cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Afrika an Norzh
Istor
Koulskoude e oa pell Norzhafrika eus kreizenn an Islam e Damask hag e Baghdad hag khalifed distag (roueed gant galloud relijiel) a zo bet en Egipt (kalifed fatimat betek an 12vet kantved). Roueed Maroko a aloubas Spagn ha Su Bro-C'hall (VIIvet-VIIIvet kantved), met tamm-ha-tamm e oe skarzhet kuit gant ar Spagnoled (diskar rouantelezh Granada e 1492). Padal ne chomas ket distag ar broioù all diouzh ar bed muzulman pa zeuas an Durked a-benn ren Aljeria, Tunizia, Libia hag Egipt (XVvet-XVIIvet kantved). Koulskoude ne c'helle ket an Durked mirout na ve morbreizherien berber mistri war meur a borzh en Aljeria ha Tunizia. (Sellet ouzh Kheir-ed-Din)
Dinerzhet gant brezelioù e Bro-C'hres (1823) hag e Roumania ne c'hellas ket sultaned Turkia mirout ouzh Bro-C'hall, Bro-Saoz hag Italia a glask lodennañ Norzhafrika etrezo. Aloubet e voe Aljeria gant Bro-C'hall e 1830 hag Egipt gant Bro-Saoz (1840) tra ma kemere Italia Bro-Libia e 1912.
Lineg penn flamm
Al lineg penn flamm a zo un evn bihan, Acanthis flammea an anv skiantel anezhañ.
Enezenn
An inizi er sevenadur
E mojennoù kozh ar Gelted eo Enez Avalon paradoz an dud. War un enezenn emañ paradoz Doueed ar C'hresianed kozh ivez.
Kaoz zo eus un enezenn e romantoù brudet evel "Enez an Teñzor" gant Robert Louis Stevenson, "An Enezenn gevrinus" gant Jules Verne ha "Robinson Crusoe" gant Daniel Defoe, istor un den en e-unan war un enezenn. Enez ar Rod zo ur romant brezhonek skiant-faltazi gant Zavier Langleiz.
Er sinema e c'haller mennegiñ "Cast Away" gant Robert Zemeckis (aktour : Tom Hanks) hag er stiradoù skinwel "Lost", tud kouezhet o c'harr-nij war un enezenn iskis ha galen.
716
Diwar-benn bloavezh 716 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 716
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 716
Afrika
Gerdarzh
Dont a ra an anv eus an hini roet gant ar Romaned, Africa terra = douar an Afri (Afer eo an unander e latin), pa n’anavezent nemet lodenn Norzh ar c'hevandir. Pa zeuas Norzhafrika da vezañ ur broviñs roman ne oa douar an Afri nemet Tunizia vodern, Kartada o vezañ ar gêr-benn d'ar mare-se.
Un nebeud martezeadennoù war gerdarzh an anv :
Egipt a veze renket en Azia a-raok an douaroniour Ptolemaios (85 - 165), hemañ eo a lakaas an harz etre Afrika hag Azia a-hed Kanol Suez hag ar Mor ruz.
Istor
Hervez an holl henzenoniourien eo Afrika kavell an denelezh. Emdreiñ a ra Homo Sapiens etre 200 ha 100 000 bloaz zo. Goude e emdroadur e krog da vont er-maez eus Afrika etre 80 ha 50 000 bloaz zo.
N'eo ket deuet ar gounezerezh er memes mare e pep lec'h, a-wechoù araok a-wechoù goude an doñvañ chatal.
Hieroglifoù Egipt kentañ a zo etre -3800 ha -3000 en Abidos e-pad Sevenadur Nakada (prantad raktierniezh Henegipt).
E-tro an c'hentañ milved kent JK en em skign labour an houarn e Norzhafrika hag e Norzh Afrika issahara, hag e -700 e Kornôg Afrika.
Stodeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tibetek ar c'hreiz eo ar stodeg (stod, stod bhoti, tod-kad pe lahul bhoti) komzet gant tro-dro da 2.500 den (1996) e Himachal Pradesh en India.
Teir rannyezh ez eus:
Szymon Winawer
Mestrc'hoarier echedoù poloniat eo.
Kampion Alamagn e 1883.
Ur bartienn a-enep da Wilhelm Steinitz (Nürnberg,1896)
1. e4 e5
2. d4 exd4
3. Dxd4 Mc6
4. De3 Mf6
5. Mc3 Fb4
6. Fd2 O-O
7. O-O-O Te8
8. Fc4 Fxc3
9. Fxc3 Mxe4
10. Df4 Mf6
11. Mf3 d6
12. Mg5 Fe6
13. Fd3 h6
14. h4 Md5
15. Fh7+ Rh8
Yezhoù permek
Unan eus skourroù pennnañ ar yezhoù finnek-ougrek eo ar yezhoù baltek-finnek ennañ teir yezh komzet er menezioù Oural e Rusia.
Szymon Winawer
Ur bartienn a-enep da Wilhelm Steinitz (Nürnberg,1896)
16. Txd5 Fxd5
17. Fe4 f6
18. Fxd5 fxg5
19. hxg5 Me5
20. g6 1-0
Kanton Gwerc'h-Breizh
Kanton Gwerc'h-Breizh  a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, bet krouet gant lezenn an 23 a viz Eost 1790, e departamant Il-ha-Gwilen e Breizh. Brasaet e oa bet da 31 kumun gant dekred an 18 a viz C'hwevrer 2014.
Tsoumeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tibetek ar c'hreiz eo an tsoumeg (tsum pe tsumge) komzet gant tro-dro da 2.200-3.500 den (1980) e Nepal.
Helambou-cherpeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tibetek ar c'hreiz eo ar helambou-cherpeg (helambu sherpa pe yohlmu tam) komzet gant tro-dro da 5.000-10.000 den (1998) e Nepal.
Div rannyezh ez eus: hini ar reter hag hini ar c'hornôg
Skol Walarn
"Skol Walarn" a vez graet eus an emsav lennegel bet krouet ha lusket gant Roparz Hemon etre an daou vrezel. Dont a ra anv al luskad eus hini ar gelaouenn lennegel Gwalarn savet gant R. Hemon e 1925 Meur a skrivagner brezhonek ha gallek zo stag ouzh al luskad-se, en o zouez Youenn Drezen, Jakez Riou, Abeozen, Xavier Langleiz ha Roparz Hemon e-unan.
E 1942 e veze anavet an droienn Skol Walarn dija : "E gwirionez, ar menoz-se a vezer boas-tre outañ, — hag abaoe hir amzer, — e kelc'hiad an dornadig tud-se a c'hellimp envel « skol Walarn ». — Maopreden, e Kelennadurezh skolioù kentañ Breizh, Gwalarn 152-153, 1942, p. 544."
Pal ar "walarnerien", evel m'eo bet graet anezho, a oa modernaat ar brezhoneg dre glask sevel oberennoù a c'hellfe bezañ war ar memes live ha reoù savet e yezhoù all. Evit reiñ patromoù d'ar skrivagnerien all, troet o deus forzhik oberennoù eus ar saozneg, ar spagnoleg, ar rusianeg, ar gresianeg kozh hag all, dres evel ma veze graet da vare Feiz ha Breiz kentañ.
Evit anaout anvioù ar skrivagnerien, sellit ouzh Roll skrivagnerien Skol Walarn.
Bounouneg
Ur yezh formosek eo ar bounouneg (布農話) komzet e Taiwan.
