cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nikolaz IV
Nikolaz IV (e latin: Nicolaus IV), Girolamo Masci e anv-tiegezh, ganet e 1227 en Anagni ha marvet d'ar, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'ar.
Cilcennin
Ur gêriadenn eus Kembre eo  Cilcennin  e kontelezh Ceredigion, er reter da Aberaeron.
Coquimbo
Coquimbo zo un anv hag a gaver e lec'hanvadurezh Suamerika.
Anoeta
Anoeta zo un anv-lec'h euskarek
Cabras
Cabras   zo ur gumun eus Proviñs Oristano en enez  Sardigna.
Janed Bro-C'hall (1391-1433)
Janed Bro-C'hall, ganet d'ar 24 a viz Genver 1391 hag aet da Anaon e Gwened d'ar 27 a viz Gwengolo 1433, a oa Dugez Breizh. Merc'h e oa d'ar roue gall Charlez VI.
Dimeziñ à reas da Yann V (dug Breizh) d'an 19 a viz Gwengolo 1396 ha reiñ seizh bugel dezhañ.
North-West (Botswana)
North-West zo un distrig eus Botswana, e gwalarn ar vro.
Siamanna
Siamanna   zo ur gumun eus Proviñs Oristano en enez  Sardigna.
Afon Aeron
Ar stêr Aeron, pe Afon Aeron e kembraeg, zo ur stêr eus kontelezh Ceredigion e Kembre.
Bauladu
Bauladu   zo ur gumun eus Proviñs Oristano en enez  Sardigna.
Southern (Botswana)
Southern zo un distrig eus Botswana, e kreisteiz ar vro.
Rosine
Gerdarzh
Diwar an anv latin Rosa.
Río Copiapó
Ar Río Copiapó zo ur stêr eus Chile e rannvro Atacama, ha 162 km dezhi. C'hoarvezout a ra eus kember ar stêrioù Jorquera ha Pulido. A-benn 2,5 km e tap dourioù ar río Manflas. Redek a ra war-du ar gwalarn, treuziñ kêrioù Tierra Amarilla ha Copiapó, a-raok aberiñ er Meurvor Habask.
Río Bravo (Chile)
Ar Río Bravo zo ur stêr eus Rannvro Aysén e Chile, e su ar vro.
Aberiñ a ra er fiord Mitchell, a zigor war ar Meurvor Habask.
Honorius IV
Honorius IV (e latin: Honorius Quartus), Giacomo Savelli e anv-tiegezh, ganet e 1210 ha marvet d'an, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'an.
Gwern-valouin
Ar wern-valouiñ (pe gwern-veg) zo unan eus ar gwernioù war ur vag dre lien. Lec'hiet eo war ar staoñ.
Harana
<HR noShade>
Harana (Valle de Arana e spagnoleg, kenofisiel) zo ur gumun e proviñs Araba, en Euskadi, e traoñienn ar stêr anvet heñvel.
Er gumun e kaver ar c'heriadennoù-mañ:
South-East (Botswana)
South-East zo un distrig eus Botswana, e gevred ar vro. Kêrbenn Botswana, Gaborone, ha Lobatse zo en distrig South-East met meret int gant o c'huzul-kêr ha n'eo ket gant ar c'huzul-distrig.
Bridgetown (Skos Nevez)
Ur pennad Bridgetown (disheñvelout) zo ivez.
Bridgetown zo ur gêr e kontelezh Annapolis e Skos Nevez, e Kanada. Ur 1000 a dud zo o chom eno. Ur statud "tolead digenvez" he deus, da lavaret eo n'eo ket savet e "kumun" en un doare ofisiel.
Mikmaked zo bet o chom eno, hag Akadianed ivez, a-raok ma voent argaset gant ar Saozon.
Gevellet eo gant Bridgetown, kêr-benn Barbados.
Bidonì
Bidonì zo ur gumun eus Proviñs Oristano en enez Sardigna.
John Morris-Jones
John Morris-Jones (17 Here 1864 – 16 Ebrel 1929) a oa ur skolveuriad, yezhadurour ha barzh kembraek.
E labour
Labourat a reas da reiñ ur stumm unvanoc'h, standartoc'h d'ar yezhadur kembraek ha d'ar reizhskrivadur. Embann a reas Welsh Orthography (1893) hag A Welsh Grammar, Historical and Comparative: phonology and accidence (1913), levrioù hag voe degemeret mat e Kembre hag a sikouras uhelaat statud ar c'hembraeg er vro. Gantañ e voe savet ha renet ar gelaouenn lennegel Y Beirniad, embannet etre 1911 ha 1919.
Asambles gant John Rhŷs e adembannas levrioù kembraek klasel, evel Llyfr yr Ancr (1894) ha dreist-holl Gweledigaethau'r Bardd Cwsg gant Ellis Wynne.
Ne voe embannet nemet un dastumad barzhonegoù gantañ, Caniadau (1907), met bras e voe e vrud en e amzer. E-touez barzhonegoù brudetañ an dastumad-se emañ Cân i Famon, Cymru Fu: Cymru Fydd ha troidigezhioù diwar barzhonegoù e yezhoù all, gant Heinrich Heine hag Omar C'hayyam.
Paul de Geslin
Paul de Geslin (Paul Alexandre de Geslin de Kersolon), ganet d'ar 27 Meurzh 1817 e Roazhon ha marvet d'an 28 Du 1888 e Versailles, oa beleg ha skrivagner.
Skrivet en deus ingal evit kazetenn e dad, L'Ouvrier, a gaver kalz skridoù tennet anezhi ha troet e brezhoneg e-barzh Feiz ha Breiz.
Pennskridaozer ar gazetenn sizhuniek Le Clocher e voe.
Brotogeris
Brotogeris a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1825 gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Eizh spesad a ya d'ober ar genad :
Pyrrhura
Pyrrhura a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1856 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).
Bretagne Info
Abaoe penn-kentañ ar bloavezhioù 2010 eo bet adkemeret an titl Breizh Info gant ul lec'hienn gelaouiñ all, e galleg ivez, anvet Breizh-info.com hag a zo kaset war-raok gant an tu-dehoù pellañ. Evit displegañ an diforc'h etre an daou vedia en doa embannet Charlie Grall al levr gallek Breizh Info et l'imposture de l'extrême-droite,.
Republik Sina (1912-1949)
Republik Sina (sinaeg : 中華民國, pinyin : Zhōnghuá Mínguó) a oa ur stad e reter Azia war douaroù kevandirel Sina etre 1912 ha 1949. Savet e oa bet ar Stad-se e miz Genver 1912 goude Reveulzi Xinhai, en devoa roet lamm d'an dierniezh Qing, tiegezh impalaeriel ziwezhañ Sina. Ar gouarnamant a oa skampet kuit da d-Taipei e 1949, ur wech trec'het garv ar C'huomintang e fin Brezel diabarzh Sina. Kentañ prezidant Republik Sina, Sun Yat-sen, a oa chomet un tammig amzer e penn ar vro a-raok lezel ar galloud gant Yuan Shikai, penn bras Lu Beiyang. E strollad, renet gant Song Jiaoren a oa bet trec'h e-pad dilennadegoù parlamantel Kerzu 1912. Song Jiaoren a oa bet lazhet nebeut amzer war-lerc'h hag ar gouarnamant a oa bet e dalc'h Lu Beiyang gant Yuan Shikai e penn an traoù. Etre fin 1915 ha penn-kentañ 1916, Yuan Shikai en doa klasket adsevel ar vonarkiezh met rediet e voe da reiñ e zilez abalamour da enebiezh kreñv ar bobl. Ur wech marvet Yuan Shikai e 1916, izili luskadoù el Lu Beiyang a grogas da vezañ dieupoc'h-dieupañ diouzh ofiserien al lu. Ouhzpenn klask dont da vezañ dieub e enebjont etreze dre emgannoù. El lajad amzer-se e oa aet gouarnamant Beiyang war wanaat dre un adsavidigezh eus an Dierniezh Qing.
