cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ukraina
An Ukrainiz er-maez eus an URSS etre an daou vrezel
E Polonia e savas ul luskad broadelour ukrainat dre guzh etre ar bloavezhioù 1920 ha 1930, aozet gant soudarded bet eus ar brezel etre Ukraina hag ar Sovieded, evel Yevhen Konovaltes, Andriy Melnyl ha Yuriy Tyunyunyk. Treuzfurmet e voe al lusked en Aozadur Brezel Ukrainat a roas diwezhatoc'h Aozadur ar Vroadelourien Ukrainat, pe OUN. Desachañ a reas al luskad stourmerien e-touez metoù ar studierien. tagadennoù a-enep gouarnamant Polonia a zegasas marvioù avat ha biskoazh ne voe lakaet e plas an emrenerezh prometet.
Gouarnamant Polonia etre an daou vrezel a gasas ur politikerezh enep-ukrainat : strishaet e voe gwirioù ar re a zisklêrie e oant a-orin ukrainat, ar re a oa ezel eus an Iliz reizhkredour hag ar re a oa o chom e marzhioù ar reter. Berzet e oa an ukraineg e kement lec'h ma c'helled, dreist-holl en emsavadurioù ar gouarnamant, ha rediet e voe implij ar ger "Ruteniad" e plas "Ukrainad". Daoust d'an divizoù-se e oa un nebeud strolladoù politikel ukrainat, un Iliz gatolik ukrainat, kazetennoù hag un ekonomiezh troet war-zu an aferioù en Ukraina polonat. Mont war-raok a reas buhez an dud er bloavezhioù 1920, met gouzañv a rejont an Enkadenn Veur er bloavezhioù 1930.
Ukraina soviedel etre an daou vrezel
Adalek ar bloavezhioù 1920, dindan ar politikerezh ekonomikel raktreset, e kemeras perzh Ukraina er greantadur soviedel, ha peder gwezh e voe lieskementet pouez ar rann greantel er vro. Gouzañv a reas ar beizanted gant raktres strollañ al labour-douar, perzh eus ar raktres pemp bloaz kentañ, ha lakaet e plas gant an arme hag ar polis sekred. Ar re a glaskas rezistiñ a voe harzet ha deportet tra ma kouezhas ar c'hementadoù produet. Dre ma voe rediet izili an tiegezhioù-strollet da dizhet palioù dic'hallus evit kaout greun e varvas milionoù en Holodomor, an Naonegezh Veur ukrainat. Ne sav ket a-du tout an enklaskerien da envel an Holodomor ur gouennlazh, met anavezet e voe e-giz-se gant Parlamant Ukraina ha gouarnamantoù un nebeud broioù. Ar gouarnamant komunour a wele an naonegezh evel un ostilh evit kas stourm ar c'hlasoù war-raok ha kastizañ ar beizanted da rediañ anezho da vont war-zu an tiegezhioù strollet.
Ar memes strolladoù a oa kiriek eus al lazhadegoù e-pad ar brezel diabarzh, ar strollañ hag ar Spurjadennoù Bras. E-liamm ouzh Yefim Yevdokimov (1891–1939) e oa ar strolladoù-se. Goude bezañ labouret dre guzh evit ar Stad e labouras Yevdokimov gant melestradurezh ar strollad komunour ha kuzulier Jozef Stalin ha Nikolaï Yezhov war ar surentez a seblantas bezañ er bloavezhioù 1930. Yezhov a implijas tud o doa labouret gant Yevdokimov da gas ar Spurjadennoù Bras e 1937-1938.
Gant lez-varn galv Kyiv e voe barnet Stalin, Kaganovich asambles gant tud all e-karg er strollad komunour kablus eus gouennlazh a-enep an Ukrainiz e 2010.
Eil Brezel-bed
Goude Aloubadeg Polonia e 1939 e voe rannet tiriad ar vro etre Alamagn hag an URSS. Galitsia ar Reter ha Volhynia a voe ebarzhet en Ukraina dre ma oa poblañsoù ukrainek. Bodet e voe an holl Ukrainiz er memes vro evit ar wezh kentañ en istor neuze.
Staget e voe Bessarabia ha norzh Boukoniva gant an URSS e 1940. Lod eus an tiriadoù nevez-staget a voe ebarzhet en Ukraina met ul lodenn all eus Republik Soviedel Ukraina a voe tennet diouti da sevel Republik Soviedel Moldavia.
D'an e aloubas lu Alamagn an URSS, deroù ur brezel hollek a bevar bloaz pe dost. An Ahel az eas war-raok buan daoust da boanioù dispi ha dizisoc'h an Arme Ruz. Abalamour da emgann Kyiv e voe anvet ar gêr un haroz gant he doare dibar da rezistiñ. Ouzhpenn 600 000 soudard soviedat (ur c'hard eus soudarded talbenn ar c'hornôg) a varvas pe a voe prizoniad eno, ur bern anezho o c'houzañv doare start.
Etre 4.5 milion ha 7 milion a Ukrainiz o dije stourmet en arme an URSS avat, ha sevel a reas ur rezistañs a-enep an nazied el lodennoù eus ar vro a oa bet aloubet. 50 000 a dud a vije bet er rezistañs-se e penn-kentañ ha betek 500 000 pa voe en hec'h uhelañ e 1944. An hanter a vije bet Ukrainiz etnek.
Ur wezh aloubet gant arme Alamagn e voe adaozet ar brasañ eus Republik Soviedel Ukraina e Reichkommissariat Ukraina, gant an intent korvoiñ ar vro ha staliañ trevadennoù Alamaned. Lod eus Ukrainiz ar C'hornôg, a oa bet ebarzhet en URSS e 1939 nemetken a zegemeras an nazied evel dieuberien, met taerded an aloubidigezh alaman a droas ar brasañ anezho a-enep Alamagn a-benn ar fin. Re nebeut a strivoù a reas an nazied d'ober o mat eus ar sañtimant enep-Stalin a oa anezhañ evelato. Delc'her a reas an nazied sistem an tiegezhioù strollet, kas a rejont ur politikerezh gouennlazh a-enep ar Yuzevien, deportiñ a reas milionoù a dud da labourat en Alamagn ha komañs a reas da raktresañ trevadenniñ ar vro gant Alamaned. Stankañ a rejont treuzdougen ar boued dre stêr Kyiv.
E-pad ar Brezel Yen
Rivinet e oa Republik Soviedel Ukraina goude fin ar brezel ha strivoù bras a oa ezhomm da adsevel pep tra. Ouzhpenn 700 kêr ha 28 000 kêriadenn a oa bet distrujet. Gwashoc'h e teuas an traoù da vezañ pa zeuas un naonegezh vras er vro e 1946-1947, abalamour d'ar sec'hor ha distrujadennoù ar brezel. Istimadenn izelañ eus ar re varvet a gont un 10 000 marv bennak. Daoust d'an dra-se e oa Ukraina perzh eus izili diazezour an Aozadur ar Broadoù Unanet dre un emglev ispisial skoulmet e Kendalc'h Yalta.
Goude marv Jozef Stalin e 1953 e teuas Nikita C'hrouchtchov e penn an URSS. Hennezh a oa bet Sekretour Kentañ ar strollad komunour en Ukraina etre 1938 ha 1949 ha mat e anaveze ar Republik. Pouez a lakaas war ar mignoniaj etre an Ukrainiz hag ar Rused. Lidoù bras a voe aozet e 1954 e koun Feur-emglev Pereyaslav. Distaget e voe Krimea eus RSKS Rusia da vezañ staget ouzh Republik Soviedel Ukraina.
