour Guillaume d'Auvergne (1190–1249) a embannas e oa brav ar gwer peogwir e oa ul liv kerreizh, kempouez, dereat hag a ziskuizh an daoulagad. Boas e veze ar skrivagnerien da skrivañ war tablezennoù gwer e-lec'h gwenn pe zu. Er Grennamzer ivez e voed krog da sevel gwerjezioù (eus al latin viridarium, deveret diouzh viridis) a oa liorzhoù karrez ha kloz ma kaved kalz gwez, ur winieg tro-dro d'ur bradenn. Diwezhatoc'h hepken e talvezas gwerjez kement ha frouezheg.
Adalek deroù an ha betek eil hantervezh an  e voe mesket buhez al lezioù ha hini ar varc'heien ; ar ruz hag ar gwer e voe al livioù trec'hel, betek ma voe reoliet implij al livioù gant an ardamezouriezh e dibenn ar mare-se. En eil hantervezh an kantved e voe meneg el lennegezh eus marc'heien wer, anezho tud yaouank herrus hag a laka an dizurzh ; er romant gallek Li Hauz Livres du Graal (a-raok 1250) e vez Perlesvaus (a zo Perceval le Gallois e galleg, Sir Percivale de Galis e levrenn XIV ar c'helc'hiad Le Morte d'Arthur, 1470) gant e vreur yaouankoc'h Glaouin le Vert hag a ra hervez giz an amzer : degas trubuilh. Marc'heien wer wirion zo bet, evel ar c'hont Amédée VI Savoia (1334–1383), lesanvet le comte vert abalamour ma veze gwer liv e hobregon a-c'houde un tournamant e Chambéry e 1353 m'en dougas en enor d'ur vaouez a oa he milgin gantañ. Chomet eo al liamm etre ar vilgin wer hag ar garantez betek ar ganaouenn Greensleeves (1580).
Evitañ da vezañ hollvezant el lezioù, war al lisoù hag el lennegezh, ne weler ket al liv gwer gwall alies war an ardamezioù a veze diskouezet en emgannoù hag en tournamantoù adalek an XIIvet kantved (5%, pa vez tremen 50% a ruz, 45% a wenn hag a velen, 25% a c'hlaz hag a zu). Reoliet strizh eo arver al livioù an ardamezouriezh, nepred ne vez ezvezant ar gwer, met den ne oar resis perak e veze implijet ken dibaot a wech ; daou abeg zo bet goulakaet : diaes-bras e veze fardañ al liv, ha displann e oa ar ster anezhañ.
Evit an abegoù-se end-eeun e voe er-maez a c'hiz al liv gwer e dibenn ar Grennamzer. Pa voe termenet livioù "onest" ha reoù all "dizereat" gant pennadurezhioù keodedel ha relijiel e voe lakaet ar gwer da fall rak liv an diaoul ha darn eus e loenedva (erevent, kokatrised, krokodiled, morwragez, naered, tousegi hag all) e oa. Ur perzh boutin d'al loened-se eo e tarempredont an dour, a veze lakaet da wer er Grennamzer ; ken diwezhat hag ar e voe livet an dourioù e glas war kartennoù an douaroniezh. E-kichen al loened-se e veze lakaet boudoù mojennel an natur (arc'houereed, boudiged, elfed, koboled, korriganed, lutuned, trolled hag all) da wer dre o c'horf pe o dilhad, peogwir e vevent er glasvez en ur bed iskis etre an natur hag an dreistnatur ; en XIXvet kantved e voe ijinet boudoù faltazius all : boulomigoù gwer Meurzh. Fall da vat e oa al liv gwer pa veze lakaet da hini ar sorserezed e dibenn ar Grennamzer, ha dreist-holl en amzer arnevez adalek 1550 betek diwezh an XVIIIvet kantved : gwer e oa o daoulagad hag o dent, gwer ivez o dilhad, gwer c'hoazh o drammoù hag an hanter eus o loened (du e oa an hanter all). En Henroma dija e veze brudet fall tud o daoulagad gwer, pa vezent lakaet da drubard, gwidreüs ha gadal.
