cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karl Martel
Bec'h o kemer ar galloud
Pa varvas e dad Pepin Herstal, anvet ivez Pepin Yaouank, e 714, e oa Karl Herstal en e 29 bloaz, ha prest da gemer ar garg a vaer ar palez war-lerc'h e dad, ha seul aesoc'h a se ma oa marvet e zaou hantervreur, Drogon Champagn ha Grimoald II ivez.
Kupidon en e gousk
Evit ur wech gant al livour e ouzomp pegoulz e voe graet. Goulennet e oa bet gant Fra Francesco dell'Antella, eus Firenze, sekretour Alof de Wignacourt, Mestr Meur Marc'heien Malta, hag un enskrivadur zo war gein an daolenn, a ziskuilh e voe livet e Malta e 1608.
Karl Martel
Bec'h o kemer ar galloud
Met mab bastard e oa Karl, hag intañvez Pepin, Plektrudis, a reas he seizh gwellañ da bellaat un den a c'halle mirout ouzh he mab-bihan Théodebald (pe Thibaut, Thiaud), mab Grimoald II, hag eñ 6 vloaz a boan. Ha hi lakaat kraouiañ Karl.
Met ne c'houzañvas ket ar proviñsoù gwelout ur vaouez e penn ar rouantelezh : emsavadegoù a voe, en Neustria en 715, pan eas Ragenfred, maer ar palez e Neustria, da faezhañ arme Plektrudis e koadeg Cuise ha tizhout ar stêr Maas.
Kupidon en e gousk
Diskouez Kupidon o kousket, torret kordenn e wareg ha saezhoù gantañ a-strew, a veze graet da aroueziañ dilez plijadurezhioù ar bed, ha kement-se ne oa ket dell'Antella hep gouzout, hag evel beleg e ranke treiñ kein ouzh ar c'hig p'en doa graet le da chom glan.
Strollad
Niver ar pezhioù a zo bodet a c'hell bezañ dister koulz ha diniver hag a c'hell bezañ gwelet en un taol pe get. Ur ster hollek zo gant "strollad" e meur a zegouezh zo, met sterioù arbennik a zo ivez da geñver ar re a ra war dro an arzoù, ar sonerezh peurvuiañ ha da geñver an dud a glask kinnig leviañ ar strollegezhioù dre ar politikerezh.
Karl Martel
Bec'h o kemer ar galloud
Goude-se e voe tro pobl hanternoz Italia a emsavas da vont a-du gant Neustria. Ha goude c'hoazh ar Saksoned ha tud Aostrazia. …
E 715 avat e teuas Karl a-benn da dec'hel ha da gemer penn emsavidi Aostrazia. Da gentañ e rankas talañ ouzh Chilperig II, roue Neustria ha Ragenfred. Dre ziv wech e voe trec'h warne, en Amblève e 716, hag en emgann Vinchy d'an 21 a viz Meurzh 717), hag e kasas anezho kuit betek Pariz.
Strollad
Strolladoù arzourien
Evit kinnig n'eus forzh petra seurt oberennoù arzel en em vodont arzourien zo, met implijet e vez ar ger strollad e-unan evit menegiñ ar sonerien bodet ar strolladoù sonerezh (a c'hellont degemerout kanerien ivez).
Karl Martel
Bec'h o kemer ar galloud
Goude e kerzhas war-zu Köln ma oa aet Plektrudis da chom gant he mab-bihan. Ret e voe dezhi plegañ da Garl ha reiñ dezhañ kador maer Aostrazia.
Strollad
Strolladoù armerzhel
Am embregerezhioù a c'hell bezañ strollet evit bezañ prest da ginnig servijoù ha labourioù asambles pe implij ar memes frammoù obererezh. Ar strolladoù embregerezhioù ez eo.
Karl Martel
Peoc'h er rouantelezh
Kenkent ha krog er galloud e reas un taol skub en ti. War gador roue Aostrazia e lakeas Klotar IV hag e kasas kuit Rigobert, eskob Reims, a oa savet a-du gant an enebourez Plektrudis…
Anv japanek
thumbnail|300px|right|[[Yamada Tarō (山田太郎), un anv paotred japanek boutin, kevatal da Yann Gouer e brezhoneg. Katell Gouer a vije Yamada Hanako (山田花子).]]
Karl Martel
Peoc'h er rouantelezh
Tamm ha tamm e klaskas unvaniñ ar vro en-dro dezhañ, met bec'h a savas gant Neustria adarre. Dont a reas a-benn da reiñ lamm da Ragenfred, maer palez Neustria, en doa graet emglev gant  Odo Gaskogn . D'ar 14 a viz Here 719, e voe trec'h warno e Néry, entre Senlis ha Soissons, hag en Orleañs adarre.
Anv japanek
Er c'hontrol d'ar boaz e brezhoneg, savet e vez an anvioù japanek modern (人名 e kanji, じんめい en hiragana, Jinmei e romaji) war un anv-familh (unan hepken) heuliet gant un anv-bihan. War-lerc'h an anv-bihan e c'haller implijout titloù evel san (さん - kevatal mui pe vui da "aotrou" pe "itron") pe sensei (先生 - kevatal da "doktor" gant an implij saoznek eus an termen-mañ).
Karl Martel
Peoc'h er rouantelezh
Kas a reas e arme war-du ar reter: etre 720 ha 738 ec'h aloubas Aostria ha kreisteiz Alamagn. Evel-se e oe adsavet gantañ ar rouantelezh frank evel ma oa en amzer Pepin Herstal.
Anv japanek
Skrivet e vez an anvioù japanek e kanji. A-wechoù e c'hall kanji un anv bezañ distaget e meur a vod. Gant gouarnamant Japan eo ma vez termenet ar c'hanjioù a c'haller implijout da anv. Evit se ez eus bet savet ur roll gant ar sinalunioù degemeret. Anvet eo jinmeiyō kanji (人名用漢字).
Karl Martel
Peoc'h er rouantelezh
E 734, en emgann Boarn (Boorne), e voe faezhet ar Frizoned, kaset gant o roue Poppo (674-734), hag aloubet e voe an Izelvroioù betek Lauwers. Pa varvas Klotar IV en 719 avat e voe ret dezhañ adlakaat Chilperig II da roue. Hogen mervel a reas ar roue-se e 721. Neuze ez eas Karl da gerc'hat mab Dagobert III, Thierry IV, a oa en em dennet en abati Chelles, d'e lakaat war ar gador-roue.
Anv japanek
E-touez an anvioù-familh paot e Japan emañ Satō (佐藤), Katō (加藤), Suzuki (鈴木) ha Takahashi (高橋). Hervez istimadennoù zo e vije e-tro 100 000 anv-familh disheñvel en implij hiziv e Japan. Paot pe baotoc'h eo anvioù zo hervez an takadoù-bro evel e Breizh. Da skouer e kaver stank an anvioù-familh Tamagusuku (玉城), Higa (比嘉) ha Shimabukuro (島袋) en Okinawa. Ne vez ket kavet an anvioù-se e lec'h all. Ur c'halz eus an anvioù en implij e Japan a zeu diwar ardremez ar vro war ar maez. Ishikawa (石川), da skouer, a dalvez kement ha "stêr meinek". Yamamoto (山本) zo evit "traoñ ar menez" hag Inoue (井上) "war ar puñs". Ma c'hall ar c'hanjioù a ya d'ober an anvioù-familh kaout un dalvoudegezh bennak, ar boaz eo chom hep treiñ anezho.
