cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ernst Jünger
Goude an Eil Brezel bed
Niverus a voe ar breutadegoù diwar e benn en Alamagn goude ar brezel. Peurliesañ e veze lakaet ar gaoz war ar pennadoù en doa lakaet embannet e kazetennoù broadelour er bloavezhioù 1920 ha 1930, hag en em c'houlenn a rae an dud hag-eñ en doa bet ul levezon war pennoù-bras ar strollad nazi ha war ar fed o doa tapet ar galloud e 1933. Ar breutadegoù-se a voe diazezet dreist-holl war danvez e arnodadenn Der Arbeiter bet embannet e 1932. E 1982 e savas reuz en Alamagn pa voe roet priz Goethe dezhañ. Lidoù ofisiel a voe aozet koulskoude pa lidas e 100 vloaz e 1995. Unan eus ar skrivagnerien nemeto o deus gouestlet oberennoù d'ar vezvidigezh dre vras eo, pe e vefe hini an drammoù (ether, kannab, opiom, kokain, LSD...) pe hini an evajoù (bier, gwin, te). Mezvidigezh a dalvez amañ kement hag degas kemmoù d'ar skiantoù ha d'an doare da veizañ an amzer. Ar pezh a c'haorvezas gantañ pa dapas dramm a zo kontet en e arnodadenn Annäherungen, Drogen und Rausch (1970), hag a denn da Du vin et du haschisch gant Charles Baudelaire. D'ar 26 a viz Gwengolo 1996 e kemmas kredenn hag e teuas da vezañ katolik.
E oberenn
E-keit ma oa bev Jünger e voe embannet div wech e oberenn glok. Ar wech kentañ e vo embannet dek levrenn etre 1960 ha 1965 gant Ernst Klett ( Gesammelte Werke). An eil hini a oa 18 levrenn anezhi, embannet etre 1978 ha 1983 gant an ti-embann Klett-Cotta (titl orin : Sämtliche Werke). Ne oa ket embannadurioù ken klok a se, dre ma ne oa enno hini ebet eus ar pennadoù skrivet gantañ er c'hazetennoù etre 1920 ha 1933. Kinniget e voent e 2002 gant S. O. Berggötz dindan an titl Politische Publizistik, embannet gant Klett-Cotta. E « zeizlevrioù brezel » e div levrenn (levrenn I (1914-1918), levrenn II (1939-1948), a voe embannet e Frañs e miz C'hwevrer 2008 en dastumad Bibliothèque de la Pléiade.
Karta europat al liesyezhegezh
E galleg eo bet savet ar skrid, ha troet eo bet e meur a yezh-stad abaoe, ha troet e vo en holl yezhoù-stad.
Lezennoù da wareziñ ar yezhoù
E miz Here 2008, pa vo eil Azezoù europat al liesyezhegezh e vo kaoz da ginnig ar garta d'ar pennadurezhioù gall hag europat gant erbedadennoù da sevel al lezennoù ha reolennoù a zo ezhomm.
Giresun (proviñs)
thumb|350px|Lec'hiadur proviñs Giresun
Douaroniezh
War-dro 417.000 annezad a oa e Giresun e 2007.
7.000 km² eo e c'horread.
thumb|center|350px|Kêriadenn e proviñs Giresun
Gaziantep (proviñs)
thumb|350px|Lec'hiadur proviñs Gaziantep
Proviñs Gaziantep zo ur proviñs e kreisteiz Turkia, war harzoù Siria.
Douaroniezh
7 200 km² eo e c'horread.
thumb|center|350px|Kreñvlec'h kêr [[Gaziantep]]
Nest ferch Cadell
Nest ferch Cadell, a oa ur briñsez eus Kembre, e dibenn an. Merc'h e oa da Gadell, roue Powys. Dimeziñ a reas da Verfyn Frych, roue Gwynedd, ha mamm e oa da Rhodri Mawr, a voe roue Gwynedd ha Powys war un dro.