Amzer arnevez
Adalek ar XVIvet kantved hag an Disivoud protestant e voe dispriziet al liv gwer muioc'h c'hoazh, war-bouez hini an Natur peogwir e vije bet krouet gant Doue. Er XVIIvet kantved e ouied renk an dud er gevredigezhioù europat dre al livioù a zougent, hag e pep lec'h e oa ar gwer liv ar re bartapl hag ar gouerien. Brizhkredennoù kozh a badas betek an oadvezh arnevez, ha betek hiziv an deiz zoken. Da skouer, a-gozh e vez tabou al liv gwer e bed ar c'hoariva ; den ne oar perak resis : abalamour d'ar gouleier hag a lakae al liv da c'hris, pe d'al livegennoù pistrius a lazhas meur a c'hoarier. E-pad pell ez eo bet tabou war ar bigi ivez, pa greded e tesache an arnev hag an tan-foeltr ; Breizh eo bet ar vro ziwezhañ en Europa ma oa bev ar vrizhkredenn-se. En enep, en Alamagn hag en Aostria e vez livet e gwer dorioù ar c'hrevier-saout evit o gwareziñ diouzh an tan-foeltr, ar sorserien hag an drouksperedoù ; e Bavaria, Bro-Skos, Danmark ha Portugal ez eo goulaouennoù-koar gwer a ra al labour-se. N'eo ket en Europa hepken e kreded e boudoùigoù gwer an Natur, pa'z eus en hengoun islamek un dudenn anvet Al-Khiḍr ( الخضر "an Hini Gwer") hag a zo meneget er C'horan (18:65-82) evel un arc'houere madoberus hag a warez ar veajourien, a bella ar c'horventennoù, al lazh an tanioù-gwall, a savete an dud a zo o veuziñ, a argas an naeron hag an drouksperedoù.
Lavaret e vez ez eo eurvezh diwezhañ an noz an hini zuañ a-raok tarzh-an-deiz ; pa voe ar XVIIvet kantved unan kañvaouus alies ha du-pod a-wechoù e voe an XVIIIvet kantved, Kantved ar Sklêrijenn, unan skedus, livet-flamm ha leun a c'houloù rak brasaet e voe digoroù an tiez ha gwellaet ar goulaouiñ. Muioc'h a bled a voe taolet ouzh al livioù dre ma vezent gwelet gwelloc'h ; buan ez eas ar fardañ livegennoù war-raok, en ur gas gantañ greanterezh al livadennerezh hag an ijinerezh gwiadel ; aloubet e voe ar skiantoù, an arzoù, ar c'hizioù hag ar gevredigezh dre vras gant al livventerezh. Met kement-se a lakaas ar glaz war-raok hag a lezas ar gwer war vord an hent, ar glaz a zidronas ar ruz e kalon an darn vuiañ eus Europiz ; hiziv c'hoazh ez eo o liv karetañ, pell dirak ar re all. Fallvrudet e voe al liv gwer abalamour ma ne glotje ket gant ar glaz – Blau oder Grün muss man wählen eme an Alamaned, Glaz pe wer, ret eo d'an den dibad, hag ar Saozon da gadarnaat : Blue with green should never be seen Glaz gant gwer a rankfe na vezañ gwelet morse. E dibenn ar c'hantved e voe didamallet ar gwer un tamm a-drugarez da berzh mat al livegennoù teñval, a blijas muioc'h d'ar vourc'hizien eget d'an noblañsoù. Kement-se a lenner c'hoazh e Zur Farbenlehre ("Dornlevr al livioù) Johann Wolfgang von Goethe, bet embannet e 1810, ma laka ar gwer da liv ar vourc'hizien hag ar varc'hadourien, ar ruz da hini an noblañs, an du d'ar gloer, ar glaz d'an artizaned ha d'ar vicherourien (hiziv c'hoazh ez eo ar glaz liv an dilhad-labour).