Kerkent hag e 1950 e produed muioc'h a zanvezioù greantel en Ukraina eget a-raok ar brezel. E penn broioù Europa war tachenn ar Greanterezh e oa ar Republik soviedel neuze kenkoulz hag ur greizenn da sevel armoù evit lu an URSS. Pouez ar vro en URSS a voe gwelet dre pouez hec'h uhelidi er sistem komunour. Leonid Brejnev, a-orin eus Ukraina, az eas e penn ar vro e-lec'h C'hrouchtchov e 1964 ha chom a reas betek 1982.
D'ar e tarzhas ur reaktor e kreizenn nukleel Tchornobyl, gwalleur nukleel gwashañ a voe en istor an denelezh. 7 milion a dud a veve en tiriadoù kontammet, 2.2 milion eus outo en Ukraina. Kêr nevez Slavoutch a voe savet er-maez eus an dachenn berzet da lojañ implijidi ar greizenn ne voe harzet e 2000 nemetken. Hervez ur rentañ-kont savet gant Ajañs Etrebroadel an Energiezh Atomek hag Aozadur Bedel ar Yec'hed e voe liammet 56 marv ouzh ar gwalleur, tra ma c'hellje bezañ bet 4000 den marvet gant ur c'hrign-bev e-liamm ouzh ar gwalleur ouzhpenn.
Dizalc'hidigezh
300 000 Ukrainad a reas ur chadenn da vanifestiñ evit dizalc'hidigezh o bro d'ar, etre Kyiv ha Lviv, en enor da unaniezh Republik Poblel Ukrania ha Republik Poblel Ukrania ar C'hornôg e 1919. Dre straedoù ha hentoù-tizh ar vro e voe graet ar chadenn-se gant keodedourien a-bep seurt. D'ar e voe adoptet gant ar Parlamant nevez Disklêriadenn Riezgezh Stad Ukraina a lakae war baper priñsipoù hollek an emdermeniñ, an demokratelezh hag an dizalc'hidigezh, o lakaat lezenn Ukraina uheloc'h eget lezenn an URSS, diwar skouer Rusia he doa kemeret un diviz heñvel ur miz a-raok. Ur prantad stourm a voe ouzh aotrouniezhoù soviedel neuze. Dispac'h ar greunit a voe etre an 2 hag ar 17 a viz Here 1990 da herzel sinadur ur feur-emglev unaniezh nevez evit an URSS.
D'ar, goude un taol-stad c'hwitet a-enep Mic'hail Gortbatchev, e voe disklêriet dizalchiezh ar vro diouzh an Unaniezh Soviedel gant Parlamant Ukraina. Kadarnaet e voe gant un referendom dalc'het d'ar e lec'h ma votas 92% eus an dilennerien e oan akord gant an dizalc'hidigezh. D'ar memes deiz e voe dilennet prezidant kentañ Ukraina Leonid Kravchouk. E-korf daou emvod, unan e Brest d'an hag egile d'ar  en Almaty, e voe divodet da vat an URSS gant prezidanted Rusia, Belarus hag Ukraina, erlec'hiet gant Kenglad ar Stadoù Dizalc'h. Met ne voe ket ratifiet an diviz gant Rada Ukraina ha james n'eo bet perzh eus ar KSD. Er bloavezhioù 1990 e oa bet sinet emglevioù etre Ukraina ha Rusia evit en em zizober eus an armoù nukleel chomet war he ziriad, en eskemm da zoujañs tiriad Ukraina. Dilezel a reas trede stok armoù nukleel ar bed, o tismantrañ bombezennoù peotramant kas anezho da Rusia en eskemm da bromesaoù e-keñver he dazont.
Da gentañ-penn e soñjed e oa doareoù ekonomikel gwelloc'h gant Ukraina eget evit broioù all deuet diwar disrannadur an Unaniezh soviedel, met muioc'h a boan a voe gant ar vro a-benn ar fin. E-pad resediñ ar bloavezhioù 1990 e kollas 60% eus he PDG ha gouzañvet he deus ur monc'hwez gant pemp sifr. Mont a reas skuizh an Ukrainiz gant ar c'hudennoù ekonomikel, ar goubrenerezh hag an torfedoù hag aozañ a rejont manifestadegoù bras. Stabiloc'h e voe an ekonomiezh e fin ar bloavezhioù 1990. Degaset e voe ur moneiz nevez, an hryvnia e 1996. Adalek 2000 e kreskas an ekonomiezh eus 7% bep bloaz.
E 1996 e voe degaset ur vonreizh nevez e-pad mandad eil prezidant ar vro Leonid Kouchma da dreiñ ar vro d'ur Republik hanter-prezidant da lakaat ur sistem stabil e plas. War Kouchma e voe lakaet ar biz avat abalamour da fedoù goubrenañ, bezañ laeret an dilennadegoù, tagañ ar frankiz da lavaret e soñj ha bodañ re a c'halloudoù tro-dro dezhañ.
Etre Europa ha Rusia : amzer an dispac'hoù hag ar brezel
E 2004 ez eas Viktor Ianoukovytch, kentañ ministr d'ar mare-se, da brezidant, goude dilennadegoù a voe kavet laeret da c'houde gant Lez-Varn Uhelañ ar vro. E drec'h a gasas leun a dud da brotestiñ hag harpañ Viktor Iouchtchenko, a oa erruet eil. Mizioù e padas an dispac'h e lec'h ma voe ampoezonet Iouchtchenko, gant Rusia hervezañ. E fin an Dispac'h orañjez ez eas Iouchtchenko ha Yuliya Tymochenko. Cheñch-dicheñch e voe ar galloud da c'houde gant dilennadegoù a gasas Ianoukovytch da gentañ ministr adarre e 2006, a-raok bezañ erlec'hiet gant Tymochenko e 2007. Enkadenn 2008-2009 a zigreskas ekonomiezh Ukraina eus 15% tra ma kasas disputoù gant Rusia da vankout gaz. A-benn ar fin ez eas Viktor Ianoukovytch da brezidant e 2010.
E 2013 e komañsas Ianoukovytch da bellaat diouzh emglevioù-labour bet graet asambles gant Unvaniezh Europa da vont tostoc'h ouzh Rusia. An dra-se a gas an dud er straedoù adarre da c'houlenn liammoù tostoc'h ouzh Europa. Manifestadegoù Euromaidan (ukraineg Євромайдан "plasenn Europa") a gomañsas e miz Du 2013. Tud reter Ukraina, rusegerien anezho, a chomas tost ouzh Ianoukovytch avat. Euromaida a greskas e vanifestadegoù bras hag emsavadegoù a c'houlennas disparti Viktor Ianoukovytch hag e c'houarnamant. Feulsoc'h e teuas an traoù e miz C'hwevrer 2014 pa voe adoptet lezennoù evit mirout ouzh an dud da vanifestiñ. 98 den a varvas, 15 000 a voe gloazet ha 100 den a ziankas er miz-se. Prometet e voe gant Ianoukovytch da zoañ dilennadegoù a-raok fin ar bloaz ha rentañ galloudoù d'ar Parlamant, met diskaret e voe gant ar Rada d'an, ar pezh e voe gwelet e Rusia evel un taol-Stad. Buan-tre da c'houde e voe aloubet Krimea gant arme Rusia (gant unwiskoù diverk), ha goude ur referendom nagennet, staget ouzh Kevread Rusia gant ur statud republik. Ne voe ket degemeret an dra gant ar gumuniezh etrebroadel. Kerkent e oa bet klasket gant strolladoù a-du gant Rusia kemer ar galloud e rannvroioù rusek ar vro, o reiñ lañs d'ur brezel-diabarzh. Dilennet e voe Petro Porochenko da brezidant, a glaskas adskoulmañ darempredoù mat gant Rusia hag ober war-dro emsavadegoù ar Reter kenkoulz ha chom tost ouzh Unvaniezh Europa.
