cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kristol Goulm
An eil beaj
E-pad e eil beaj (1493-1496) e voe tizhet gantañ an Antilhez Bihanañ, Puerto Rico ha Jamaika. Ar wech-se e oa deuet gant muioc’h a dud : kuitaet en doa Cádiz, d’ar 24 a viz Gwengolo 1493, gant 17 lestr ha 1200 den war o bourzh, evit sujañ ar bobl Arawak hag evit trevadenniñ an inizi. Krouiñ a reas kêr La Isabela en Hispaniola. Kantadoù a Arawaked a voe kaset gant Koulm da sklaved, daoust ma oa bet lavaret dezhañ gant ar Rouaned katolik e tlee skoulmañ darempredoù mat gant an henvroidi gant ar soñj ober kristenien anezho. Ar re eus ar sklaved a erruas e Spagn (kalz anezho a varvas e-pad ar veaj distro) a voe dieubet hag urzh a voe roet da gas anezho d’o inizi en-dro.
Ar pevare beaj
Ur pevare beaj a reas Koulm koulskoude (1502-1504). Kuitaat ar reas Spagn d’an 11 a viz Mae 1502. Goude bezañ douaret en inizi Martinik, Hispaniola ha Jamaika, ez eas betek aodoù Kreiz Amerika. Bageal a reas a-hed arvor Honduras, Nicaragua, Costa Rica ha Panama. Goude bezañ taget gant henvroidi e Panama, e rankas ober hent war-zu Hispaniola, met peñse a reas war aod Jamaika. Eno e chomas Koulm hag e dud e-pad meur a viz, divouedet gant an naon, o c’hedal skoazell eus Hispaniola. A-benn ar fin e teuas ar skoazell hag e c’helljont distreiñ da Spagn. Erruout a rejont e Sanlúcar en-dro d’ar 7 a viz Du 1504.
Dibenn e vuhez
Pa varvas Kristol Goulm d’an 20 a viz Mae 1506, e Valladolid, e oa pinvidik a-walc’h, daoust ma oa bet tennet e ditl a lezroue digantañ, gant an aour en doa kavet gant e dud war Hispaniola. Ha sur e oa c’hoazh e oa erruet war aod reter Azia.
Membeg
Ur yezh tibetek digenvez eo an membeg (memba) komzet gant tro-dro da 2.000 den (2000) e India nepell diouzh Pemak e Sina.
Emgann Krec'h Vimy
Emgann Krec'h Vimy a zo un emgann ag ar Brezel-bed kentañ etre al Lu kanadian hag al Lu alaman e Vimy, e departamant ar Pas-de-Calais (Bro-C'hall). Kregiñ a reas d'an 9 a viz Ebrel 1917 hag echuiñ a reas d'an 12 a viz Ebrel 1917.
Solre-le-Château
Solre-le-Château a zo ur gumun eus departamant Norzh e Bro-C'hall.
C'h
Un deirgrafenn latin eo C’h, c’h implijet gant ar brezhoneg evit skrivañ ar sonioù kensonennel [χ] pe [x], hervez al lec'h ma vez kavet en ur ger.
Implij
Kavet e vez c'h
Fazioù gant ch ha c’h
Gerioù zo ha ne ouied ket penaos skrivañ mat, dre ma ne ouied ket o distagañ, zo bet graet fazioù enne, evel an anv Waroc'h.
Distagadur
Deskarded zo o devez poan da zistagañ ar sonioù treuzskivet gant c'h, betek distagañ [r] ken e vez poan o kompren a-wechoù.
Kelenn al lizherenneg
Dizemglev zo, e Diwan, etre ar re a fell dezho kelenn al lizherenneg gant c'h hep c, hag ar re a fell dezho ober gant c, hep c'h:
Ieuan Wyn
Anv daou zen anavet eo Ieuan Wyn :
C'h
Kelenn al lizherenneg
E falc'huneg ne vez ket skrivet c'h peurvuiañ, met h e penn-kentañ ar gerioù (ar hi, ar henta).
La Poste
Ne blij ket al lizherennoù c'h d'ar post gall e Breizh ivez: abalamour da se eo e vije enebet ouzh ar chomlec'hioù brezhonek.
Anv-badez: Derc'hen
Ne blij ket al lizherenn c'h da di-kêr Roazhon ivez : https://www.ouest-france.fr/bretagne/quimper-29000/bretagne-procureur-et-la-mairie-de-rennes-refusent-le-c-h-d-un-prenom-5518689.
Rh (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Rh, rh implijet gant ar c'hembraeg evit skrivañ ar son kensonennel [ɾɾ̥], kavet dreist-holl e penn-kentañ ur ger.
Aoudad
An aoudad pe bouc'h Barbaria (Ammotragus lervia) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e Norzhafrika.
Ar spesad nemetañ eo er genad Ammotragus.
Paul Edgar Philippe Martin
thumb|right|270 px|Paul Martin, 21 kentañ ministr Kanada Paul Edgar Philippe Martin (ganet d'an 28 a viz Eost 1938) zo kentañ ministr Kanada. Dilennet e voe evit daou respet pevar bloaz eus 2003 da 2006.
Oudergem
Oudergem (e brabanteg: Avergom, e galleg: Auderghem) zo ur gumun e Rannvro Brusel-Kêr-benn e Belgia.
Adelphopoiesis
An adelphopoiesis (ἀδελφοποίησις e gresianeg, diwar ar gerioù ἀδελφός (adelphos) "breur" ha ποιώῶ (poio) "ober a ran", da lâret eo "breuradur") a zo anv ul lid a zo bet kaset da benn, un amzer zo bet, gwech ha gwech all gant ilizoù kristen zo - dreist-holl re reizhkredennegel pe ortodoksel ar reter - evit unaniñ en ur c'houblad daou zen eus an hevelep rev, peurliesañ paotred.
N'eo ket sklaer hag-eñ e talveze da unaniñ daou zen a vage karantez an eil ouzh egile evel un doare unaniezh heñvelrevel pe evit unaniñ daou vignon pe div vignonez.
Daoust ma ne oa ket bet eus ul lid heñvel en istor an Iliz katolik roman ez eus bet kavet gant an istorour a Vreizh-Veur Alan Bray un destenn latin gant un titl damheñvel Ordo ad fratres faciendum ("Urzh evit ober breudeur") hag a ra dave d'ul lid katolik eus Kroatia.
ㅔ
Unan eus lizherennoù diazaez (jamo) ar skritur hangeul (한글, treuzskrivet ivez hankul hervez ar sistem Yale pe c'hoazh Han'gŭl hervez ar sistem McCune-Reischauer) implijet evit skrivañ ar c'horeaneg eo ㅔ, romanikaet e'' ha distaget [e] hervez al LFE.
Amerika
Amerika a zo, hervez ar savboentoù, pe ur c'hevandir pe hollad daou gevandir: Norzhamerika ha Suamerika. En degouezh-mañ e vez graet ivez gant an anvadur Amerikaoù. Etrezañ hag Azia emañ strizh-mor Bering. Dont a ra an anv Amerika eus anv ar merdeer Amerigo Vespucci, unan eus ar re gentañ a oa aet da zizoleiñ ar «Bed Nevez». Dibabet e oa bet an anv-se e-kerzh ur vodadeg graet en-dro d'ar chaloni Vautrin Lud er bloaz 1507 e Saint-Dié-des-Vosges.
Indianed Amerika a ginnig reiñ an anv Abya Yala d'ar c'hevandir.
A-wechoù e vez graet ivez Amerika eus Stadoù-Unanet Amerika, pezh na blij ket tamm ebet da dud ar broioù all a lavar bout Amerikaned kenkoulz hag int, hep bout Stadunaniz evelto.