E 1921, ar C'huomintang (KMT), gant Sun Yat-sen e penn ar strollad, a save ur gouarnamant enebet e kêr Canton, e Proviñs Canton, asambles gant ur strollad nevez o tiwanañ, Strollad Komunour Sina. Ekonomiezh Norzh Sina, gant tailhoù uhel spontus evit reiñ harp d'ar vistri brezel, a gouezhe en he foull etre 1927 ha 1928. Ar Jeneral Tchang Kai-chek, deuet da vezañ penn ar KMT goude marv Sun Yat-sen, en devoa roet lañs da Aloubadeg an Norzh e 1926 evit flastrañ gouarnamant Beiyang, ar pezh a voe echuet e 1928. E miz Ebrel 1927, Tchang a save ur gouarnamant broadelour e Nanjing, hag a lazhadege komunourien Shanghai. Ar strollad komunour sinaat a voe rediet neuze da vont gant hent ur guerrilla, kroget e oa Brezel diabarzh Sina.
Caerwedros
Caerwedros zo ur c'hombod krennamzerel e kreisteiz Rouantelezh Ceredigion, war aod Bae Ceredigion.
Gant Mebwynion, Gwynionydd hag Is Coed ez ae d'ober kantrev Is Aeron.
En hanternoz e oa kombod Anhuniog, e kantrev Uwch Aeron. Er reter e oa kombod Mebwynion. Er c'hreisteiz e oa kombodoù Gwynionydd hag Is Coed.
E Llwyndafydd marteze e oa kêr-benn gentañ ar c'hombod. Diwezhatoc'h e voe aloubet gant an Normaned ha savet e voe Kastell Caerwedros, e-tal Llwyndafydd, gant ar baron norman Richard de Clare, e 1110.
Marzhin IV
Marzhin IV (e latin: Martinus IV), Simon de Brion e anv-tiegezh, ganet etre 1210 ha 1220 ha marvet d'an, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'an.
Rouedad Aodoù an Hanternoz
Rouedad Aodoù an Hanternoz a oa ur rouedad 19 hent-houarn en departamant, en Breeizh, dezho 452 km en holl. Brudet e oa ar pontoù savet gant an ijinour Louis Harel de la Noë.
Philippe-Emmanuel de Lorraine
Philippe-Emmanuel de Lorraine, dug Mercœur, gouarnour Breizh adalek 1582
Buhez
Dimezet e oa bet da Marie, merc'h nemeti Sebastien de Luxembourg, dug Penteür.
Anvet e voe nepell goude da c'houarnour Breizh.
Aet e oa da Anaon e Nürnberg d'an 19 a viz C'hwevrer 1602.
Río Salado (Loa)
Ar Río Salado zo un adstêr d'ar Río Loa, e norzh Chile, er rannvro Antofagasta.
Philippe-Emmanuel de Lorraine
Brezel ar Re Unanet
Kenderv e oa d'ar re de Guise.
Río Salado (Loa)
Eieniñ a ra tost da harzoù Bolivia. Kemberiñ a ra el Loa, tost da gêr Chiu Chiu.
Philippe-Emmanuel de Lorraine
Brezel ar Re Unanet
Goude ma oa bet drouklazhet Henri de Lorraine, dug Guise, Mercoeur a gemeras penn ar Re Unanet e Breizh. Emglev e reas gant roue Spagn. Digeriñ e reas porzh ar Blavezh dezho.
Sinañ a reas un arsav gant Herri IV e 1595, hag ar peoc'h e 1598.
Mont e reas er bloaz 1601 da vro Hungaria evit kemer penn arme Rodolf II, taget gant an Durked. Berzh en doa graet eno. Mervel a reas en ur zont en-dro, e Nürnberg, e 1602.
Albert Uderzo
Albert Uderzo, anv-pluenn Alberto Aleandro Uderzo, ganet d'ar 25 a viz Ebrel 1927 e Fismes (Marne) hag aet da Anaon d'ar 24 a viz Meurzh 2020 en Neuilly-sur-Seine (Hauts-de-Seine), a oa un aozour bannoù-treset italian deuet da vezañ gall e 1934.
Oria
Oria zo un anv-lec'h e meur a vro.
Tolosa (Gipuzkoa)
thumb|Sede pelec'h emañ Tolosa e [[Gipuzkoa.]] thumb|Gwel eus Tolosa
Tolosa zo ur gêr e Gipuzkoa, en Euskal Herria, war lez ar stêr Oria.
Busachi
Busachi  zo ur gumun eus Proviñs Oristano en enez Sardigna.
Radeberger Exportbierbrauerei
Radeberger Exportbierbrauerei a zo un embregerezh bresañ bier e Radeberg, nepell diouzh Dresden, en Alamagn. Krouet e voe e 1872 gant an anv „Zum Bergkeller“. A-fet gwerzhañ ez eo 9vet breserezh Alamagn.
E-pad ur pennad e voe breserezh roue Saks. Breserezh kentañ Alamagn ma voe breset bier pils nemetken e voe. E 1885 e voe kemmet an anv hag e teuas da vezañ Radeberger Exportbierbrauerei. Er memes bloavezh e voe kroget gwerzhañ e diavaez Alamagn. E dibenn ar bloavezhioù 1880 e kreskas ar produiñ betek tizhout 300 000 kasedad ar bloaz. E 1887 e voe lakaet ar bier Radeberger Pilsner da "Kanzler-Bräu" gant Otto von Bismarck. E 1905 e teuas Radeberger Pilsner da vezañ evaj karetañ roue Saks, Friedrich August III e anv. Er memes bloavezh e voe kroget gant ar gwerzhañ e SUA hag e Kanada.
E 1946 e voe perc'hennet an embregerezh gant gouarnamant DDR. E 1954 e voe ezporzhet bier er bed a-bezh. E 1990 e voe prenet gant Binding Brauerei ha modernaet e voe an embregerezh. E 1994 e voe kresket ar produiñ da dizhout 1 milion a hektolitrad ar bloaz. E 2004 e voe prenet an embregerezh gant Oetker Gruppey. E 2001 e voe produet 1 966 000 hektolitrad bier, ha 1 871 000 hektolitrad e 2004. Abaoe 1992 ez eus bet krouet ur c'henemglev gant Semperoper Dresden. Bier karetañ an dudenn Charlie Harper er stirad skinwel Two and a Half Men eo. War a lenner e plije kalz Radeberger Pilsner da Vladimir Poutin pa laboure evit KGB e Dresden er bloavezhioù 1980.
Bonarcado
Bonarcado zo ur gumun eus Proviñs Oristano en enez Sardigna.
Psittacara
Psittacara a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1825 gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Unnek spesad a ya d'ober ar genad :
Río Salado
Río Salado zo un anv roet d'un toullad mat a stêrioù er broioù spagnolek.
Rosa Vercellana
Rosa Vercellana (1833 – 1885), anavezet evel ‘Rosina’, hag La Bela Rosin e piemonteg, a oa serc'h ha goude pried d'ar roue Vittorio Emanuele II, roue Italia. Anvet e voe da gontez Mirafiori ha Fontanafredda, met ne voe ket rouanez Italia.