Pemp rannyezh pennañ ez eus:
Jakez Iañ (Bro-Skos)
James Kentañ, pe Jakez Kentañ, a oa ganet d'an 10 a viz Kerzu 1394 ha marvet d'an 21 a viz C'hwevrer 1437 a voe roue Bro-Skos eus ar 4 a viz Ebrel 1406 betek e varv. Koulskoude, eus 1406 betek 1424 ne oa ket bet roue nemet a anv. Mab e oa da Robert III ha da Annabella Drummond.
E 1402, pa ne oa nemet 8 vloaz, e varvas e vreur henañ David diwar an naon er vac'h, e Falkland e kontelezh Fife. A-raok marv e dad e 1406 e oa bet kaset Jakez da Vro-C'hall evit e surentez.
(n'eo ket echu)
Samieg an Norzh
Ur yezh samiek eo samieg an norzh pe sámi an Norzh (sámegiella, davvisámegiella) eus familh ar yezhoù finnek-ougrek komzet gant 15 000-25 000 den e hanternoz Norvegia, Sveden ha Finland.
Ar yezh samiek muiañ komzet an hini eo.
Isrannet e vez e teir rannyezh pennañ :
Skrivet e vez en un doare unvan gant al lizherenneg latin gant un nebeud lizherennoù ispisial ouzhpenn :
A/a, Á/á, B/b, C/c, Č/č, D/d, Ð/đ, E/e, F/f, G/g, H/h, I/i, J/j, K/k, L/l, M/m, N/n, Ŋ/ŋ, O/o, P/p, R/r, S/s, Š/š, T/t, Ŧ/ŧ, U/u, V/v, Z/z, Ž/ž.
Yezhadur
Ur yezh daspegel gant kalz a zispegadurioù eo samieg an Norzh, ur yezh hag he deus meur a fed yezhadur boutin gant ar yezhoù ouralek all. Emdroet-kenañ eo ivez war-zu morfologiezh ar c'hendeuziñ hag an displegañ, evel an estoneg a zo kar a-bell dezhañ. Dre se, n'eo ket gant lostgerioù hepken eo merket ar morfemennoù, met ivez gant kemmoù morfofonologel ar wrizienn. E-touez ar c'hemmoù morfofonologel ez eo reizhiad an derez kensonenn an hini pouezusañ hag an hini kempleshañ.
Troadoù
7 troad a zo e samieg an Norzh en unander, daoust m'eo heñvel furmoù ar genitiv hag an akuzativ, ha dre se e vez lavaret gant lod n'eus ket 'met 6 troad :
Heñvel eo furm an esiv (merker: -n) en unander hag el liester, da skouer : mánnán (evel bugel/evel bugale).
Lineg an toundra
Lineg an toundra a zo un evn, Acanthis hornemanni an anv skiantel anezhañ.
Annez hag isspesadoù
Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ, :
Samieg an Norzh
Raganvioù
En daolenn da-heul e tispleger ar raganv-gour eñ/hi (ne vez ket lakaet kemm etre ar reizhoù) en holl droadoù :
Gour
Displeget e vez ar verboù samiek evit tri gour :
Doare
Pevar doare a zo e samieg an Norzh :
Niver
Displeget e vez ar verboù samiek evit tri niver :
Amzer
Daou amzer eeun a vez implijet e samieg an Norzh : ha daou amzer kevrennek :
1468
Diwar-benn bloavezh 1468 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Samieg an Norzh
Verb nac'h
Evel ar yezhoù samieg all, ar finneg hag an estoneg en deus samieg an Norzh ur verb nac'h a vez displeget hervez an doare (doare-disklêriañ, doare-gourc'hemenn, doare-divizout ha doare-gallout), ar gour (1añ, 2l ha 3e) hag an niver (unander, daouder ha liester).
1468
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1468
Samieg an Norzh
Verb nac'h
Doare-disklêriañ  Doare-gourc'hemenn Doare-divizout    Doare-gallout u. d. l.  u. d. l. u. d. l.   u. d. l.       1 in ean eat  1 -  -  -  1 allon allu allot  1 aman amame amamet 2 it eahppi ehpet 2 ale alli allet 2 ale alli allet 2 amat amade amadet 3 ii eaba eai 3 -  -  -  3 allos alloska alloset 3 amas amaska amaset
1468
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1468
1349
Diwar-benn bloavezh 1349 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Bazin
Bazin zo un anv-tiegezh gallek hag anv meur a dra.
1349
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1349
Samieg an Norzh
Verb nac'h
Ne vez ket displeget ar verb nac'h-se hervez an amzer.
1349
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1349
Hungareg
Ur yezh finnek-ougrek eus skourr ar yezhoù ougrek eo an hungareg pe magyareg (hungarek: magyar) komzet gant tro-dro da 14.5 milion a dud, an darn vrasañ anezhe en Hungaria.
Kumuniezhioù hungaregerion bras pe vrasoc'h zo er broioù-mañ da heul dreist-holl :
Kavet e vez tro-dro d'ur milion a hungaregerion all dre ar bed a-bezh e Arc'hantina, Aostralia, Belgia, Brazil, Kanada, ar Republik Tchek, Finland, Frañs, Alamagn, an Izelvroioù, Italia, Suis, er Rouantelezh Unanet, er Stadoù-Unanet, hag all.
Yezh ofisiel Hungaria eo an hungareg, hag ivez unan eus yezhoù ofisiel Voivodina (Serbia) ha yezh kenofisiel gant ar sloveneg e teir c'hêr e Slovenia (Hodos, Dobranak ha Lendva). Ouzhpenn-se, ez eo bet anavezet an hungareg evel ur yezh bihan-niver en Aostria, Kroatia ha Slovakia
Setu ar rannyezhoù pennañ, tost-tre an eil d'eben:
Ur yezh a implij troadoù evit merkañ perzh ar gerioù en ur frazenn eo an hungareg evel an holl yezhoù finnek-ougrek.
Ul liamm zo ivez etre ar vorfologiezh hag ar fonologiezh anvet kensonelezh vogalennek.
Ar c'heriaoueg hungarek diazez a zo enni 1000-1200 ger a orin ouralek hag a dalvez da 80-90% eus an holl c’herioù implijet en un destenn dre vras. A-hend-all ez eo bet levezonet geriaoueg an hungareg gant meur a yezh all.
Setu dielfennadur ar c'heriaoueg hungareg hervez ar yezhoù orin:
Finnek-ougrek 21 %, Yezhoù slavek 20 %, Alamaneg 11 %, Turkeg 9.5 %, Latin Gresianeg 6 %, Yezhoù romanek 2.5 %, Yezhoù all 31%.
Skrivet e vez an hungareg gant al lizherenneg latin gant un nebeud lizherennoù ispisial ouzhpenn, d.s. ő (LFE /ø:/) ű (LFE /y:/).
Yezhoù baltek-finnek
Notenn: Disheñvel eo ar yezhoù baltek-finnek-mañ diouzh ar yezhoù baltez-finnek.
yezhoù ofisiel Finland hag Estonia eo ar finneg hag an estoneg.
Al liamm-familh tostañ ez eus gant ar yezhoù samiek rak diorroet e oant bet diwar an hevelep kent-yezh tro-dro 1500-1000 a-raok Jezuz. En em didroc'hañ a reas an estoneg diouzh ar finneg tro-dro 2000 bloaz zo.
Gyokuro
Gyokuro a reer eus ur seurt te glas eus Japan, uhel-tre e berzh. E brientiñ a reer dre c'holeiñ an deil gant kolo teir sizhunvezh kent an eost. O rediañ a ra an dra-se da broduiñ kalz muioc'h a gafein hag e ro dezho un tanva geot ispisial.