Melite
Melite (henc'hresianeg : Μελίτη) a oa un Naiadenn, unan eus ar re niverus a voe karet gant Zeus ha gant e vab Herakles. Genel a reas mab Herakles, Hyllos ha hervez doareoù all, un eil mab dezhañ, Hylas.
Karantez
Edo Herakles o klask repu e Sc'heria (marteze a-walc'h enez Korfou bremañ), war-lerc'h ur brezel. Eno e reas ur pennad kousk war lez ul lenn. En dour e oa Melite o chom gant he c'hoarezed. Pa voe kavet Herakles gant Melite e voe kuzhet ganti el lenn, da "c'hoari koukoug" gantañ. Mont a rejont d'ur penn all d'an enez da chom, ken e wilioudas Melite, ha daou vab a voe ganet ganti.
Gwarizi
Zeus a oa droug ennañ abalamour ma kave gwelloc'h d'an Naiadenn un den evel Herakles eget un doue eveltañ. Herakles a yeas da glask fred da lec'h all evel kustum, ha setu ma voe un doueez all o ouelañ dourek d'an haroz pa varvas evel an dud.
Inizi
Meur a enezenn zo bet anvet Melite: Malta, Samothrake.
Kj (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Kj, kj implijet gant ar norvegeg evit skrivañ ar son kensonennel [ç].
Fañch Élégoët
Fañch Élégoët zo ur sokiologour breizhat, genidik eus ar C'hrouaneg, e Plougerne, hag en deus kenlabouret gant ar gelaouenn Les Temps Modernes ha savet studiadennoù diwar-benn Breizh.
Krogenn
Ur grogenn (kregin el liester) zo ur golo meinek a vez d'un toullad blotviled, evel ar maligorned pe an istr.
Krogenn ha kogenn
Kogenn a vez lavaret pa gomzer eus vioù evned.
Lotei
Lotei a zo ur gumun eus Bro Rouzig e kanton Brieg, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
ㅚ
Unan eus lizherennoù diazaez (jamo) ar skritur hangeul (한글, treuzskrivet ivez hankul hervez ar sistem Yale pe c'hoazh Han'gŭl hervez ar sistem McCune-Reischauer) implijet evit skrivañ ar c'horeaneg eo ㅚ, romanikaet oe'' ha distaget [we] hervez al LFE.
Balteg (tibetek)
Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr Yezhoù tibetek ar c'hornôg eo ar balteg (balti, sbalti pe baltistani) komzet e Baltistan (80% eus ar boblañs) e Pakistan (270 000 den e 1992) hag en India (67 000 den e 1997).
Taboulin
<p align="left" style="spacing:6px; padding:6px; border:1px solid #006699; background:#EAF5FB"> Savet eo ar pennad-mañ diwar labour bet graet gant skolidi. Sikourit da wellaat an danvez, mar plij ganeoc'h.
Balteg (tibetek)
Disheñvel a-walc'h diouzh ar rannyezhoù baltek all eo ar tchorbateg (chorbat).
Taboulin
Ur benveg-seniñ eo an daboulin, eus rumm ar binvioù-tosiñ, rak skoet e vez warnañ. Un tabouliner eo an den a son gant un daboulin, pe gant meur a hini.
Unan eus ar binvioù-seniñ koshañ eo, pa'z eo aes a-walc'h da fardañ. Graet eo gant daou groc'hen stignet a bep tu d'ur framm kranennek (un darn eus kef ur wezenn gleuz, en amzerioù kozh; ur granenn blastik er mare-mañ). Skeiñ a reer war an daboulin gant ar bizied pe gant bizhier bihan. Servijout a ra dreist holl da verkiñ ar lusk.
Kanton Atharratze-Sorholüze
Kumunioù
16 kumun zo er c'hanton:
Katakana
Ouzhpenn ar c'h-kanji e vez implijet div silabenneg evit skrivañ ar japaneg ar c'h-Katakana (片仮名) hag an hiragana. Ouzhpenn-se e vez implijet ivez ur sistem romanizadur latin anvet rōmaji).
Kayoused
Ur meuriad henvroat eus stad Oregon er Stadoù-Unanet eo ar Gayoused (Cayuse e saozneg). Emaint o vevañ en ur mirva gant an Umatillaed hag ar Walla Walla e-kichen Pendleton (Oregon) e-harz ar Menezioù Glas. Un darn eus Meuriadou Kengevredet Mirva an Indianed Umatilla int.
Taboulin
Brezel
Ur benveg implijet en emgann e oa an daboulin, sonet gant bugale a-wechoù. Meur a ganaouenn zo diwar-benn taboulinerien yaouank.
Istor
An taboulinoù a zo aozet get ur strolladur a fustoù (pe tom-où) ha simbalennoù. An taboulin a vez implijet get mab-den a-c'houde ar ragistor. Ijinet eo bet an taboulinoù kentañ en 20vet kantvet, aozet e oa d'ar mare-se get un taboulin sklaer, ur gourdaboulin ha simbalennoù, kavet a veze dreist holl er laz-senoù soudardel. Liammet-tre eo an taboulinoù a-vremañ get an jazz (1900-1940), kaset en deus araokadennoù evit simplaat ar c'hoari da skouer ar charleston (pe "hi-hat" e saozneg) ijinet get Vic Berton ha Kaiser Marshall e 1920 hag an droadikell evit ar gourdaboulin evel-se a oa tu d'an taboulinour c'hoari get meur a lodenn an taboulinoù er memes koulz. Araokadennoù arall a zo daet get an emsavioù sonerezhel evel ar rock'n roll, daet eo dreist-holl àr-wel ar "set" ar pezh a dalv e vez disheñvel pep taboulin hervez c'hoantoù an tabouliner.
Katakana
Karezennek eo stumm lizherennoù ar c'h-Katakana ha sistem aezetañ da deskiñ diouzh holl doareoù-skrivañ ar japaneg an hini eo.
Kayoused
Tetawken, ar pezh a dalvez "ni, ar bobl" a reont anezho o-unan. E biz Oregon ha gevred stad Washington edont o chom, e-kichen bro an Nez Percé. E 1855 ez ejont e-barzh mirva an Umatillaed goude bezañ sinet ur feur-skrid gant ar gouarnamant amerikan. Gant ar meuriadoù arall o chom eno o deus en em gemmesket buan a-walc'h. E 1904 ne chome Kayous ebet ken glan e wad.
Kanton Atharratze-Sorholüze
Istor
E 1790 ne oa anv nemet eus kanton Tardets.
Ieuan
Ieuan zo un anv-badez kembraek, deuet eus ar Bibl, hag a glot gant Yann e brezhoneg.
Katakana
Implijet e vez pep silabenneg evit skrivañ traoù disheñvel. Graet e vez gant at c'h-Katakana evit:
Ieuan
Kenster eo gant Ifan (pe Evan hervez an doare saoznek).
Katakana
Taolenn katakana
Amañ e vez implijet ar romanizadur hervez Hepburn. Ne vez ket implijet ken al lizherennoù e ruz.
Ieuan
Hag ivez
Anvioù meur a zen
Taboulin
Aozadur an taboulinoù
Aozet eo ar bateri get meur a lodenn kemmus. Aozet eo alies get tri tom : un tom uhel (12"), unan etre (13") hag unan izel (16"), ur gourdaboulin hag ur charleston, ha simbalennoù : ur "ride" hag ur "crash".