D'ar, goude sizhunvezhioù tomm pa vode Rusia hec'h arme tro-dro d'ar vro, e voe sinet gant Vladimir Poutin un embadenned a anaveze Republikoù an Donetsk ha Lougansk. D'ar e oa bet lañset un arsailh hollek gant Rusia war ar vro.
Douaroniezh
Ur vro vras en Europa ar Reter eo Ukraina, ledet war Plaenenn Europa ar Reter. Eil bro vrasañ Europa eo, goude Rusia. En he bevennoù anavezet gant ar gumuniezh etrevroadel e ra 603,628 km² ha 2782 km a aodoù he deus. E miz C'hwevrer 2022 avat e oa 43 133 km² eus he douaroù, 7.1% eus he ziriad a-bezh, ne oant ket en he dalc'h, aloubet gant Rusia (Krimea) peotramant dalc'het gant disrannourien a-du gant Rusia.
Gweledvaoù Ukraina zo plaenennoù pinvidik dreist-holl (pe step) ha pladennoù, treuzet gant stêrioù evel an Dnipro, an Doniets, an Dnister hag Boug ar C'hreisteiz tra ma redont war-zu ar Mor Du ha Mor Azov er su. Delta an Danav a ra ar vevenn gant Roumania. Rannvroioù disheñvel a gaver en Ukraina, gant izeldirioù hag uheldirioù. Menezioù nemeto ar vro eo ar c'hKarpatoù er c'hornôg, hag ar menez brasañ eo Menez Hoverla gant 2061 m, ha Menezioù Krimea er su, a-hed an aod.
Kalzig a uheldirioù zo en Ukraina, evel Uheldir Volhinsko-Podilska ha douaroù riblenn-dehoù an Dnipro. Er reter emañ Uheldirioù Kreiz Rusia e lec'h m'emañ ar vevenn etre an div vro. Uheldirioù all zo nepell eus mor Azov. Pa deuz an erc'h e kresk kalzig live ar stêrioù, ha gant ar cheñchamantoù live e c'hell ober lammoù-dour.
A bep seurt danvez a gaver e douaroù Ukraina, houarn, glaou, manganez, gaz naturel, eoul-maen, holen, sulfur, grafit, titaniom ha metaloù all, ha prenn a vil-vern zo ivez, ouzhpenn da leun a zouaroù a c'heller labourat. Daoust d'an dra-se ez eus kudennoù endro er vro. N'eus ket trawalc'h a zour mat da evañ, saotret eo an aer hag an dour, digoadet e vez betek re, ha bez ez eus ur gontamadur skinoberiant abaoe gwalleur Tchornobyl e 1986.
Kêrioù pennañ ar vro : Kyiv ( 2,6 milion a annezidi.), C'harkiv (1,5 milion), Dnipropetrovsk (1,2 milion), Odesa (1,2 milion), Donetsk (1,1 milion), Lviv (0,8 milion), Zaporijjya (0,7 milion).
Kêrioù all : C'herson (303 900 annezad), Kadievka (120 000 annezad)
Politikerezh
Un demokratelezh diazezet war galloudoù kreñv ar Prezidant eo. Dilennet eo hennezh war-eeun gant ar bobl evit 5 bloavezh. Div wezh e c’hell bezañ dilennet.
450 kannad dilennet war-eeun gant ar bobl evit 4 bloavezh a zo er Parlamant (Verc'hovna Rada pe eeunoc’h Rada).
Armerzh
Deuet eo Ukraina da vezañ ezel eus Aozadur Bedel ar C'henwerzh e 2007, war-lerc'h bezañ anavezet gant Unvaniezh Europa evel un ekonomiezh varc’had.
Poblañs
41,2 milion a annezidi he doa Ukraina e miz Genver 2022, pa oa 53 milion pa voe diskaret an Unvaniezh Soviedel e 1991. Tro 67% eus ar boblañs a zo o chom er c'hêrioù. 73 bloaz eo ar spi bevañ pa vezer ganet, 68 bloaz evit ar baotred ha 77,8 bloaz evit ar mec'hed.
78% eus ar boblañs zo Ukrainiz, ar Rusianed eo ar minoloriezh brasañ (17,3%), ha strolladoù all zo ivez : Belarusianed (0.6%), Moldovaned (0.5%), Tatared Krimea (0.5%), Bulgariz (0.4%), Hungariz (0.3%), Roumaniz (0.3%), Poloniz (0.3%), Yuzhevien (0.3%), Armeniz (0.2%), Gresianed (0.2%) ha Tatared (0.2%). Etre 10 000 ha 40 000 Korean zo ivez o chom e su ar vro, Koryo-saram a vez graet anezho, Koreaned deportet eno e koulz an Unvaniezh Soviedel.
Ar relijion ortodoks eo hini al lodenn vrasañ eus an dud (72,7% hervez ur studiadenn graet gant Ensavadur Etrebroadel Sokiologiezh Kiev e 2021).
An ukraineg eo ar yezh ar muiañ komzet e norzh ha kornôg ar vro, pa'z eo ar rusianeg er reter hag er su.
Lu
Goude ma voe bet roet lamm d'an Unvaniezh Soviedel, Ukraina a'n em gav gant 780,000 ezel d'an nerzhioù difenn war an tiriad. Ar re-se a zo dafaret gant trede arsanailh nukleel ar bed.
E miz Mae 1992, Ukrainia en deus sinet feur-emglev Lisbon gnat an emglev-se e tisklerie ar vro e roe an tu da Rusia da implij e holl armoù derc'hanel hag ouzhpenn-se e vefe ar vro ezel eus ar feur-emglev enep-puilhidigezh an armoù derc'hanel evel Stad hep arm eus an doare-se. Sinet eo an emglev e 1994, abaoe eo dieubet ar vro eus an armoù nukleel.
Ukrainia a oa bet mennet a galz gant mennozh disken an niver a armoù kendivizet (an holl re a n'int ket kimiek, bakteriek pe nukeel). Sinet e oa bet gant ar vro feur emglev etrebroadel an nerzhioù armet en Europa, hag a gemnne da zisken an niver a dankoù, kanolioù, ha karbedoù hobregonet (niver ar soudarded al lu a voe diskennet da 300 000). Ar vro a oa ar soñj gantañ da dreiñ eus ul lu enluaded d'ul lu arbennik gant soudarded a youl vat nemetken.
Mandog
Ar mandog (Rutilus rutilus pe Leuciscus rutilus) zo ur pesk dour dous.
Emboltred
Un emboltred zo un embregadenn graet gant ul livour pe ul livourez d'ober ur poltred anezhañ e-unan pe anezhi he-unan.
Da vare an Azginivelezh dreist-holl e krogas al livourien d'ober emboltredoù a-leizh. Kalz a emboltredoù a gaver er pennadoù diwar-benn al livourien. Brudet eo emboltredoù Vincent van Gogh.
Arvorig FM
Ur skingomz hollvrezhonek eo Arvorig FM, nann-kenwerzhel eo. Staliet eo e Landerne, e Park Ijinañ Meskoad. Skingaset e vez hec'h abadennoù war an talm 91,7 MHz e Bro-Leon ha 107MHz e Landerne. Mouezh Bro-Leon eo he lugan ha skrivet eo "E brezhoneg penn-da-benn" en he logo. Adkaset e vez lod eus an abadennoù gant Radio Kerne, Radio Kreiz Breizh ha Radio Bro Gwened.
An arc'hant implijet gant ar radio a deu eus Kuzul Rannvro Breizh, Kuzul-departamant Penn-ar-Bed hag eus un aozadur stad, an FSER (Fond de Soutien à l'Expression Radiophonique).