Yezhoù baltek-finnek
Daoust ha ma vez kavet meur a c'her heñvelster hag heñvelstumm e-touez ar yezhoù-mañ, n'eus ket tu da gompren ur yezh pa ouzer unan eus ar re all.
Yezhoù formozek
Ur skourr eus ar yezhoù aostronezek eo ar yezhoù formosek komzet gant pobloù-orin Taiwan (tro-dro da 2% eus ar boblañs).
Yezhoù baltek-finnek
Meur a berzh boutin e vez kavet etre yezhoù ar skourr-mañ e pep keñver, da skouer implij ar c'hasoù hag implij ar c'hensonennoù berr, hir hag hir-tre.
Gyokuro
Gant dour klouar (war-dro 60°C) kentoc'h eget gant dour tomm e tleer glec'hiañ ar gyokuro; anez da se e tap ur blaz c'hwerv. Evel an holl teoù skeudet eo uhel-mat al live kafein ennañ.
Yezhoù formozek
Setu penaos e vez isrannet peuliesañ an 20 yezh bennaket renket er skourr-mañ (hervez Ethnologue 2005):
Aet eo da get pe en arvar emañ meur a yezh formosek dre ma vez kemeret o flas gant ar sinaeg mandarinek. Nevez zo avat ez eus bet graet strivoù gant gouarnamant Taiwan evit o gwareziñ a-benn kas un tamm lusk dezhi en-dro ka kelennet e vez bremañ er yezhoù-mañ en un nebeud skolioù dre ar vro.
Mehmet Iañ
Mehmet I, (e turkeg otomanek چلبی محمد) a voe pempvet sultan an impalaeriezh otoman. Ganet e voe war-dro 1382 ha marvet d'ar 26 a viz Mae 1421 en Edirne.
Mab e oa da Bayezid I ha Devlet Hatun.
Titchourongeg
Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù tibetek ar c'hreiz eo an titchourongeg (tichurong) komzet gant tro-dro da 1 500 den (1980) e Nepal.
Noyelles-sous-Lens
Noyelles-sous-Lens a zo ur gumun eus departamant gall Pas-de-Calais e Bro-C'hall. Pennlec’h Kanton Noyelles-sous-Lens eo.
kantved
Brezel-bed kentañ: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .
Nomos
Un nomos (Νομός e gresianeg) a oa un dachennad douar, e melestradurezh Bro-C'hres, damheñvel ouzh un departamant gall, betek adreizhadur 2010. 54 nomos a oa er vro, e-barzh an 13 periferia (pe rannvro).
Listenn ha kartenn
400px|thumb|right|Kartenn ar 54 nomos zo e Gres.
Setu ar 4 nomos a ya d'ober periferia Attika :
Ar Chapel-Nevez (Aodoù-an-Arvor)
<HR noShade>
Ar Chapel-Nevez a zo ur gumun eus Bro Dreger e kanton Kallag, e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh.
Douaroniezh
War lez Koad ar Beffou emañ ar Chapel-Nevez.
Ouzh e lez kornog ivez, eus Toull al Lann da Di-Filo, war 1,300 km, emañ an hent roman meur eus Vorgium (Karaez) da Lannuon.
Darn a wel ivez war lez kreisteiz un hent kozh eus Kintin da Vontroulez.
Kumunioù amezek : Logivi-Plougraz; Plougonveur; Kallag; Kalanhel; Lohueg
Anv
N'ez eus stumm kozh skrivet ebet. An anv -Nevez e vije bet roet goude ar chapel Sant-Memor, aet da get,.
Istor
Savet e oa bet ur chapel, gouestlet da Sant-Memor, e parrez Plougonveur. Diwar trev ar chapel-se e voe savet ur barrez nevez.
Emdroadur ar boblañs
Emdroadur poblañs ar Chapel-Nevez abaoe 1872
Gourmonc'hwez
Graet e vez gourmonc’hwez (diwar gour + monc’hwez) eus ur monc'hwez uhel-kenañ. Philip Cagan a ra gant gourmonc’hwez pa vez uheloc’h ar feur monc’hwez miziek eget 50%.
En un toullad broioù latinamerikan eo savet ar prizioù betek feurioù uhel-kenañ er bloavezhioù 1980. Lod broioù o deus tizhet 400% monc’hwez ha re all muioc’h zoken. Un anadenn a vez graet gourmonc’hwez anezhi. Gant ar gourmonc’hwez e saver ur bazenn ouzhpenn. Ur saviad dibar eo, disheñvel diouzh ar monc’hwez boas, gant kudennoù dezhañ e-unan a c’houlenn displegadurioù ha diskoulmoù disheñvel. Pa vez gourmonc’hwez n'eo ket prest an dud da virout arc’hant ganto ken abalamour d'ar fonnus ma tigresk an dalvoudegezh anezho.
Murat II
thumb|Murat II
Murat II, (e turkeg otomanek مراد ثانى) a voe c'hwec'hvet sultan an impalaeriezh otoman. Ganet e voe e 1404 en Amasya ha marvet d'an 3 a viz C'hwevrer 1451 en Edirne.
Mab e oa da Mehmet I hag Emine Hatun.
Tsekoumeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù tibetek ar c'hreiz eo an tsekoumeg (tseku pe tzuku) komzet e Tibet dreist-holl hag ivez marteze e Boutan ha Nepal.
Pezhioù echedoù Leòdhas
thumb|right|200px thumb|
Bayezid Iañ
Mab e oa da Murat I ha Gülçiçek Hatun.
Pezhioù echedoù Leòdhas
Pezhioù echedoù Leòdhas a zo 93 pezh echedoù bet kavet a-raok 1831 en enez Leòdhas e Skos.
Bayezid Iañ
Ren
E 1389, goude marv Murat I, e savas beylikoù 'zo eus Anatolia a-enep d'an Otomaned. Bayezid hag a oa o vrezeliñ er Balkanioù d'ar mare-se, a yeas da stourm ouzh an emsavidi ha trec'hiñ a reas ar meuriadoù Aydınoğulları, Saruhanoğulları, Germiyanoğulları, Menteşeoğulları hag Hamidoğulları e 1390. E 1391 e stagas tachennoù Mibien Karaman (Karamanoğulları) ouzh e impalaeriezh.
Goude e drec'hioù en Anatolia e tivizas Bayezid gronnañ ha lakaat seziz war Bizantion. Ar wech kentañ e voe d'an Otomaned klask aloubiñ kêrbenn an impalaeriezh Vizantat ha seizh miz e padas ar seziz. Dilezet e voe pa erruas ul lu hungariat, renet gant ar roue Sigismund, e tiriadoù an Durked (1392).
Goude bezañ trec'het ha staget Salonik hag he zrowardroioù ouzh an impalaeriezh otoman (1394) e lakaas seziz en-dro war Bizantion (1395). Evit an eil gwech e voe ret dezhañ dilezel e vennozh aloubiñ ar gêr vras pa teuas Kroazidi d'he difenn.
Kanton Menezalban
Kanton Menezalban a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, bet krouet gant lezenn an 23 a viz Eost 1790, e departamant Il-ha-Gwilen e Breizh. Brasaet e oa bet da 24 c'humun gant dekred an 18 a viz C'hwevrer 2014.