He buhez
Ganet e oa e Nice, a oa e Rouantelezh Sardinia neuze, ha merc'h yaouankañ Giovanni Battista Vercellana hag e bried Teresa Griglio e oa. Pa voe badezet, pevar deiz goude he ganedigezh, e voe anvet Maria Rosa Teresa Aloisia. undefined
He zad, eus Moncalvo e Proviñs Asti, a oa bet douger-banniel e Gward an impalaer Napoleone Buonaparte. Goude dibenn amzervez Buonaparte e voe anvet da ofiser e Gwarded ar Roue ha gourc'hemenn a eure ar bagad soudarded e kastell Racconigi e 1847; eno e teue ar roue da chaseal. Eno ivez eo e teuas Rosa, ur plac'hig 14 vloaz anezhi, a veve er c'hastell gant he zud, d'ober anaoudegezh gant ar priñs Vittorio Emanuele II. . Serc'h e voe dezhañ ha daou vugel he doe: Cholori bras a voe e 1849 pa voe kurunennet Vittorio Emanuele II evel roue Sardinia. Pa varvas pried ar roue e 1855 e kredas ar oue envel Rosa da GontezMirafiori ha Fontanafredda dre un dekred roueel eus 1858. Gantaén ivez e voe anavezet o daou vugel, a voe roet dezho an anv-tiegezh Guerrieri. ,
Kópavogur
Eil kêr Island eo Kópavogur (distaget [ˈkʰoːupavɔɣʏr̥] en islandeg), gant 37 959 annezad e 2020. E rannvro ar gêr-benn emañ, er su da Reykjavík. Talvezout a ra he anv « bae ar reuniged vihan ». Bevennet eo er c'hornôg gant ur fiord hag er reter gant al lenn Ellíðavatn. Savadur uhelañ ar vro, an tour Smáratorg, zo e kreiz-kêr. Kreizenn-genwerzh vrasañ ar vro zo ivez.
Istor
Emgav Kópavogur e 1662 en doe skoulmet gougorfidigezh Island ouzh Rouantelezh Danmark ha Norvegia. Sinet e voe an teuliad en anv ar bobl gant an eskob Brynjólfur Sveinsson hag ar gwiraour Árni Oddsson.
Rosa Vercellana
He buhez
Victor Emanuel a varvas daou viz goude al lid. Rosa Vercellana a vevas eizh vloaz c'hoazh, hag a varvas d'ar 26 a viz Kerzu 1885.
Tadasuni
Tadasuni zo ur gumun eus Proviñs Oristano en enez Sardigna.
Boroneddu
Boroneddu zo ur gumun eus Proviñs Oristano en enez Sardigna.
Norte grande Chile
An Norte grande zo unan eus ar pemp rannvro naturel e Chile.
Douaroniezh
En Norte grande emañ rannvro Arica ha Parinacota, Tarapacá, Antofagasta hag hanterenn norzh Atacama, hag ivez an inizi Desventuradas a zo stag ouzh rannvro Valparaíso.
Gouezlec'hel eo an hin, hag eno emañ gouelec'h krasañ ar blanedenn Douar, dezerzh Atacama, altiplano an Andoù, ouzhpenn Cordillera an Aod ha Cordillera an Andoù.
Bevennet eo en norzh gant Perou, er reter gant Bolivia hag Arc'hantina, er c'hornôg gant ar Meurvor Habask, hag er su gant ar stêr Río Copiapó, ma krog an Norte Chico, eil rann ar zona norte de Chile. Tri forzh a bouez zo er rannvro: Arica, Iquique hag Antofagasta, a zo, war un dro gant Calama, pennañ tolpadoù-kêr ar c'hornad.
Sed amañ ar c'hêrioù brasañ :
The Mighty Avengers
Istor an embann
Kinniget e voe ar skipialh evit ar wech kentañ e The Mighty Avengers #1 (miz Mae 2007), senario gant Brian Michael Bendis ha livañ gant Frank Cho. E penn ar skipailh emañ Ms. Marvel, hag ennañ e kaver Iron Man, The Wasp, Wonder Man, Ares, Sentry ha Black Widow.
Raktreset e oa bet e vefe embannet The Mighty Avengers da vont asambles gant New Avengers : eskemmoù tudennoù ha darvoudoù boutin gwelet dre veur a savboent. Met an treser Cho a zilezas ar raktres goude bezañ treset c'hwec'h niverenn hag ur golo ouzhpenn. Mark Bagley a reas an tresadennoù en niverennoù #7-11 (penn-kentañ miz Meurzh – dibenn miz Mae 2008).
Paouezet e voe an embann gant The Mighty Avengers #36 (miz Ebrel 2010), pa oa fin prantad Siege.
São Filipe
São Filipe zo un anv-lec'h portugalek, diwar an anv-badez Filipe, anv daou sant katolik.
Daou sant
São Filipe eo anv portugalek ordinal daou sant:
Hen
Hen, kozh, zo ur ger hag a gaver e lec'hanvadurezh Breizh ha Kembre.
Nikolaz III
Nikolaz III (e latin: Nicolaus III), Giovanni Gaetano Orsini e anv-tiegezh, ganet etre 1210 ha 1220 e Roma ha marvet d'an kostez Viterbo, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'ar.
Hen
Anv meur a lec'h eo Le Hindré e Breizh-Uhel, diwar Hendre.
Traoù all
Ouzhpenn-se en e gaver e gerioù a denn
-d'an istor
-d'ar yezhoù
Adrian V
Adrian V (e latin: Hadrianus V), Ottobono de' Fieschi e anv-tiegezh, ganet tro 1205 e Genova ha marvet d'an, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'an.
Mercœur (Corrèze)
Mercœur, pe Mercuèr en okitaneg, zo ur gumun eus Bro-C'hall, e departamant Corrèze, en arondisamant Tulle, ha pennlec'h kanton.
Poblañs
1000 annezad e 1863, 441 e 1968.
Ardamezioù
En glazur e leon en argant e trizek bezantenn ouzh c'hourem; e gab en aour karget gant teir rodig-kentr en sabel
Istor
Roet he deus e anv d'un tiegezh brudet adalek an XIvet kantved. Kemesket gant tiegezh Bourbon.
Diberc'hennet digan konestabl Bourbon gant Fañch Iñ, ha roet da Antoine de Lorraine, en devoa dimezet da Renée de Bourbon (eil c'hoar ar c'honestabl).
Savet dugelezh gant Charlez IX evit Nicolas de Lorraine, mab Antoine, e 1569.
E 1789, priñs de Conti e oa aotrou al lec'h.
Pionus
Pionus a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1832 gant al loenoniour alaman Johann Georg Wagler (1800-1832).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Eizh spesad a ya d'ober ar genad :
Digraostiñ
Digraostiñ a zo pasat mic'hi eus ar c'horzailhennoù-aer traoñ (ar pegnad pe an treuz-gouzoug) a c'hell bezañ tufet pa vezer klañv-bras.
Saks-Izel
Niedersachsen, pe Saks-Izel e brezhoneg, a zo unan eus länder gwalarn Alamagn. Savet eo bet e 1946, ha klotañ a ra gant lodenn gornôk Saks istorel. Hannover eo ar gêrbenn.
Sassocorvaro Auditore
Sassocorvaro Auditore zo ur gumun en Italia, e Proviñs Pesaro e Urbino er rannvro Marche. Savet e oa bet d'an 1 a viz Genver 2019 diwar gendeuziñ an div gumun Sassocorvaro hag Auditore.
Saks-Izel
Tiriad
47 438 km² eo gorread al land, gant-se ez eo an eil brasañ goude Bavaria. En hanternoz dezhañ emañ Mor an Hanternoz ha Schleswig-Holstein, Mecklenburg-Pomerania ar C'hornaoueg ha Saks-Anhalt er reter, Hessen ha Thüringen er su, ha Nordrhein-Westfalen hag an Izelvroioù er c'hornôg.
Kêrioù pennañ :
Div enezennad a zo ivez : Land Bremen eo.