E deroù an XIXvet kantved e voe ar gwer liv ar frankiz, goude bezañ bet hini an distabilded hag an dorridigezh ; liv ar dispac'h e oa bet er bloavezhioù 1790, diwar e berzh evel arouez ar goanag ha peogwir e oa bet lakaet da eneb ar ruz, a zo liv ar berz. War-dro ar bloaz 1770, ar gwer a oa bet dibabet evit aotren hag ar ruz evit berzañ an diraez da lod porzhioù Mor an Hanternoz hag ar Mor Baltel. A-hed hantervezh kentañ an XIXvet kantved e voe hollekaet ar reizhiad el live etrebroadel. Buan e voe lakaet e pleustr war an hentoù-houarn, hag e miz Kerzu 1868 e voe ar gouleier-straed kentañ e Londrez (e Salt Lake City e 1912, Cleveland e 1914, New York e 1918, Pariz e 1923 ha Berlin e 1924). En eil hantervezh an XIXvet kantved ez eas stad al liv gwer war wellaat a-nebeudoù rak mui-ouzh-mui a dud a yeas da vevañ e kêrioù hag a voe dedennet gant ar maezioù. En e voe liv ar yec'hed hag ar vakañsoù ; krouet e voe takadoù gwer er c'hêrioù, klasoù gwer er skolioù, vakañsoù gwer, bouedoù gwer hag all. Liv ar vugale e voe ivez, a-drugarez da droioù-kaer an olifant Babar e zilhad gwer, bet ijinet gant Cécile Sabouraud ha skeudennaouet gant he fried Jean de Brunhoff e 1931.
Vaglio Basilicata
Vaglio Basilicata a zo ur gumun en Italia e proviñs Potenza hag e  rannvro Basilicata.
Gwer (liv)
Amzer arnevez
Da heul ar Raj breizhveurat (Lu an Indez) o dibabas da gentañ e dibenn an XIXvet kantved, holl armeoù ar C'hornaoueg a yeas war al livioù arwer kaki 0000 ha dark kaki 0000 evit o unwiskoù abalamour ma'z int diaes da verzout. Diouzh e du, al lu alaman a zibabas ar gwer Feldgrau 0000 na reas ket berzh abalamour d'an daou vrezel-bed ha d'ar gwer "melestradurel" rak ar gwer-se e oa arouez ar vurevveliezh abaoe ar bloaz 1900.
Hiziv an deiz ez eo ar gwer liv an ekologiezh er bed a-bezh, abaoe krouidigezh an aozadur Greenpeace e 1971. Kalz aozadurioù tro-dro da hennezh zo o stourm evit ma vefe degemeret ar green attitude war kement tachenn a zo, ar pezh a gas lod embregerezhioù ha gouarnamantoù da ober grennwashing, da lavarout eo lakaat da grediñ ez int a-du padal n'int ket.
Muioc'h eget biskoazh e lakaer ar gwer da liv an natur hag ar goanag war ur blanedenn saotret, warni spesadoù a zo gourdrouzet gant kemmadur an hin, mab-den en o zouez.
Bannieloù
A-c'houde an Dispac'h gall, Kanton Vaud a embannas e zizalc'hiezh d'ar 24 a viz Genver 1798 hag a zibabas ur banniel gwer ha gwenn, gant ar sturienn Liberté et patrie. Meur a Stad hag a vro o deus dibabet al liv gwer evit o banniel, en abeg d'o dizalc'hiezh ha d'o frankiz, d'o c'hoadegi ha d'ar pinvidigezhioù a dennont diouto, pe en enor d'an islam. Ar gwer, ar melen hag ar ruz eo livioù Afrika ; war banniel Iwerzhon, liv ar gatoligiezh eo ar gwer, hini ar brotestantiezh eo an orañjez, hag arouez ar peoc'h etrezo eo ar gwenn.