Hervez testenioù ne vez klevet nag e kreiz-kêr Brest nag e Rekourañs.
Istor
Krouet e oa bet Arvorig FM e Brest e 1995.Gireg Konan a oa unan eus ar re o deus krouet Arvorig FM gant David ar Gall, Andrev Roparzh, Ronan Hirrien, Ronan Debel, Jean-luc Bergot ha tud all e Kommana e 1998. Mont a reas studioioù ar radio d'en em staliañ e Kommanna goude-se. Ha bremañ emaint e Landerne.
Bec'h he deus bet ar radio o kaout ur frekañs nevez digant ar CSA e 2007.
Skrivagner
Ur skrivagner a zo un den hag a skriv, dreist-holl unan hag a zo e vicher skrivañ lennegezh. Gallout a ra ar skrivagnerien sevel romantoù, barzhonegoù pe oberennoù all c'hoazh.
Arvorig FM
Aozadur
Yann-Bêr Thomin eo ar Prezidant. Herve ar Beg eo ar rener.
Skrivagner
Ur skrivagner a c'hall bezañ ivez un den a skriv, dre vicher alies, lizheroù, h.a., evit an dud dizesk peurliesañ, da skoazellañ anezho p’o devez da skrivañ d’ar velestradurezh, da aozadurioù a bep seurt.
Binvioù
Gwechall e skrive ar skrivagner gant ur bluenn gwaz, liv da skrivañ eus ur c'horn-liv, ha paper parch. Goude-se zo bet paper diwar gwez, pluennoù dir, mekanikoù da skrivañ, ha bremañ an urzhiataer.
Arvorig FM
Aozadur
Kenlabourat a ra er bodad Brudañ ha Skignañ.
La Bassée
thumb|250px|right|Lec'hiadur La Bassée e [[Kanton La Bassée hag en Arondisamant Lille]] La Bassée a zo ur gumun hag ur gêr eus departamant gall an Norzh e Bro-C'hall. Pennlec'h Kanton La Bassée eo.
kantved
Brezel-bed kentañ: .
David Malouf
David Malouf zo ur skrivagner aostralian ganet e 1934.
Skrivet en deus barzhonegoù ha romantoù, en o zouez An imaginary life (Ur vuhez ijinet) ma kont ennañ buhez Ovidius harluet war aod ar Mor Du gant an impalaer Aogust.
Aet eo ar priz Femina Estrenvro gantañ evit The graet world (Ar bed divent) : istor daou soudard aostralian bac'het gant ar Japaniz e-pad an eil brezel bed.
Kanton Lille-Kornôg
Kanton Lille-Kornôg a oa anezhañ betek 2014 ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Nord-Pas-de-Calais.
Kumunioù
Kanton Lille-Kornôg a yae 5 kumun d'ober anezhañ:
Okitaneg
Ur yezh romanek eo an okitaneg, a vez komzet en Okitania, en em led war un tregont bennak a zepartamantoù eus kreisteiz Frañs, traoñiennoù eus an Alpoù e Piemont (Italia) ha traoñienn Aran e gwalarn Katalonia (Spagn).
Dont a ra anv ar yezh eus ar ger oc, a dalveze kement ha 'ya' e parlantoù kreisteiz Frañs, er Grennamzer, tra ma veze graet gant oïl (distaget oui) er broioù krec’h. Dont a ra ar ger òc eus al latin hoc est, eleze 'se eo', a veze implijet evit respont ya d’ar goulennoù. Ar gerioù okitaneg, Okitania pe Lengadok a zeu holl eus ar bennrann-se.
Hervez studiadennoù a zo bet embannet gant arbennigourien e vefe war-dro 6 milion a dud o kompren okitaneg ha war-dro 3 milion a dud o kaozeal ar yezh.
Istor
Deveret eo an okitaneg eus al latin evel ma veze komzet er broioù-se. Ar gerioù okitanek kentañ a gaver e testennoù latin en VIII hag en IXvet kantved. An destenn gentañ skrivet en okitaneg penn-da-benn eo ar "Boèci", en enor d'ur prederour roman merzheriet en eilvet kantved. Skrivet e voe an destenn-se e-pad an naved kantved.
Ur yezh lennegel e oa an okitaneg er Grennamzer, gant barzhonegoù an trobador-ed. Anavezet eo o skridoù en tu-hont d’ar vro okitanek : en Italia, e Katalonia hag e Bro-C'hall eo brudet an trodadored ha lod eus barzhed kentañ Katalonia a skrive en okitaneg pe en ur c'hatalaneg gwall levezonet gant an okitaneg betek Ausias March a voe an hini kentañ a skrivas e katalaneg da vat.
Goude ma voe aloubet ar broioù okitanek gant rouaned Bro-C'hall ha ma voent staget ouzh o domani (« kroaziadegoù » a-enep ar Gatared pe Albiziz) e voe kollet brud gant an okitaneg, ha kemeret e voe e blas gant ar galleg tamm-ha-tamm. E 1569, gant Edid Villers-Cotterêts, e voe lakaet ar galleg da vezañ yezh nemeti ar velestradurezh e rouantelezh Frañsez Iañ a Vro-C'hall. En em lakaat a reer da implijout ar galleg, diwar-goust an okitaneg, el lezioù-barn, er marilhoù, en aktaoù a bep seurt (nemet er broioù n’int ket bet staget ouzh Bro-C'hall evel traoñienn Aran, traoñiennoù okitanek Piemont, Bearn).
Derc’hel a reas an okitaneg da goll tachenn a-hed ar c’hantvedoù. En XIXvet kantved e krogas un adsav lennegel gant ar skrivagner Frederic Mistral hag ar gevredigezh savet gantañ e 1854, ar Felibritge.
Meur a anv a zo bet roet d’an okitaneg a-hed an istor : betek an XIIvet kantved e veze graet Lingua romana anezhañ, etre an XIIvet hag ar XIVvet kantved e raed alies Lemouzi anezhañ ; an Italian Dante Alighieri (1265-1321) a rae gant Lingua d'Oc ; en italianeg hag e galleg e voe graet ivez gant provenzale pe provençal (provañseg).
Eneberezh d'an okitaneg
E-leizh a dud e Bro-C'hall, adalek Gaston Paris ha betek Charles Rostaing, o deus lavaret ne oa ket eus an okitaneg : ne vije ar pezh a gomzer e "kreisteiz Bro-C'haoll" nemet rannyezhoù gallek. Aanavezet e veze ganto, d'ar muiañ, e oa ar rannyezhoù "ok" ur skourr eus ar rannyezhoù gallek, e-kichen ar rannyezhoù "oïl" hag ar re "franko-provañsek".
Bremañ eo anavezet an diforc'h etre an okitaneg hag ar galleg, gant an darn vrasañ eus ar yezhoniourien. Met gant tud zo e vez nac'het e vije an okitaneg ur yezh unvan. Kement-se a vez graet abaoe ar bloavezhioù 1960, gant un nebeudig tud, e Provañs, en Arvern... E 1976 e oa bet graet anv eus « langues d'oc », evit ar wech kentañ, en un destenn gant ministrerezh an Deskadurezh. Evit abegoù ideologel, ha politikel, e lavar an enebourien d'an okitaneg ne vije ket eus an okitaneg, met e vije "parlantoù ok", pe "yezhoù" pe "rannyezhoù ok" hepken. Ar meizad "yezhoù ok" e-lec'h "okitaneg" pe "yezh ok" a gaver ivez e levrioù Jean-Claude Rivière, ur skrivagner eus an tu dehoù pellañ, savet gantañ ul levr "Langues et pays d'oc" (Emb. L'Astrado, 1980), hag ivez oberour "Langues régionales et subversion", hemañ embannet gant ar sindikad skol-veur eus an tu dehoù pellañ UNI.