Pa varvas he breur, ar roue Cyngen ap Cadell e 855, e voe roet ar galloud e Powys d'he mab Rhodri, a oa roue Gwynedd abaoe marv e dad e 844, hag evel-se e voe unanet an div rouantelezh.
N'ouzer ket perak ez eas Powys gant he mab, e-lec'h mont gant ur mab d'he breur Cyngen: Elisedd ap Cyngen, Ieuaf ap Cyngen, Aeddan ap Cyngen, ha Gruffudd ap Cyngen.
Skridoù al lezennoù kembraek a zo deuet betek ennomp ne voent ket skrivet a-raok an, met ne ziskouezont ket e c'halle ar maouezed tremen an titl a aotrou pe roue. Ouzhpenn-se, goude ma'z eo meneget en un dornskrid eus Jesus College Oxford e oa Nest an hini a oa mamm da Rhodri Mawr, ez eus un dornskrid arall eus ar e Levraoueg Vroadel Kembre a lavar ez eo Essyllt ferch Cynan. N'eus abeg a-walc'h da vont a-du gant an eil dornskrid pe egile, met gallout a reer soñjal e kave gwelloc'h Tiegezh Gwynedd embann e oa aet Rouantelezh Powys gant Rhodri Mawr dre e vamm evit reiñ un abeg reizh d'o aotrouniezh. N'eus forzh penaos e voe roet kred d'an doare ofisiel diwar-benn unvanidigezh an div rouantelezh.
Rhodri Mawr
Rhodri Mawr (Rhodri Veur e brezhoneg), pe Rhodri ap Merfyn, ganet war-dro 820 ha marvet e 878, a oa roue e Gwynedd, e Kembre an.
Mab e oa da Merfyn Frych, roue Gwynedd ha da Nest ferch Cadell, merc'h roue Powys. Eñ an hini kentañ a zeuas a-benn da vout roue en darn vrasañ eus Kembre, pa varvas e dad e 844.
Pa varvas e eontr Cyngen, roue Powys, e-kerzh e droiad pirc'hirinañ da Roma e 855, e tegouezhas e rouantelezh etre daouarn e niz. E 872 en em veuzas Gwgon ap Meurig, roue Ceredigion ha Seisyllwg. Dont a reas e rouantelezh da Rhodri ivez dre e zimeziñ da Angharad, c'hoar Gwgon, ha setu penaos e teuas da vout roue en darn vrasañ eus Kembre.
Brezelioù
Bec'h en doe Rhodri gant ar Saozon ha gant an Daned a argadas Enez Mon, hervez kronik Brut y Tywysogion e 854. E 856 e voe trec'h war an Daned hag e lazhas o fenngadour Gorm (anvet Horm a-wechoù).
E 877 en em gannas Rhodri a-enep an Daned adarre, met ret e voe dezhañ tec'hel da Iwerzhon. Pa zistroas goude bloaz e voe lavaret dezhañ e oa bet lazhet e vab Gwriad gant ar Saozon, met n'ouzer ket hiroc'h.
Pa voe trec'h e vab Anarawd ap Rhodri war arme  Mersia un toullad bloavezhioù goude, e voe anvet er skridoù kozh  "Dial Duw am Rodri" (dial Doue evit Rhodri).
Passé (barrez)
E barrez klasel e implijer an termen passé evit deskrivañ un emstumm ma vez lakaet un troad war pe tost ouzh glin ar c'har all.
Rhodri Mawr
Mibien
Daouzek bugel en doa Rhodri, hag an tri mab-mañ en o zouez :
Passé (barrez)
Pa gomzer eus ur fiñvadenn passé e tremen troad ar c'har obneriant, dl.e an hino o fiñval, tost ouzh glin ar c'har m'emañ an dañser(ez) en he/e sav warni. Pa degouezh an troad tost ouzh ar glin e tremen eus a-rok a-dreñv pe euis a-dreñv war-raok ha kenderc'hel betek ma degouezh war a leur en ur risklañ a-hed ar c'har oberiant pe c'hoazh oc'h achuiñn gant un arabesque pe ''attitude...