Karl Martel
Aloubadeg ar Vuzulmaned
En 732 e rankas talañ ouzh armeoù muzulmaned Spagn kaset gant ar gouarnour, Abd el Rahman. Abaoe 711 edo ar Verbered e Spagn ha derc'hel a raent da vont war-du an hanternoz, betek en tu all d'ar Pireneoù. Adalek 725 o doa aloubet Lenguadoc, savet e oant a-hed traonienn ar Ron, ha preizhet o doa Autun d'an 22 a viz Eost 725. Goude o devoa lakaet seziz war Sens. Dizarbennet e voe ar armeoù berber e Toloza gant an dug Odo Akitania e 721. Evit mirout na deujent en-dro e kavas mat ober emglev gant Munuza, gouarnour berber Septimania. Hennezh a oasavet a-enep muzulmaniz Spagn. Odo en doa dimezet e verc'h dezhañ. Met lazhet e voe e vab-kaer Munuza en ur c'hrogad-brezel gant gouarnour Spagn, Abd el-Rahman. Hag an emir ha kas armeoù da gastizaén Akitaniz. E 732 e kasas un arme da Akitania, hag unan all a-hed ar Ron. En taol-mañ avat n'hallas ket Odo Akitania herzel outo e-unan, ma c'houlennasouzh Karl dont da reién skoazell. <!-- Le 19 octobre 732, les armées de Charles et du duc réunies faisaient face à la razzia à Moussais, sur l'actuelle commune de Vouneuil-sur-Vienne, entre Tours et Poitiers. Charles fit tout pour éviter l'affrontement mais encouragea le pillage aux alentours, ce qui eut pour double effet de saturer de butin les Sarrasins les rendant moins mobiles et cupides. Après six jours d'observation, la bataille s'engagea le 25 octobre et fut assez brève. Charles tua leur chef Abd el Rahman, ce qui décida les troupes sarrasines à prendre le chemin du retour. Selon d'autres sources, Abd el Rahmane n'aurait pas été tué à la bataille de Poitiers mais aurait simplement reflué vers ses bases arrières de Narbonne. Poursuivi par les troupes franques de Charles Martel, il aurait été tué et son armée exterminée à Loupchat au pied de la falaise du Sangou, dans le Lot, en 733. L'Hôtel de ville de la commune de Martel aurait été construit sur le lieu même de la bataille.
Anv japanek
Liesseurt eo an anvioù-tud en o distagadur hag evit ar pezh a sell ouzh ar sinalunioù implijet evit o skrivañ. Peurliesañ ec'h echu an anvioù paotred e -rō (郎 "mab", met ivez 朗 "sklaer, skedus") pe -ta (太 "bras, kreñv") pe emañ an elfenn ichi enno (一 "kentañ (mab)", ivez 市 "marc'had, kêr"), kazu (skrivet ivez gant 一 "kentañ (mab)", asambles gant lunioù posupl all), ji (二 "eil (mab)" pe 次 "da-heul") pe dai (大 "bras"); evit an anvioù merc'hed e vez kavet kentoc'h anvioù a echu e -ko (子 "merc'h") pe -mi (美 "braventez"). Abaoe 1980 eo dic'hizet an anvioù merc'hed a echu gant -ko evit ar babigoù nevez, kement ha ma vez lamet kuit ko bremañ gant merc'hed en o oad gour ivez. E-touez al lunioù a gaver stank e dibenn an anvioù merc'hed emañ -ka (香 "esañs, frond" pe 花 / 華 "bleunienn", hag all) ha -na (奈).
Karl Martel
Aloubadeg ar Vuzulmaned
Selon certains auteurs, c'est suite à cette victoire que Charles fut surnommé Martel, puisqu'il avait violemment écrasé les troupes mahométanes, tel un marteau — le marteau d'armes étant aussi une arme de combat. Certaines sources historique mentionnent que son surnom était dû au fait qu'il "martelait les têtes, à l'aide de sa lourde épée, du haut de son cheval". Selon d'autres, profitant de l'affaiblissement du duc Eudes, il s'empare des évêchés de la Loire puis descend dans le Midi qu'il saccage consciencieusement et d'où il chasse les chefs musulmans qui s'y étaient installés quelques années plus tôt. C'est seulement alors à cette occasion qu'il aurait gagné le surnom de Martel. Une troisième source déclare que c'est à la bataille de Loupchat que, porté en triomphe au cri de "Charles Martel !", il aurait gagné ce surnom. En tout état de cause, il est certain que ce surnom a surtout « frappé » les esprits ce qui a contribué à la création du mythe de Charles Martel. Ainsi selon l'historien allemand Karl Ferdinand Werner, la Provence fut si bouleversée par les exactions de Charles Martel que le surnom "Martel-Marteau" pourrait venir de là et non de la victoire contre les musulmans[2].
Anv japanek
Doare sevel
E-keñver ar mod ma vezont savet eo eeunoc'h an anvioù japanek eget re sevenadurioù all. Ken ar Japaniz hag ar Japanezed o deus bep a anv-familh (kentlakaet) hag a anv-bihan (dreklakaet); war-bouez familh an Impalaer n'o deus hec'h izili anv-familh ebet. Graet e vez namae (名前) pe shita no namae (下の名前) eus an anv-bihan e japaneg. Myōji (苗字 pe 名字) a reer eus an anv-familh. Pa skriver japaneg e lakaer dirak an anv-familh (anv kentlakaet) ha war-lerc'h an anv-bihan (anv dreklakaet). Da skouer Kaneko 金子 pe Masuko 益子. Forzh penaos, evit unan boazet un tammig gant an anvioù japanek ez eo aes a-walc'h gouzout diforc'hañ an anvioù-familh eus an anvioù-bihan, ne vern pehini zo dirak egile.
Karl Martel
Aloubadeg ar Vuzulmaned
Les troupes arabo-musulmanes ne sont pas pour autant battues sur tous les fronts. Elles prennent Avignon et Arles en 735 puis attaquent la Bourgogne. Beaucoup de seigneurs bourguignons, dont le duc Mauronte, « pactisent » alors avec les berbères mais Charles Martel parvint à les refouler dans le sud de la vallée du Rhône en 736. Il faut noter que la Provence s'était déjà soulevée contre l'autorité de Pépin le Bref et de Charles Martel dans les années 714-716 avec le patrice Antenor.
Anv japanek
Lunioù
Gant kanjioù e vez skrivet peurliesañ an anvioù japanek daoust ma vez kavet lod skrivet gant hiragana pe katakana. Dre vras, evit an anvioù "hengounelañ" e vez graet gant al lenn kun'yomi eus ar c'hanjioù. Met bez' ez eus ivez kalz re all a implijer evito al lenn on'yomi. Re all c'hoazh, e-leizh, a vez implijet evito doaroù lenn na vezont kavet nemet evit an anvioù (nanori) a-hend-all, evel an anv plac'h Nozomi (希). Skrivet eo an darn vrasañ eus an anvioù gant unan pe daou ganji. Lod a skriver gant tri evel Sasaki (佐々木, unan eus an anvioù-familh boutinañ), Hon'inbô (本因坊, anv ur familh c'hoarierien go brudet-kaer), Shōji (東海林), Gushiken (具志堅), Yosano (与謝野) ha Kindaichi (金田一). Un nebeud anvioù all a skriver war-bouez pevar c'hanji ivez met rouez a-walc'h int.
Karl Martel
Aloubadeg ar Vuzulmaned
En 737, Charles Martel reprend Avignon avec son demi-frère Childebrand, mais n'arrive pas à s'emparer de Narbonne défendue victorieusement par les Sarrazins. Il remporte une importante victoire (bataille de la Berre) près de l'étang de Bages et de Sigean, à l'embouchure de la rivière Berre dans l'Aude contre les troupes arabo-musulmanes d'Espagne d'Omar ben Chaled. Cette victoire permit de stopper les incursions des musulmans au sud de la France et de réduire la présence musulmane à Narbonne et à certaines forteresses de Provence. En 739, il s'allie aux Lombards pour reprendre la Provence. Tous ceux qui avaient alors collaboré avec les Sarrazins sont châtiés et leurs biens donnés aux guerriers francs. Les Berbères ne possèdent alors plus que Narbonne qui ne sera finalement libérée qu'en 759 par Pépin le Bref. Ces batailles ont grandement contribué à unifier le royaume franc autour de Charles Martel.