Argompezenn
Pazenn gentañ an argompezenn a zeu diwar c'hrignerezh ar stêrioù. E takadoù 'zo, goude m'eo bet tizhet al live diazez gant red an dourioù e teu ar c'hrignerezh kostezel da grignañ an douaroù uhel etre ar stêrioù. Erfin, p'eo bet lamet kement takadig en nec'h e teu an takad da vezañ ur gompezenn hep merk a dorosennadur. Ma'z a ar gompezenn da vezañ plaen-tre e weler ar stêrioù o kildroenniñ pe o stummañ kanoligoù. Ma vez bountet da dizhout ul live uheloc'h diwar savidigezh menezioù nevez en tiriadoù nes e krign ar stêrioù an douaroù en-dro ken ez a ar c'hildroennoù da vezañ engravet hag e weler lammoù-dour.
Aachen
Ur gêr gozh e kornôg Alamagn eo Aachen (Aix-la-Chapelle e galleg hag Aken e nederlandeg, diwar al latin Aquisgranum).
Emañ e rannvro Nordrhein-Westfalen, tost d'an harzoù gant Belgia hag an Izelvroioù. Tremen 250 000 den zo o chom enni. Ur skol-veur teknologiezh zo enni abaoe 1870.
Aachen a oa kêr-benn Karl Veur, impalaer Impalaeriezh santel roman german. Pa varvas e 814 e voe beziet Karl Veur en iliz-veur a voe savet gantañ eno e 796.
Kalz a zistruj a voe en Aachen e-pad an Eil Brezel-bed. Hi eo ar gêr vras kentañ a voe ac'hubet en Alamagn gant an Amerikaned hag ar Gevredidi e 1944.
Dż
Kavet e vez an digram-se e lizherenneg ar poloneg.
Noal-ar-Gwilen
Noal-ar-Gwilen (Noyal-sur-Vilaine e galleg) a zo ur gumun eus Kanton Kastell-Geron e departamant Il-ha-Gwilen.
Ardamezioù
En sabel e bordon pirc'hirin en aour hebiaet gant div wezenn ivez en aour
E koun menec'h abati St Melen Roazhon
Gevelliñ
Gevellet eo ar gumun gant:
Enon
thumb|Enon Enon a zo ur strollad rock bet savet e New York e 1999.
Paiwaneg
Ur yezh formosek eo ar paiwaneg (排灣語) komzet gant tro-dro da 87.000 den eus ur bobl-orin taiwanek.
Bancha
Bancha a reer eus un te japanat krenn he ferzh. Aliet e vez d'e c'hlec'hiañ gant un dour war-dro 95° e demperatur.
Daveoù
Guide de l'Amateur de Thé, Jean Montseren, Solar, Paris 1999, ISBN 2263028471
Rhun ap Neithon
Mab Neithon ap Senyllt ha roue Manav e oa Rhun. Gouzout a reer e renas etre 530 ha 590 hag e voe kemeret e lec'h gant e vab Tutgual mab Rhun ha netra ken.
Saebert Essex
Saebert Essex a oa roue Essex eus 604 da 606.
Mab e oa da Sledda, ha niz da Æthelberht Kent. Gounezet e voe d'ar feiz kristen e 604 met pagan e chomas e vibien.
Mehmet II
Mehmet II, (e turkeg otomanek محمد الثانى), lesanvet Fatih Sultan Mehmet (Sultan Mehmet an trec'hour), a voe seizhvet sultan an impalaeriezh otoman. Ganet e voe d'an 30 a viz Meurzh 1432 ha marvet d'an 3 a viz Mae 1481.
Mab e oa da Murat II ha Hüma Hatun.
Cerdic
Gallout a ra Cerdic daveiñ ouzh daou roue brezhon:
Anastaz Iañ
Er bloaz 401 e voe beziet e Roma Anastaz 1, pab. Meulet e voe gant sant Jerom dre benn d'e spered a baourentez hag e breder abostolek.
1469
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1469
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1469
Eumolpos
Eumolpos a oa
Saveteet e voe ar bugel gant e dad Poseidon ha fiziet gantañ e Benthesikyme, ur verc'h da Amfitrite.
Ger deveret
An Eumolpus zo ur genad amprevaned a zebr ar gwini.
S
S, pe s, a c'hall bezañ meur a dra :
717
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 717
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 717
Pengő
thumb|Bilhed 10 Pengő (1936)
Ur moneiz hungarat kozh eo ar pengő. Implijet eo bet etre an 21 a viz Genver 1927 hag an 31 a viz Gouere 1946 ma voe erlec’hiet gant ar florin (Forint) goude ur prantad gourmonc’hwezh spontus. Rannet e oa ar pengő e 100 fillér.
Savidigezh
Goude ar Brezel bed kentañ he deus bet ar gurunenn Austrian-ha-Hungarat da c’houzañv ur feur monc’hwezh uhel. En Hungaria e voe degaset ur moneiz nevez, ar pengő, a dalveze kement a 12500 kurunenn. Ur c'hilogramm aour a dalveze 3800 pengő ent ofisiel. Kouslkoude, ne c’hoarvezas ket gant ar pengő an hevelep tra ha gant ar gurunenn ha morse ne voe produet pengő aour ebet.
Marv ar pengő
Goude an eil brezel bed e kollas ar pengő e dalvoudegezh. Warnañ e kouezhas gwalenn ar gourmonc’hwezh uhelañ bet c’hoarvezet biskoazh. Adtalvoudekaet e voe ar pengő neuze. Met ne voe harz ebet d'ar gourmonc’hwezh ha troellenn ar prizioù a oa digabestr ken na voe ranket degas an niveradur uhelañ bet gwelet biskoazh betek tizhout ar mil trilion (mil miliard a viliardoù, 1021) a bengőioù. s.o. ar skeudenn. Moullet e voe hep bezañ skignet gwech ebet. An niveradur uhelañ bet implijet eo bet 100 trilion, 1020 a bengőioù; s.o ar skeudenn.
A-benn neuze, n'halle mui armerzh Hungaria bezañ stabilaet nemet dre ur moneiz nevez; kement-se a voe graet d'ar a viz Eost 1946. Krouet e voe ar forint evit ur c’henfeur a 400 pevarlion (4×1029) a bengőioù.
Kumuniezh kumunioù Kastell-Briant
Kumuniezh kumunioù Kastell-Briant a oa anezhi un aozadur savet etre kumunioù eus departamant al Liger-Atlantel, e Breizh. Ul lodenn eus Bro Gastell-Briant eo. Krouet eo bet e 2002.
Kumunioù
Kumuniezh kumunioù Kastell-Briant a yae 19 kumun d’ober anezhi:
Königsberg
Königsberg a c'hall bezañ anv meur a dra :
Unidade Galega (kevread)
Unidade Galega a oa ur c'hevread krouet gant Partido Obreiro Galego, Partido Socialista Galego ha Partido Galeguista e 1979.
Pal ar c'hevread a oa sevel ur bodad broadelour e Kambr ar Gannaded a vefe gouest da varc'hata ur statud emrenerezh mat evit Galiza.
E dilennadegoù lezennel 1979 o doa gounezet 58.391 mouezh (5.35%) ha kannad ebet. En dilennadegoù lec'hel da heul, avat, o doa gounezet 68.759 mouezh (6.35%) ha 141 c'huzulier ha Domingo Merino a oa dilennet da vaer A Coruña.
Aet eo ar c'hevread da get.
Nivelles
Monumantoù ha traoù heverk
thumb|left
1350
Diwar-benn bloavezh 1350 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1350
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1350
Madonna Esterhazy
Ar Madonna Esterhazy zo un eoullivadur war lien eus 1508 diwar zorn al livour italian Raffaello Sanzio.
Emañ er Szépművészeti Múzeum e Budapest, en Hungaria.