Rhodri Mawr
Mibien
E-touez e verc'hed :
Yezh vamm
Ar  yezh vamm  eo ar yezh kentañ desket gant ur bugel.
A-wechoù ne vez ket savet ar bugel gant e vamm, hag e tesk e yezh kentañ gant e dad (ral a-walc'h) pe gant e dud-kozh alieoc'h), pe a-wechoù e servijoù-stad. Koulskoude e vez kavet aesoc'h derc'hel d'ober gant an termen "yezh vamm" peogwir e klot gant buhez ar muiañ a dud.
Tro-lavar
E brezhoneg e reer gant un dro-lavar resis : "desket em eus brezhoneg war barlenn ma mamm". E-lec'h barlenn ar vamm e c'haller ober anv eus barlenn ar vamm-gozh pe un den bennak all, rak betek-hen n'eus barlenn ebet d'ar stad.
Kanada
Pa vez niveret an dud e Kanada e vez termenet ar yezh vamm,gant an aozadur Statistique Canada '', evel ar « yezh kentañ desket er gêr pa oad bugel ha komprenet c'hoazh gant an den d'ar c'houlz m'emeur ouzh e niveriñ ». .
Bro-C'hall
En niveradegoù poblañs e Bro-C'hall ne vez ket a c'houlenn diwar-benn ar yezh vamm, na yezh all ebet. Hervez Mellad 2 Bonreizh ar Republik c'hall, n'eus nemet ur yezh er Republik ha ne vez ket anavezet ez-ofisiel ur yezh all, pe yezh-vamm pe all.
Louvigneg-an-Dezerzh
Louvigneg-an-Dezerzh  a zo ur gumun eus Breizh e departamant Il-ha-Gwilen. Pennlec'h kanton Felger-2 eo. Pennlec'h kanton Louvigneg-an-Dezerzh e oa betek 2015.
Æthelbert II Kent
Æthelbert II Kent (725 - 762) a voe roue Kent er asambles gant e vreudeur Eadberht I Kent ha Ælfric Kent. Hiroc'h egeto en-doa bevet Æthelbert II war a seblant ha asambles gant e niz Eardwulf Kent diwezhatoc'h. E 762 e vefe marvet hervez ar C'hronik Angl-ha-Saoz. E vab e vefe Eadberht II.
Ur c'harta a reas e 724, kent ma voe-env aet da roue. E fin e ren e voe sujet da Vercia met e ditl roueel a viras koulskoude.
Fañch Peru
Ur skrivagner brezhonek a Vro-Dreger eo Fañch Peru (François Le Perhu e anv ofisiel), ganet d'an 8 a viz C'hwevrer 1940 e Kerofern (Ploubêr) ha marvet d'an 13 a viz Genver 2023 e ospital Lannuon. Skrivet en deus un toullad levrioù, romantoù, eñvorennoù bugaleaj ha barzhonegoù, en ur yezh aes ha levezonet gant brezhoneg e gavell. Kelenner brezhoneg eo bet e Landreger ha maer Koñfort-Berc'hed e Treger a-raok mont war e leve.
E vuhez
Merket don e oa bet Fañch vihan gant ar vuhez e Kafe ar Gar. Eno e krogas da zeskiñ galleg digant ar glianted. Eno e kleve ivez e vamm o kaozeal brezhoneg ha galleg a-bep-eil. A-drugarez dezhi eo deuet dezhañ ar garantez ouzh ar yezhoù : "en ur rimañ e kaozee ma mamm bepred" emezañ, hag evel-se e pegas ennañ ar blijadur da "c'hoari gant ar sonioù, ar gerioù, ar yezhoù". An amzerioù-se a zanevellas Fañch Peru en e levr Bigorned-sukr ha bara-mel. Kafe ar Gar en doa miret ha kempennet e stumm ur mirdi, diskouezet ennañ luc'hskeudennoù, gwiskamantoù, ostilhoù ha c'hoarioù kozh. Abaoe 2018 e vez digoret bep bloaz da-geñver Devezhioù ar Glad.