Istor
A-viskoazh eo bet aloubet an tiriad gant pobloù german. Bro orin ar Saksoned eo ivez, sed orin anv al Land. E Kalkriese e vije c'hoarvezet emgann Teutoburg ma paouezas emastenn ar Romaned war-du an hanternoz. Eno eo o dije armeoù Arminius flastret lejionoù roman Varus er bloavezh 9. Hervez tud all e vije lec'h emgann Pontes longi (er bloavezh 15).
Pa voe kendalc'h Vienna e voe divizet leuskel peder stad dizalc'h gant Saks-Izel : rouantelezh Hannover, dugelezh Oldenburg, dugelezh Braunschweig-Lüneburg ha priñselezh Schaumburg-Lippe.
Goude ar brezel etre Prusia hag Aostria e 1866 e voe aloubet ha staget rouantelezh Hannover ouzh Prusia, hag ur broviñs e teuas da vezañ. E 1922 e voe staget kontelezh Pyrmont, hag a oa perc'hennet gant priñselezh Waldeck betek-henn. E 1937 e voe eskemmet un nebeud proviñsoù etre Hamburg ha proviñs Hannover : Cuxhaven a voe lakaet e proviñs Hannover, ha roet e voe kêr Harburg da Hamburg. E 1941 e voe kememt an harzoù etre Braunschweig ha Hannover. Pa voe aloubet Alamagn goude an Eil Brezel-Bed e voe cheñchet an traoù c'hoazh : kêrioù eus ar reter ha kanton Neuhaus a chomas e diavaez an tiriad meret gant ar Vreizhveuriz. Kêrioù ar reter a voe lakaet er Saks-Anhalt, ha kanton Neuhaus a voe staget ouzh Mecklenburg-Pomerania ar C'hornaoueg. Arondisamant kontelezh Schaumburg, hag a oa ul lodenn eus proviñs Hessen-Nassau, a voe staget ouzh proviñs Hannover.
E 1946 e voe staget proviñs Hannover ouzh Länder Braunschweig, Oldenburg ha Schaumburg-Lippe gant ar Saozon, ha savet e voe Saks-Izel evel-se.
D'an 13 a viz Ebrel 1951 e voe embannet bonreizh da c'hortoz Saks-Izel ha d'ar 1añ a viz Mae 1951 e voe lakaet da dalvezout.
Poblañs
7,5 million a dud a zo e Saks-Izel. 93 % anezho a gomz alamaneg. Ur rannyezh anvet Plattdeutsch a vez komzet war ar maezioù e norzh Saks-Izel. Daou vil den a gomz ivez frizeg ar reter (seeltersk). En arondisamant Cloppenburg (e gwalarn Saks-Izel) emaint o chom, nepell diouzh harzoù an Izelvroioù.
Melestradur an tiriad
El Land e kaver :
736 kumun a zo strollet e 140 kanton (Samtgemeinden) ma vez aozet ar melestradur. Er 287 kumun all ez eus ur melestradur kumun. (Einheitsgemeinden). D'ar 1añ a viz Genver 2005 e voe divodet pevar distrig : hini Braunschweig, hini Hannover, hini Lüneburg ha hini Weser-Ems.
Arondisamantoù (Landkreise) ha kêrioù-arondisamantoù (kreisfreie Städte)
Rannvro Hannover (statud ispisial):
37 arondisamant (Landkreise) Saks-Izel:
8 kêr-arrondisamant (kreisfreie Städte) Saks-Izel:
Atlanta
Atlanta eo kêr-benn ha kêr vrasañ stad Georgia er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 420 003 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Atlanta en ur mod ofisiel e 1837.
Douger-nijerezioù Charles de Gaulle
Ar Charles de Gaulle zo un douger nijerezioù nukleel.
Savet eo bet e Brest. Urzhiadet eo bet gant gouarnamant Frañs d'an 7 a viz C'hwevrer 1986.
Armet eo bet d'an 28 a viz Gwengolo 2000. Implijet eo bet evit ar wech kentañ d'an 18 a viz Mae 2001, evit ur bleustradeg "Trident d'or" a-gevret gant Italia.
Bremañ e c'hell ar Charles de Gaulle kas gantañ 40 aerlestr : 30 nijerez hemolc'h Rafale Marine F3, 2 nijerez anavezadenniñ E-2C Hawkeye, 2 viñsaskell Caïman Marine (ISR & RESCO), 1 viñsaskell AS565 Panther ISR ha 2 viñsaskell AS365F Dauphin Pedro.
Peseurt armadur zo e-barzh ?
Seiichi Itō
Seiichi Itō (伊藤 整一, Itō Seiichi), ganet d'ar 26 a viz Gouhere 1890 hag aet da Anaon d'ar 7 a viz Ebrel 1945, a oa un amiral e Lu Impalaeriezh Japan ha penn ofiser an nerzh lu tro-dro d'al lestr-brezel Yamato evit e gefridi diwezhañ e fin an Eil Brezel-bed. Marvet eo en ur chom war vourzh ar Yamato pa'z eas ar vag d'ar strad.
Itō a voe beziet gant ar garg a amiral. Dek devezh goude marv Itō eo e vab hag a zo marvet en un dagadenn kamikaze nepell diouzh Okinawa.
Runoù
Ar runoù eo al lizherennoù a vez implijet el lizherennegoù runek. Implijet e oa ar re–mañ evit skrivañ ar yezhoù germanek a-raok na zigemerfent al lizherenneg latin. Tost a-walc’h eo al lizherennegoù runek an eil diouzh eben. Futhark pe fuþark a vez graet eus re Skandinavia. Henfuthak evit ar re goshañ ha Futhark diwezhañ adalek 9 vet kantved. Un anv a zeu diwar 6 lizherenn gentañ o lizherenneg F U þ A R ha K. Futhorc a vez graet eus al lizherenneg angl ha saoz. Emdroet e oa da heul ar cheñchamantoù a oa bet graet evit lakaat al lizherennoù-se da glotañ gant an Hensaozneg. Runoniezh pe runologiezh a vez graet eus studi al lizherennoù runek, an enskrivadurioù runek, ar mein engravet gant runoù, hag o istor. Ur rann eus ar yezhoniezh c’hermanek eo ar runoniezh.
Istor hag implij
War-dro 150 vloaz kent J.K. e kaver roud eus ar runoù kentañ. Tamm ha tamm e voe kemeret o flas gant lizherennoù latin dre ma voe degemeret ar relijion gristen gant ar sevenadurioù a rae ganto, war dro 700 vloaz G.J.K. e-kreiz Europa ha war-dro 1100 vloaz G.J.K. en Hanternoz Europa. Kendalc'het e voe d'ober gant runoù en Hanternoz Europa e degouezhioù ispisial. Betek an 20 vet Kantved e voe implijet runoù evit kinklañ tier war ar maez e Bro Sveden, pe deiziaduriù runek. An teir lizherenneg runeg brudetañ eo ar Runoù Henfuthark (war-dro 150 betek 800 vloaz G.J.K.), ar Runoù Futhorc Angl-ha-Saoz (400 da 1100 G.J.K.) hag ar Runoù Futhark Diwezhañ (800-1100) Rannet eo ar Runoù Futhark Diwezhañ etre ar Runoù Skourr Hir (pe Danat met implijet e vezent ivez e Norweg ha Sveden), ar Runoù Skourr Berr pe Runoù Rök (Runoù Svedat-Norwegat a reer diouto ivez met implijet e vezent ivez e Bro Danmark.) hag ar Runoù Stavesyle pe Runoù Hälsinge. Diwezhatoc'h e kaver c'hoazh Runoù ar Grennamzer (1100 -1500) ha Runoù Damekarliat (1500 - 1800) Ne ouezer ket dre just eus pelec'h e teu al lizherenneg runek. Levezonet eo bet gant lizherennegoù all moarvat. Meur a lizherenn a gaver er Runoù Henfuthark a denn da lizherennoù latin. Tennañ a reont ivez ouzh al lizherennoù a veze implijet etre ar 5vet hag 1añ kantved K.J.K. en Hantenoz Italia.