An danvezioù implijet evit taboulinoù
Implijet e vez evit ar fustoù get ur priz izel "limibois" evit an taboulinoù, mes ivez ur meskaj koad ha danvezioù plastek. Peurvuiañ e vez kenstrollet meur a gouchad koad eus ar memes orin pe get. Graet e vez ivez taboulinoù get plankennoù koad munut eus ar memes orin, peget an eil doc'h egile evel ar c'hongasoù. Kavet e vez ivez fustoù eus merkoù uhel tre tailhet doc'htu er c'hoad. El reson e cheñch ar son hervez ar c'hoad implijet (eflenn, tilh, dervenn...), tevder ar fustoù hag o zreuzkiz. Ijinet eo bet ivez taboulinoù get fustoù plastek (plexiglas) e 1970 get Remo. Pep merk a implij teknikoù disheñvel evit o zaboulinoù (da skouer get Pearl e vez mesket neud karbon get skav-gwrac'h).
Gellout a ra koad ar fustoù bout gwerniset pe c'holoet get ur wiskad plastek livet, pe ur golo moan tre eus metal kromet.
An troadoù a zo graet get danvezioù metal gouest da zougen holl bezhioù an taboulinoù, graet int get aluminiom pe houarn hervez an dibab hag priz an taboulinoù.
Peurliesan e kouevr, kavet e vez meur a seurt simbalenn da skouer ar charleston graet get div simbalenn stok a stok (gellet a ra bout c'hoariet digor pe serret), ar "crash" get un treuzkiz etre 14" ha 20", ar "ride" etre 18" ha 24" pe ar "clash" ur simbalenn vihan get un treuzkiz eus 6" betek 12".
An taboulinoù tredan
An taboulinoù tredan a zo el ar re klev met e lec'h ar fustoù hag ar simbalennoù e vez padoù, e kroc'hen faos pe e plakenn kaoutchoug.
Istor
An taboulinoù tredan a zo bet krouet e 1970. Deuet eo da vezañ brudet e 1980 a-drugarez d'ar merk Simmons. Hiriv an deiz e vez produet taboulinoù tredan get meur a verk.
Mont en dro
Staget eo pep pad doc'h un daspugner tredan liammet d'ur sichenn e lec'h ma teu er maez un notenn, a-drugarez d'un tokarn luget get un jack d'ar sichenn. Pep pad a ro ur son disheñvel hervez ar son choazet get an taboulinour.
Katakana
Istor ha diorroadur
Implijet e veze karakterioù sinek isisial anvet man'yōgana evit diskwel penaos distagañ kanji diaezet. Tamm-ha-tamm e voent bet eeunaet dre skrivañ tammoù pep karakter nemetkn betek sevel silabenneg ar c'h-katakana:
Gwelet ivez:
Kana (skriftsystem)
Kanton Maule-Lextarre
thumb|right|260px| Kanton Maule-Lextarre, en [[arondisamant Oloron.]]
Kanton Maule-Lextarre (canton de Mauléon-Licharre e galleg), zo unan eus daou ganton Zuberoa, en Iparralde, al lodenn eus Euskal Herria a zo er stad c'hall, er rannvro Aquitaine. Maule-Lextarre (Mauléon-Licharre e galleg) eo ar penn-kanton. 19 kumun zo ennañ.
En arondisamant Oloron-Sainte-Marie emañ ar c'hanton, evel kanton Atharratze-Sorholüze, kanton all Zuberoa.
Stêr
Treuzet eo gant ar stêr Ühaitza.
Kumunioù
19 kumun zo ennañ:
Giordano Bruno
Giordano Bruno (Nola, 1548 - 17 a viz Gwengolo 1600) a oa ur prederour hag ur c'hevrinour italian.
Ganet e oa e-kichen Naplez. Ezel e voe eus Urzh ar vreudeur prezegerien, etre 1565, pa voe degemeret e kouent Napoli ma kemeras an anv a Giordano, betek 1576 pa guitaas an urzh.
Brudet eo abalamour d'e reizhiad eñvoriek ha d'e gosmologiezh. Unan eus ar re gentañ e voe o kinnig mennozh un hollved didermen. Tamallet e voe da vezañ dizoue ha disivouder gant an Ofis Santel. Eizh vloaz e padas e brosez. Devet e voe en-bev gant an Iliz evel disivouder, e Campo de' Fiori e Roma.
Hiriv eo gwelet gant kalz a dud evel merzher kentañ ar skiant.
E varv
D'ar 16 a viz C'hwevrer 1600,  e Campo dei Fiori e Roma, e voe boureviet gant an Inkizision gatolik, troc'het e deod outañ evit mirout outañ da leuskel mallozhioù, ha devet en-bev (pa veze krouget ar gondaonidi a-raok bout devet peurvuiañ) dre m'en devoa nac'het disteurel e vennozhioù.
Monumant e Roma
.
Evan Evans
Meur a Evan Evans a zo:
Otsagabia
260px|thumb|Sede pelec'h emañ Otsagabia, e [[Nafarroa.]] Otsagabia (euskareg, stumm ofisiel; Ochagavía e spagnoleg, stumm kenofisiel) zo ur gumun eus reter Nafarroa, en Euskal Herria, e traonienn Zaraitzu.
Helgoland
Helgoland (hervez an anv alamanek; Deät Lun, 'an douar', en helgolandeg, Helgolân e frizeg, ha Heligoland e saozneg) zo un enezeg vihan e Mor an Hanternoz, bremañ en Alamagn, dirak aber ar stêr Elbe, div eur treizh eus porzh Cuxhaven, an inizi alaman pellañ diouzh an douar-bras. 1 149 a dud zo o chom enne e 2010.
An anv
Gwechall e oa Heyligeland, da lavarout eo "Douar Santel", marteze abalamour d'un darempred kozh ha hir gant an doue german Forseti.
Yezhoù
Ouzhpenn alamaneg e vez komzet Halunder, rannyezh frizek an norzhfrizeg, pe frizeg an hanternoz.
Istor
A-raok bout staget ouzh Alamgn int bet dalc'het gant Danmark ha goude gant Bro-Saoz.
Mazzy Star
Mazzy Star a oa ur strollad pop savet e 1989, da heul ur strollad aet da netra : Opal. Savet e oa bet ar strollad àr-dro David Roback (a oa bet e Rain Parade) ha Kendra Smith (kent e Dream Syndicate). Get Hope Sandoval e voe erlerc'hiet Kendra Smith nebeudig goude. Brudet eo bet ar strollad get ar ganaouenn-mañ : "Fade Into You". Izili diazez ar strollad e oa Roback ha Hope Sandoval, gi ar re a aoze ar sonennoù. Skrivet e veze pozioù ar sonennoù get Sandoval ar c'haner pa veze aozet ar sonerezh get Roback dre vras.
N'eus ket bet kemennadenn ofisiel ne vehe ket mui ag ar strollad-mañ, lakaomp emañ é vorediñ bremañ... Savet eo bet ar strollad Hope Sandoval & the Warm Inventions get Hope just-aset, hag enrollet he deus traoù get Bert Jansch ha The Jesus and Mary Chain.
Rouzig ar raoskl
Rouzig ar raoskl (liester : rouziged ar raoskl) a zo ur spesad golvaneged, Acrocephalus rufescens an anv skiantel.