Lennegezh
Goude prantad aour ar Grennamzer ez eo en XIXvet kantved e teuas sked en-dro d’an okitaneg. Gant Joseph Roumanille (1818-1891) ha gant Frederic Mistral (1830-1914), a c’hounezas Priz Nobel al lennegezh e 1904, e voe savet ur gevredigezh anvet Felibritge a-benn reiñ brud en-dro d’ar yezh oc, dre o skridoù.
Liammoù diavaez
Keleier France 3 en okitaneg gant Windows Mediaplayer
Bathyergus
Bathyergus a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ daou spesad razhed-goz hag a vev en Afrika ar Su.
Streetluge
thumb|Streetluge thumb|Streetluge board
Ar streetluge a zo ur plankenn-ruilh stumm ul luj dezhañ graet evit diskenn war an diribin er straedoù. Tizh bras zo gantañ ha mont a ra alies a-us da 100km/e. Krouet oa bet e Norzhamerika e-kerzh ar bloavezhioù 1970. An tizh uhelañ graet gant ur streetluge a zo 157,41km/e ha kadarnaet eo bet gant Cédric Touchette eus Kebek.
Bedjondeg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar bedjondeg (bedjond) komzet gant tro-dro da 36.000 den (1969) e Tchad.
Mandog ruz
Ar mandog ruz (Scardinius erythrophthalmus) zo ur pesk dour dous.
Katherine Mansfield
Katherine Mansfield, hec'h anv gwir Katherine Beauchamp, zo ur skrivagnerez zelandneveziat ganet e Wellington d'ar 14 a viz Here 1888.
Skrivet he deus danevelloù (The garden party) ha barzhonegoù. Bet eo o kantreal en Italia, Suis, Bro-C'hall lec'h m'eo marvet e Fontainebleau d'an 9 a viz Genver 1923 gant an dorzhellegezh.
Vendée (stêr)
Ar Vendée zo ur stêr eus kornôg Bro-C'hall, 81,7 km hed dezhi.
Eieniñ a ra e Saint-Paul-en-Gâtine, en departamant an Div Sevr (Deux-Sèvres). Tremen a ra neuze dre Fontenay-le-Comte, ha mont e-barzh departamant ar Vande e-lec'h ma kej gant ar Sèvre Niortaise, e kumun L'Île-d'Elle, demdost da Marans.
David gant penn Goliat (Caravaggio, Roma)
Homañ
Homañ zo miret er Galleria Borghese e Roma. Eben zo miret e Vienna.
A-hervez eo penn Caravaggio e-unan, gwad o tiverañ anezhañ, a zo dalc'het gant David : en amzer-se e oa klask war al livour, a oa tec'het eus Roma abalamour m'en doa muntret un den.
Alan García Pérez
thumb|right|Alan García Pérez/G.W. Bush Alan Gabriel Ludwig García Pérez, pe Alan García ent-berr, (Lima, 23 Mae 1949 - 17 Ebrel 2019) a oa ur politiker eus Perou).
Prezidant ar vro e voe etre 1985 ha 1990 hag adarre etre 2006 ha 2011. E 1990 ez eas kuit gant ur bilañs ekonomikel eus ar re washañ. En harlu e voe García e Kolombia hag e Bro-C'hall e 1992. Distreiñ a reas da Berou e 2001 pa oa tec'het Alberto Fujimori.
E 2006 e voe dilennet da brezidant Republik Perou en-dro.
D'ar 17 a viz Ebrel 2019 en em lazhas pa oa poliserien o vont da herzel anezhañ.
Ngambayeg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo an ngambayeg (ngambay) komzet gant tro-dro da 750.000 den e Tchad.
1200
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1200
Poltred Lucrezia Panciatichi
Poltred Lucrezia Panciatichi zo unan eus ar brudetañ taolennoù livet gant an arzour italian Agnolo di Cosimo, anavezet evel Bronzino. War-dro 1545 e voe echuet an oberenn, un eoullivadur anezhi, hag emañ bremañ war ziskouez en Uffizi e Firenze, en Italia.
Lucrezia di Sigismondo Pucci a oa gwreg da Bartolomeo Panciatichi, ur skrivagner eus kêr Firenze, hag ur politikour, poltredet ivez gant Bronzino, ha diskouezet ivez en Uffizi.
Skrivañ a rae Giorgio Vasari e kave an daou boltred "ken naturel ma hañvalont bout bev". An dispakañ dilhad pinvidik ha bravigoù a oa graet da ziskouez renk uhel ar vaouez hag ivez doareoù eus he fersonelezh dre un aroueziadeg luziet (evel er frazenn "Amour dure sans fin" war an dro-c'houzoug aour, a ra dave d'un arnodskrid diwar-benn ar garantez skrivet evit Dug-Meur Firenze, Cosimo I de' Medici, e 1547.
Agnolo di Cosimo, lesanvet Il Bronzino, a voe ur poltredour brudet eus amzer ar Manierismo, levezonet gant Pontormo.
Kontelezh Ros Comáin
Kontelezh Ros Comáin (Contae Ros Comáin en iwerzhoneg ha County Roscommon e saozneg) zo ur gontelezh e kornôg Iwerzhon. Ros Comáin (Roscommon) eo kêr-benn ar gontelezh. 58 700 a dud a oa o chom enni e 2006. Niver an annezidi a sav bremañ da.
Ralf König
Ralf König zo un treser alaman ganet d'an 8 a viz Eost 1960.
E-touez e oberennoù emañ Konrad und Paul pe Kondom des Grauens (Ar stevell lazhus).
Aet eo gantañ priz ar senario e 2005 e Festival Etrebroadel Bannoù-Treset Angoulême evit Wie die Karnickel (Evel lapined).
Skol-veur Breizh-Izel
Skol-veur Breizh-Izel pe "Skol-veur Brest" a zo ur skol-veur liesdanvezel staliet e Brest, Kemper, Roazhon, Montroulez, Gwened, Sant-Brieg.
Div dachenn zo dezhi e Brest, unan e kreiz-kêr hag eben e karter ar Bougen.
Skourr Kemper a zo digor abaoe 1998 : graet e vez Kreizenn skol-veur Pêr-Jakez Heliaz anezhañ.
E 2017 e oa bet sinet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant ar skol-veur.
Kontelezh An Clár
right|thumb|kontelezh An Clár
Kontelezh An Clár (Contae An Chláir en iwerzhoneg ha County Clare e saozneg) zo ur gontelezh e kornôg Iwerzhon. Inis (Ennis) eo kêr-benn ar gontelezh. 110 800 a dud a oa o chom enni e 2006. Niver an annezidi a sav bremañ da.
Kengeg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar c'hengeg (kenga) komzet gant tro-dro da 40.000 den (1997) e Tchad.
Troad ablativel
Er yezhoniezh e vez implijet an termen troad ablativel, ablativ pe tro-bellaat (saoz.: ablative case, diwar al latin ablatus, an anv-gwan-verb auferre "tennañ kuit/lemel") evit komz eus un droad o klotaat mui-pe-vui gant an araogennoù diwar, diouzh pe eus e brezhoneg.