An Orin
Diwar lizherennegoù kozh Italia e oa bet ijinet ar runoù met n'eo ket sklaer diwar peseurt hini e oa er penn kentañ. N'eo ket sklaer kenebeut peseurt arouezioù zo bet ijinet penn da benn pe hag eñ ez eus diouto zoken. Sklaer eo koulskoude e oa bet ijinet ar runoù da heul an darempredoù sevenadurel etre ar pobloù Germanek ha re Italia. Mont a rae alies ar C'hermaned da c'hoprsoudarded en armeoù Roma etre ar 1añ kantved K.J.K. hag ar 5vet kantved G.J.K. Krouet e oa bet da vat ar Runoù Henfuthark e penn kentañ ar 5vet kantved evel ma tiskouez Maen Kylver. Alies a-walc'h e vez kredet eo diwar lizherenneg Raetek Bolzano e oa bet savet ar runoù. N'eus nemet 5 Run Henfuthark na adkaver ket e stumm pe stumm dindan lizherenneg Bolzano. Klaskerien Skandinavat 'zo a soñj dezho avat e vijent bet savet kentoc'h diwar al lizherenneg latin. Tud all a welfe o orin o tont diouzh lizherenneg Hanternoz Etruska dre ma kaver an anv germaneg Harigast skrivet gant lizherennoù etruskat ouzh tokarn Negau, ken kozh hag an Eil kanved K.J.K.
Hud ha diouganoù
E Barzhonegoù hennorseg Hàvamàl e veneger e vefe gant ar runoù ar galloud da zegas un den marv da vev. En ur barzhoneg e teu ur strobinell hud gant an doue Odin.
Ar runoù enskrivet ouzh ar pezhioù kentañ bet kavet a roe anv an artizan, pe hini ar perc'henn. A-wechoù e chomont kevrinus avat. Diwar-se e c'heller soñjal e oa ouzhpenn un doare skrivañ eus ar runoù kentañ, arouezioù hud a vije bet diouto bet implijet e tilsamoù. Lod a lar e vijent bet implijet gant diouganerien. N'eus netra o prouiñ avat e vijent bet implijet en doare-se. An anv « run », kar d'ar ger keltiek « rin » a dalvez « kuzh », « kevrinus », « misterius »,. Ar wrizienn-mañ a gaver er ger Brezhoneg « kevrin ». An dra-mañ a rofe da grediñ e oa un implij kuzh gant ar runoù, pe da nebeutañ ne oant implijet nemet gant un nebeud tud desket. An diouer a ouiziegezh istorel war implij ar runoù n'eus ket miret ouzh skrivagnerien 'zo da adsevel doareoù diouganiñ diwar an nebeut fedoù a zo anavezet. Diazezet int kamm digamm war anvioù runoù adsavet ha levezonioù diavaez.
An implij er Grennamzer
Pa emdroas an Henc'hermaneg evit reiñ yezhoù disheñvel e krogas da cheñch anvioù ar runoù hag ar sonioù e oant sañset treuzskrivañ. Pep sevenadur a grogas da sevel runoù nevez, da gemm o anvioù, pe da zilezel runoù 'zo a-benn klotañ gant emdroadur e yezh. Runoù a-ziforc'h evit treuzskrivañ diftongennoù a gaver er runoù futhorc Angl-ha-saoz da skouer. Souezhus-tre eo avat ne vije nemet 16 run er Futhark Diwezhañ pa oa 24 run en Henfuthark. E-kerz 600 vloaz e oa aet war binvidikaat niver ar fonemoù implijet er yezhoù Germaneg an Hanternoz koulskoude ha war un dro e oa aet war baouraat ar sinoù implijet evit treuzskrivañ ar yezhoù-se. Ar c'hensonennoù mouezhiet ha divouezh a zeuas da vezañ skrivet dindan arouezioù heñvel da skouer. Adalek ar bloaz 1110 e krogas da cheñch avat ha runoù nevez a voe savet er Grennamzer evit klotañ gant emdroadur fonemoù ar yezh. Lod eus ar c'havadennoù diwezhañ a oa ouzh monumantoù lec'h ma oa enskrivadurioù o reiñ ton d'ar re varv evitañ oberoù meur bet kaset da benn gante.E-pad pell e oa bet soñjet e oa pal pennañ ar runoù lezel enskrivadurioù war an ton bras ha miret e oa o implij evit tud a renk uhel er gevredigezh. Er bloavezhioù 1950 e vo adkavet 600 enskrivadur e Bergen, Enskrivadurioù Bryngen. Ouzh bizhier koad pe eskern e oant engravet alies hag aze e oa kavet skridoù buhez ar pemdez, pedennoù (e latin alies), kemennadennoù, lizhiri prevez, lizhiri aferioù, skridoù a-bep seurt, gerioù gros enno a-wechoù. Diwar-se e soñjer bremañ e veze implijet ar runoù war ar pemdez ha gant an holl dud, e-kerz ar c'hantvedoù diwezhañ da nebeutañ. E dibenn ar Grennamzer e veze implijet runoù ouzh deiziadurioù engravet ouzh tammoù koad e Bro Sveden pe Estonia. Mein, runoù engravet outo zo bet adkavet en Amerika an Hanternoz ivez met n'eo ket prouet da vat e vefent gwir roudoù bet lezet aze gant ar Vikinged e-kerz ar Grennamzer
Runoù Henfuthark (Eil da 5vet kantved)
Implijet e oa an Henfuthark evit skrivañ an Henc'hermaneg. 24 run a oa a ranner etre tri strollad eizh. Pep strollad a vez graet ætt dioutañ (koskor). Ar skrid koshañ o tiskouez ar 24 run Henfuthark a zo bet engravet 400 bloaz G.J.K. ouzh maen Kylver e Gotland e Bro Sveden. Setu ar 24 run Henfuthark:
Un anv a oa gant pep run moarvat, dibabet e oa evit diskouez son ar run. Ne anavezer ket da vat anvioù ar runoù Henfuthark. Adsavet zo bet anvioù en Henc'hermaneg diazezet war anvioù runoù nevesoc'h bet adkaver e barzhonegoù pe anvioù lizherennoù o klotañ el lizherenneg Gotek. Setu amañ anvioù ar 24 run-se ar steredennig a ziskouez ne c'heller ket bezañ sur eus an anv.
f *Fehu Pinvidigezh, chatal
u *ūruz : Ejen
þ *þurisaz :An doue Thor, ar ramz
a *ansuz :Unan eus an doueed Æsir
r *raidō :Troiad, beaj
k *kaunan :Gor ?
g || *gebō :Prof
w *wunjō :Levenez
h *hagalaz :Kazac’h
n *naudiz :Ezhomm
i *īsaz :Skorn
j *jēra :Bloavezh mat, Eost
Belforte all'Isauro
Belforte all'Isauro zo ur gumun en Italia, e Proviñs Pesaro e Urbino er rannvro Marche.
Runoù
Runoù Henfuthark (Eil da 5vet kantved)
ï*ī(h)waz/*ei(h)waz : Gwezenn-Ivin
Ville
Ville zo ur ger romanek evit « kêr », hag a zeu eus al latin villa ("domani gounezel", aet da "palez war ar maez"). Stank eo e implij, koulz evel rakger hag evel lostger, da sevel anvioù-lec'h kenkoulz er broioù gallek hag er broioù saoznek, lec'h ma kaver al lostger -town ha -ton ivez.
Monumantoù peoc'hgar
Kalz monumantoù d'ar re varv zo bet savet goude ar brezelioù, un darnig anezho a zo peoc'hgar. Peurvuiañ e lavarer eo peoc'hgar ar monumantoù a ziskouez bezañ a-enep ar brezel.