Slochteren
Slochteren (distagañ ) a zo ur gumun e proviñs Groningen en Izelvroioù. Ar chêrioù ha kêriadenn da-heul a ya d'ober ar gumun : Blokum, Denemarken, Froombosch, Gaarland, Harkstede, Heidenschap, Hellum, Kolham, Lageland, Luddeweer, Overschild, De Paauwen, Ruiten (streek), Schaaphok, Scharmer, Schildwolde, Siddeburen, Slochteren, Steendam, Tjuchem, Wilderhof e Woudbloem. Ur gumun kalz kêriadennoù enni eo, ha tro-dro dezhi e kaver tachennoù ma vez gounezet. Kalz annezidi a ya da labourat er c'hêrioù tost evel Hoogezand, Groningen ha Delfzijl. E Slochteren e kaver ivez ar Fraeylemaborg. Ur c'hastell bihan eo, al lodennù koshañ anezhañ a voe savet er Grennamzer. thumb|right|200px|Iliz Harkstede
Rouzig ar raoskl
Anvet e voe Bradypterus rufescens (kentanv) da gentañ-penn (e 1877) gant an daou skiantour saoz Richard Bowdler Sharpe (1847-1909) ha gall Aimé Bouvier (1866-1919)).
Annez hag isspesadoù
Ar spesad emañ brosezat ar pevar isspesad anezhañ en Afrika :
Slochteren
Gaz
E-kreiz un dachenn ma'z eus bet kavet gaz emañ Slochteren. E 1959 e voe dizoloet, ar pezh a lakaas an Izelvroioù da vezañ e-touez ar broioù a c'hall ezporzhiañ gaz. E 2009 e voe jedet e oa ur mirad 2700 bilion m³ dezhañ.
Kuzul-kêr
Disoc'hoù dilennadeg ar 7 a viz Meurzh 2006 ha re dilennadeg 2002. En holl ez eus 15 dileuriad er c'huzul-kêr.
Abaoe 2006 eo renet gant un emglev etre Partij van de Arbeid, VVD ha ChristenUnie.
Kh (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Kh, kh implijet gant ar vietnameg evit skrivañ ar son kensonennel [x].
Implijet e vez ivez alies evit treuzskrivañ ar sonioù [x] / [χ] pe c'hoazh [kh] hervez ar yezhoù.
Annus mirabilis
Barzhoneg John Dryden
Barzhoneg John Dryden, 307 gwerzenn enni, a c'haller gwelout amañ:
Barzhoneg Philip Larkin
- Annus Mirabilis -
Sexual intercourse began
In nineteen sixty-three
(which was rather late for me) -
Between the end of the Chatterley ban
And the Beatles' first LP.
Up to then there'd only been
A wrangle for the ring,
A shame that started at sixteen
And spread to everything.
Then all at once the quarrel sank:
Everyone felt the same,
And every life became
A brilliant breaking of the bank,
A quite unlosable game.
So life was never better than
Gall-Ghaidhealaibh
Gall-Ghaidhealaibh (distaget /ɡauɫ̪ɣəɫ̪əv/) pe Gallobha (Galloway e saozneg) zo ur c'hornad-bro e mervent Bro-Skos. Enni emañ kontelezhioù kozh Wigtownshire (Siorrachd Bhaile na h-Uige)(pe West Galloway, hervez an istor) ha Kirkcudbright (pe East Galloway, hervez an istor). Hiziv emañ e takad-kuzul Dumfries and Galloway.
Annus mirabilis
Barzhoneg Philip Larkin
(Though just too late for me) -
Gall-Ghaidhealaibh
Istor
250px|thumb|Cairn Holy
Douaroniezh
Bevennet eo gant Mor Iwerzhon er c'hornôg hag er c'hreisteiz, Menezioù Galloway en hanternoz, hag ar stêr Nith er reter.
Annus mirabilis
1666, bloavezh ar marvailhoù
<!--
According to the Oxford English Dictionary, the first known written usage of the Latin phrase "Annus Mirabilis" is as the title of a poem composed by English poet John Dryden about the events of 1666 C.E. The phrase "annus mirabilis" translates as "wonderful year" or "year of miracles". In fact, the year was beset by great calamity for England (including the Great Fire of London), but Dryden chose to interpret the absence of greater disaster as miraculous intervention by God, as "666" is the Number of the Beast and the year 1666 was expected by some to be particularly disastrous.
In addition to this, the English fleet defeated a Dutch fleet in the St James' Day Battle, for a great victory at sea. (However, in 1667 the Dutch burned much of the English fleet in the raid on the Medway and Charles II was forced to sue for peace.)
Isaac Newton, 1666
In the year 1666, Isaac Newton made revolutionary inventions and discoveries in calculus, motion, optics and gravitation. As such, it has later been called Isaac Newton's "Annus Mirabilis". It is this year when Isaac Newton observed an apple falling from a tree, and hit upon gravitation (Newton's apple). He was afforded the time to work on his theories due to the closure of Cambridge University by an outbreak of plague. Going to his country home, he thought about many things that, in Cambridge, he did not have the opportunity to do with such devotion.
William Pitt, 1759
A series of victories by the British military in 1759 in North America, India, and in various naval engagements, is occasionally referred to as William Pitt's annus mirabilis, and was the decisive year of the Seven Year's War.
Albert Einstein, 1905
The year 1905 has very much been linked to the term "annus mirabilis", as Albert Einstein made revolutionary discoveries concerning the photoelectric effect, Brownian motion and the special theory of relativity.
Other
This phrase has since been used to refer to other years.
-->
Dornskridoù Peniarth
Pa voe savet ar raktres da sevel ul levraoueg vroadel e Kembre e prometas John Williams e vije kinniget e zornskridoù ha re Peniarth en o zouez.
Levrlennadur
Diwar-benn an dornskridoù
876
Diwar-benn bloavezh 876 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 876
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 876
Yezhoù aostrez-aziatek
Ur familh-yezhoù vras eo ar yezhoù aostrez-aziatek, enni tro-dro da 168 yezh en holl, komzet e Gevred Azia hag India.
Peurliesañ e vez isrannet ar familh e daou vloc'had pennañ: ar yezhoù monek-kmerek (tro-dro da 147 yezh) eus gevred Azia diouzh un tu ; hag ar yezhoù moundek eus reter-kreiz ha kreiz India diouzh an tu all (tro-dro da 21 yezh):
Balhae
Balhae a oa ur rouantelezh liesgouennel kozh krouet goude diskarr Goguryeo. Goude ma oa bet aloubet kêrbenn ha su Gogureyo gant Silla e savet Dae Jo-young, ur jeneral eus Gogureyo, stad Jin (振, Zhen si Sinaeg), a vefe anvet Balhae diwezhatoc'h dre unvaniñ elfennoù eis Mohe ha Gogureyo.
Derc'hel a rae Balhae su Mandchouria ha Primorsky Krai ha norz Korea. Faezhet e voe gant ar C'hitaned hag e dachenn a voe staget gant Liao ha Goryeo
Catholicon
thumb|Merk ar mouller.
Ar C'hatholicon, ar geriadur kentañ e brezhoneg, a oa bet skrivet e teir yezh, brezhoneg, galleg ha latin : ennañ e vez kavet an droidigezh c’hallek eus ar gerioù brezhonek kement hag o c’hevatal e latin.
Ar c'hentañ geriadur galleg an hini eo ivez enta.
Savet e voe, pe beurechuet da vihanañ, e 1464 (d'ar 16 a viz Eost hervez) gant Jehan Lagadeuc, person e Plougonven, ha moullet e voe evit ar wech kentañ d'ar 5 a viz Du 1499 e Landreger gant Jehan Calvez (Euzen Roperz e lizherennour). O soñjal e kloareged yaouank Breizh o vont war o studi e oa bet savet an oberenn-mañ evit o skoazellañ da zeskiñ latin evel ma vez diskouezet splann amañ dindan :
Anvet e oa bet Catholicon (geriadur hollel), pa ne oa ket bet roet an anv-se gant an oberour, moarvat diwar anv ur geriadur all, ar geriadur latin brudet a oa anvet Catholicon ivez (Summa grammaticalis quae vocatur Catholicon), savet gant an Dominikan Giovanni Balbi, eus Genova, (e latin Johannes Januensis de Balbis), hag echuet d’ar 7 a viz Meurzh 1286.