Anv japanek
Lunioù
Peurliesañ ec'h echu an anvioù merc'hed gant ar silabenn ko, skrivet gant ar c'hanji a dalvez "merc'h" (子). Evel-se e oa ar boaz betek ar bloavezhioù 1980 met n'emañ ket mui an doare-mañ diouzh ar c'hiz bremañ. A-wechoù e kaver anvioù paotred a echu gant ko, met rouez-kenañ eo e vefe implij et ar c'hanji 子 evit o skrivañ; e gwirionez pa echu un anv paotr gant ko eo evit hiko, ha graet e vez gant ar c'hanji 彦).
Karl Martel
Aloubadeg ar Vuzulmaned
Les musulmans ne sont définitivement repoussés hors des territoires de la France actuelle qu'en 973. -->
Krouidigezh un dierniezh
Pa varvas Thierry IV e 737 e tivizas Karl, gant a greñv e oa e c'halloud, chom hep lakaat ur roue all en e lec'h: ken dister e oa o fouez, ne oa ket ezhomm anezho. Kemer a reas ar galloud ken aes ha tra, hag e renas betek fin e vuhez, ha van evet ne reas ouzh lezennoù envel ar rouaned.
Anv japanek
Lunioù
Echuiñ a ra an darn vrasañ eus an anvioù paotred e -shi pe -o; verboù eo an termenoù e -shi evit ar pep brasañ. Da skouer, Atsushi, a c'hall talvezout "bezañ devot". Gwechall (a-raok an eil brezel bed), e veze paot-mat an anvioù merc'hed skrivet gant ar c'hatakana met ne vez ket graet nemeur ken. Kalzik a anvioù merc'hed skrivet gant hiragana a gaver. Eus o zu eo bet rouez-kenañ a-hed ar wech an anvioù paotred skrivet gant kana, dreist-holl gant hiragana. Moarvat e teu eus ar fed ma seller ouzh ar skritur hiragana evel ouzh ur skritur benel mod pe vod : er Grennamzer ne veze ket desket d'ar merc'hed skrivañ gant kanjioù ha ne veze implijet ganto nemet ar silabenneg hiragana.
N'hall ket an anvioù, evel ar gerioù all e japaneg, kregiñ gant un n (ん、ン). Paot-mat eo avat implij an n e dibenn un anv, da skouer en anvioù paotred Ken, Kon, Shin, Jun ha Den.
Ur bern tud e Japan a c'haller renkañ o anv-familh er rummad -tō. Ar c'hanji 藤, a dalvez bleuñv glikin, en deus da on'yomi ar silabenn -tō (gant rendaku, -dō). Kalz tud o deus un anv-familh a implij ar c'hanji-se da eil lun. Deuet eo diwar ar fed e oa bet roet gant klan Fujiwara (藤原家) d'e samouraied anvioù-familh a echue gant kentañ kanji anv-familh ar c'hlan evit merkañ o renk sokial d'ur mare ma oa berzet an anvioù-familh d'ar bobl vunud. Setu skouerioù eus seurt anvioù Atō, Andō, Itō (daoust ma kaver ivez ar c'hanji implijet en dibenn), Udō, Etō, Endō, Gotō, Katō, Kitō, Kudō, Kondō, Saitō, Satō, Shindō, Sudō, Naitō, Bitō ha Mutō. Evel ma c'haller gwelet, kalz eus an anvioù boutinañ zo war ar roll-mañ.
Diaesterioù lenn an anvioù-tud
Gallout a ra bezañ meur a zistagadur posupl d'un anv skrivet gant kanjioù, met unan anezho hepken zo reizh evit un den lakaet. Ouzhpenn, gallout a ra bezañ meur a ganji posupl evit aroueziñ anv un den, met aze ivez n'eus nemet unan zo reizh. Da skouer, pa vez implijet ar c'hanji 一 en anvioù tud paotred, e vez implijet evel stumm skrivet Hajime, Ichi, Kazu, Hitoshi ha re all c'hoazh. Gallout a reer skrivañ an anv Hajime gant ar c'hanjioù 始, 治, 初 ha kalz re all. En anvioù paotred eo stankoc'h an darempred "kalz ouzh kalz"-mañ etre an doare da zistagañ un anv hag an doare d'e skrivañ eget en anvioù merc'hed, met kavet e vez ivez en anvioù-se. Gant se eo diaes-mat urzhiañ, distagañ ha treuzskrivañ an anvioù japanek. Setu perak a vez atav kavet war an teulioù melestradurel un tamm ichou ouzhpenn (anvet furigana) evit skrivañ distagadur an anv, gant katakana peuliesañ.
Evit anvioù-familh zo e vez implijet henlunioù pe lunioù dispredet. Se zo kaoz e c'haller skrivañ al lun shima (enez) gant 嶋 e-lec'h gant 島 hag a zo ar stummm anavezetañ hiziv an deiz. Anvioù zo a vez skrivet gant kanjioù divoas ivez. Ar re-se a-wechoù ne vezont ket kavet e rikoù lunioù re strizh war urzhiataerioù zo, daoust ma c'haller kavout anezho en unicode peurliesañ. Gwechall e oa start skrivañ anezho gant un urzhiataer ma ne veze ket kavet al lunioù-se. Daoust da se n'eo ket mat d'an dud dezho anvioù a skriver gant al lunioù-se erlec'hiañ outo lunioù all kevatal.
Karl Martel
Goude marv Karl
Petra bennak ma ne oa ket bet kurunennet en doa bet muioc'h a c'halloud eget ar roueed frank en e amzer. War an diskar e oa an dierniezh verovingat. O sevel edo an dierniezh garolingat a vo kadarnaet gant kurunidigezh Pepin Grenn d'an 28 a viz Gouhere 754.
Anv japanek
Diaesterioù lenn an anvioù-tud
Ur skouer eus se eo an anv-familh Saitō. Ha pa vefe ouzhpenn 100 lun a lenner evel sai hag en tu all da 200 a lenner tō, n'eus nemet 4 eus ar sai-se a c'haller implijout evit skrivañ an anv-familh-se. An dalc'h eo ez eus un dalvoudegezh disheñvel gant an holl lunioù-se : talvezout a ra ar sai 8 linenn(斉) kement ha "a-gevret" pe "a-geñver", ar sai 11 linenn (斎) "glanaat", ar sai 21 linenn "paeañ" hag ar sai 23 linenn "saladenn". Ma ne gaver ket kaer an daou lun diwezhañ en anvioù-tud, ur fazi mezhus, tost dismegañsus, a vije kemmeskañ an daou gentañ rak reiñ a ra an anvioù da anavezout istor an tiegezh
Skoueriekaat
Gant ar gouarnamant eo e vez skoueriekaet ha reolataet implij ar c'hanjioù en anvioù-tud. E miz Here 2004 e oa 2232 "kanji evit anvioù" (anvet 人名用漢字, jinmeiyō kanji e romaji) hag e sell e oa ar gouarnamant da lakaat ouzhpennañ 578 kanji all war ar roll. Se a vije ar c'hemm brasañ abaoe an eil brezel bed. N'eus nemt ar c'hanjioù zo war ar roll ofisiel a c'haller implijout evit skrivañ anvioù tud. Graet eo bet evit bezañ sur e c'hallfe ar re a oar japaneg lenn ha skrivañ al lunioù. Reolennoù zo ivez evit chom mestr war anvioù a seller outo evel dizereat. Da skouer, e 1993 ez eus bet difennet ouzh ur c'houblad reiñ an anv Akuma (a dalvez "diaoul", 悪魔 e kanji) d'o mab.