Implijoù
Meur a implij resis e c'hell kaout an droad ablativel, da skouer
E latin
Keñveriit ivez :
Yezhoù indezeuropek
Implijet e vez an droad ablativel e meur a yezh indezeuropek, en o zouez an armenieg, an albaneg hag ar sañskriteg, da skouer:
Meur a implij he deus an droad-mañ en armenieg (skouerioù en armenieg ar C'hornôg):
Yezhoù ouralek
Meur a implij resis he deus an droad-mañ e finneg, da skouer:
Yezhoù altaek
Implijet e vez an droad ablativel gant ar yezhoù altaek, en o zouez ar yezhoù mongolek (en o zouez ar mongoleg), hag ar yezhoù turkek (en o zouez an turkeg hag an azerieg), da skouer:
Merlank
Ar merlank (Merlangius merlangus), pe marlank, pe gwenneg (abalamour da liv e gof), a zo ur pesk eus Mor Breizh ha Mor an Hanternoz, kar d'al levneg. Ar spesad nemetañ eo er genad Merlangius.
Kanton Lille-Gevred
Kanton Lille-Gevred a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Nord-Pas-de-Calais.
Kumunioù
Kanton Lille-Gevred a yae 4 c'humun d'ober anezhañ:
Cryptomys
Cryptomys a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ spesadoù razhed-goz.
Spesadoù
Graumulle Ratto talpa
Suzana hag ar gozhidi
Suzana hag ar gozhidi (pe Susanna e i vecchioni hervez an anv italianek), pe Suzana o kibellat, zo anvioù un toullad taolennoù gant livourien veur (eus Italia dreist-holl er bepred) diwar-benn mojenn Suzana, ur vaouez eus ar Bibl.
An istor
Awenet int holl gant ar gontadenn a zo e Levr Daniel, unan eus levrioù an Testamant Kozh. Ur seurt romant-polis eo an istor.
Daou gozh eus ar c'hornad, a oa troet o spered gant Suzana, gwreg ur yuzev pinvidik, a guzhas er jardin ma oa-hi kustum da gibellat en he noazh. Hag i neuze d'he gourdrouz ha da lavarout e ranke o lezel da gemer o c'hoant rak panevet da se e tamallfent anezhi da vout avoultrerez, pezh a dalve kement ha kastiz ar marv.
Nac'h plegañ dezho a reas Suzana, hag an daou gozh kuit. Nemet derc'hel d'o ger a rejont.
Al livadurioù
Setu al livadurioù muiañ anavezet.
1574
Diwar-benn bloavezh 1574 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Suzana hag ar gozhidi
Taolennoù
Pep a daolenn zo bet graet gant an dud-mañ:
1574
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1574
Fouin-skrilh
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha kevnid hag a gav war al leur pe er struzh izel.
Suzana hag ar gozhidi
Livadurioù Artemisia Gentileschi
Tri livadur zo bet graet gant Artemisia Gentileschi, hag a c'haller gwelout ivez e Roll livadurioù Artemisia Gentileschi.
Fouin-skrilh
Annez
Bevañ a ra al labous el lec'hioù gleb (dreist-holl) eus Europa hag Azia ar C'hreiz.
1574
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1574
Fouin-skrilh
Isspesadoù
Pevar isspesad zo dezhañ : Locustella naevia mongolica, Locustella naevia naevia, Locustella naevia obscurior ha Locustella naevia straminea.
Hostilianus
thumb|300px|Moneiz Hostilianus. Gaius Valens Hostilianus Messius Quintus (marv e 251) a oa impalaer roman e 251 goude marv e dad Decius hag e vreur Herennius Etruscus en Emgann Abrittus. N'ouzer ket pegoulz e oa bet ganet ha daoust dezhañ bezañ ur priñs ne roas e dad post ofisiel ebet dezhañ, estreget hini princeps iuventutis (priñs ar yaouankiz).
Suzana hag ar gozhidi
Livadurioù Sebastiano Ricci
Div daolenn zo bet graet gant Sebastiano Ricci en : unan diwar-benn Suzana hag ar gozhidi, eben diwar-benn ar prosez, anvet Suzana ha Daniel.
Hostilianus
Goude marv Decius hag Herennius Etruscus e voe anvet Trebonianus Gallus da impalaer gant lu an Danav. E Roma, padal, e choazas ar Sened Hostilianus. Ur jeneral doujet e oa Trebonianus Gallus hag e-pad ur maread e oa aon gant an dud e vije ur brezel-diabarzh arall. Divizout a reas Trebonianus Gallus asantiñ da youl ar Sened met diwezhatoc'h e 251 e varvas Hostilianus gant ar vosenn.
Suzana hag ar gozhidi
Livadurioù Franz von Stuck
Teir zaolenn zo anavezet gant Franz von Stuck
Livadurioù Lovis Corinth
Div daolenn a voe graet gant al livour alaman.
Disheñvelderioù en taolennoù
A-wechoù ne ziskouez al livour nemet Suzana o kibellat, hep he spierien. Da neuze ne vez nemet un digarez da ziskouez korf ur vaouez.
Alies e vez gwelet ar gozhidi o sellout outi e kuzh pe o klask he gwallañ. Skrijusoc'h e c'hall bezañ al livadur neuze. Raloc'h eo an taolennoù diwar-benn ar prosez el lez-varn da c'houde.
Jostein Gaarder
Jostein Gaarder zo ur skrivagner norvegek brudet evit bezañ skrivet danevelloù ha levrioù evit ar vugale. Ganet e oa bet d’an 8 a viz Eost 1952.
Ganet e oa bet en Oslo, kêr-benn Norvegia, en ur familh kelennerien. Studioù war ar yezhoù skandinavek hag an doueoniezh en deus graet e Skol-veur Oslo. A-raok bezañ skrivagner e oa kelenner prederouriezh.
Bed Sofi eo e oberenn anavezetañ, dezhi an istitl Romant diwar-benn istor ar brederouriezh. Troet eo bet al levr-se e 53 yezh hag embannet ez eus 26 milion a skouerennoù anezhañ, dre ar bed.
Fullmetal Alchemist
Fullmetal Alchemist (鋼の錬金術師, Hagane no Renkinjutsushi, ez lennegel, "Alkimiour dir"), a zo ur manga Japanat skrivet ha treset gant Hiromu Arakawa. Bed Fulmetal Alchemist a zo dammheñvel ouzh hini an dispac'h greantel. Lakaet en un endro falataziek lec'h m'eo an alkimiezh unan eus ar skiantoù dioroetañ, an istor a heuil ar vreudeur Edward hag Alphonse Elric, c'hoant ganto adkempenn o c'horfoù goude ar c'hwitadenn drastus a zo bet p'o deus klasket adlakaat da vev o mamm dre alkimiezh.
Ar manga a oa embannet e Monthly Shonen Gangan gant Square Enix (adalek miz Eost 2001 betek miz Even 2010) hag e 25 levr tankōbon. Savet ez eus bet un heulienn tresadenn-bev 51 lodenn gant Bones adalek ar 4 a viz Here 2003 betek an 2 a viz Here 2004, hag heuliet gant ur film o echuiñ istor an tresadenn-bev : Conqueror of Shamballa. Un eil heulienn a zo bet krouet anvet Fullmetal Alchemist: Brotherhood, a voe skignet evit ar wech kentañ e Japan d'ar 5 a viz Ebrel 2009. Ur bern produioù a-eil a zo krouet ivez evel levrioù, c'hoarioù-video, tudennigoù pe kartennoù c'hoari.
Panama
Panamá (spagnoleg República de Panamá) zo ur riez lec'hiet e su Kreizamerika. Evel m'emañ war ur strizh-douar e vez alies gwelet evel ur vro dreuzkevandirel. Harzoù en deus gant Kolombia er su ha gant Costa Rica en norzh. Riblet eo gant ar Mor Karib ha gant ar Meurvor Habask.
Istor
E-kerzh e bevare beaj e tegouezhas Kristol Goulm dirak aodoù Panamá, ha hedañ a reas aodoù Honduras betek strizhdouar Panamá. D'ar 24 a viz C'hwevrer 1503 e voe diazezet Santa María de Belén gantañ, unan eus annezlec'hioù kentañ ar Spagnoled war douar-bras Amerika.