Ville
Stank eo al lostger -ville en anvioù-lec'h Normandi dreist-holl, abalamour d'ar boaz o doa ar Vikinged da envel o domanioù gant anv un den + villa, da skouer Thorulf-villa hag a roas Trouville e normaneg. Gant aloubidigezh Breizh-Veur gant Gwilherm II, Dug Normandi en e voe "ezporzhiet" di seurt anvioù (evel anvioù-lec'h hag anvioù-tud). Diwezhatoc'h e vint "ezporzhiet" adarre er c'hentañ impalaerezhioù trevadennel gall ha saoz da Norzhamerika, ha goude en eil Impalaerezhioù trevadennel gall, saoz ha belgiat da Afrika ha da Azia. Se zo kaoz eo ken stank seurt anvioù er bed. Goude an didrevadennerezh e voent cheñchet gant broioù zo nevez-dizalc'h evel Viêt Nam, Republik Demokratel Kongo hag Aljeria. Gant lod all avat e voent kadarnaet, ha reoù nevez a voe krouet zoken, evel Bongoville e Gabon.
Runoù
Runoù Henfuthark (Eil da 5vet kantved)
p *perþ :Gwezenn-ber ??
Monte Cerignone
Monte Cerignone zo ur gumun en Italia, e Proviñs Pesaro e Urbino er rannvro Marche.
San Francisco de Chiu Chiu
San Francisco de Chiu Chiu, pe Chiu Chiu, zo ur gêriadenn un 30 km er biz da gêr Calama, e norzh Chile, e proviñs El Loa, er rannvro Antofagasta. War an uhel emañ, 2 525 m a-us da live ar mor, nepell diouzh kember ar stêrioù Loa ha Salado.
Iliz San Francisco de Chiu Chiu, savet er, zo ur monumant a bouez.
Runoù
Runoù Henfuthark (Eil da 5vet kantved)
z *algiz :Karv-meur?
s *sōwilō :Heol
t *tīwaz/*teiwaz :Doue Tiwaz
b *berkanan :Gwezenn bezv
e *ehwaz :Marc’h
m *mannaz :Den
l *laguz :Dour, lenn
ŋ *ingwaz :Doue Ingwaz
o *ōþila-/*ōþala- :Herezh, douaroù
d *dagaz :Deiz
Runoù Angl-ha-Saoz (5vet da 9vet kantved)
Astennet e voe bet al lizherenneg Futhorc da 29 run, 33 diwezhatoc'h zoken. Implijet e voent moarvat adalek ar Vvet kantved betek an 9 vet kantved. Meur a deorienn a gaver diwar-benn orin ar runoù Angl-ha-Saoz. Hervez unan anezho e vefent bet savet e Bro Friz ha kaset da Vro-Saoz da c'houde. Tud all a lar eo ar Vikinged o dije degaset ar runoù da Vro-Saoz, aze e vijent bet kemmet dindan runoù Futhorc ha kaset da Vro Friz goude-se. An div deorienn o deus poentoù gwan ha ret e vefe kavadennoù arkeologel nevez evit prouiñ hini pe hini.. Runoù Futhorc a zo bet kavet ouzh ur gontell eus an 9vet kantved bet adkavet er Stêr Tavoez e 1957, ouzh Kroaz Ruthwell e Bro Skos pe ouzh dornskridoù kozh (Codex Wien, barzhonegoù Otho B.).
Ville
Gerdarzh
Villa rustica e latin a dalveze kement ha "ti war ar maez" ; er Grennamzer e talveze kement hag "atant" ha diwezhatoc'h e voe implijet evit "kêriadenn" ha neuze "kêr".
Runoù
Runoù Marc'homanek (8vet da 9vet kantved)
Un oberenn anvet De Inventione Litterarum, bet adkavet ouzh dornskridoù eus an 8vet ha 9vet kantved o tont eus kreisteiz an Impalaeriezh Karolingat (Alemania, Bavaria) e kaver ur meskaj souezhus a runoù Henfuthark ha runoù Angl-ha-saoz. Sinet eo ar skrid dindan anv Hrabanus Maurus. Hervez an dornskrid e vije bet implijet ar runoù-se gant Marcomanni, quos nos Nordmannos vocamus, Evit-se ez eus bet graet Runoù Mac'homanek diouto. N'eus liamm ebet etrezo ha Rouantelezh germanat Marc'homania da vare ar Romaned avat. Soñjal a reer kentoc'h e vije bet klasket gant Gouizieien Karolingat diazezañ runoù evit an holl lizherennoù latin. Meneget eo bet ar runoù-se gant Wilhelm Grimm e 1821 (Ueber deutsche Runen, chapter 18, pp. 149–159).
Ville
Lec'hioù
E meur a vro Kantadoù a gumunioù gall a echu pe a grog o anv dre -ville, ha kalzig anezho e Normandi abalamour da orin norsek an anvioù-lec'h ; setu amañ un daou c'hant bennak anezho : Meur a gant anv a zo :
Runoù
Runoù Futhark Diwezhañ (9vet -11vet kantved)
Er Runoù Futhark Diwezhañ pe Futhark Skandinavia n'eus bet dalc'het nemet 16 run diwar ar 24 run a oa en Henfuthark. Klotañ a ra ar cheñchamant-se gant an Henc'hermaneg oc'h emdreiñ da Norseg. Kavet e vezont e Skandinavia hag en un nebeud trevadennoù Viking. Implijet eo bet ar runoù-se adalek an 9 vet kantved betek an 11vet kantved. Rannet int etre ar runoù skourr hir (Daneg) hag ar runoù skourr berr (Svedeg ha Norvegeg). Tabut a oa savet diwar an diforc'h etre an daou stumm runoù. Soñjet e vez bremañ peurvuiañ e tenne an difoc'h stummoù d'an implij a veze graet ganto. Ar runoù skourr hir a veze kizellet ouzh mein, ar re skourr berr a veze implijet war ar pemdez evit skridoù prevez pe kemennadennoù engravet ouzh koad.
Runoù ar Grennamzer (12vet -15vet kantved)
Astennet e voe lizherenneg Futhark Diwezhañ e kerz ar Grennamzer evit ma vefe adarre un arouez evit kement fonem a gaver er yezh Hennorseg. Pikoù a voe lakaet ouzh kensonennoù divouezh evit aroueziañ kensonennoù mouezhiet o klotañ ganto, pe ar c'hontroll, kensonennoù mouezhiet kemmet evit aroueziañ kensonennoù divouezh. Runoù nevez a voe ijinet ivez evit rentañ son ar bogalennoù. E-leizh a stummoù runoù disheñvel a gaver en enskrivadurioù ar Grennamzer ha lizherennoù zo evel S, C pe Z a veze implijet alies an eil e-lec'h ar re all. Implijet e voe runoù ar Grennamzer betek ar 15vet kantved. Ar pep brasañ eus an enskrivadurioù runek a gaver d'an deiz hiziv e Bro Norveg a zeu diouzh mare ar Grennamzer. Ar 600 enskrivadur bet kavet e Bergen er bloavezhioù 1950, bet meneget uheloc'h, a ziskouez e voe implijet ar runoù e-kichen ha kichen gant al lizherennoù latin e-pad meur a gantved. Lod eus ar runoù zo skrivet er yezh latin zoken.
Runoù Dalekarliat (16vet -19vet kantved)
Hervez Carl-Gustav Werner e veze kavet e rannvro Dalarna e Bro Sveden ur meskaj runoù ha lizherennoù latin. (Werner 2004,p 7). Runoù Dalekarliat a gaver adalek ar 16vet kantved hag implijet e voent betek an 20 vet kantved. N'eo ket sklaer hag eñ int bet implijet a-viskoazh pe hag eñ eo deut en-dro ar c'hiz e-kerz an 19vet pe an 20vet kantved diwar tud o dije desket ar runoù e levrioù. Implijet e oant dreist-holl evit skrivañ Elfdalieg, ur yezh skandinavek en arvar d'an deiz hiziv ha chomet tost tre diouzh an Hennorseg.