Un eil embannadur kemmet a oa bet graet gant Jehan Corre (beleg en eskopti Landreger) e penn-kentañ ar XVIvet kantved hag un trede (31 a viz Genver 1521) gant al Leonad Yvon Quillévéré, marc'hadour-levrioù hag embanner e Pariz. Ur pevare embannadur a oa bet aozet e 1867 gant René-François Le Men (diellour e departamant Penn-ar-Bed), tri c'hant skouerenn anezhañ bet moullet en Oriant (Embannadur Corfmat).
Zh (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Zh, zh implijet evit skrivañ meur a son kensonennel hervez ar yezhoù.
E brezhoneg
Implijet e vez ivez gant ar brezhoneg (hervez reolennoù reizhskrivañ ar peurunvan) evit over diouzh ar son a deu, wellwazh, diwar un th (//) istorel hag a vez distaget [] e rannyezhoù Kernev, Treger ha dreist-holl Leon ha [] e rannyezhoù Gwened.
Istor
E Marvaillou evid an dud divar ar meaz, un droidigezh gant Gabriel-Marie Caroff embannet e 1847, e kaver a-hed al levr ar gerioù "anezhan", "anezhi", "anezho", "d'ezhan", "d'ezhi", "d'ezho", "var-n-ezhi" ha "var-n-ezho".
E Sarmoniou an Aotrou Quere, embannet e 1906, ez eo implijet kenkent ha rakskrid ar bajenn V, gant C. Jézégou, er ger "anezho", hag a-hed al levr, e-barzh "d'ezhan" (136), dreizhi (137).
E yezhoù all
Zh a vez implijet gant an albaneg evit skrivañ ar son kensonennel [ʒ] (skrivet j hervez reolennoù reizhskrivañ ar brezhoneg).
Implijet e vez alies e saozneg evit treuzskrivañ al lizherenn girillek Ж ([ʒ])
En navac'hoeg e vez distaget [ ʒ] ivez.
Kragvouc'h an Alpoù
Kragvouc'h an Alpoù (Capra ibex) a zo ur bronneg daskirier hag a vev en Europa.
ㅛ
Unan eus lizherennoù diazaez (jamo) ar skritur hangeul (한글, treuzskrivet ivez hankul hervez ar sistem Yale pe c'hoazh Han'gŭl hervez ar sistem McCune-Reischauer) implijet evit skrivañ ar c'horeaneg eo ㅛ, romanikaet yo'' ha distaget [jo] hervez al LFE.
Mark Kerrain
Mark Kerrain, zo bet ganet e Runan (Bro-Dreger) d'an 19 a viz Du 1952. Kelenn a ra brezhoneg er skol-noz e Roazhon adalek 1969 : da gentañ e voe gant Skol an Emsav e-pad un 20 vloaz bennak, ha goude gant Sav-Heol, adalek 1991 betek 2011. Unan eus paotred skipailh Yod-Kerc'h eo bet, evel un toullad studierien er bloavezhioù 1970. Bet eo e-touez saverien Unvaniezh ar Gelennerien Brezhoneg e 1980 gant Tudual Kalvez ha Jean-Claude Morvan ha Beatris Jouin. Kelenner brezhoneg eo e Skol-veur Breizh-Uhel goude bezañ bet pell amzer o vont a lise da lise. Skrivet en deus meur a bennad e-barzh Al Liamm ha Bremañ, troet danevelloù ha romantoù, savet un nebeud kontadennoù hag un toulladig kanaouennoù, darn anezho evit ar vugale, hag aozet danvez-kelenn.
Labourioù treiñ
Troet en deus diwar ar galleg, ar saozneg, ar spagnoleg pe ar galizeg dreist-holl, ha Priz Langleiz en deus bet evit e labour-treiñ.
Romantoù
Un nebeud romantoù troet gantañ zo bet embannet :
Barzhonegoù
Barzhonegoù gant Charles Baudelaire, Jules Laforgue, Manuel María, embannet er gelaouenn Al Liamm.
Kanaouennoù
Azasaet en deus kanaouennoù diwar yezhoù all: Turn turn turn, Besame mucho, Javanaise ... Lod zo bet dastumet e levrioù
Skridoù all
Embannet en deus
Yezhoù banarek
Ur skourr eus ar yezhoù monek-kmerek (mon-khmer) eo ar yezhoù banarek (saozneg: bahnaric languages), ennañ un 30 yezh bennaket komzet gant tro-dro da 700.000 den e Viêt Nam, Kambodia, ha Laos.
Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù banarek peurliesañ:
Nj (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Nj, nj implijet gant an albaneg, ar c'hroateg hag ar serbeg (kevatal d'al lizherenn girillek Њ) evit skrivañ ar son kensonennel [ɲ].
Het Schip
Het Schip (« al lestr » e nederlandeg) a zo ur savadur ennañ ranndioù, lec'hiet e karter Spaarndammerbuurt en Amsterdam, ha savet diwar stil skol Amsterdam. Unan eus savadurioù aroueziusañ ar skol savouriezh-se eo. Steuñv ar savadur a zo bet treset gant Michel de Klerk e 1919. Damheñvel ouzh ur vag eo, ha dibar eo e stumm, eus forzh pelec'h ma seller outañ. Ennañ e kaver ranndioù, ur sal emvodoù bihan, hag un ti-post a voe lakaet da virdi skol Amsterdam e 2001.
Nj (lizherenn)
List of Latin-script digraphs
Yann (dug Breizh)
5 Yann a voe duged Breizh, ha setu int:
Saoudan
Saoudan a zo ur gumun a Vreizh e Kanton Kastell-Briant, e Liger-Atlantel, e reter ar vro.
Douaroniezh
Eieniñ a ra ar stêrioù Kaer ha Verzée e Saoudan.
Pourikeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar c'hornôg eo an pourikeg (purik, purigskad pe purik bhotia) komzet gant tro-dro da 132.000 den (1991)e bann Kargil en norzh Kachmir India. Ar yezh pennañ e Traonienn Suru eo ha komzet e vez gant ur vinorelezh bouezus e Traonienn Dras.
Trezkaset e vez ar yezh d'ar vugale hag unyezher e vez ar vaouezed.
Yezhoù kasek
Ur skourr eus ar yezhoù aostrez-aziatek eo ar yezhoù kasek (khasi) komzet e Meghalaya en Asam (India) dreist-holl met ivez war an harzoù gant Bangladesh.
Characiformes
Characiformes a zo un urzhiad e kevrennad an Actinopterygii. Enderc'hel a ra miliadoù a spesadoù, en o zouez an tetraed hag ar piranhaed.
Evan Jenkins
Evan Jenkins zo anv:
Kontelezh Flandrez
thumb|right|260px|Flandrez hag Artez e 1477 Kontelezh Flandrez en em astenne gwechall war douaroù zo bremañ e proviñsoù Flandrez ar c'hornôg ha Flandrez ar reter e Belgia, e Flandrez Frañs e departamant an Nord, hag e kreisteiz Zeeland (pe Zeland) en Izelvroioù. En em astenn a rae Flandrez neuze war ur gorread 12 500 km².