XIXvet kantved
E 1821 e voe disklêriet dizalc'hted ar vro gant ar c'horonal José de Fábrega (1774-1841), hag an unvaniezh gant Grande Colombia Simón Bolívar. Pa voe diskaret ar Stad-se e 1830 e chomas Panamá e Kolombia.
Yomeg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar yomeg (yom) komzet e Tchad.
Kupidon
thumb| Gwener ha Kupidon, gant [[Alessandro Allori. Mirdi Fabre, Montpellier]] thumb|[[Kupidon, gant Bouguereau, 1875]] thumb|[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Vincit Omnia, gant Caravaggio]]
Amourig, pe Kupidon (pe Cupido e latin, da lavarout eo "c'hoant", pe Amor) eo doue ar c'hoant hag ar garantez gant ar Romaned. El livadurioù e vez diskouezet evel un aelig. Tostaet e vez ouzh an doue hellazat Eros. En anv latin eo splann ar c'hoant feuls, a zo Himeros e gregach, met war-bouez an dra-se eo heñvel orin an doue e daou zoare ar vojenn. En arz e lavarer a-wechoù "Amores" (liester) pe "amorini" pa gomzer eus Amouriged askellek an taolennoù.
Ganedigezh
Ganet eo Kupidon, war a gonter, eus karantez an doueed Meurzh ha Gwener. Kenkent ha ganet avat e komprenas Yaou, diouzh e welout ken koantik, pegement a reuz a vije er bed en abeg dezhañ. Ma klaskas rediañ Gwener da en em zizober anezhañ. Neuze ez eas ar vamm da guzhat he mabig er c'hoadoù, ma sunas laezh al loened ferv. Pa voe kreñv a-walc'h da zougen ur wareg e reas unan, ha saezhioù war-lerc'h, hag ec'h esaas e c'hoariell war al loened a-raok mont d'ober war an dud. Pa gavas e oa deuet ampart a-walc'h e trokas gwareg ha saezhioù koad ouzh re all en aour.
Gwener neuze a eas da glemm ouzh an doueez Temis ne greske ket he mab, ma lavaras eben ne greskje ket keit ma n'en dije breur ebet. Hag ar vamm d'ober unan, anvet Anteros (« kontrol da Eros »), ha kreskiñ a rejont a-gevret. Ret eo kompren evel-se, a lavarer, ez eus ezhomm a garantez evit ma c'hallo ar garantez kreskiñ ervat.
Evel Eros e tiskouezer un Anteros evel ur bugelig askellek, gant e saezhoù, tan enne, ur flammerenn enaouet pe un tokarn pe ur goaf gantañ en e zorn, hag ur gurunenn roz, arouez ar plijadurezhioù.
A-wechoù e vez dall, rak ne wel ket ar Garantez pegen fall e c'hall an den karet bezañ. A-wechoù all e vez ur rozenn en e zorn, un delfin en dorn all. A-wechoù e vez gwelet entre Herakles ha Mercurius, arouezioù an nerzh hag an helavarded, perzhioù talvoudus en aferioù karantez.
Alies e vez gwelet o c'hoari gant e vamm, pe etre he divvrec'h. A-wechoù e vez diskouezet evel ur paotr yaouank, ur c'hrennard.
Ar skeudennoù anezhañ
Perurvuiañ e weler Kupidon evel ur bugel seizh pe eizh vloaz, arouarek, lemm e lagad, armet, gant gwareg ha saezhioù.
E loened, vinvioù
Daou evn a blij dezhañ dreist ar re all, ar c'hilhog hag an alarc'h, a zo ivez evn an doueez Gwener. A-wechoù e wisk divaskell ar bultur, arouez ar grizded.
Gaoliata an alarc'h a ra ha pokat d'e c'houzoug. Pa vez war gein ar maout e vez stad ennañ evel pa vije war gein ul leon pe war chouk Herakles. Pa vez tokarn war e benn, goaf pe skoed en e zorn, e c'hoari e damm soudard, da ziskouez eo eñ a vez trec'h dalc'hmat, ha betek war an doue Meurzh.
Azeulerezh
thumb|[[Gwener, Meurzh, ha Kupidon, livet gant Rubens. Emañ Gwener o vont da reiñ bronnig d'he mabig. ]]
Poltredoù
Un ael bihan koant eo Kupidon, koant evel ur bugelig kuilh. Divaskell zo dezhañ, nemet ne vez ket fur evel un ael pa vez e wareg gantañ, ha pa denn e saezhioù war an dud.
Paoell kevreadurezhel
Implijet e vez an termen yezhoniel paoell kevreadurezhel (saoz.: syntactic pivot) evit komz eus arguzenn ar verb ma "tro" ar frazenn tro-dro dezhi.
Setu deskrivet un tammig hiroc'h perzhioù resis ar paoell kevreadurezhel hag e liamm gant elfennoù all er frazenn:
Luziet eo an trede perzh deskrivet e brezhoneg avat ha gwelloec'h e displegañ gant skouerioù tennet diwar ar saozneg. E saozneg e n'heller ket implijout ur verb hep rener (un anv pe ur raganv) ha n'hell ket ur veb kaout ur renadenn eeun hep rener ebet ha kendoniañ a ra ar verb tamm-pe-damm gant ar rener (dibenn -s eveit an trede gour unander en amzer a-vremañ), da skouer:
Viv lavarenn genurzhiet ez eus er frazenn-mañ ha n'eus rener hewel ebet en eil lavarenn, met dre ma'c'h eo ar paoell kevreadurezhel rener ar gentañ lavarenn e ranker kompren ec'h eo rener an eil lavarenn kevatal da hini an hini gentañ (I; "me").
Liammet emañ a ra ar paoell kevreadurezhel ouzh steudadur morfezkevreadurezhel ur yezh: er yezhoù gante ur framm nominativel-akuzativel eo rener ar frazenn ar paoell kevreadurezhel (da lâret eo an arguzenn merket evel nominativel); er yezhoù gante ur framm Ergativel-absolutivel e c'hell bezañ ar paoell kevreadurezhel an arguzenn merket evel absolutivel met n'eo ket dre ret atav rak ral eo ar yezhoù peurergativel ha peurliesañ e vez implijet gant ar yezhoù ergativel perzhioù morfologel ergativel diouzh un tu ha perzhioù kevreadurezhel akuzativel diouzh an tu all war un dro.
Er yezhoù implijet gante an tu gouzañv e c'hell bezañ implijet an tu-se evit ma c'hell kemmañ perzh semantikel ordin (eus graer da c'houzañver) en ur frazenn genurzhiet, da skouer:
Emboltredoù Vincent van Gogh
Emboltredoù  Vincent van Gogh zo ken brudet hag e livadurioù Troioù-Heol. Adal 1886 betek 1889 e reas ouzhpenn 12 emboltred.
E Pariz
An hini koshañ eus an emboltredoù a chom a voe graet e 1886.
Saint-Rémy
En holl emboltredoù graet e Saint-Rémy e weler penn an arzour eus an tu-kleiz, da guzhat an tu mac'hagnet.
Van Gogh en deus livet an Emboltred hep barv  dres goude lemel e varv. Bez' ez eo unan eus Kerañ taolennoù ar bed, gwerzhet $71.5 million e 1998 e New York. D'ar c'houlz-se e oa an trede kerañ gwerzhet biskoazh.
Auvers-sur-Oise
Emboltred ebet ne voe graet gant Van Gogh en Auvers-sur-Oise, e-kerzh sizhunvezhioù diwezhañ e vuhez.