Skoliataet eo bet Fañch Peru e skol-vihan Kerofern da gentañ hag e skol-gentañ Plouared goude-se, a-raok mont da Skolioù normal Sant-Brieg ha Roazhon. Diwezhatoc'h e studias e skol-veur Brest ivez, e-lec'h ma tapas un aotreegezh war ar brezhoneg hag ar yezhoù keltiek hag un DEA (diplom studi don) war an dudoniezh.
Pa oa krennard e reas anaoudegezh da-geñver ur staj dañs e Menez Are gant Marie-Thérèse Lozach, ur plac'h yaouank genidik eus ar C'hab, ha setu piket o c'halon : kerkent ha 18 vloaz e timezjont. Asambles ez ejont war studioù lizhiri modern e skol-veur Roazhon, hag o-daou e tivizjont mont da gelenner hag evit-se tremen ar c'hCAPES.
E 1965 en em gavjont e Landreger, er skolaj Ernest-Renan hag el lise Savina : kelenner lizhiri e oa Fañch ha kelennerez istor e oa Marie-Thérèse. E 1971 e rejont o annez e Berc'hed, en ur maner kozh e Pont ar Stivell. Tri mab o deus bet. Diwar-neuze e labourjont hardizh evit degas buhez d'ar gumun hag evit reiñ lañs da sevenadur Breizh, peogwir e oant o-daou tud kar-o-bro – skoliadez da Loeiz Roparz e oa bet Marie-Thérèse e Kemper. Poellgor ar gouelioù a savjont e 1971, ha reiñ a raent dorn d'ar Seizh Awel, un ostaleri e Berc'hed ma veze aozet e-leizh a draoù : sonadegoù, abadennoù dañs, c'hoarioù... Bep bloaz e kemerent perzh er staj-hañv aozet gant ar Falz. Ober a raent ivez war-dro ar greizenn sevenadurel Ernest-Renan e Landreger. Kentelioù noz a gasent eno : kelenn brezhoneg a rae Fañch ha kelenn dañsal a rae e wreg. Kerkent hag aotreet gant an Deskadurezh-Stad e 1982 e kelennas brezhoneg e skolaj Landreger ivez. Mont a reas da gelenner war sevenadur Breizh en IUFM (Ensavadur skol-veur ar stummañ-mistri) ur wech digoret ar c'hentañ CAPES brezhoneg e 1986. E skol-veur Brest ivez e reas skol war gizioù kozh Breizh. E 1998 ez eas war e leve.
Battement tendu (barrez)
E barrez klasel e implijer an termen battement tendu (diverraet alies tendu) evit deskrivañ un doare battement ma chom war al leur atav an troad oberiant (d.l.e an hini fiñval) astennet, o risklañ war-raok (en avant), a-gostez (à la seconde) adalek ar pempvet emstumm pe ar c'hentañ emstumm betek ar pevare emstumm pe an eil emstumm en ur sevel ar seul diwar al leur hag en ur astenn diabarzh an troad.
Talvezout a ra an emstumm-mañ da diazez meur a emstumm pe fiñvadenn all, en o zouez ar rond de jambe hag ar pirouette.