En arzoù
Enliverien dornskridoù dibenn ar XIVvet kantved a veske glaz ha melen a-benn kaout un arliv gwer, dre wiskañ an eil gant egile pe dre gejañ livegennoù : div a orin maenat (azurit ha melen staen, da skouer), div a orin struzhel (Isatis tinctoria ha Reseda luteola) pe c'hoazh unan vaenat hag unan struzhel (lapis lazuli hag orpimant As2S3). Den ne oar pegoulz e krogas al livourien da fardañ liv gwer dre veskañ glaz ha melen. E kreiz an XVIIIvet kentved c'hoazh e oa lod anezho o tispriziout ar re a rae e-lec'h ober gant al livegennoù hengounel evel ar malakit pe ar mergl kouevr. Ar pezh a ouzer eo e rae al livourien o meskaj pell a-raok 1704, ar bloaz ma embannas Isaac Newton e labour diwar-benn ar gouloù gwenn, a dorras gant ur c'hengereg. Dre zielfennañ taolennoù al livourien italian Giorgione (1477-1510) ha Giovanni Bellini (~ 1433-1516) e ouzer e veskent glaz ha melen dija. Ar vistri flandrezat ne raent ket. Ne gemmas ket an traoù betek embannadur Experiments and Considerations Touching Colours ar fizikour ha kimiour Iwerzhonat Robert Boyle (1627–1691) e 1664, ma skrivas e oa trawalc'h ober gant gwenn, du, glaz, melen ha ruz evit kaout an holl livioù a c'heller gwelout.
Techet e vezer da lakaat ar gwer da liv ar romantelouriezh (c. 1775–c. 1850) en abeg d'ar glasvez, hogen pouezusoc'h eo bet glaz an dour ha du an noz. Glas eo bet prantad kentañ al luskad, a-c'houde embannadur Die Leiden des jungen Werthers Goethe e 1774, ha du an eil prantad evel er varzhoneg El Desdichado gant Gérard de Nerval (1854).
Nyctidromus
Nyctidromus a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ adrened, krouet e 1838 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Daou spesad a ya d'ober ar genad :
C'hwec'h (6) isspesad en holl.
Calamonastes
Calamonastes a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1883 gant al loenoniour saoz Richard Bowdler Sharpe (1847-1909).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer en Afrika issahara, unnek (11) isspesad dezhe en holl.
Amílcar Cabral
Ganet e voe Cabral e Bafatá, e Ginea Bortugalat. Mont a reas da studiañ er C'hab Glas a-raok ober studioù war an agronomiezh e Lisbon. Eno e krogas da sevel emsavioù evit dieubiñ trevadennoù Portugal en Afrika. Goude bezañ distroet d'e vro e kemeras perzh e krouidigezh ar PAIGC (Partido Africano da Independência da Guiné e Cabo Verde - Strollad Afrikan evit Dizalc'hiezh Ginea ha Kab Glas) e 1956.
Eus 1963 betek e varv e 1973 e voe e penn ar gouvrezel ouzh an arme portugalat. Tennañ a reas splet eus e ouiziegezh war ar c'hounezoniezh evit deskiñ d'al labourerien-douar doareoù gwelloc'h hag efedusoc'h da labourat ha dre-se gallout magañ siviled koulz ha brezelourien. E 1972 e stagas da sevel ur Vodadenn bobl evit prientiñ an dizalc'hiezh met lazhet e voe a-raok kas e raktres da benn d'an 23 a viz Genver 1973 e Conakry. E hantervreur, Luís Cabral, a voe lakaet e penn skourr ginean-bissau ar strollad.
Uropsalis
Uropsalis a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ adrened, krouet e 1915 gant an evnoniour stadunanat Waldron DeWitt Miller (1879-1929).
Max Burkholder
Maxwell Henry Wolf Burkholder, ganet d'ar 1añ a viz Du 1997, zo un aktour stadunanat. Brudet eo bet evit e rolloù evel Max Braverman er stirad skinwel drama-fent Parenthood war NBC. A-raok e oa bet brudet evel aktour mouezh evit ar roll a Chomper, en The Land Before Time, Roo en My Friends Tigger & Pooh, ha World er film skinwel Foster's Home for Imaginary Friends, Destination: Imagination.