Kanton Lille-Mervent
Kanton Lille-Mervent a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Nord-Pas-de-Calais.
Kumunioù
Kanton Lille-Mervent a yae ul lodenn eus kumun Lille d'ober anezhañ:
Val-de-Marne
Ar Val-de-Marne (distaget ) a zo unan eus an departamantoù zo bet savet e 1968 en-dro da gêr Bariz, er rannvro Enez-Frañs. Créteil eo ar pennlec'h anezhañ, hag an niverenn 94 a zo roet dezhañ. Dont a ra e anv — "Traoñ-Marn" — eus ar stêr Marne.
Merluz
Ar merluz (Merluccius merluccius) zo ur pesk mor.
"Pennoù merluz" a vez graet e brezhoneg eus tud kornad an Oriant. E galleg ivez e reer "les Merlus" eus melldroaderien FK an Oriant.
Merlank glas
Ar merlank glas (Micromesistius poutassou), pe marlank glas, pe c'hoazh gwenneg glas, a zo ur pesk mor.
Ptiliogonatidae
Ptiliogonatidae a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1858 gant an naturour stadunanat Spencer Fullerton Baird (1823-1887).
Diouzh Doare 7.3 an IOC World Bird List ez a tri genad golvaneged d'ober ar c'herentiad :
Jayeg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar jayeg (jaya) komzet gant tro-dro da 2.200 den (1993) e Tchad.
Gurwant
Kont Roazhon e oa Gurwant hag unan eus ar re a glaske bout roue e Breizh goude muntrañ e eontr ar roue Salaun. Gant e genderv Paskwezhen e kemeras perzh er muntr. Ne voe ket barrek d'en em glevout gant hennezh avat.
Etre 875 ha 877 e voe brezel etre Gurwant ha Paskwezhen evit gouzout gant piv ez afe rouantelezh Breizh. An emgann kentañ a c'hoarvezas e-kichen Roazhon moarvat ha diouzh a ouzer eo gant Gurwant ez eas an trec'h. Kleñvel a reas e 876 ha daoust da se e voe trec'h en un emgann arall a-raok mervel e 877.
Lammoù-dour an Iguazú
Lammoù-dour an Iguazu  (pe Iguassu, pe Iguaçu), anavezet e portugaleg evel Cataratas do Iguaçu, hag e spagnoleg evel Cataratas del Iguazú, a zo lammoù-dour war ar Stêr Iguazu a ra an harzoù etre stad Paraná e Brazil ha proviñs Misiones en Arc'hantina. Adal al lammoù-dour e komzer eus Iguazu Izel pe Uhel.
Douaroniezh
N'eo ket ul lamm-dour met 275 a zo, a-hed 2.7 km eus red ar stêr Iguazu.
Garganta
Unan anezho, anvet Garganta del Diablo pe Garganta do Diabol (Korzailhenn an Diaoul, e brezhoneg), zo dezhañ stumm un U, 82 metrad uhelder, 150 metrad ledander, ha 700 metrad hed. An hini souezhusañ eo, ha hennezh a verk an harz etre Arc'hantina (80%) ha Brazil (20%).
Monet di
Mont a c'haller d'al lammoù-dour adalek div gêr a bep tu dezho:
Nick Griffin
E 1959 eo bet ganet Nicholas John Griffin, lesanvet Nick.
Kregiñ a reas e vuhez politikel e-barzh an Talbenn Broadel (NF). E 1995 ez emezellas er Strollad Broadel Breizhveurat (BNP), ha dont a reas da vezañ e vleiniad e 1999 e lec'h John Tyndall.
D'ar Yaou 4 Mezheven 2009 e voe dilennet kannad da Zael Unaniezh Europa er Pastell Dilennel Gwalarn Bro-Saoz
Go (c'hoari)
Ur c'hoari strategiezh kenstrollañ difetis eo ar c'hoari go (碁 pe 囲碁 : igo e japaneg). Kozh-tre eo, ar c'hoshañ c'hoari anavezet evit ar mare. A-zaou e vez c'hoariet.
Ijinet eo bet e Sina e-tro 2000 bloaz kent JK. Hiziv e vez c'hoariet go e Sina dreist-holl (ma vez graet 圍棋 pinyin : wéiqí, Wade-Giles : wei-ch'i anezhañ), e Korea (m'eo anvet 바둑 baduk pe paduk), hag e Japan (ma reer go, pe igo anezhañ). E Japan en deus tapet brud ar go adarre e-touez ar re yaouank gras d'ar manga Hikaru No Go. Er peurrest eus ar bed eo aet brud ar c'hoari go war-gresk ingal en dekvedoù diwezhañ. Berzh a ra abalamour d'an eeun m'eo reolennoù ar c'hoari ha koulskoude eo lies tuioù ha troioù ar c'hoari.
Hervez ar c'hrennlavar n'eus ket bet c'hoariet biskoazh an hevelep abadenn div wech. Ha marteze eo gwir a-walc'h : war ur goban warnañ 19 poent kej dre 19 ez eus e-tro 4,63.10170 lec'hiadur posupl evit ur maen; Kalz brasoc'h c'hoazh eo eta an niver a abadennoù a c'haller c'hoari. Evel-just, n'eo ket evel-se emañ kont rak splann eo ez eus taolioù c'hoari fall-tre. A-benn ar fin eo kalz izeloc'h an niver a abadennoù a c'haller c'hoari, daoust ma chom labour aner klask jediñ an niver-rik anezho dre ar jedoniezh.
Ur skeul zo evit live ar c'hoarierien go a ya eus an 30 Kyu (deskarded) betek ar 1 kyu, ha goude-se eus ar 1 dan betek an 8 dan evit an amatourien. Ur briziadenn dre vras eo an 30 kyu rak n'eus bevenn gwirion ebet d'al live izelañ, sklaer eo. Klotañ a ra live ur c'hoarier 1 dan a-vicher gant live ur 7 dan amatour.
Istor ar Go
Lakaet e vez taol ijin ar go, ouzhpenn 4000 bloaz zo, pe war kont an Impalaer Yao (-2337 - -2258) pe war hini an Impalaer Shun; an daou anezho c'hoant ganto desevel o mab ha tresañ un hent dezhañ er vuhez. Lod all a soñj dezho eo ur gwaz, anvet U, en dije ijinet ar c'hoari a-benn dudiañ e Aotrou dindan ren Ketsu en kantved a-raok ar marevezh kristen.
Diouzh vojenn ar pemp aerouant e voe divizet krouiñ ar c'hoari go gant an daou aerouant Hei Tzu ha Bai Tzu, a veze oc'h en em gannañ evit gouzout piv a oa ar c'hreñvañ anezho o-daou. Evel-se e vije tu d'o dispartiañ. Kaset e voe neuze gant an doueed un aerouant all a-benn evezhiañ ar c'hoari, ha roet urzh dezhañ da zont en-dro evit dezrevelliñ an abadenn dre ar munud pa vije bet echu ar c'hoari. Heñvel e oa ar reolennoù c'hoari ouzh ar re a-vremañ, nemet ne oa ket eus reolenn ar c'ho peogwir e oa divarvel an daou aerouant ha neuze difin o fasianted. O c'hoari emañ atav an daou aerouant abaoe milvedoù, ha bep milved e vez kaset gant an doueed un aerouant all da evezhiañ ar c'hoari. Evit poent ez eus pemp aerouant o sellet ouzh an abadenn. Lavaret e vez e tlefe ar c'hwec'hvet bezañ kaset a-benn un nebeud bloavezhioù ac'hann.
Kavet e vez er yiking, an arz divinout sinaat, heñveladurioù niverus gant ar go a c'hallje bezañ benveg danvezel an divinout.