Fañch Peru
E vuhez
Preñv ar politikerezh a oa krog e Fañch tamm-ha-tamm, ur wech aet da guzulier-kêr e 1977. E 1983 e teuas da vezañ maer Berc'hed, ur garg a zalc'has e-pad meur a respet, e-pad triwec'h vloaz, betek 2001. Ezel e oa neuze eus an UDB, hag evit ar strollad-se ez eas war ar renk da-geñver dilennadegoù kanton (10% e 1983). Asambles gant Pierre-Yvon Tremel e savas Kevredigezh an dilennidi vrezhonek evit kas war-raok an divyezhegezh.
Kizellañ koad a blije dezhañ ober, un dudi hag a gaver roud anezhañ e titl ul levr dezhañ, Ar c'hizeller hag ar vorganez. An natur a blije kalz dezhañ ivez, ar pezh zo anat en e varzhonegoù dreist-holl ma ra anv eus al loened, ar gwez, ar parkeier, ar c'houmoul...
Skrivagner
thumb|right|290px|Fañch Peru e Ti ar Vro Treger ha Goueloù e 2010. Pa oa bihan e kemeras perzh e kenstrivadegoù reizhskrivañ : ret e oa ober un enklask ha da c’houde sevel ur pennad-skrid diwar-benn an enklask-se. Evel-se e skrivas e zanevell gentañ d'an oad a zek vloaz. Pa oa studier e Roazhon e oa krog da vat da skrivañ e brezhoneg. E 1966 e voe embannet gant Brud ur pezhig-c’hoari skrivet gantañ, Pennherez ar Genkiz e anv. Pennadoù modernoc’h a stagas da skrivañ evit e skolajidi adalek 1970. Ar pennadoù-se zo bet graet levrigoù diwarno. Goude-se en deus skrivet pennadoù e brezhoneg dreist-holl pe e galleg evit kazetennoù pe kelaouennoù: Le Trégor, Skol Vreizh, Ar Falz, Le Peuple Breton... Bodet hag embannet ez eus bet lod eus e gronikennoù e pevar levr. Adalek ar bloavezhioù 1990 e oa krog da skrivañ barzhonegoù ivez.
Pa oa yaouank e skrive pa'n deveze amzer, met abaoe ma oa war e leve e skrive diouzh ar beure. Ur frazenn pe ziv a skrive war e gaieroù-skol bep beure. Skrivañ a rae un toullad mennozhioù mesk-ha-mesk, dreist-holl diwar-benn e vugaleaj, an natur...
Meur a briz zo bet roet dezhañ : hini Imram en 1992, hini Du-mañ, du-se en 1999, ha medalenn Marc'heger Urzh an Arzoù hag al Lizhiri gant ar Stad C'hall e 2002. Ar priz Langleiz a oa aet gantañ e 2001 ; en deiz-se e voe enoret gant un destenn skrivet ha lennet gant Yann-Bêr Piriou, ur skrivagner all eus Treger.
Pennadoù
E meur a gelaouenn ez eus bet embannet ingal pe ingaloc'h pennadoù skrivet gant Fañch Peru, e brezhoneg koulz hag e galleg : Pobl Vreizh, Ar Men, les Cahiers de l'Iroise, les Annales de Bretagne, Hekleo ar c'hoarioù, Spered Gouez, Hopala!...
Pennadoù en deus skrivet ivez evit levrioù evel Côtes d'Armor, ul levr-heñchañ embannet gant Gallimard e 1984, ha Toutes les cultures de Bretagne, ur geriadur embannet gant Skol Vreizh e 2004.
Elfenn gimiek
Graet e vez elfenn gimiek (pe simploc'h c'hoazh elfenn) eus teskad an atomoù a zo dezho un niver roet a brotonoù en o nukleüs. An niver-se a vez graet anezhañ niver atomek an elfenn. Evel se eo 6 niver atomek ar c'harbon, hag atomoù karbon eo an holl atomoù a zo 6 proton dezho. Evel se ivez ez eus 92 proton d'an holl atomoù uraniom. Evit gwir eo an niver a brotonoù, pe hini an elektronoù kentoc'h, a ro o ferzhioù kimiek d'an atomoù.