Loaven
Enez Loaven zo un enezenn brevez war aod reter kumun Plougouskant, e Bro-Dreger.
Uropsalis
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Daou spesad a ya d'ober ar genad :
Max Burkholder
Gwelet eo bet ivez er film The Purge, embannet e miz Even 2013. Un ezel eo bremañ eus ar strollad fent war Instagram, Max 'n' the Jakey Boys.
Loaven
Ur chapelig zo warni, gouestlet da santez Elibouban, mamm sant Koneri. Ur chapel vihan eo, kouezhet en he foull e dibenn an hag adsavet diwezhatoc'h. Pardon santez Elibouban a vez ur wech ar bloaz, e fin miz Gouere. Mont a ra ar birc'hirined eus chapel sant Koneri e bourk Plougouskant betek chapel ar santez en enez Loaven.
Uropsalis
C'hwec'h (6) isspesad en holl ; o c'havout a reer e Suamerika.
Faverolles-et-Coëmy
Faverolles-et-Coëmy zo ur gumun en departamant Marne hag er rannvro Grand Est, e reter Bro-C'hall. En arondisamant Reims emañ.
NBC
An National Broadcasting Company, pe National Broadcasting Company, Inc., berraet en NBC, zo ur rouedad radio ha skinwel stadunanat. Perc'hennet eo gant NBCUniversal, ur skourr eus Comcast. Ar rouedad a zo diazezet d'an 30 Rockefeller Plaza en New York, gant burevioù all nepell diouzh Los Angeles (d'an 10 Universal City Plaza), Chicago (en NBC Tower), e Philadelphia (er Greizenn Comcast Technology Center). NBC a zo unan eus an tri rouedad pennañ skinwel dre ar bed. Lesa,vet eo a-wechoù ar "Peacock Network", oc'h ober dave d'al logo, krouet e 1956 evit brudañ modernelezh ar rouedad o skignañ e liv. Deuet eo da vezañ an ardamez ofisiel e 1979.
Jean-Baptiste Kléber
Jean-Baptiste Kléber, ganet e Straßburg e 1753 a oa ur jeneral gall, a voe lazhet e Kaero e 1800.
E vuhez
Perzh a gemeras e brezelioù an Dispac'h gall, en Izelvroioù, e Vande hag en Egipt.
Kas a reas Seziz Maastricht e 1794 e-kerzh brezel ar C'hentañ Kenunaniezh ha kemer kêr, a voe staget kêr ouzh Bro-C'hall goude.
E vuntrer a voe peuliet gant ar bourev gall.
Kanadeg ar c'hizhier
Kanadeg ar c'hizhier, anvet Le Concert des chats e galleg, ha Katzenkonzert en alamaneg, zo un daolenn gant David Teniers ar Yaouankañ hag a zo war ziskouez hiriv er Staatsgalerie Neuburg, e München, e Bavaria.
A Retrospective (Pink Martini)
A Retrospective zo ur bladenn e 2011 gant al laz-seniñ Pink Martini, anezhi un dastumad kanaouennoù eus c'hwec'h albom koshoc'h. Un toullad kanerien all a oa bet pedet : Michael Feinstein ("How Long Will It Last?"), Georges Moustaki ("Ma Solitude"), Gus Van Sant ("Moon River"); daou disc jockey zo bet pedet ivez : Johnny Dynell ("Una Notte a Napoli") ha Hiroshi Wada ("Kikuchiyo to Mohshimasu").
Kanaouennoù
Ur ganaouenn warn-ugent zo er bladenn :
Ertzaintza
An Ertzaintza eo polis Kumuniezh Emren Euskadi, en Euskal Herria.
Carmen Pereira
Carmen Pereira zo ur bolitikourez eus Ginea-Bissau, bet prezidantez he bro e-pad tri devezh e 1984. Bez' e voe ar vaouez kentañ en Afrika er garg-se.