Ur vro c’halloudus e voe Flandrez e-pad pell. Unan eus parelezhioù rouantelezh Frañs e voe ivez. Artez, zo bremañ e departamant ar Pas-de-Calais, a oa ul lodenn eus kontelezh Flandrez ivez, betek 1237, pa zeuas da vezañ ur gontelezh distag. Goude se e voe stag kontelezh Artez, a-vareoù, ouzh domanioù konted Flandrez.
E dibenn ar Grennamzer e oa Flandrez ur vro annezet-stank, e-keñver ar broioù all en Europa, gant kêrioù evel Gent, Brugge pe Ieper a veve diwar labour ha kenwerzh ar gloan dreist-holl.
E dibenn an e voe stummet kontelezh Flandrez gant douaroù a oa a-hed ar mor etre Brugge ha Saint-Omer. Ar roue gall Fulup II an Aogust a glaskas lakaat e grabanoù warni en. Da neuze e voe rannet he douaroù : ul lodenn vras anezho a voe staget ouzh Bro-C'hall, tra ma oa stag re all ouzh kontelezh Hainaut ha re all c’hoazh e kontelezh Zeeland.
Met kontelezh Flandrez a zeuas a-benn da chom dizalc’h diouzh ar rouaned gall. Kêrioù Flandrez pinvidikoc’h-pinvidikañ d’ar c’houlz-se a zeuas a-benn da argas an armeoù gall, ha trec’h e voent en Emgann ar C'hentroù Aour (11 a viz Gouere 1302), e-kichen Kortrijk. Bleuniañ a reas kenwerzh Flandrez e-pad ur c’hantved c’hoazh, met mont a reas d’an traoñ tamm-ha-tamm, abalamour d’ar vosenn, d’ar Brezel Kant Vloaz etre Bro-C'hall ha Bro-Saoz (1338-1453) ha da gevezerezh gwiadoù Bro-Saoz. Kalz a wiaderien eus Flandrez a guitaas o bro da vont da Vro-Saoz da vevañ en amzer-se.
Goude dimezioù etre noblañsoù e tremenas kontelezh Flandrez dindan dalc’h duged Bourgogn e 1384, evel ar broioù amezek. E 1477 e tremenas ar broioù-se dindan dalc’h an Habsbourged ha goude 1556 e voent staget ouzh rouantelezh Spagn.
Kornôg Flandrez a voe staget da vat ouzh Bro-C’hall gant armeoù Loeiz XIV, goude emglevioù sinet e 1659, 1668 ha 1678. Al lodenn-se, a reer anezhi Flandrez Frañs, a zeuas da vezañ unan eus proviñsoù Frañs a-raok mont d’ober an darn vrasañ eus departamant an Nord da vare an Dispac’h.
Impalaeriezh roman ar Reter
Impalaeriezh roman ar Reter zo un anv istoriografek roet da lodenn reter an Impalaeriezh roman en Henamzer diwezhañ hag er Grennamzer, al lodenn nemeti chomet en he sav adalek 476. Impalaeriezh Bizantion eo an anv a vez graet anezhi peurliesañ goude labour an istorour Hieronymus Wolf e 1557. Anv ofisiel an Impalaeriezh a oa Βασιλεία Ῥωμαίων (Basileia Rômaiôn), Imperium romanum e latin. Kergustentin a oa he c'hêrbenn, anv roet gant an impalaer Kustentin I, e 330, da gêr Bizantion.
Ur c’hemm a vez lakaet gant an istorourien etre an Impalaeriezh roman klasel hag hini ar Grennamzer hag abalamour da se e vez kaoz eus Impalaeriezh Bizantion peurvuiañ. Graet e vez e-giz-se anezhi rak an troc’h a weler etre an Impalaeriezh roman klasel, latin he yezh, diazezet war Roma padal eo diazezet he darn reter war ur sevenadur gresian a voe an darn nemetañ goude 476. Evito o-unan ne oa evit ar Vizantiz troc’h ebet etre an daou brantad-se, hini an Henamzer hag hini ar Grennamzer, ha betek ar fin e raent Bizantiz anezho o-unan, annezidi Βασιλεία Ῥωμαίων (Basileia Rômaiôn).
Fin Impalaeriezh Bizantion a zeuas e 1453 pa voe tapet Kergustentin gant an Otomaned, met diaesoc’h eo kavout ur penn-kentañ d’an Impalaeriezh-se. Lod a ginnig 330 pa voe savet Kergustentin ha lakaet anezhi da gêr-benn an Impalaeriezh, kroget e memes tro kristenadur ar bed roman, lod all a ginnig 395 pa voe rannet an Impalaeriezh roman etre mibien Theodosius I, ha krouet Impalaeriezh roman ar Reter. Evit ul lodenn all e teu ar c’hemm etre ren Justinian I, bet Impalaer etre 527 ha 565, an hini diwezhañ en doa klasket adtapet tachennoù kornôg an Impalaeriezh, ha ren Hieraklius, a gollas proviñsoù Egipt, Palestina, Afrika ha Siria hag a lakaas ar gresianeg da vezañ yezh an Impalaeriezh.
E-pad an amzer ma voe anezhi e voe an Impalaeriezh galloud pennañ mor Kreizdouar ar Reter, e-keñver armerzh, sevenadur hag arme. An tachennoù perc’hennet ganti a zo bet kemmet kalz e-kerzh an amzer. Dindan beli Justinian Iañ e voe tizhet harzoù pellañ an Impalaeriezh abaoe ar, met kollet e voe un darn bras eus an tachennoù-se mui tachennoù Egipt, Palestina ha Siria ouzh an Arabed, hag aloubet ar menezioù Balkan ha darnoù eus Gres gant ar Slaved. Gant ar Vakedonianed ( - ) e voe adtapet tachennoù zo e-pad un Azginivelezh a echuas gant aloubadeg an Durked en Anatolia (emgann Mantzikert e 1071) hag amzer ar C'hroaziadegoù, pa voe tapet Kergustentin gant ar Pevare Kroaziadeg e 1204 a wanaas da vat an Impalaeriezh, unan eus stadoù bihan ar rannvro, betek kouezhañ dindan beli an Otomaned. Ur galloud kristen eo Impalaeriezh roman ar Reter, met war zisheñvelaat ez a an daou zarn eus ar gristeniezh dre abegoù politikel, sevenadurel ha relijiel. Kavell ar gristeniezh ortodoks (pe ortodoksiezh) eo Impalaeriezh Bizantion.