Runoù el lennegezh
Implijet eo bet ar runoù el lennegezh evit klask diazezañ an istor en un doare “gwirion” en istor. Skrivagnerien evel J.R.R. Tolkien, Jules Verne, J.K. Rowling, pe Erik l'Homme o deus bet implijet runoù en o levrioù. Gant J.R.R. Tolkien e voent implijet kalzig e Bilbo an Hobbit da skouer evit skeudenniñ kartenn avanturioù Bilbo, en Aotrou ar Gwalennoù (Lord of the Rings) e kaver runoù ouzh bez Balin e Bro-Voria, ha titouroù e-leizh a gaver war o fenn e stagadennoù ar romant. Gant Runoù e ra Tolkien met saozneg a skriv ganto. Jules Vernes en deus bet graet gant runoù en e levr Beaj e kreiz an Douar. Kregiñ a ra an istor gant un dornskrid kozh e runoù lec'h ma kaver anv eus un toull kevrinus e Bro Island a gas war-zu kreiz an douar. Gant Jules Verne eo al latin avat zo implijet evit ar skrid e runoù. E daou levr e voe meneget ar runoù gant J.K. Rowling. Hermione Grandger unan eus tudennoù pennañ levrioù Harry Potter a studi ar runoù adalek he zrede bloavezh e skolaj Hogwarts. Er seizhvet levr e resev digant ar c'helenner Dumbledore aet da anaon, ur skouerenn e runoù eus The Tales of Beedle the Bard, (Konchennoù ar Barzh Bidel ) .Runoù hud a gaver meneget ivez e Le Livre des Etoiles un dastummad tri levr gant ar skrivagner evit ar re yaouank Erik L'homme. Er serienn skinwel Stargate SG-1 e vez implijet runoù evit skrivañ gant ar ouenn estren-douar Asgard.
Runoù ha Nazied
O vezañ ma oant arouezioù germanek e voe implijet ar runoù gant an nazied. Diwar labourioù Guido von List e oa bet entanet an Nazied gant arouezelezh ar runoù. E rummad runoù a voe distaolet ganto diwezhatoc’h evit degemer ar Runoù Wiligut bet krouet gant runoniour ofisiel an Trede Reich Karl Maria Wiligut. Gant an Nazied e oa graet "Sig" eus ar run o talvezout da S. Ouzh ar walenn a veze douget gant izili an Nazied, an Totenkop Ring (Gwalenn ar Glopenn) e oa engravet meur a run. Daou run "Sig" (e-barzh pep a dric’horn), ur run 'Hagal' (e-barzh ur c’hwec’hkorn), ur run “svastika” (e-barzh ur c’harrez) hag ur run “doubl” (e-barzh ur c’helc’h). Arouezioù evel run Odal a gaver bremañ a-wechoù ouzh bannielloù neonazi e lec'h ar svastika.
Nevezpaganiezh
Meur a stumm Nevezpaganiezh a gaver ha disheñvel e vez o orinoù, Lod diouto a ra gant runoù ha disheñvel e vez an implij a reont diouto. Ur plas a-bouez o deus ar runoù er Baganiezh c'hermanek dre vras hag implijet e vezont e meur a zoare, hag e degouezhioù disheñvel hervez ar strolladom nevezpagan. Lod a ya betek ijinañ posturennoù ha jiminaz germanek pa ra re all gant ar runoù evit o skridoù pe evit an hudouriezh.
Monumantoù peoc'hgar
Peurvuiañ e weler e Breizh monumantoù savet da enoriñ ar re marvet evit Bro-C'hall (mort pour la France) pe pour la patrie, pe zoken, raloc'h avat, evit ar vro, e brezhoneg. War monumant Milizag e lenner : maro er vrezel.
Runoù
Skritur war an Urzhiataer
Lizherennegoù runek a zo degemeret gant an norm Unicode dindan ar bloc'had 16A0–16FF. 81 arouez zo etre tout, 75 lizherenn en o zouez. Un nebeud nodrezhioù (skriturioù) a zegemer an areouezioù-se, nodrezhoù doare krennamzer dreist-holl evel Cardo pe Junicode.
Proviñs Matera
Proviñs Matera a zo ur broviñs en Italia, e rannvro Basilicata, he c’hêr-benn eo Matera.
Francistown
Francistown zo ur gêr eus Botswana, en distrig North-East, e reter ar vro, 400 km er biz d'ar gêrbenn Gaborone ha 90 km diouzh an harzoù gant Zimbabwe.
Savet e voe Francistown e 1897, anvet diwar Daniel Francis, ur c'hlasker-aour saoz. Kreskiñ a reas buan gant donedigezh klaskerien-aour niverus. Hiziv an deiz eo Francistown eil kêr vrasañ Botswana (84 406 annezad e 2001).
Lobatse
Lobatse zo ur gêr eus Botswana, 70 km diouzh Gaborone, en distrig South-East. War-dro 30 000 den zo o chom eno.
Da vare dizalc'hiezh Botswana e 1966 e oa hent teret nemetañ ar vro (5 km) e Lobatse. Savet e oa bet a-ratozh evit gweladenn ar roue saoz, George VI e 1947.
Zoé Berthier
Zoé Berthier (Jean Lander hec'h anv-pluenn), ganet e 1823 ha marvet d'an 31 Gouere 1909 en Oriant, a oa ur skrivagnerez c'hallek.
D'an 12 Du 1857 e timezas da Ernest Hello.
Molepolole
Molepolole zo ur gêr eus Botswana, kêrbenn distrig Kweneng.
Anosmiezh
Anosmiezh zo koll ar c'hleved dre ar fri. Gallout a ra bezañ war berr amzer, abalamour d'ur c'hleñved bennak, pe da viken. Dont a ra ar ger eus al latin nevez anosmia, diwar an henc'hresianeg ἀν- (an-, di) + ὀσμή (osmḗ, "klevet"). Lod eus an dud zo anosmik evit ur frond nemetken, ar pezh a vez anvet "anosmiezh resis".
Molepolole
Unan eus kêriadennoù hengounel brasañ Afrika eo Molepolole, gant war-dro 70 000 annezad.
Quintus Curtius Rufus
Quintus Curtius Rufus e oa un istorour latin.
Me a zesk brezoneg
Me a zesk brezoneg zo ul levr da zeskiñ lenn brezhoneg a voe embannet evit ar wech kentañ e 1941 e Roazhon, e ti Oberthur, hag adembannet e 1942 gant O Lo Lê e Landerne. Teir gwech e voe embannet en holl ha gwerzhet 22 500 skouerenn anezhañ. Savet e oa gant C. Uguen ha Visant Seite (M. Séité war ar golo), ha skrivet eo e KLT. Dindan an titl brezhonek war ar golo e lenner "mon premier livre de breton". Trugarekaet eo Roparz Hemon er rakskrid. «Daoulina a ra Paol» eo frazenn gentañ an hentenn.
El levr e kaver ivez
Implijet e veze e skolioù kristen Bro-Leon dreist-holl, ha kavet e veze da brenañ e Skol Santez Barba Rosko, ma oa bet lakaet Visant Seite da rener.
Filippo Neri
Filippo Neri (Firenze, 1515 – Roma, 1595) a oa ur beleg italian. Lesanvet eo bet "secondo apostolo di Roma", eil abostol Roma. Anvet eo bet da sant gant an Iliz katolik e 1622. Lidet e vez d'ar 26 a viz Mae.
Film
State buoni se potete zo ur film italian renet gant Luigi Magni, diwar-benn buhez ar sant.