Laeret
Laeret e oa bet an oberenn d'ar 5 a viz Du 1983, war un dro gant gant oberennoù all diwar zorn Raffaello, Giorgione, Tintoretto ha Tiepolo: an holl anezho, ha Madonna Esterhazy ivez, a voe adkavet gant carabinieri italian en ur gouent gresian dilezet, e-kichen Aigio.
Taksonomiezh
An daksonomiezh, pe taksinomiezh (gresianeg ταξινομία taxis : rummatadur et nomos : lezenn) a zo unan eus kelennoù ar vevoniezh, he fal dezhi sevel rummatadur reizhiadek ar bevien. Kavet e vez ivez un termen nes da daksonomiezh e meur a yezh.
Orin hag emdroad ar patromoù
An holl rummatadurioù a vez dispaket dindan stumm ur wezennad (ken e vez kaoz eus ur rummatadur gwezheñvel) o kregiñ gant ur wrizienn, houmañ oc'h endelc'her an holl vevien a zo eus outo pe a zo bet hag o pignat betek an hiniennoù.
Pep skoulm ar wezennad a zo un takson, ennañ an istaksonoù diorroet diwar ar skoulm.
Carl von Linné, (1707 - 1778), ur skiantour svedat, en deus kinniget diazezoù ar rummatadur reizhiadek hag a zo bet kelennet betek kreiz an XXvet kantved. Diamzeret eo bremañ peogwir e oa bet ijinet diwar menozioù ar mare : denheñvelouriezh, krouidigezhouriezh pa ne oa ket bet dizoloet emdroaderezh.
An denheñvelouriezh a zo bet diskaret gant Charles Darwin pa ginnig e 1859 ur rummatadur diwar al lignezouriezh. Hervezañ, ma 'z eus bet un emdroadur, ret eo rummata ar spesadoù diwar derez ar gerentiezh o-deus etrezo.
Paco de Lucía
Paco de Lucía, pe Francisco Sánchez Gómez hervez al lezenn, ganet d'an 21 a viz Kerzu 1947 en Algésiras ha marvet d'an 25 a viz C'hwevrer 2014 e Cancún (Mec'hiko), zo ur gitarour flamenco ag ar re vrudetañ, adnevesaet stumm ar sonerezh-se gantan, ha modernaet àr un dro.
Taksonomiezh
Orin hag emdroad ar patromoù
Goude Darwin e oa klasket respont d'ar goulenn "piv a zo diwar piv?" hag e oa re pouezet war renabliñ al lignezoù. E kreiz an XXvet kantved eo bet komprenet eo pouezusoc'h hag efedusoc'h klask "piv a zo nes da biv" ha heuliañ tostadur ar filogeneliezh.
Paco de Lucía
E vugaleaj, kammedoù kentañ e bed ar flamenco
Ganet eo Paco en Algésiras, e kreisteiz Bro-Spagn, nepell a strizh-mor Gibraltar, krouedur yaouankañ un tiad a bemp a vugale. Mab eo d'ar gitarour flamenco Antonio Sánchez, ha da Lucía Gómez. Breur eo d'ar c'haner flamenco Pepe de Lucía ha d'ar soner gitar Ramón de Algeciras.
Paco de Lucía, e anv arzour, a voe dibabet gantan evit enoriñ e vamm : Lucía Gómez. Tapet en doa krog er gitar pa oa 5 bloaz, n'en doa ket 'met sellet doc'h e dad pe e vreudeur.
Taksonomiezh
Orin hag emdroad ar patromoù
Hervez ar filogeneliezh, e tleer kemer evit abegoù ar rummatadur derezioù ar gerentiezh. Gant ar bennaenn-mañ ez eus bet savet gwezennadoù filogeneliezhel o deus degaset muioc'h a gomprenidigezh p'eo posupl rakwelout bezañs spesadoù zo. Bez e c'heller lavarout eo bet tostadur ar filogeneliezh un disoc'h eus teorien an emdroaderezh, met ar gwezennadoù savet diwarni o deus kaset prouennoù an deorienn-mañ.
Paco de Lucía
E vugaleaj, kammedoù kentañ e bed ar flamenco
Ar wezh kentañ ma voe àr ar leurenn dirak arvestourien a voe e 1958, ha eñ 11, e Radio Algésiras. Tapet e voe ar priz ispisial gantan e kenstrivadeg flamenco Jerez, e 1959. Troiadoù sonadegoù a reas adalek neuze, get strollad flamenco an dañsour José Greco e 1961. Seniñ a reas er Stadoù-Unanet get Greco, ha eñ 14 vle hepken ! Du-hont, e New York, eh en em gavas get Mario Escudero ha Sabicas, gitarourien spagnolek brudet anezhe, hag ar re-mañ da vroudañ Paco da seniñ e-unan penn.
An Oad gour
Setu enrollet ur bladenn solo gentañ gantan e 1965, ur sonadeg en Teatro Real e Madrid àr ar marc'had, hag anavezet get an holl e varregezh, kement get metoù ar flamenko ha get an dud dre vras. Un ampartiz sebezennus ha touellus dezhañ, ur varregezh dispar evit aoziñ tonioù nevez en ur chom toemm doc'h an hengoun, setu adalek neuze tachennoù nevez da ergerzhet get e vizied ! Adkempenn a reas Paco de Lucía tonioù savet get an aozour-sonerezh meur Manuel de Falla, hag o enrolliñ, ha meur a vle diwezhatoc'h e vo perc'hennet hag enrollet gantan pennoberenn Joaquim Rodrigo, ar "c'hConcerto d'Aranjuez". Kenlabourat a ray diwezhatoc'h get sonerien veur ar jazz evel Larry Corryel pe Chick Corea...
Digeriñ a ra ar flamenco d'ar sonerezhioù arall
Da c'houde, etre 1968 ha 1977, e reas berzh get e genseurt kanour Camarón de la Isla, ur sapre unan ken brudet arall ! Un dek pladenn bennak a voe frouezh ar c'henlabour-se.
Ha tro ar ble 80 setu eñ é seniñ gant Al Di Meola ha John Mc Laughlin, sonerien jazz anezhe (ha muioc'h evit-se ! arnodennourion àr dachenn ar sonerezh kentoc'h). Enrollet eh eus bet pladennoù fiskal, ha troiadoù sonadegoù amañ hag ahont, er Stadoù-Unanet hag e lec'hioù arall. E 1981 e voe savet an trikon a-stroll get ar c'hitarourien-se. Ar bladenn « Friday Night in San-Francisco » enrollet e-pad un droiad sonadegoù er bed a-bezh a voe da heul hag a reas berzh. "Passion, Grace and Fire", a zo ur bladenn fiskal arall savet gantan (1983).
Gouiet en deus teuziñ stumm ar flamenco mod kozh get ur stumm nevez, ijinet getoñ, a-benn sevel pladennoù ag ar choaz, dezhañ un doare da seniñ hag a vez prizet kement get tud an hengoun ha get selaouerien na oant ket toemm o diskouarn doc'h ar flamenco e-raok. Moned a ra pelloc'h evit ar flamenco, digoret en deus ar sonerezh-se d'ar bed a-bezh, piv ne vezhe ket bamet pa vez klevet e donioù, ha gwelet e vizied é redek àr troad e gitar ? Ur mailh àr ar picados hag ar rasqueados anezhañ !
A-hed ar wezh en deus kendalc'het Paco da seniñ get e strollad dezhoñ "Paco de Lucía Sextet" (get e vreudeur Ramón ha Pepe).