Taolenn beriodek an elfennoù eo an doare boasañ hag aesañ da ginnig an elfennoù kimiek a bep seurt. Graet e vez izotopoù eus an atomoù a zo dezho ar memes niver a brotonoù met un niver disheñvel a neutronoù. Nukleonoù, partikulennoù an nukleüs, a vez graet en un doare hollek eus ar protonoù hag an neutronoù. Graet e vez niver mas eus an niver hollek a nukleonoù a zo en nukleüs. Pa vez pledet gant un izotop e vez anvet anv an elfenn-niver mas. Da skouer eo ar c'harbon-14 izotop ar c'harbon, dezhañ an niver mas 14. Gant ar pep brasañ eus an elfennoù ez eus un izotop kalz stankoc'h eget ar re all en natur. Evel se e vez kavet 98,9% eus ar c'harbon dindan stumm an izotop 12, 1,1% dindan stumm an izotop 13, ha n'eus nemet roudoù eus ar c'harbon-14.
Dre veur a zoare e c'hell elfenoù kimiek (an atomoù) kombinañ. Dindan ur stumm pur e c'hellont bezañ atomoù en o unan, molekulennoù dezho meur a atom eus ar memes elfenn, soludoù kristalek pe amorfek. Dindan stumm kompozadoù molekulel e vez strollet an atomoù e-barzh molekulennoù gant un niver hag un aozadur resis eus atomoù eus meur a elfenn. Gallout a ra ivez an atomoù bezañ kediet dindan stumm kompozadoù kimiek n'int ket aozet ken resis, e-giz kendeuzadoù metalek.
Cheñch a ra anvioù an elfennoù kimiek hervez ar yezhoù, ha kalz anezho a zo bet roet a-raok ma vefent bet lakaet da elfenn gant ar skiant (en enep da gompozadoù a ya meur a elfenn d'ober anezho). Peurvuiañ e tennont o anvioù diouzh tachennoù liesseurt, da skouer : ar vitologiezh (tantalom, merkur, uraniom, neptuniom); al livioù (krom, rubidiom, ruteniom); an douaroniezh (poloniom, germaniom, frañsiom, europiom); anv o dizoloer pe anv ur skiantour brudet. Anvet e vet an elefennoù nevez, anezho elfennoù pounner, distabil hag artifisiel atav, gant Unaniezh etrevroadel kimiezh pur hag implijet diwar anv o dizoloer peurvuiañ, gant ar lostger -ium (-iom).
Met ur simbol hepken o deus an holl elfennoù, anezhañ ul lizhenn vras, hag a-wezhioù ul lizherenn vihan. Ar c'harbon da skouer a vez notet C, hag ar sodiom (natriom) Na.
An niver mas a c'hell bezañ notet en nec'h hag a-gleiz d'ar simbol, da skouer 14C evit ar c'harbon-14.
An niver atomek ivez a c'hell bezañ notet en traoñ hag a-gleiz d'ar simbol, met ne ro ket muioc'h a ditouroù eget ar simbol. Da skouer e c'heller skrivañ 6C evit ar c'harbon, met didalvez eo p'emañ ar simbol C o tiskouez c'hoazh eo 6 an niver atomek.
En nec'h hag a-zehoù e vez notet ar garg elektrek douget gant an ionoù, anezhañ un atom pe ur c'hompozad molekulel en deus gounezet pe kollet un nebeud elektron. Da skouer SO_4^{2-} a zo evit an ion sulfat, ennañ un atom sulfur (S), 4 atom oksigen (O4), pep tra gant daou elektron ouzhpenn (2-), gant ur sin nemet peogwir eo negativel karg an elektron. An ion oksoniom (pe hidroniom), dezhañ ur garg pozitivel, a vez notet H3O+, amañ c'hoazh eo empleg an 1 dirak ar sin mui.