Evit ar mare eo bet krennet da 2230 gant ar gouarnamant an niver a ganjioù a c'haller implijout en anvioù bugale met dalc'het e vez da implijout kalz kanjioù all en anvioù an oadourien. Goude bezañ stadet pegen luziet e oa deuet an traoù da vezañ gant an taol krennañ-mañ ez eus bet divizet nevez zo lakaat kreskiñ en-dro an nniver a ganjioù kentoc'h eget digreskiñ.
Tabut zo bet war ar steuñv evit lakaat kreskiñ an niver a ganjioù, dreist-holl abalamour d'ar c'hinnig da enskrivañ war a roll lunioù sinaek a dalvez evit termenoù evel "krign-bev", "gwarudez", "kelan" ha "kaoc'h", ouzhpenn ar jukugo (gerioù kenaozet gant daou ganji pe muioc'h) evit "mallozh", "gast" ha "palforsañ". Savet ez eus bec'h rak n'eus ket bet termenet reolennoù evit gouzout ma oa azas ar c'hanjioù-se pe get. Koulskoude eo bet divizet e c'houlenno ar gouarnamant ali an dud a-raok embann ar roll.
N'eo ket luziet an holl anvioù-bihan hag anvioù-familh avat. Anvioù-familh zo a c'ahller derc'hel soñj anezho a-drugarez d'an termen tanakamura ("kêr war ar maez"), a c'haller digejañ e tri c'hanji: 田 (ta, "rizeg"), 中 (naka, "e-kreiz" pe "e-barzh") y 村 (mura, "kêr"). Strollet-distrollet dre goubladoù mod pe vod e c'haller skrivañ ganto anvioù boutin-tre evel : Tanaka, Nakamura, Murata, Nakata, Muranaka ha Tamura.
Boazioù
Gwechall-gozh e veze sellet ouzh Japaniz evel perc'henniezhioù impalaer Japan. Merkañ a rae o anv-familh ar garg a veze sevenet ganto er gouarnamant. Ur skouer eus kement-se eo an anv Otomo. Kalz a anvioù-tiegezh zo deveret eus o anvioù kevatal e sinaeg hag e koreaneg. Da souer Kaneshiro (金城) (koreaneg) ha Chan (sinaeg).
Betek marevezh Meiji, ne oa ket a anvioù -familh evit ar bobl vunut (ar re na oant ket ezel eus ar vrientinelezh pe eus ar renkad milourel). Implijet e veze doareoù all evel al lec'h ma oa genidik an dud ma oa ezhomm o diforc'hañ. Da skouer, ma oa bet ganet Ichirō e Asahi mura (e kêr Asahi) e Musahi e vije bet anvet "Ichirō eus Asahi-mura e Musashi". Evit kelo ar genwerzhourien e veze roet anv o stalioù dezho : ma oa Denbei perc'henn ar stal Sagamiya e veze anvet Sagamiya Denbei. Evit ar gouerien e veze graet gant an tadanvadurezh. Da skouer, ma oa Fujida, mab da Doiji e veze anvet "Fujida mab da doiji" (evel an anvioù en ab e Breizh, Abherve, Abalan, hag all). Gant renevezerezh Meiji e voe roet an urzh da lakaat anvioù-familh d'an holl. Kalz a dud a gemeras anvioù istorel met re all a grouas o hini diouzh o c'hoant. Re all c'hoazh a c'houlennas ali fur al lec'h. Setu a zispleg, evit darn, perak ez eus kement a anvioù-familh disheñvel e Japan, ha perak eo ken liesseurt an distagadurioù anezho.
D'ar mare ma veze graet kalz a vugale e oa ar boaz reiñ dezho anv an niver ma oant ganet heuliet gant ar c'hanji rō (郎, "mab"). Evel-se, e veze graet "Ichirō" eus ar mab kentañ, "Jirō" eus an eil, ha war-raok evel-se. Evit ar merc'hed e veze graet gant al lostger ko (子, "plac'h"); arabat eo kemmeskañ ko gant al lostger gourel hiko (彦), a vez kavet ivez, daoust ma n'eo ket ken stank. Rouesoc'h eo an doare ober-mañ bremañ met kavet e vez c'hoazh bugale zo bet heuliet evito ar patromoù dipleget amañ.
Lesanvioù
E japaneg e vez krennet aes gerioù en ur strollañ moraoù kentañ daou pe dri ger. Implijet e vez ar boaz-se evit an anvioù, dreist-holl evit anvioù tud vrudet. Da skouer e vez graet Kimutaku (キムタク) eus Takuya Kimura (木村 拓哉, Kimura Takuya), anezhañ un aktor hag ur c'haner brudet. Implijet e vez ivez a-wechoù evit estrañjourien evel Brad Pitt a vez treuzskrivet e anv e japaneg evel-henn : Buraddo Pitto (ブラッド ピット); anavezet eo dreist-holl dindan ar stumm Burapi (ブラピ); Jimi Hendrix, a oa e lesanv Jimihen (ジミヘン). Tudennoù zo a vez mesket en o anv kanji, katakana ha hiragana, evel Beat Takeshi, Marcy (Masashi Tashiro) ha Martin (Masayuki Suzuki).
Anvioù ar pobloù all
Lod eus ar minorelezhioù etnek a vev e Japan, dreist-holl Koreaned ha Sinaiz, o deus degemeret anvioù japanek evit aesaat an darempredoù hag en em zizober eus an droukziforc'h. Lod all avat a zalc'h d'o anv en o yezh-vamm, evel Chang Woo Han, saver ha prezidant Maruhan Corp., ur chadenn vras a stalioù c'hoari pachinko e Japan.
Koulskoude, evit tapout ar geodedelezh japanat e ranker kaout un anv japanek. Padal eo c'hoarvezet en dekvedoù diwezhañ e vefe aotreet hiniennoù zo da ober gant katakana hepken evit skrivañ o anv. Ur skouer anavezet mat eus se eo Martti Turunen, zo deuet da vezañ Tsurunen Marutei (ツルネン マルテイ). Tud all a ziviz ober gant kanjioù zo tost o distagadur ouzh sonioù o anv orin; da skouer eo deuet David Aldwinckle, da vezñ Arudou Debito (有道出人). Bez' ez eus ivez tud a ziviz kemer anvioù japanek hengounel evel Lafcadio Hearn, a rae gant an anv Koizumi Yakumo (小泉 八雲). D'ar mare-hont, evit tapout ar vroadelezh japanat e oa ret bezañ advabet gant ur familh japanat (evit Hearn, hini e bried) ha kemer o anv-familh.
A-wechoù e c'hoarvez da Sinaiz pe d'ar Goreaned a vev e Japan bezañ rediet da cheñch ar c'hanjioù ma skrivont o anv evit klotañ gant ar roll lunioù aotreet evit se.
Evit an dud bet ganet en estrenvro gant un anv-bihan estren hag un anv-familh japanek e vez skrivet o anv e katakana ha skrivet ouzhpenn e doare ar c'hornôg pa veont implijet e japaneg. Da skouer eo meneget Eric Shinseki evel-henn エリック シンセキ (Erikku Shinseki).