E-raok pleustriñ àr oberenn aozour-sonerezh Joaquín Rodrigo Concierto De Aranjuez e 1991 n'en doa ket desket biskoazh da lenn notennoù ar sonerezh. Neuze e teuas a-benn da seniñ lodenn vrasañ ar c'hConcierto memestra en ur selaou enrolladennoù kent. Marteze ne zouje ket rik doc'h an oberenn (ha doc'h an notennoù a-orin peurgetket) met kavout a rae dezhañ e oa pouezusoc'h ar lusk pa oa ur gwir sonour flamenco anezhañ.
Eilet en deus get e c'hitar kanerion flamenco, hag an hani brudetañ Camaron de la Isla, 10 album en deus enrollet gantañ, un eilerez doc'h an dibab evit mestr ar c'han flamenco.
Kütahya
Kütahya zo ur gêr e kornôg Turkia, kêrbenn proviñs Kütahya.
War-dro 200.000 annezad zo enni.
Hitited
thumb|300px|Lec'h kêrioù pennañ an Hitited en Anatolia
thumb|Doueez ha bugel hitit, Anatolia - kantved kent J.-K..
Anvadurezh
An termen Hittite, e saozneg, a zeu, dre vBibl ar Roue Jakez, eus חתי (HTY, Ḥitti) anv hebraek ur werin, diskennidi Heth. E lost-ger -ite, “a-du gant” e ster, a glot gant -ita e latin. Ḥitti zo bet liammet gant Ḫati e nesaneg. Gant dizoloadennoù an henoniezh en deus kemeret an termen saoznek un dalvoudegezh nevez. Tremenet eo e galleg gant ar ster diwezhañ, ha brezhonekaet eo bet da heul.
Ar rouantelezh hitit a veze anvet Bro Hatti da gustum gant an Hitited o-unan. An droienn glok a oa "Bro kêr Hattusa". Hervez ar c'henarroud e c'halle an deskrivadenn-se bezañ implijet evit an impalaeriezh en he fezh, peotramant en un doare strishoc'h evit kalon ar rouantelezh. Ar ger "Hatti" zo un Akkadolun e gwirionez, kentoc'h evit hititeg; morse ne vez displeget hervez reolennoù ar yezhadur hititek. Daoust da implij "Hatti", e tleer lakaat kemm etre an Hitited hag an Hatied, ur bobl goshoc'h a vevas er memes bro betek deroù an eil milved kent J.-K., hag a gomze hateg, ur yezh na oa ket indezeuropek. Graet e veze Nesili (pe ur wezh hepken, Kanesili), eus o yezh gant an Hitited, ur furm adverbel a dalvez "e doare (Ka)nesa."
Diskouez a ra moarvat e oa stank-kenañ an hititegerien e kêr gozh Kanesh (Kültepe, e Turkia, hiziv), pe e veze priziet komz e doare ar vro-se. Kalz eus an anvioù kêrioù a vremañ e Turkia zo bet anavezet da gentañ gant o anv hititek, evel Sinop hag Adana, ar pezh a ziskouezh n'eus ket a droc'h etre Anatolia a vremañ hag e amzer dremenet.
Dizoloadennoù arkeologel
thumb|270px|Dor al Leon en [[Hattusa, kêrbenn an Hitited, hiziv Boğazköy, Turkia]] Gant lizherennnoù gennheñvel e rae an Hitited. Ergerzhadennoù arkeologel o deus dizoloet dielloù roueel klok e tablezennoù gennheñvel e Hattushash, skrivet pe e Babiloniaeg, yezh diplomatel an amzer, pe en unan eus rannyezhoù niverus ar c'hengevredad hitit.
Ar c'hentañ prouenn arkeologel eus bezañs an Hitited a gaver e tablezennoù kavet en trevadenn asiriat anvet Kültepe (Karum Kanesh gwechall), enne e kaver testeni eus kenwerzh etre marc'hadourien asiriat hag ur serten "Bro eus Hatti". Un nebeud anvioù en tablezennoù ne oant ket asiriaeg, met indezeuropek.
An enskrivadenn war ur monumant e Boğazköy gant ur "Bobl eus Hattusas" dizoloet gant William Wright e 1884 a glote gant enskrivadennoù hieroglifek iskis eus Aleppo ha Hamath e norzh Siria. E 1887, furchadennoù e Tell El-Amarna en Egipt a zizoloas al lizhiri diplomatel kaset gant Amenhotep III hag e vab Ac'henaton. Daou eus al lizhiri a-berzh ur "rouantelezh C'heta"—a oa war a seblant er memes bro, dre vras, hag an hini meneget e skridoù a orin eus Mezopotamia diwar-benn ur "vro Hatti"—a oa skrivet e skritur gennheñvel akkadek, met en ur yezh dianav. Daoust ma oa gouest ar ouizieien da lenn anezhañ ne oant ket kat da gompren anezhañ. Nebeut goude e kinnigas Archibald Sayce e vefe heñvel Hatti pe C'hatti en Anatolia ouzh "rouantelezh C'heta" meneget en testennoù egiptat-se, ha gant Hitited ar Bibl. Dont a reas soñj Sayce da vezañ degemeret gant ar brasañ niver e deroù an kantved hag an anv "Hittit" zo deuet da vezañ stag ouzh ar sevenadur dizoloet e Boğazköy.
thumb|right|200px|Ar [[Emgann Kadesh|Skrid-emglev peoc'h egiptat-ha-hitit (war-dro 1258 kent J.-K.) etre Hattousili III ha Ramses II zo ar skrid-emglev peoc'h ar gwellañ anavezet e-touez ar re gentañ skrivet. Mirdi arkeologiezh Istanbul]]
E-pad furchadegoù e Boğazköy (Hattusa) a grogas e 1906 e tizoloas an arkeologour Hugo Winckler dielloù roueel enno 10 000 tablezenn, skrivet e skritur gennheñvel akkadek hag er memes yezh dianav a lenned el lizhiri egiptat C'heta — ar pezh a gadarnae hevelebiezh an daou anv. Prouiñ a rae ivez e oa eus dismantroù Boğazköy aspadennoù kêrbenn un impalaeriezh c'halloudus a gontrole Siria, poent zo bet.
Dindan renerezh Sko-uhel arkeologouriezh Alamagn, furchadennoù a oa graet en Hattusa abaoe 1907, gant ehanoù e-pad an daou vrezel. Kültepe a oa furchet en un doare frouezhus gant ar c'helenner Tahsin Özgüç (aet da anaon e 2005) abaoe 1948. Furchadennoù bihanoc'h o ment a oa renet e trowardroioù Hattusa, en o zouez re santual Yazılıkaya, a zo ennañ un niver a izelvosoù kizellet er roc'h a zeskriv ar renerien an Hitited ha doueed ar pantheon hitit.
718
Diwar-benn bloavezh 718 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Hitited
Yezhoù
Meur a yezh a veze komzet gant an Hitited. Adkavet eo bet teulioù hitit e yezhoù ragindezeuropek, an hateg en o zouez, hag e yezhoù indezeuropek, an nesaneg, al louviteg hag ar palaeg, da skouer.
718
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 718
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 718
Hitited
Yezhoù
Yezh alouberien an Hatied e oa an nesaneg. An hateg a veze komzet a-raok ar mare hitit dreist-holl. Ha da vare an impalaerezh hitit e teuas da vezañ yezh relijiel an Hitited.
