Ghana
Kent an trevadur
E Mirdi Broadel Ghana en Accra ez eus prouennoù hendrael eus bezañs Mab-den e Ghana e deroù Oadvezh an Arem, war-dro 4000 KJK Kavadennoù hendraoù all a ziskouez e voe tud o vevañ e kreiz ar vro, en norzh d'ar c'hoadegi, ken abred ha 3000 pe 4000 bloaz zo. Diwar an hengoun e kreder e teuas tud all c'hoazh war-dro an 10vet kantved, hag enbroadegoù eus an norzh hag ar reter a gendalc'has da c'houde. Da zibenn ar 16vet kantved e voe an darn vrasañ eus ar pobladoù eus Ghana a-vremañ o terc'hel an douaroù m'emaint o chom. Diwar berzh ha diskar un nebeud Stadoù bras e kornôg Soudan ., da lavaret eo traoñienn ar stêr Niger, e teujont. Etre ar 4re hag an 13vet kantved, galloudusañ Stad Soudan e oa Impalaeriezh Ghana e kornôg Afrika, anvet Wagadougou ha lec'hiet ur 750 km bennak en norzh d'ar Republik a-vremañ, etre ar stêrioù Senegal ha Niger. Mengleuzioù aour a oa e Bambouk, war ar stêr Senegal uhelañ ; eus kenwerzh an aour a-dreuz ar Sac'hara neuze e teue galloud an impalaeriezh. Holen, kouevr ha sklaved a veze gwerzhet ouzhpenn an aour gant ar boblad Soninke en eskemm ouzh danvezioù gwiadel, perlez ha kenderc'hadoù disoc'het. E Koumbi Saleh e savjont o c'herbenn, war bevenn ar Sac'hara (e gevred Mouritania hiziv an deiz). Buan-tre e teuas kêr da vezañ pouezusañ dibenn an hentoù-kenwerzh er su d'ar gouelec'h. Diwezhatoc'h e teuas Aoudaghost da vezañ ur greizenn all a-fed kenwerzh. An Islam ivez a erruas e Koumbi Saleh dre genwerzherien an norzh.Skoliù muzulmat ha moskeennoù a voe savet, met delc'her da gredennoù hengounel e bobl a reas ar roue, petra bennak ma'z implijas gouizieien vuzulmat e melestradur ar rouantelezh. Er c'hornôg e tibabas ar Stad Takrour lakaat an Islam da relijion stadel ha stardañ he liammoù kenwerzhel gant Afrika an Norzh, alese kevezerezh gant Impalaerezh Ghana. Pa oa honnezh o koll ar vestroniezh war ar c'henwerzh e teuas sec'hor er vro. Padout a reas betek gwanaat ar magañ loened, al labour-douar hag ar mengleuzioù aour. Tamm-ha-tamm e teuas ar remziad berber Almouravit ha drezo an Islam da gemer an tu kreñv war an Impalaeriezh. En hag en  e voe digoret mengleuzioù nevez e Boure e Ginea a-vremañ, e-maez tachenn genwerzhel Ghana, ha hentoù-kenwerzh nevez a voe er reter. Pelloc'h e voe Ghana taget gant roue ar boblad Sosso en Impalaeriezh Mali. A-c'houde ar brezel-se e voe ar boblad Malinke mestrez e Mali, hag e 1307 e oa Impalaeriezh Ghana aet da get. Hini eus ar Stadoù soudanat ne oa mestr war tachenn Ghana a-vremañ, hogen darempredoù a veze etre Soudan ha pobloù ar Volta. Kêr Jenné en Impalaeriezh Mali a genwerzhe ganto ha gant hendadoù ar pobladoù Akan a zo hiziv e Ghana ar su. Stadoù Akan a voe savet war hentoù ar c'henwerzh etrezek ar mengleuzioù aour. E dibenn ar 15vet kantved e voe aloubet ar c'hoadegi, en abeg da zonedigezh plant nevez eus Azia hag Amerika a c'halle bezañ gounezet enno : bananez, sorghum ha maniok. E deroù ar 16vet kantved e verkas beajourien europat e oa ar Stadoù Akan ha Twifou pinvidik dre an aour war glannoù ar stêr Ofin (er Rannvro Ashanti hiziv). En hevelep mare e teuas pobladoù Mande eus norzh Nigeria a-vremañ hag eus al lenn Tchad da vevañ er pezh a zo hiziv norzh Ghana ha su Burkina Faso ; eno e savjont ar Stadoù mole-dagbane Dagomba ha Mamprusi, hag e harpjont ganedigezh ar Stad Gonja. An teir Stad-se, gant ar Stadoù mossi Yatenga ha Wagadougou, a voe mammenn ar Stad a zo hiziv. Petra bennak ma ne oa ket Muzulmiz eus ar rouaned-se e tegemerjont skrivagnerien ha mezeien vulzulmat, a levezonas ar c'henwerzh gant an Norzh. Daoust d'ar pobloù du delc'her d'o hengoun e tegemerjont kredennoù ha teknikoù digant ar Vuzulmiz (ar skrivañ, da skouer) a veskjont gant o doareoù dezho. Ar pobladoù Kasena, Kusase, Sisala ha Talensina, daoust dezho bezañ kar d'ar boblad Mossi, ne savjont Stad ebet, o c'hevredigezh o vezañ diazezet war ar gerentiezh. Hogen gouzañv a rejont dre ma oa o domani treuzet gant ar c'henwerzh etre ar Stadoù akan er su hag ar Stadoù mossi en norzh, alese levezon an Islam ha mestaolioù gant an amezeien c'halloudus. Stad Asante eo tarzh Ghana a-vremañ. Un ezel eus ar familh Akan eo ar boblad Asante, twieg eo o yezh. Ur c'hengevredad a savjont war ribl al lenn Bosoumtwi er Rannvro Ashanti, hag e deroù ar 17vet kantved e voe o Stad an hini c'halloudusañ e koadegi ar c'hreiz. Liammet e voe ar Stadoù akan amezek ouzh ar c'hengevredad, hag e dibenn ar 17vet kantved e voe ar c'hengevredad troet en un impalaeriezh, gant Kumasi da gêrbenn. Kreñvaet e voe stabilded politikel ar Stad. Amezeien a voe trec'het, a c'hallas mirout o sevenadur hag o renerien o devoe o c'hador e Kuzul Meur an Impalaeriezh, a chomas kengevredadel, pep Stad o vezañ emren daoust d'ar galloud-kreiz. E kreiz en 18vet kantved e oa Asante ur Stad kenurzhiet-meurbet, a c'hounezas ar Stadoù Dagomba, Gonja ha Mamprusi en norzh. War-dro 1820 e kreskas an Impalaeriezh war-du ar su ivez. Tra ma kendalc'he ar c'henwerzh a-dreuz ar Sac'hara hag er reter e krogas Asante da gaout darempredoù gant ar pobladoù Ewe, Fante ha Ga-Adangbe er su, koulz ha gant Europiz o devoa savet kreñvlec'hioù war Aod an Aour.