Anvioù
An Impalaeriezh roman ez eus anv amañ, o kenderc’hel abaoe Augustus betek hec'h impalaer diwezhañ Kustentin XI ha splann e oa evit annezidi an Impalaeriezh, anvet Impalaeriezh roman pe Impalaeriezh ar Romaned (Latin : Imperium Romanum, Imperium Romanorum; Gresianeg : Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων Basileia tōn Rhōmaiōn, Ἀρχὴ τῶν Ῥωμαίων Archē tōn Rhōmaiōn), pe Romania, Republik roman (Latin: Res Publica Romana; Gresianed: Πολιτεία τῶν Ῥωμαίων Politeia tōn Rhōmaiōn) ha Rhomais. Graet e veze gant annezidi an Impalaeriezh o-unan Romaned (Romaioi) ha Gresianed (Graikoi), betek an zoken. Implijet eo bet an anv Impalaeriezh Bizantion evit komz diwar-benn an Impalaeriezh roman er Grennamzer e 1557 gant Hieronymes Wolf en e levr Corpus Historiae Byzantinae, un dastumad mammennoù. Dont a ra eus anv kozh Kergustentin, Bizantion, diwar ar gêr bet savet e -612 evel un drevadenn eus Megara. Montesquieu a vrudas an anv e Bro-C’hall met en nemetken e teuas da vezañ brudet da vat an anv-mañ e-touesk an istorourien. Impalaeriezh roman ar Reter a vez implijet evit lakaat war wel eo ur c'henderc’hel eus Impalaeriezh roman an Henamzer. Meur a bobl a voe en Impalaeriezh ha derc’hel a rae hengounioù roman-hag-helennadek, met a-hed ar c’hantvedoù ne voe sellet gant an dud o chom e kornôg nemet al lodenn c'hresian, dreist-holl pa glaskjont adtapet hêrezh an Impalaeriezh roman. A-wezhioù e kaver neuze an anv Impalaeriezh ar C’hresianed dindan pluennoù kronikerien ar Grennamzer. A-hend all ez eus bet implijet gant ar bibien an anv Impalaer Romania (Imperator Romaniae) evit disheñvelaat diouzh Impalaer Roman (Imperator Romanum), un titl o doa roet da gKarl Veur hag e ziskennidi. Ne oa ket ezhomm da zisheñvelaat er bed arabek hag islamek, nag hini ar Slaved pa voe gwelet an Impalaeriezh evit Impalaeriezh roman, disteraet dindan anv Rûm. Betek an e voe implijet an anv millet-i Rûm (broad roman) evit ober an ortodoksed en Impalaeriezh otoman.
Kenarroud
Aloubet a oa bet darn reterañ ar mor Kreizdouar gant ar Romaned tamm ha tamm adalek 200 kt JK. Meur a bobl a oa en darn-se eus ar bed, etre Egipt, ar Reter-nesañ, Anatolia ha Gres. Alies-mat e oa muioc'h a gêrioù en tiriadoù-se a oa liammet ivez gant ar sevenadur hellenadek goude aloubadegoù Aleksandr Veur. Chomet eo stabiloc'h an tiriadoù-se e-pad an eget er c'hornôg levezonet gant ar sevenadur roman, ar pezh en deus degaset un diorren ekonomikel en deus lakaet ar reter da vezañ pinvidikoc'h.
Orin an Impalaeriezh Bizantion : etre digreizennañ hag adkreizennañ ar galloud (285-395)
Orin an eil impalaeriezh a zo bet an diarkiezh (ren doubl) a stalias an impalaer Diokletian e 285 evit ma vefe difennet gwelloc'h harzoù ar Reter ouzh ar Varbared ha rannet al labour melestriñ, ar pezh zo bet graer betek 324 ha goude etre 337 ha 350, hag etre 364 ha 392 adarre a-raok ma voe rannet an Impalaeriezh roman e 395 etre daou vab Theodosius I, Arkadius ha Honorius, betek dismantr an Impalaer er C'hornôg e 476 ha marv an Impalaer diwezhañ anavezet gant ar Reter e 480. Chomas a reas unanet a-walc'h e-keñver ar Gwir an div lodenn betek pell ha zoken goude ma oa bet kollet tiriadoù ar c'hornôg gant an Impalaeriezh er. Daoust ma cheñchas a-wezhioù harzoù resis an div lodenn int bet aozet diwar ur rannadur Kornôg/Reter dre vras ar pezh a zonas an diforc'h sevenadurel etre ar C'hornôg ma oa implijet latin ar muiañ hag ar Reter ma oa implijet kentoc'h ar gresianeg. Ne oa ket rannet an Impalaeriezh avat, met kentoc'h e oa roet un tiriad da bep Impalaer d'ober ar memes labour warnañ hag egile. Kenlabourat a oant sañset ober daoust ma save alies jeu etre an Impalaerien.
Goude ur c'hlask lakaat pevar den o ren a vro e 293 gant Diokletian (daou augustus, daou caesar dindan beli an augustii), anvet an tetrarkiezh, n'en deus ket graet gwall verzh abalamour d'ar stourmoù levezon etre an impalaerien o deus kaset anezho d'ober brezel, e voe adkemeret ar galloud gant un nebeud re adalek 313 betek ma teuas Kustentin Iañ da vezañ Impalaer nemetañ.
E 330 e tivizas Kustentin krouiñ ur gêr nevez diwar Bizantion er Reter, adanvet Kêrgustentin evit lakaat anezhi da vezañ kêrbenn an Impalaeriezh. Un eil Roma a oa sañset bezañ, war ul lec'h dedennus e-keñver strategiezh, war an hentoù kenwerzh etre Azia hag Europa hag etre an Norzh hag ar Su. Degas a reas ivez cheñchamantoù armerzhel d'an Impalaeriezh, da skouer e-keñver ar moneiz, gant degas ar solidus a zeuas da vezañ moneiz diazez an eskemmoù e-pad kantvedoù. Ur reform relijiel a reas ivez oc'h anavezout ar gristeniezh e 313 a-raok lakaat e fri e-barzh aferioù an Iliz da vare Sened-Meur Nikaia e 325. Diskouez a reas ur soñj lakaat an Impalaeriezh da vezañ kristen a-hed e vuhez hag eñ a voe badezet a-raok mervel, evel ma oa kustum d'ar mare-se. Ne oa ket ar gristeniezh relijion nemeti an Impalaeriezh avat met hini an Impalaerien war-bouez Juluan II a zistroas d'ar Baganiezh.
Theodosius Iañ a renas war an Impalaeriezh a-bezh betek 395, an hini diwezhañ oc'h ober. Eñ a lakaas ar gristeniezh da vezañ an hini nemeti er vro o skarzhañ gouelioù pagan etre 391 ha 392 (ar C'hoarioù Olimpek diwezhañ a vije bet dalc'het e 393).
Koll an tiriadoù er C'hornôg (395-518)
Goude marv Theodosius Iañ e voe rannet an Impalaeriezh etre e vibien, Arkadius hag Honorius. E 410, pa oa Arkadius o ren e Kergustentin hag Honorius e Ravenna, e voe aloubet Roma gant ar Wizigoted, Alarig er penn anezho. Goude ar bloavezh-se e voe distabil a-walc'h an traoù er C'hornôg, met ar Reter a c'hellas en em dennañ a-drugarez d'e rouedad kêrioù ha d'e binvidigezh a aotreas anezhañ da baeañ truaj d'ar Varbared. Dindan Dheodosius II, mab Arkadius, e voe aloubet tiriadoù an Norzh gant an Huned hag ec'h asantas an Impalaeriezh kinnig un truaj d'o roue, Attila. Theodosius II a savas ivez mogerioù-kreñv e Kêrgustentin a zifennas ar gêr betek 1204. Gallout a reas an Impalaeriezh bezañ aketus war tachennoù all neuze : etre 435 ha 438 e voe embannet Kod Theodosius (Codex theodosianus e latin), a zastummas al lezennoù bet embannet abaoe 312. Ivez, dindan an impalaerien Pulkeria (c'hoar Theodosius II) ha Markianos e oa trubuilhet ar vuhez politikel gant an tabutoù relijiel pa dage disivouder pe disivouder an Iliz soutenet gant ar galloud. Dismantr a voe war an Impalaeriezh er C'hornôg er memes mare betek ma voa skrapet ar galloud gant ur senedour Orestus evit e vab Romulus Augustus e 475. Ar bloaz war-lerc'h, e 476, e voe diskaret an Impalaer er C'hornôg gant Odoakr, ur penn barbar ha kaset arouezioù ar galloud da Gêrgustentin evit anavezout e oa amañ ar galloud. Julius Nepos, an Impalaer er C'hornôg diwezhañ anavezet gant ar Reter a varvas e 480. Zeno a chomas neuze Impalaer nemetañ, met kollet en doa an tiriadoù er C'hornôg, a glaskas adtapout gant sikour an Ostrogoted renet gant Theodoric met ken dizalc'h a voe hemañ hag Odoakr. Pa varvas Anastanius Iañ e 518e voe leun chouk kefoù an Impalaeriezh gant 150 000 a aour, goude bloavezhioù ur ren mat war pinvidigezhioù an Impalaeriezh.