Abaoe 2001 n'haller ket mui ober implij eus an arouezenn "v" en anv unan, nemet e vije estren e dud a orin. ヴ eo ar c'hatakana tostañ ouzh ar son "v" met gallout a ra bezañ treuzskrivet "v" pe "b". Kudennoù a sav diwar-se er paseporzhioù pe war an teulioù meslestradurel pa vez ret reiñ ur stumm eus an anv e romaji; erlec'hiet e vez al lizherenn "b" ouzh "v". Kemmet eo diwar se anvioù evel "Viktor" a vo treuzskrivet Bikutoru.
Anvioù tiegezh an impalaer
thumb|right|250px|Akishino-dera e [[Nara (Nara)|Nara, ma kemer ar Priñs Akishino e anv]] Evit abegoù istorel n'o deus ket Impalaer Japan nag ar priñs pennhêr a anv-familh. Implijout a reont just un anv-bihan evel Hirohito (裕仁), zo dibaot-kenañ e Japan : gwelloc'h e kav Japaniz ober anv eus "An Impalaer" pe "Ar priñs pennhêr", gant asaouez ha doareoù seven.
Pa c'han unan bennak e tiegezh an Impalaer e vez roet d'ar bugelig nevez ganet un anv-bihan boutin hag un anv-tiegezh impalaerel. Da skouer, e vez graet Tsugo-no-miya Akihito eus Akihito ha graet e veze "priñs Tsugo" anezhañ pa oa bihanik. Graet e vez gant an anv-tiegezh impalaerel betek ma teu an den da vezañ hêr an tron pe ma teu da gemer unan eus anvioù istorel ar briñsed (常陸 Hitachi, 三笠 Mikasa, 秋篠 Akishino, hag all).
227
980 Ab Urbe Condita = 227 goude J.-K.
Fosseux
Fosseux a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
1394
Diwar-benn bloavezh 1394 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1394
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1394
Ndogoeg
Ur yezh pe rannyezh krechek eus isskourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo an ndogoeg (kresh-ndogo) e Soudan ar Su. Seurtad yezh lorc'h ar c'hrecheg eo.
Gbokoeg
Ur yezh (lakaet a-wechoù da rannyezh) krechek eus isskourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo an gbokoeg (gboko) e Soudan ar Su.
Tabula Capuana
An eil testenn hirañ skrivet e etruskeg eo an Tabula Capuana. Un dablezenn terracotta, a 50 sentimetr war 60, gant un enskrivadur hir, a c'heller lennañ 390 anezho. Kavet e oa bet e bered e Santa Maria di Capua Vetere, e Kapua ha miret eo e Berlin.
E niver en Thesaurus Linguas Etruscae (TLE) a zo 7002
An destenn
En ur skrid heñvel a-walc'h ouzh an hini graet gantañ e Kampania er pempved kantved eo skrivet. Rannet eo e deg kevrenn gant linennoù a-blaen.
Lizherennoù etre krommel a zo arvarus
(v)acil -(uxu)
(a)i savicnes satiriasa(xiia)-
--(erithuthcu) vacil šipir šuri lethams(u)l ci tartiria
cim cleva acasri halx tei vacil ice(u)šuni savl---asie--m
ul(u)rizile picasri savlasieis vacil lunašie faca ixnac fuli
nušnes vacil savcnes itna mulirizile picas (š)iian(e) vacil l
ethamsul scuvune marzac saca
i(š)vei tule ilucve a(p)irase lethamsul ilucu cu iesxu perpri cipen (a)pires
racvanies huth zusle rithna(i) tul tei snuza(i)nt eh(a)maith c(u)veis c(a)thnis f(an))
i(ri) marzaintehamaithi ital sacri utus ec unzaiiti alxu scuvse rithna tu
l tei ci zusieacunsiricima nuntheri eth išuma zuslevai apire nunther
i avthletha(i)um vacil ia lethamsul nuntheri vacil ia rithna taeth athene
i ca perpri celu tule aprirase unial(th)i (turza)esx(a)thce ei iš(um un) ialth ara
epnicei nunth(c)uciiei tu(rza)i ri(thnai t)ae iti i(a) halx aper tule aphes ilucu vacil zu xn
es ci ta(r)t(i)ria ci (tur)za(rith)nai tula sn(e)naz(i)ulas t(r)a(v)aiuser hivus ni(th)usc ri
thnai tula hivus travaius(er) s)ne(na ziulas)
išvei tule iluc(v)e a(pirase) laruns ilucu hux š(a)nti (h)uri alxu esxath (s)an(ulis) mulu
rizile zizr(ii)n p(uiian acasri) t(inia)n tule lethamsul il(u)cu perpri šanti arvus
ta aius nuntheri
acalve aper tules aiuzie lethamsul i(uc)u perpri šanti mav(i)lu tuleiti
(r) šve(l) fa(l)a(u hu)- (husili) tule ve(lthurt)---c la(v)t(un) i(cni) seril turz(a) esxathce pa
cusna(š)i(e) thanurari tur(za e)sxath(ce)-(is)-(lav)tun icni zusle (š)ixaciiul eses salxe
icalaieic (l)e(ši)---sti(t)ai(z)ei zal (r)apa z(al) -(a)--(viai a)--(lav)tu(n) (ic)ni (š)e(ril) turza e
sxathce laxuth nunthe(ri)- ea(c)-a(ca)s(ri la) xth t(u)rza is esx(ath)--(e)cl--u (acas) e th zusleva a
(s)ti(t)iizei acas(r)i pa(cu)(š)--(thu)---lathium(iai) z'usle)i š(i)xaiei (art)iriia i fa(nu)se p(ap)thiai ra
(i)ucexiniai t(e)i turza esxathce (e)---ls
par (alš)i ilucve išvei tule ti(n)unus sethumsa (lc) ilucu perpri cipen tartiria v(ac)i (f)
ulinuš(n)-(v)--
e tula natinu(s)nal ilucu (i)tuna fulinušnai th enu(nte) th
fu---um- ur(l)(iie)--(ti)š (e)rsi hefina (r)apa
Mangboutoueg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar mangboutoueg (mangbutu) komzet gant tro-dro da 15.000 den e Republik Demokratel Kongo.
Hon-Hergies
Hon-Hergies a zo ur gumun eus departamant Norzh e Bro-C'hall.
Tabula Capuana
An destenn
rita papathi (u)(t)urza e(sxathce)(i)--(ce)
Hon-Hergies
Monumantoù ha traoù heverk
• Iliz katolik Hon, kantved, kloc’hdi eus an  kantved. • Iliz katolik Hergies, kantved.
Tabula Capuana
An destenn
tasath)ix raxu(th t)ar
Hon-Hergies
Douaroniezh
• War lez ar stêr Hogneau ha war an harzoù gant Belgia emañ Hon-Hergies.
Tabula Capuana
An destenn
vuthcisasin(ezia)
zal thirie(a)--ta
rti(ria)---(a)--(i)s(ela)s cerur(a)
zl lu--(ni)
Mvoubeg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar mvoubeg (mvuba) komzet gant tro-dro da 5.000 den e Republik Demokratel Kongo.
Tabula Capuana
An destenn
(s)-l
išv(ei) t(ule)i(š)e
(rai)(aiš-e)
š(tul-t)--(e)fani
ri (r)iia(pra)i
(p)---(m)---(l)
vac(il) (z)-uri
(nei)--rith(n)
ai t(ul)(sver nunth)
(t)---(m)-us tule
t(un)---(u)--(m)a
x(c)ix(a)-(latr)
es--(etu esiveiei)
sltsut(h)-(ui)
išsve(i tule) el(th)a(i)tec(th)a
(m) cuiti--(tin)-(turza)--es
xath(ce)-us (a)-(a)s ce(lutu)
ce--e--(lc)(ri)t(ai)aclxa)
Priz ar Vugale
Priz ar Vugale a zo bet krouet e 2007, ha gant ar memes tud ha Priz ar Yaouankiz, da lavarout eo ar gevredigezh Fea, renet gant Fanny Chauffin, hag an ti-embann Keit Vimp Bev, renet gant Yann-Fañch Jacq, diwar skouer Priz ar Yaouankiz, nemet evit ar c'hlasadoù CE1, CM1 ha CM2.