Frigribell greizdouarel
Ar frigribell greizdouarel (Rhinolophus euryale), liester: frigribelled kreizdouarel, a zo un askell-groc'hen hag a vev tro-dro d'ar mor Kreizdouarel.
Brecht (Belgia)
Brecht a zo ur gumun eus Flandrez Belgia, e proviñs Antwerpen.
Ercolano
Ercolano (betek 1969 Resìna) a zo ur gêr hag ur gumun eus meurgêr Napoli e Campania en Italia.
Bloavezhioù 1430
Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1430
Wuffa East-Anglia
Wuffa East-Anglia a voe roue East-Anglia eus 571 betek e varv e 578. Tad Tytilla East-Anglia ha tad-kozh Rædwald East-Anglia a oa bet interet e Sutton Hoo. Eu e anv, a dalvez bleizig e teu hini familh roueel East-Anglia : ar [[Wuffinged.
Pêr (abostol)
thumb|250px|Sant Pêr gant alc'hwezioù ar [[Baradoz ha re salud an eneoù(Sant Petersbourg)]]
Simon, mab Jonas, anvet Simon-Pêr pe sant Pêr, ganet e deroù an oadvezh kristen e Galile ha marvet e 65 e Roma zo unan eus daouzek abostol Jezuz Krist. Choazet gant Jezuz evel penn an ebestel, Pêr a zeuas da vezañ penn an Iliz goude marv ar C'hrist. Sellet e vez outañ evel eskob kentañ Roma, ar pezh zo diazez aotrouniezh ar pab, eskob Roma, er gatoligiezh. Awenet en deus ur bern oberennoù arz, dreist-holl er c'hornôg latin.
Pêr en Testamant Nevez
thumb|150px|left|Sant Pêr gant [[Guido Reni]] Simon pe Simeon e oa e anv gwirion, ha mab da Jonas e oa. Hervez an avieloù, e oa genidik eus Betsaida, dimezet e oa hag ober a rae ar vicher pesketaer war al lenn Tiberiad e Galile. Ne oar ket lenn marteze, met evel ar pep brasañ eus yuzevien e amzer eo gouest da « lavaret dindan eñvor prezegennoù an diouganerien kenkoulz hag istor klok ar rouantelezhioù yuzev »
Meneget e vez atav da gentañ e-touez an ebestel. (Mk. 3, 16 ; Akt. 1, 13). Dre veur a daolad, en danevelloù e anavez Yann ha Paol ar renk-se. Evel se e tiskouez e feiz en anv an holl ziskibled : « Ha c'hwi, a c'houlennas gante, piv a lavarit on-me ? Pêr a respontas hag a lavaras dezhañ : Te eo ar C'hrist. » (Mk 8, 29) Diskouezet eo bet gant ar C'hrist evel penn da zont an Iliz :
Pêr en deus gwelet ha kemeret perzh e meur a vurzhud pe darvoud a-bouez e buhez ar C'hrist, evel pa valeas war an dourioù (Mz 14, 28-31), an Treuzdremmadur, pa voe harzhet Jezuz, da vare e varn, ha goude da vare ar Basion. Deskrivet eo en Avieloù evel un den birvidik met chom a ra etre daou vennozh a-wezhioù ha faziañ a ra ivez : dilezel a ra Jezuz Krist e-pad ar Basion daoust d'ar pezh en doa dislêriet kent : « Ha goude ma teufe an holl da gaout droukskoilh, me avat n'em bo ket » (Mk 14, 29). Keuziañ a reas d'e nac'hidigezh da c'houde : « Ha Pêr a zeuas soñj dezhañ eus ar c'homzoù en devoa lavaret Jezuz dezhañ: “Kent d'ar c'hilhog kanañ div wech, eo a-benn teir gwech az po va dinac'het ! » (Mk 14, 72).