Douaroniezh
thumb|280px|An impalaeriezh hitit (ruz) e barr he galloud war-dro 1290 kent J.-K., hag an impalaeriezh henegiptat (glas)
Kreiz ar rouantelezh hitit e oa ar broioù en-dro da Hattusa ha da Neša, anavezet evel "Bro Hatti" (URUHa-at-ti). Goude ma deuet Hattusa da vezañ ar gêrbenn, an tolead gronnet gant pleg ar stêr Halys (a anvent Marassantiya) a veze sellet outi evel kalon an impalaeriezh, ha lod eus al lezennoù hitit a laka kemm etre "an tu-mañ eus ar stêr" hag "an tu all eus ar stêr". Da skouer, ar gopr roet da vezañ tapet ur sklav dindan dec'h pa oa deuet a-benn da achap en tu all d'an Halys a oa uheloc'h evit an hini roet evit ur sklav paket kent ma vije bet tizhet gantañ ar stêr.
Er c'hornôg hag er su da greiz ar vro edo ar rannvro anavezet evel Luwiya en testennoù hitit kentañ. Kemeret e oa lec'h an anv-se gant hini div rouantelezh nevez pa voent savet : Arzawa ha Kizzuwatna. Koulskoude e talc'has an Hitited d'ober anv eus ar yezh a oa diwanet eno evel al louviteg. Kent krouidigezh Kizzuwatna, kalon ar vro-se e Cilicia a veze anvet Adaniya da gentañ gant an Hitited. Adalek e emsavadeg a-enep an Hitited e-doug ren Ammuna, e kemeras an anv a Gizzuwatna ha klask a reas en em ledañ gant berzh etrezek an norzh to encompass the lower Anti-Taurus menezioù as well. En norzh, er menezioù, e veve ur bobl anvet Kaskianed. E gevred impalaeriezh an Hitited edo impalaeriezh Mitanni. En he barr, dindan ren Moursili II e oa ledet an impalaeriezh hitit eus Arzawa er c'hornôg betek Mitanni er reter. Ren a rae kalz eus an dachenn Kaskiat en norzh, en o mesk Hayasa-Azzi er gwalarn, hag Kanaan er su, ken pell ha bevenn su al Liban.
Istor
Ar c'hentañ ezel anavezet eus un tierniezh hititeger, Pithana, a rene war kêr Kussara. En kantved Anitta, e vab hag e hêr, a reas eus kêr Neša, e lec'h ma komzed hititeg, unan eus e gêrbennoù hag a implijas an hititeg evit an enskrivadurioù eno. Koulskoude e chomas Kussara kêrbenn an dierniezh e-doug ur c'hantved a-raok ma kemeras Labarna II Hattusa da gêrbenn e dierniezh. Marteze a-walc'h e kemeras an anv roue a Hattusili, "Gwaz eus Hattusa", d'ar mare-se.
Erruout a reas an henimpalaeriezh, a oa he c'hreizon en Hattusa, en he barr e-pad ar kantved. Dont a reas a-benn zoken da breizhañ Babilon d'ur mare bennak, met ne reas esae ebet evit derc'hel ar vro eno, ar pezh a roas o zu d'ar Gasited da gemer ar stur haa da ren e-pad 400 vloaz.
Ortigia
Ortigia eo an enez a zo kreiz istorel kêr Siracusa, e Sikilia.
Bayezid II
Bayezid II, (e turkeg otomanek بايزيد ثانى) a voe 8vet sultan an impalaeriezh otoman. Ganet e voe d'an 3 a viz Kerzu 1447 e Dimetoka ha marvet d'ar 26 a viz Mae 1512.
Hitited
Istor
E-pad ar kantved e kouezhas ar galloud hitit en deñvalijenn, re-emerging dindan ren Toudhaliya I adalek. 1400 kent J.-K.. Dindan Souppilouliouma Iañ ha Moursili II en e m ledas an impalaeriezh d'ar pep brasañ eus Anatolia ha da lodennoù eus Siria hag eus Canaan, ha war-dro 1300 kent J.-K. en em gave an Hitited tal-ouzh-tal gant sferenn levezon Henegipt, ar pezh a gasas d'ar brezel ha da Emgann Kadesh e 1274.
Bayezid II
Mab e oa da Mehmet II ha Sitti Mûkrime Hatun.
Hitited
Istor
Ar brezel sivil, hag ar stourmoù evit an tron, mesket gant tagadennoù Pobloù ar mor a wanaas an Hitited ha war-dro 1160 e oa kouezhet an impalaeriezh en he foull. Stadoù nevezhitit, rouantelezhioù bihan dindan galloud Asiria, a c'hall bezañ chomet betek 700 kent J.-K., hag hititeg oavezh an arem hag ar rannyezhoù louvitek a emdroas er lidieg, nebeut testeiekaet, el lisieg hag er c'harieg. Dilerc'hioù ar yezhoù-se a deuzas da vare an impalaeriezh persat hag aet e oant da get pa en em ledas ar sevenadur hellenek.
Mitologiezh
Levezonet-kreñv e oa relijion ha mitologiezh an Hitited gant mitologiezh Mezopotamia, ha kement-se muioc'h-mui a vuzul ma tremene an amzer. En deroù e c'haller spurmantiñ elfennoù eus ar vitologiezh Indezeuropat en un doare sklaer, da skouer Tarhunt doue ar c'hurun, hag e stourm gant an naer Illuyanka.
En ur skrid-emglev etre an Hitited hag ar Mitanni, an doueed Mitra, Varuna, Indra, ha Nasatia (Ashvins) a oa pedet.
Ar gouarnamant hitit
thumb|Izelvos eus [[Suppiluliuma II, roue anavezet diwezhañ eus an impalaeriezh hitit]] Gwall zisheñvel e oa rouanez an Hitited diouzh lod eus monarkiezhioù ar bed er mare-se, diouzh rouanez Henegipt, ar faraoned, peurgetket. Er c'hontrol d'ar faraoned, ne veze ket sellet ouzh ar roue evel un doue pa oa bev. Perc'henn e oa an doueed war douaroù an Hitited, o dileuriad e oa ar roue ha merañ a rae anezhe en o anv. Goude e varv hepken e teue ar roue da vezañ un doue, hag e veze lakaet e zelwenn e-kichen re e hendadoù. Ar ger implijet evit komz eus marv ar roue a dalveze ivez « dont da vezañ doue ».
E garg a veleg meur an hini e oa an hini bouezusañ. Dileuriad an doueed e oa hag anvet e veze gant Tarhunt, doue an arnev. A-wezhioù e lakae ar roue un termen d'an ergerzhadennoù brezel, ha pa vefent pell diouzh kalon ar vro, evit derc'hel e lec'h el liderezh.
Ouzhpenn an div garg-se, ar roue a veze ivez penn ar galloud barn, hag evel se e oa an hini diwezhañ a c'halled en em erbediñ outañ er justis. E karg e oa ivez eus an diplomatiezh.
Graet e veze gant kalz gerioù en testennoù hitit evit komz eus ar roueed. Dianav eo distagadur ul lodenn anezhe ganimp rak an Hitited, hag a implije ar skritur gennheñvel, o deus implijet a-wezhioù ar sumerolunioù hag an akkadolunioù hep kemm anezhe evit skrivañ o gerioù dezhe o-unan :
Soñjal a reer o dije bet an Hitited ar c'hentañ monarkiezh vonreizhel. Evezhiet e veze obererezh ar roue gant ar pankus. Diorroet-kenañ e oa lezennoù ha justis an Hitited ivez. Ral a wezh e implije al lezennoù hitit ar marv da gastizañ an torfedoù. da skouer e vez kastizet al laeroñsioù dre rediañ an den kablus da resteuler ar sammad laeret.