Tabula Capuana
An destenn
nisc lavtunu(i) i(cni(z(a)--(s h)
Mamvoueg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar mamvoueg (mamvu) komzet gant tro-dro da 60.000 den e Republik Demokratel Kongo.
Priz ar Vugale
Bep bloaz e vez loreet daou levr diwar vot bugale ar skolioù hag o deus kemeret perzh. Gounezet e vez 250 euro gant ar priz kentañ ha 150 euro gant an eil priz. A-hervez e teufe ar gwenneien-se eus departamant Penn ar Bed.
Tabula Capuana
An destenn
---(ur) is zixunce
Enkhuizen
Enkhuizen zo ur gumun hag ur gêr e rannvro West-Friesland, e proviñs Noord-Holland en Izelvroioù. 116,04 km² eo gorread Enkhuizen (douar : 12,40 km², dour : 103,64 km²) ha d'an 31 a viz Mae 2009 e oa 18 196 annezad enni. Ar c'hêrioù, kêriadennoù ha distrigoù da-heul a ya d'ober kumun Enkhuizen : Enkhuizen, Oosterdijk, Westeinde.
Tabula Capuana
An destenn
Disklaer eo ster an destenn. Seblant a ra ez eo un doare deiziadur lidel
Priz ar Vugale
Etre 2008 ha 2022, e korf 15 bloavezh, embannet e oa bet 61 levr e brezhoneg evit ar priz, daou e gallaoueg (Akina ha La Boëtte) ha tri en galleg (Les Aventures de Zett, La pikez aux cheveux rouges, Totoc'h et Jiblot)..
Enkhuizen
Istor
thumb|left|200px|Enkhuizen e 1652 Enkhuizen a oa unan eus ar c'hêrioù implijet VOC, (evel Hoorn hag Amsterdam), ma loc'he ar bagoù da vont d'ober kenwerzh en Indez. Lakaet e voe da gêr e 1355. E bar he brud e voe Enkhuizen er kantved, hag unan eus porzhioù brasañ an Izelvroioù e oa d'ar mare-se. Tamm-ha-tammne reas ket kement a verzh abalamour da veur a dra (lec'hidet e voe ar porzh)hag Amsterdam eo a gemeras he flas.
Priz ar Vugale
Un 30 skrivagner.ez (13 skrivagnerez ha 13 skrivagner) bennak a skriv evit ar priz : Mai Ewen, Denise Le Franc, Fanny Chauffin, Laurence Lavrand, Muriel Morvan, Maiwen Morvan, Delphine Primault, Maina Mallejac, Armel le Sec'h, Janik Baillot, Myriam Guillevic, Katell Chantreau, Marie-Françoise Castric, Yann-Fañch Jacq, Jakez Erwan Mouton, Youenn Brenn, Carl Diekman, Pierre Emmanuel Marais, Kristian ar Bras, UIsant Crequer, Le Faouen, Anthony Renaudin, Le Bot, Fili, Skolajidi Diwan Kemper, Jean- Mark Ilias.
A bep seurt oad, tud o skrivañ er skolaj pe el lise (Carl, Maina, Janik, Uisant, Le Bot, Skolajidi Kemper), pe tud war o leve, kazetennerien, troourien, skolaerien, kelennerien...
Enkhuizen
Touristelezh
Derc'hel a ra bepred Enkhuizen d'he hengoun-mor hiziv an deiz memestra, hag ez eus enni ur marina e-touez re vrasañ an Izelvroioù. En Enkhuizen emañ ivez ar Zuiderzeemuseum, ur mirdi en diavaez ma c'haller dizoloiñ buhez an dud a tro-dro da Zuiderzee a-hed red an istor. Lod brasañ savadurioù ar mirdi a zeu eus kêrioù all evel Purmerend hag Amsterdam. Ur perzh bras he deus an douristelezh en Enkhuizen peogwir ez eus chomet enni kalz savadurioù kozh : div iliz eus ar kantved, an ti-kêr ha mogerioù-kêr eus ar  kantved.
Transportoù
Un ti-gar z zo en Enkhuizen, ma c'haller tapout an tren da vont da Hoorn ha da Amsterdam (war-dro un eurvezh-hent). E-pad an hañv ez eus ivez listri-treizh evit an droadeien hag an dud war varc'h-houarn da vont da Stavoren, Medemblik hag Urk.
Kanton Sankt Gallen
Kanton Sankt Gallen a zo ur c'hanton eus Suis. Dont a ra e anv eus sant Gallen, pe Gall, ur manac'h iwerzhonat eus ar.
Kêrioù
Kumunioù Kanton Sankt Gallen, muioc'h eget 10 000 annezad enne (sifroù 2007)
228
981 Ab Urbe Condita = 228 goude J.-K.
Gwaranieg
Ar gwaranieg (gwaranieg: Avañe'ẽ, LFE: [aʋaɲẽˈʔẽ]) eo an hini vrudetañ eus ar yezhoù gwaraniek, komzet gant war-dro 6 milion a dud e Paraguay, Bolivia, Brazil hag Arc'hantina, ha gant ur milion a zivroidi eus Paraguay e kêrioù bras Suamerika. Ofisiel eo e Paraguay, ma vez komzet gant 94% eus ar boblañs, e Bolivia hag e proviñsoù zo eus Arc'hantina. Skrivet e vez gant al lizherenneg latin.
Kar eo ar gwaranieg d'an nengatoueg komzet en Amazonia Brazil.
Neuz
Ur yezh dazgludadek eo, taolmouezhiet war silabenn diwezhañ ar gerioù. N'eus ger-mell ebet na reizh ebet d'ar gerioù.
Narkis (Caravaggio)
Narciso (Narkissos) zo un eoullivadur, 112 x 92 cm dezhañ, graet etre 1597 ha 1599 gant al livour italian Caravaggio. Ennañ e weler Narkis ar vojenn o sellout ouzh e skeudenn en dour.
Kanton Schwyz
Kanton Schwyz (Kanton Schwyz en alamaneg) a zo ur c'hanton eus Suis.
1193
Diwar-benn bloavezh 1193 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1193
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1193
Sofouriezh
Sofour ha sofouriezh a zo gerioù a vez graet eus tri zra disheñvel mat.
Ginea Nevez
thumb|250px|Lec'hiadur an enez er bed Ginea Nevez a zo un enezenn eus Oseania er rann a vez graet Melanezia anezhi. A-us da Aostralia emañ ha disrannet eo diouti gant strizh-mor Torres. Er c’hornaoueg d’ar Meurvor Habask emañ. An eil enez vrasañ eus ar bed eo goude Greunland, dindan 829 200 km².
Sofouriezh
Ar selled kevredigezhel
Ar c'hemm a rae tud Hellaz etre ar sophrôsuné (furnezh-muzul/moder) hag ar sophia (furnezh-gouiziegezh). E-touez ar re a rae war-dro ar furnezh-gouiziegezh e voe tud a veze graet ar sophoi anezho, (furien, "doezion" ), ha goude ar philosophoi (klaskerien ar sophia, filosofed - gwelout Pythagoras). Entre an daou e oa ar sophistai (mailhed war ar sophia, implijet e veze ar ger d'ober anv eus ar ouiziegezh teknikel, seniñ gant ur benveg da skouer). Daoust ma n'haller ket komz eus ur skol ervat eo sklaer e oa meur a soñj nevez a oa boutin d'an dud-se. E-kerzh ar Vvet kantved kent JK e oa un toullad sofourien, genidik eus ar c'hêrioù bihan, o redek ar vro hag o kelenn ar sophia. N'eo ket evit netra ar c'hentelioù, ker int, met prometet e vez d'ar skolidi (tud yaouank a renk uhel peurvuiañ) ober berzh goude. Kontrol d'ar sophos pe d'ar philosophos a fell dezho treiñ o skolidi e sophoi pe philosophoi war-lerc'h, ne fell ket d'ar sofourien ober sophistai, met tud a vo gouest da brederiañ, da arguzenniñ, da c'houarn.