Klask derc'hel war an hêrezh roman (518-610)
Er en em ledas impalaeriezh ar Reter hag e talc'has Justinian I (527-565) adc'hounit ar C'hornôg. Hemañ a zastumas ivez al lezennoù e Kod Justinian (Corpus iuris civilis).
Justinian hag ar renovatio imperii
Eus ur familh munut e teu Justinian. Niz an Impalaer Justin I eo, ur soudard ne ouie ket lenn a oa bet dibabet gant Anastasios da zont war e-lerc'h. Moarvat e oa bet fiziet ur galloud bras a-walc'h gant Justinian a-raok ma teuas da Impalaer e 527. Brudet-tre eo hennezh kar ober a ra al liamm etre Impalaeriezh roman an Henamzer hag hini ar Grennamzer : klasket en deus adtapet tiriadoù ar C'hornôg bet kollet ha moarvat e oa an Impalaer diwezhañ a gomze latin evit e yezh gentañ. Merket eo e ren gant klask ur renovatio imperii, da lavaret eo adsevel an Impalaeriezh. Levezonet eo bet kalz gant e wreg Theodora a-hed e ren.
Unan eus perzhioù kentañ e ren a oa an enklask en doa goulennet e 529 digant Yann Kappadokia ha nav den all evit adsevel al lezennoù roman. Diwar an enklask-se eo bet graet ar C'hod Justinian (Corpus iuris civilis) a zo bet diazez al lezennoù en Impalaeriezh betek ar fin, ha zoken hini ar Stadoù modern betek hiziv.
Klask a reas ober peoc'h gant ar Bersed evit bezañ dieub da adtapout an tiriadoù er C'hornôg, neuze e sinas e 532 un emglev gant Khosrau I evit paeañ truaj dezhañ. Ar memes bloavezh e tarzhas emsavadegoù Nika e Kêrgustentin. En arvar e oa buhez Justinian, betek lakaat anezhañ da soñjal tec'het kuit met e wreg a lakaas anezhañ da cheñch ali, hervez ar vojenn o lavaret e oa ar "pourpr ul liv mat evit mervel". Dont a reas a-benn da adkemer kontrol ar jeu, met lezel a reas betek 35 000 emsavadeger marv war e lerc'h.
Halangeg
Ur yezh vanarek eo an halangeg (halang), komzet gant tro-dro da 4.000 den e Attopeu e Laos.
Impalaeriezh roman ar Reter
Hêrezh Roma : un Impalaeriezh gant Roma enni
Diouzhtu war-lerc'h, e 533 e krogas da aloubiñ Afrika a oa e krabanoù ar Vandaled abaoe 429. Ar jeneral Belisarius a zeuas a-benn da gemer Kartada met kenderc'hel a reas pennoù meuriadoù ar vro da stourm a-enep ar Vizantiz betek 548. D'ar memes mare, en Italia ostrgotek, marv ar roue Theodoric, e niz Athalaric hag e verc'h Amalasuntha a lezas muntrer an hini diwezhañ, Theodabald da ren ar vro, daoust ma oa gwan e aotrouniezh. Klask a reas Justinian profitañ eus ar jeu en Italia evit aloubiñ ar vro hag adlakaat Roma en Impalaeriezh Roman. Kregiñ a reas da gas tud e Sikilia e 535 gant berzh met diaesoc'h e teuas ar jeu war ar c'hevandir ken start e oa rezistañs an Ostrogoted. Goude bezañ lakaet seziz war Naplez ha Roma e teu a-benn Belisarius da dapout Ravenna e 540. E-keit-se, e 535, e klaskas ar roue Ostrogot kas ar pab Agatepus I da Gêrgustentin evit goulenn ma vije tennet holl armeoù ar Vizantiz eus Italia ha Sikilia, hep berzh avat. E-pad e amzer e Kêrgustentin e teuas a-benn ar pab da ziskar patriarch ar gêr eus e gador evit bezañ, monofizist avat, daoust ma oa gwarezet gant Theodora. Adunanet e voe an Ostrogoted dindan ren ar roue Totila avat ha ganto e teuas an tu-kreñv da vezañ : tapout a rejont Roma adarre e 546. Kaset e voe Belisarius en-dro da Italia e 544 met gant nebeut-tre a soudarded ha galvet e voe adarre da Gêrgustentin e 549 evit bezañ erlec'hiet gant un tizhog eus Armenia, Narses e 551 ha 35 000 soudard. Trec'het e voe Totila en emgann Taginae hag an hini az eas d'e heul, Teia, a voe trec'het en emgann Mons Lactarius e 552. Daoust ma chomas Goted evit herzel hag e teuas Franked hag Alemanned da glask aloubiñ ar vro e voe echu gant brezel Italia. En Hispania wisigotek e c'halvas ar denjentil Athanagild sikour ar Vizantiz a-enep ar roue ha neuze e teuas a-benn Justinian da gaout kontrol un darnig eus ar vro.
Er Reter e voe astennet ar peoc'h bet sinet gant ar Bersed gant 50 vloaz ouzhpenn e 561. Kudenn en doa Justinian memestra gant ar Slaved a zeue da dagañ ar Balkanoù, met ivez gant an Huned, ar pezh a lakas Justinian da c'hervel Belisarius en-dro evit trec'hiñ anezho.
Halangeg
Liammoù diavaez
Ethnologue
Impalaeriezh roman ar Reter
Troc'hoù gant ar sevenadur klasel
Berzet e oa bet al liesdoueelezh gant ar Stad da vare Theodosius Iañ met de dalvez ket n'en doa levezon ebet sevenadur gresian-ha-roman war ar vro. Kenderc'hel a reas ar brederourien, evel Yann Philoponus, lakaat mennozhioù kristen da astenn an nevezplatonegezh, met e oa an tu-kreñv gant an doueoniezh gristen. Serret e voe Akademiezh Plato e 529, ar pezh a ziskouezas pegen cheñchet e oa an traoù. Adalek ar mare-se e voe gouestlet pep tra da azeuliñ Doue e giz ar gristenien : kanoù-lid Romanos ar Melodist a voe skrivet d'ar memes poent ma oa bet adsavet Iliz ar Furnez-Santel (Iliz Hagia Sophia), goude emsavadegoù Nika. E 537 e voe echu an Iliz-veur nevez, a voe unan eus arouezioù pennañ an ti-savouriezh bizantion. doueoniezh prederouriezh
Kragvouc'h ar Pireneoù
Kragvouc'h ar Pireneoù (Capra pyrenaica) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e Spagn ha Portugal.
Impalaeriezh roman ar Reter
Brezel gant ar Bersed, koll dirak an Arabed
Muntr Mauricius a enaouas ar brezel gant Persia adarre, pa zeuas Khorsau II da aloubiñ proviñs vizantat Mezopotamia. Doare Phokas da ren a voe gwelet fall gant Sened Kêrgustentin ha buan e tiwanas kabaloù a-enep an Impalaer. A-benn ar fin e teuas Heraklius eus Karthago war vag, un ikonenn warni, evit diskar an Impalaer ha kemer e lerc'h e 610. Digeriñ a reas Heraklius ur mare a cheñchamantoù bras evit an Impalaeriezh, a-fet tiriad, politikerezh met ivez a-fet sevenadurel.