Hitited ar Bibl
Bibl an hebreed a ra anv eus "Hitited" e meur a arroudenn, a ya eus ar C'heneliezh betek ar post-Ermaeziadeg Ezra-Nehemiah. "Taolenn ar broadoù" (Geneliezh 10) a liamm anezhe ouzh Heth, un hendad anver, a oa diskennad Ham dre e vab Kanaan. Kontet e oa eta an Hitited e-touez Kanaaniz, annezidi orin an Douar prometet. Deskrivet eo an Hitited da gustum evel ur bobl zo o vevañ e-touez Israeliz - Abraham a resev digante tachenn bez Machpelah, hag Hitited a zo ofiserien uhel en arme da vare ar Roue David. En Eil levr ar Rouaned 7:6, koulskoude, ez eo ur bobl gant he rouantelezhioù dezhi hec'h-unan (anv a ra an arroudenn eus "roueed" el liester), a oa er-maez Kanaan war a seblant, ha galloudus a-walc'h da lakaat un arme siriat da dec'hout.
Neuz an Hitited, orin, ha genetik
Ar Faraon Ramses II a ra dave d'an Hitited alies gant ar ger humty a dalveze "maouezed-soudard" en henegipteg, rak giz brezelourien an Hitited a oa mirout blev hir. Gouizieien zo o deus sellet ouzh an Hitited evel ur "strollad etnek kreizdouarel". An dielfennadur eus livadennoù Hitited savet gant Henegiptiz, gant an arkeologour Henry Heras, a glot gant an deorienn-se rak seblantout a reont kaout perzhioù korf dibar eus ar pobloù kreizdouarel. Krediñ a ra lod eus ar ouizieien e c'hallfe lakaat da soñjal en un orin e biz Afrika rak soñjal a reer o doa an hevelep perzhioù korf o orin en tolead-se,. Perzhioù korf heñvel o doa an Henc'hresianed, ar pezh a laka da soñjal ivez e c'hallfe diskenn Henc'hresianed ha Hitited eus ar memes poblañsoù ragistorel er Reter-Nesañ hag en Enezvor. N'haller ket fiziañ e dielfennadur antropologel perzhioù korf ar poblañsoù, avat, evit bodañ tud en ur "ouenn", kadarnaat divroadegoù ha rentañ kont eus orin ar pobloù kozh abalamour da galz faktorioù re gemplezh,.
Orin resis an Hitited zo kevrinus abaoe pell. Lavaret ez eus bet e oa diorroet ar sevenadur hitit hag an hititeg en Anatolia, , met soñjal a reer peurliesañ e oa deuet an Hitited eus an diavaez. Broioù orin er c'hornôg (Balkanioù), er reter (en tu all pe a-hed d'ar Mor Kaspian pe da uheldirioù Armenia), hag en norzh (a-dreuz ar Mor Du) n'int nemet lod eus ar re zo bet kinniget. Deskrivet eo bet an argerzh evel un aloubadeg kaset da benn gant strolladoù bihan deuet e penn a broioù aloubet pe ivez evel un divroadeg peoc'hus gant un hevelebekadenn graet tamm-ha-tamm. Diouzh gwel an arkeologiezh ez eo bet studiet al liammoù etre an Hitited ha sevenadur Ezero er Balkanioù ha sevenadur Maikop er C'haokaz.
Ur studiadenn c'henetek diazezet war ar c'hromozom Y e TDN gwazed Anatolia a-vremañ en deus disklêriet redoù genoù, dezhe meur a orin, ar pezh a c'hall klotañ gant an divroadegoù niverus a-hed an amzer en Anatolia. Perzhioù pennañ gwazed Anatolia zo ar memes re ha re gwazed Europa ha re poblañsoù ar Reter-Nesañ (94.1 %). Lignezioù liammet ouzh kreiz Azia, India, hag Afrika ne oant ket ken niverus e-touez ar standilhon gwazed studiet. Ne oa anavezet lignez ebet evel "hitit", koulskoude an haplogroup G-M201 er c'hromozom Y a c'hallfe bezañ liammed gant an Hatied.
Lennegezh ha bandennoù-treset
Eus holl an oberennoù lennegel a-vremañ a ra anv eus an Hitited, an hini ar muiañ anavezet eo ar romant istorel brudet An Egiptad gant Mika Waltari, embannet e Finneg da gentañ e 1945 ha troet buan e meur a yezh er bed.
Deskrivañ a reer an Hitited ennañ evel tagerien didruez ha digernez o klask aloubiñ ar bed a-bezh. Daoust m'en deus graet Waltari stank gant ar mammennoù istorel, o deskrivadur en deus muioc'h da welet gant ar fed ma oa skrivet e-pad an Eil brezel bed, hag an impalaeriezh hitit zo deskrivet ennañ a oa dezhi da bal, anat, deskrivañ an Trede Reich nazi - gant ar roue Suppiluliuma I diskouezet evel un Hitler kozh, hag ar govelierezh hag an implij eus kirri-emgann taolennet evel traoù kevatal da dankoù ar Wehrmacht.
War un dachenn disheñvel e anad ur stumm faltaziet eus mab hag hêr ar roue Suppiluliuma I, Mursili II er manga japanat anvet Red River. "Kail Mursili" eo e anv, ar pezh a vefe, hervez Beal, ur c'hammamzeriad - rak ne oa ket bet anvet "Mursili" e nep testenn savet kent e ren, hag anvet e oa mod all moarvat. Kail zo unan eus an tudennoù pennañ eus ar manga ha livet eo evel nobl ha kalonek.
En ur manga all damheñvel ouzh Red River, anvet Ouke no Monshou, zo un heuliad istorioù a vez atav embannet e Japan (Digouezhet eo bremañ en 53 levrenn), e reer anv eus an impalaeriezh hitit, eus he brezelioù gant Egipt hag ar broioù amezek. Er bannoù-treset-se ur priñs Izmil faltaziet a zeu da gaout karantez evit ur plac'h eus an kantved anvet Carol (evel Mursili e Red River).
C'hoarioù
Ar c'hoarierien a c'hall c'hoari roll an Hitited er c'hoari strategiezh Civilization III gant Mursili II da rener.
Filmoù
Er film Deadly Blessing, gant Wes Craven, deuet er-mez e 1981, an tudennoù pennañ zo ur seurt Hitited a-vremañ, ur seurt stumm Amished mirour-tre.
Er film savet e 1984, Ghostbusters, gant Ivan Reitman, 'Zuul', an tasmant enebour, a oa un hanterzoue azeulet gant an Hitited, Mezopotamiaiz hag ar Sumeriz.
Notennoù
<References/>
Urban V
Urban V (e latin: Urbanus V), Guillaume de Grimoard e anv-tiegezh, ganet e 1310 e Kastell Grizac (Pont-de-Montvert, Bro-C'hall) ha marvet d'an, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'an. Manac'h beneadat e oa a-raok dont da vezañ pab. Da gentan e voe anvet abad e manati Sant-Germain (Auxerre) e Bro-C'hall, ha goude-se e Sant-Viktor Marselha. Diuzet da Bab e tîazezas en-dro ar sez abostolek e Roma met rediet e voe dizale da zont en-dro da Avignon dindan veli ar rouaned c'hall, e-lec'h ma varvas.
Pennad kar
Roll ar bibien
Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116
Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116 zo un anv-badez a vez distaget, evel an anv Albin, hag a oa bet roet e Sveden d'ur bugel e 1996.