Ginea Nevez
Piramidenn Carstensz (anvet Puncak Jaya en indonezeg, gant ar begoù Ngga Pulu, NduguNdugu) eo menez uhelañ an enez (4 884 m).
Sofouriezh
Ar selled kevredigezhel
Treiñ a rejont diwar ar skiantoù hag ar brederouriezh evit plediñ gant studioù pleustrekoc'h, dreist-holl ar retorik, ar politikerezh, hag al lezenn, barregezhioù a oa ezhomm da Hellaziz yaouank evit ober berzh er gevredigezh. Reiñ a raent bod da anaoudegezh an arzoù hag ar micherioù. Berzh a raent, met enebiezh outo a oa ivez pa gave da lod e oant o lakaat dizurzh ha dispac'h er gevredigezh. Ne chom netra eus o oberennoù, pe dost, rak lakaat a raent da baeañ evit o c'helennerezh dre gomz. Evit bevañ e oa gwelloc'h dezho gwerzhañ eget reiñ.
Ginea Nevez
Istor
An dud kentañ o chom en enez a erruas war-dro 50 000 bloaz zo. An Europeiz kentañ a oa Portugaliz ha Spagnoled er XVIvet kantved. Goude e oa trevannet ha rannet etre an Izelvroiz er C'hornôg hag an Alamaned hag ar Saozon er Reter.
Div vro
Rannet eo hiziv an enez etre div riez. Dalc’het eo an hanterenn gornaoueg (Papoua ar C'hornaoueg) gant Indonezia. An hanterenn reter a ya d’ober an darn vrasañ eus Papoua-Ginea Nevez, ur vro dizalc’h. 11 milion bennak a dud a zo o vevañ en enez-se e 2014. An darn vrasañ anezhe a zo Papoued.
Sofouriezh
Sofourien
Ar brudetañ sofourien e oa Protagoras, mailh war ar gwir, Gorgias, ampart war ar retorik, Prodikos, unan eus ar re gentañ da studiañ ar yezh hag ar yezhadur, Hippias Elis, a lavare e ouie pep tra. Re all a voe, ha darn moarvat ne oant ket gwall onest: dezho e oa trawalc'h bezañ trec'h war arguzennoù an enebour.
Ginea Nevez
Douaroniezh
E Norzh Aostralia ha Su ar c'heheder emañ Ginea Nevez. E Melanezia emañ, ha neuze en Okeania, ha n'eo ket en Azia daoust d'al lodenn Kornôg o vezañ dindan beli Indonezia.
Sofouriezh
Sofourien
Darn, evel Trasimac'hos, a lavare ne oa gwir ebet gant an den gwan e-skoaz an den kreñv.
Ginea Nevez
Douaroniezh
E stumm ul labous-ar-baradoz (engenidik eus ar vro) eo an enezenn. Abalamour da se e vez graet eus daou benn anezhi Ledenez Penn al Labous er Gwalarn Ledenez Lost al Labous er Gevred.
Sofouriezh
Sofourien
Prodikos a lakaas studi ar yezh da vont war-raok o lavarout e oa ret diwall ouzh ar gerioù a c'halle kaout meur a ster, ma klaske ster resis ar gerioù a-raok o implij evit ma ne vije ket kemmet o ster er gaoz. ....
Ginea Nevez
Bevliesseurted
Ur gwir kroashent biologel eo Ginea-Nevez. Puilh ha liesseurt eo al loened hag ar plant abalamour d'he hin ha d'he douaregor. Menezek-kenañ eo ar vro, ouzhpenn an hanter eus an tiriad zo uheloc'h eget 1000 m. Liesseurted yezhel ha genetek an dud a zo bras-kenañ ivez.
Sofouriezh
Sofourien
Gallout a reer lavarout eo gant burutellerezh sokratek arguzennoù ar sofourien eo bet savet an hentenn brederouriezhel, hep ankouaat ar skoazell degaset ganto da gas war-raok skriantoù al lavar hag yezhadur.
David gant penn Goliat (Caravaggio, Vienna)
thumb|David gant penn Goliat, taolenn graet gant [[Caravaggio, ha war ziskouez e Vienna.]]
Miret eo e Kunsthistorisches Museum Vienna.
Evel e meur a daolenn en deus livet ar paotrig Cecco Boneri, hag a boltredas amañ evit ar wech diwezhañ. Livour ivez e teuas ar paotrig da vezañ diwezhatoc'h. Amañ e weler ar paotr goude troc'hañ penn e enebour hag o tougen anezhañ evel trec'harouez goude an emgann.
Toueg
Ur yezh altaek eus skourr ar yezhoù mongourek eo an toueg (tu, mongor pe mongour), komzet gant tro-dro da 90 000 den e Proviñs Reter Qinghai e Sina (1982).
Div rannyezh a zo, diheñvel a-walc'h an eil diouzh eben:
Sañset eo pell-kenañ homañ diouzh an holl yezhoù mongolek all.
Ur yezh dre gomz eo an toueg nemetken hag implijet e vez pe ar sinaeg pe an tibeteg da yezh dre skrid.
Napoleon Iañ
Napoleone Buonaparte, Napulione Buonaparte e korseg ha Napoleone (di) Buonaparte e italianeg, Napoléon Bonaparte e galleg.
Anvet goude-se impalaer Napoleon Iañ (ganet d'ar 15 a viz Eost 1769 en Aiacciu, Korsika ha aet d'an anaon d'ar 5 a viz Mae 1821 war enezenn Santez-Helena), a oa bet da gentañ soudard, araok bezañ jeneral, dispac'her hag impalaer ar c'hallaoued.
Eus un tiegezh kors e teu Buonaparte, newazh e engouestlas en arme c'hall e-pad an Dispac'h gall. Du-hont e tiskouezas e ampartiz milourel dispar. Ar vrezeliadenn en Italia hag en Egipt en deus graet e vrud da-vat. An degouezh-mañ a roas dezhoñ an digarez kemer galloud ar vro en ur ober taol-stad an 18 a viz ar Vrumenn (9 a viz Du 1799) ha mont da vout koñsul. Adal 1799 betek 1804 e oa-eñ rener e-touesk ar gonsuled e-pad ar c'hentañ Republik c'hall ha kenderc'hel a reas bezañ e penn ar vro betek 1814 evel impalaer ar c'hallaoued o staliañ ur renad diktaturiezhel.
Dre veur a adreizh evel da skouer krouadenn ar Code civil ("kod keodedel") en deus diazezet framm melestradurel Bro-c'hall a vo miret betek hiziv an deiz hag en devoa ur pezh-mell levezon war broioù all Europa. Adal 1805 e teuas da vout Roue Italia hag etre 1806 ha 1813 e oa anvet "Diwaller kengevread ar Roen" hag en devoa lakaet kerent ha tud nes war kadorioù ar monarkiezhioù estren. Goude divodadur Impalaeriezh santel roman german e oa ur gudenn vras dezhañ gouzout penaos aozañ ha frammañ holl Europa ar C'hreiz. Soñjal a rae unvaniñ Europa a-bezh en ur stad kreñv met un harz a-bouez en devoa kejet gant bro-Spagn da gentañ, bro-Alamagn ha bro-Rusia dreist-holl.