Forpus
Forpus a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1858 gant an naturour alaman Friedrich Boie (1789-1870).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Nav spesad a ya d'ober ar genad :
Kartoñs
Ar c'hartoñs zo ur paper tev, kalet pe galetoc'h, a servij d'ober boestoù, ha pakadoù a bep seurt. Ar botoù a vez gwerzhet e boestoù kartoñs.
Kwanza
Ar c'hwanza (kod bank : AOA) eo unanenn voneiz Angola, kognet goude dizalc'hiezh ar vro e plas an escudo.
Abaoe 1977 ez eus bet kognet 4 rumm kwanzaioù :
Montelabbate
Montelabbate zo ur gumun en Italia, e Proviñs Pesaro e Urbino er rannvro Marche.
Quintus Quinctius Cincinnatus
Quintus Quinctius Cincinnatus a oa ur politikour roman, eus ar gens Quintia. Mab e oa d'an haroz damvojennel Cincinnatus ha d'e bried Racilia, ha breur e oa marteze da Titus Quinctius Pœnus Cincinnatus.
Montecalvo in Foglia
Montecalvo in Foglia zo ur gumun en Italia, e Proviñs Pesaro e Urbino er rannvro Marche.
Monte Grimano Terme
Monte Grimano Terme zo ur gumun en Italia, e Proviñs Pesaro e Urbino er rannvro Marche. Betek 2002 e oa anvet Monte Grimano; kemmet e voe goude ur referendom.
Montefelcino
Montefelcino zo ur gumun en Italia, e Proviñs Pesaro e Urbino er rannvro Marche.
Charles Deslys
Charles Deslys, ganet e 1821 e Pariz ha marvet eno e 1885, a oa ur skrivagner gall. Beziet eo er vered Père-Lachaise (71vet rann).
Bombezadeg Tanger
Goude-se e c'hoarveza emgann Isly d'ar 14 a viz Eost 1844, ha Bombezadeg Mogador gant ar morlu gall d'ar 15 a viz Eost 1844.
Augusta (Georgia)
right|220px|border Augusta zo ur gêr lec'hiet e reter Georgia er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 195 844 a annezidi o chom enni.
Krouet eo bet anv Augusta en ur mod ofisiel e 1736 diwar anv Augusta von Sachsen-Gotha.
Monte Porzio
Monte Porzio zo ur gumun en Italia, e Proviñs Pesaro e Urbino er rannvro Marche.
Mpule Kwelagobe
Kwelagobe eo bet an trede maouez eus Afrika dilennet da Viss Hollved (goude Margaret Gardiner eus Suafrika e 1978 ha Michelle McLean eus Namibia e 1992).
Michael Weatherly
Michael Manning Weatherly Jr., ganet d'an 8 a viz Gouhere 1968, zo un aktour, produer ha rener skinwel. Brudet eo bet dre e roll Anthony DiNozzo er stirad skinwel NCIS (2003–2016) war ar chadenn skinwel CBS. Brudet e voe ivez pa c'hoarias Logan Cale er stirad skinwel Dark Angel (2000-2002), skignet war ar chadenn FOX. E miz Here 2016 e oa kroget gant ur roll nevez, hini an Doktor Jason Bull er stirad skinwel Bull, war CBS.
Klemañs IV
Klemañs IV (e latin: Clemens IV), Gui Foucois e anv-tiegezh, ganet d'un 23 a viz Du e fin an kantved e Saint-Gilles ha marvet d'an  e Viterbo, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'ar.
Gregor X
Gregor X (e latin: Gregorius X), Tebaldo Visconti e anv-tiegezh, ganet e 1210 e Piacenza ha marvet d'an en Arezzo, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'ar. Bodañ a reas eil sened-iliz Lyon e 1274.
Hólar
Hólar zo ur gêrig vihan eus Island e kumun Skagafjörður, e rannvro Norðurland vestra.
Selebi-Phikwe
Selebi-Phikwe zo ur gêr eus Botswana, e reter ar vro. Emañ en distrig Central met meret eo gant he c'huzul-kêr ha n'eo ket gant ar c'huzul-distrig.
Hólar
E Hólar e voe un eskopti, etre 1106 ha 1801, an eil krouet er vro goude hini Skálholt, gant an eskob Jón Ögmundsson. Gwechall e oa, neuze, unan eus kreizennoù an deskadurezh en Island hag ul lec'h a bouez. Unan eus lec'hioù kreñv diwezhañ ar gatoligiezh e voe er vro da vare an Disivoud protestant.
Selebi-Phikwe
Abaoe 1973 ez eus bet savet mengleuzioù eno a-benn tennañ nikel ha kobalt. War-dro 50 000 den zo o chom e Selebi-Phikwe.
Hólar
Hiziv ez eus ur skol uhel ma c'haller ober studioù war an touristerezh, an desevel kezeg hag an dourc'hounezerezh.
Urban IV
Urban IV (e latin: Urbanus IV), Jacques Pantaléon e anv-tiegezh, ganet e 1195 e Troyes ha marvet d'an e Perugia, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'an.
Pula (moneiz)
thumb|Pezh 2 bula thumb|Pezh 2 bula, kognet e 2004 Ar pula (kod bank : BWP) eo unanenn voneiz Botswana abaoe 1976.
Rannet eo ar pula e 100 thebe. Talvezout a ra pula kement ha glav e tswaneg. A-raok 1976 e veze implijet rand Suafrika.
Jovial et Frisepoulet
Jovial et Frisepoulet oa un daouad skrivagnerien c'hallek eus kreiz an XIXvet kantved, dianav o gwir anvioù.
Briançon
Briançon (e galleg pe en okitaneg) zo ur gumun c'hall eus departamant Hautes-Alpes, er rannvro Auvergne-Rhône-Alpes. E Daofinez e oa gwechall, e lodenn okitanek ar broviñs-se.
E e oa 0 a dud o chom e kêr.
Gwellaet e voe ar mogerioù-difenn en-dro dezhi gant Vauban, ha savet e voe meur a greñvlec'h tro-dro. Abalamour d'ar savadurioù-se e oa bet lakaet Briançon war roll ar glad bedel, gant an UNESCO, e 2008.
Kêrioù gevellet
Gevellet eo Briançon gant ar c'hêrioù-mañ :
Louis-Gaston de Ségur
Louis-Gaston de Ségur, ganet e 1820 e Paris ha marvet eno e 1881, a oa un diplomat gall, deuet da vout beleg, hag ur skrivagner gallek.
Sant-Albin
Sant-Albin zo anv meur a gumun e Breizh-Uhel, diwar an anv Saint-Aubin, e galleg.
Aleksandr IV
Aleksandr IV (e latin: Alexander IV), Rinaldo Conti e anv-tiegezh, ganet tro 1199 ha marvet d'ar e Viterbo, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'an.
La Farce
La Farce, istitlet Mémoire d'un farceur, zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet e 1883.
Tanger
Tanger ( en arabeg : طنجة /Tanja/ ; en amazigh : ⵜⵉⵏ ⵉⴳⴳⵉ /tin iggi/ ; en gregach : Tingis) zo ur gêr eus hanternoz Maroko, eil kêr ekonomikel ar vro, kêr-benn rannvro Tanger-Tétouan-Al Hoceïma ha pennkêr prefeti Tanger-Assilah, war aod strizh-mor Gibraltar, 24 km eus aod Spagn. 974 000 den a oa hervez niveradeg ofisiel 2014, ha gant-se e oa trede kêr pobletañ Maroko, war-lerc'h Casablanca ha Fès.
La Farce
Istor
Embannet e oa bet er gelaouenn Gil Blas d'an 18 a viz Kerzu 1883, sinet Maufrigneuse, ha goude en dastumad dalif Le Colporteur (dastumad) en 1901.
Le Petit (Maupassant)
Le Petit zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1883.