Ar vrezeliadenn a-enep ar Rusiz a oa ur gwalleur du dezhañ hag e arme. Krogiñ a reas un diskar dezhañ da neuze gant Brezeliadenn alaman 1813 (anvet eo "Brezeliadenn dieubidigezh" gant an Alamaned) hag e echuas gant faezhidigezh Buonaparte hag e zistaolidigezh. Goude ur prantad amzer o chom e Elba e tistroas da Vro-C'hall evit Ren ar C'hant Devezh betek ma tegouezhas emgann Waterloo a echuas e ren e 1815 hag e voe kaset da Santez-Helena evit peurest e vuhez-pad gant ar Saozon. Milionoù a Europeiz a varvas abalamour d'e vrezelioù.
Goude e varv e voe savet mojenn an « den meur » gant politikourien ha skrivagnerien dreist-holl. Ul luskad politikel awenet gantañ a zo e Bro-C'hall zoken : ar bonapartouriezh.
E vuhez
Pevarvet bugel Carlo Buonaparte, 23 bloaz, ha Maria Letizia Ramolino, 19 vloaz, e oa. E dad a oa alvokad, ha tammoù douaroù dezhañ.
Tad, mamm ha bugale
Bet e oa an tad o stourm gant Pasquale Paoli.Met pa voe diskaret ar Republik kors e Ponte-Novo d'an 9 a viz Mae 1769 ha pa voe aet Paoli d'an harlu da Vro-Saoz ez eas a-du gant ar C'hallaoued. Peste dor lez d'ar gouarnour gall, kont Marbeuf, a orin breizhat, evit sachañ digantañ kargoù, dre ma oa an dud o kreskiñ buan en ti, ha bihan gounit an douaroù. Hervez an teodoù fall eo ar gouarnour a vije bet tad naturel Napoleone.
Gallekaet e voe an holl anvioù-se da c'houde, evit abegoù politikel pe sevenadurel, pe dre ma ne blijent d'ar merc'hed.
Taol-stad an 18 a viz ar Vrumenn bloavezh VIII
Taol-stad an 18 a viz ar Vrumenn bloavezh VIII (9 a viz Du 1799) sevenet gant Napoleon Bonaparte hag e harperien a vezo ar c'hentañ pazenn o reiñ lañs da Bonaparte e bed ar bolitikerezh.
Ren ar C'hoñsul
Ren ar C'hoñsul a vez graet eus un aozadur bolitikel ganet dre Taol-stad an 18 a viz ar Vrumenn‎. Kemer a ra plas gouarnamant ar Bodad-ren (1795-1799). Bonreizh ar bloavezh VIII a laka war wel un doare ren aotrounieg en e benn 3 koñsul met en gwirionez unan nemetken Napoleon Bonaparte hag a zeuio da vezañ koñsul difin e 1802.
Ren ar C'hoñsul a bado betek an 28 a viz ar Bleuñv bloavezh XII (18 a viz Mae 1804), deiziad fin ar Republik c'hall ha disklêriadur ar c'hentañ impalaeriezh.
Impalaer ar C'hallaoued
Impalaeriezh C'hall Kentañ a vez graet eus ar renad-nevez-se. Kalz iriennoù a oa savet evit muntrañ Bonapart. Ur splet e oa evitañ evit staliañ ur renad impalaerel diwar skouer Henroma..
=Distro eus Elba== D'an 20 a viz Meurzh 1815 e oa distro d'e balez, an Tuileries. Davout a voe anvet d'ober war-dro ar brezel. Ha Fouché war-dro ar polis.
Harlu
E 1815 e voe harluet da Saint Helena. C'hwec'h vloaz a vevas eno ha mervel a reas e 1821.
Goude e varv
E 1840 e teu a-benn ar gouarnamant gall da advroañ korf Napoleone Buonaparte eus Santez-Elena da Vro-C'hall. Ul lid meurdezus a zo aozet evit degemer ar relegoù santel. Da geñver an deiz-se eo advroet korf e vab, an "Ererig", d'ar 15 a viz Kerzu 1940, eus Aostria da Bariz.
Anvet pe adanvet eo savadurioù a bep seurt en e enor en kantved, e Pariz dreist-holl, evel pont Austerlitz, kae Austerlitz, porzh-houarn Austerlitz, bali an Arme Vras, bali Iena...
Tud levezonet gantañ pe anvet diwarnañ
Ar skrivagner ha diplomat italian Kurt Suckert (1898-1957) en doa dibabet e anv-pluenn Curzio Malaparte ("eus an tu fall") evel un troatad-fri da anv-tiegezh an diktatour gall, peogwir e dalv Buonaparte kement hag "eus an tu mat".
Enorioù
Roet gantañ e-unan pe gant e niz Napoleon III : Roet goude e varv :
Doareoù te
Bez ez eus kantadoù a zoareoù te, diforc'het dre o orin hag o prienterezh. Ar re bouezusañ a zo :
Gwelet ivez
Te
Ndoeg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo an ndoeg (ndo) komzet gant tro-dro da 100.000 den e Republik Demokratel Kongo, e Proviñs ar Reter ha gant 300.000 den e Ouganda war-dro Mahigi.
Napoleon III
Charles Louis Napoléon Bonaparte, anvet Louis Napoléon Bonaparte, bet ganet d'an 20 a viz Ebrel 1808 e Pariz ha marvet d'an 9 a viz Genver 1873 e Chislehurst (Bro-Saoz), a oa ur politikour gall, kentañ kadoriad ar Republik c'hall adalek 1848 betek 1852, hag impalaer ar Frañsizion adalek 1852 betek 1870, gant an anv Napoleon III.
Dimezet e oa da Eugénie de Montijo hag ur mab o doa: Eugène Louis Napoléon Bonaparte.
graet en d'eus daou brezel a enep prusia hag rusia
Levrlennadur
Testenioù :
Studiennoù:
229
982 Ab Urbe Condita = 229 goude J.-K.
Efeg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar efeg (efe) komzet gant tro-dro da 20.000 den e Republik Demokratel Kongo.
Timbroù La Agüera
Kêriadenn eus ar Sahara spagnol. Gwelout Timbroù Sahara ar C'hornôg
Pennglaouig kuch
Ar pennglaouig kuch a zo ur spesad golvaneged, Lophophanes cristatus an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Parus cristatus da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, greun ha had.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar seizh isspesad anezhañ en Europa :
Te Darjeeling
Unan eus an teoù du prizetañ eo an Darjeeling, dreist-holl er Rouantelezh-Unanet hag e broioù ar C'hommonwealth. Pa vez prientet en un doare reizh e ro un te skañv ha melen-gell gant ur blaz bleuñvek ha spiset.
An droukdrevezañ a zo ur gudenn vras e kenwerzh te Darjeeling : en tu-hont da 40 000 tonennad te Darjeeling a vez gwerzhet bep bloaz tra ma ned a ket an eost dreist da 11 000 tonennad. Evit stourm a-enep an dra-se en deus savet an Tea Board of India testenioù a orin.
Bendieg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar bendieg (bendi) komzet gant tro-dro da 32.000 den e Republik Demokratel Kongo.
Te Darjeeling
Stummoù
Diforc'hañ a reer tri stumm a de Darjeeling hervez poent an eost :
Gwelet ivez
Te
Te Nepal
Doareoù Te
Leseg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo al leseg (lese) komzet gant tro-dro da 50.000 den e Republik Demokratel Kongo.
1395
Diwar-benn bloavezh 1395 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1395