Hengoun ar verzherinti e Roma
Hervez hengoun an Iliz e vije bet renet Iliz Antioch gant Pêr. Kentañ eskob ar gêr-se e voe. Lidet e vez ur gouel eus « Kador Sant Pêr en Antioch » d'an 22 a viz C'hwever abaoe ar IVe kantved. Seizh vloaz e vefe chomet eno.
Kaoz zo eus donedigezh Pêr e kentañ lizher Pêr : « Iliz ar re ziuzet zo e Babilone a salud ac'hanoc'h, ha Mark ivez, ma mab. » (1 P 5, 13) e lec'h m'emañ implijet ar ger Babilone evit komz en un doare faeus eus Roma evel ur gêr aet brein hag a azeul an idoloù, skeudenn anavezet gant lennerien ar Bibl. Mark, meneget, el lizher, eo skrivagner an eil aviel hervez an eskob Yann meneget gant Eusebius (Hist. Eccl. 3, 39,15).
Meur a destenn eus an Henamzer a ra anv eus merzherinti Pêr, hag eus hini Paol, a vije c'hoarvezet war urzh Nero. An hini goshañ eus an destennoù-se, al lizher d'ar Gorintiz, skrivet gant Klemañs Roman e 96, ne veneg ket al lec'h en un doare splann, memes ma'z eus abegoù evit krediñ ez eo Roma.
Frigribell Mehely
Frigribell Mehely (Rhinolophus mehelyi) a zo un askell-groc'hen eus Eurazia hag Afrika.
Frigribell vras
Ar frigribell vras (Rhinolophus ferrumequinum) a zo un askell-groc'hen eus Eurazia hag Afrika.
Bloavezhioù 1420
Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1420
Polarieg
Ar polarieg a zo ul luc'haj diazezet diwar an Italianeg hag ar Romanieg mesket gant luc'haj al laerion. Implijet eo gant gaeed. Poblekaet e oa bet gant an abadenn skingomz Round the Horne met pelloc'h eo e orin. N'eo ket sur penaoz eo bet ganet.
Implij
Implijet e oa ar polarieg er marc'hadoù-pesk, er c'hoarivaoù hag en endroioù gae. Gantañ e raed da guzhañ oberiantizoù heñvelreizhel diouzh an dud arall. Krediñ a reer eo peogwir e oa bet ganet e bed ar sirk hag ar c'hoariva ma oa kalz gaeed. Ar Parlyaree, a zo tost tre ouzh ar polarieg, a zo bet implijet er foarioù adalek ar kantved ha komzet eo c'hoazh gant tud ar sirk e bro-Saoz ha bro-Skos. Muioc'h a c'herioù romanieg a endalc'h ar polarieg komzet er sirkoù eget an an hini impljet gant ar c'haeed.
Diskarr
Estreget er sirkoù (ma na oa bet biskoazh liammet ouzh heñvelreizhder) e teraouias ar polarieg da vont dilezet goude ar bloavezhioù 60. Abalamour Round the Horne e oa neuze komprenet gant an holl hag an emsaverien eus ar bloavezhioù 70 a varne anezhañ dizereat.
Strat Clut
thumb|300px|Kartenn eus an [[Hen Ogledd.]]
Polarieg
Gwelet ivez
Yezhoù Breizh-Veur
Strat Clut
Rouantelezh  Ystrad Clud, pe Strat Clut, pe Srath Chluaidh e gouezeleg (pe Strathclyde hervez ar saoznegerien), pe Kambria ivez, a oa unan eus ar rouantelezhioù brezhon en hanternoz Enez Vreizh, e mervent Skos, e deroù ar Grennamzer, etre ar hag an. Pelloc'h e padas eget ar rouantelezhioù brezhon all en Hanternoz kozh.
Polarieg
Gwelet ivez
Yezhoù direnk
Castione della Presolana
Castione della Presolana a zo ur gumun ag Italia e Proviñs Bergamo.
Strat Clut
Douaroniezh
An anv Alt Clut ( pe "Allt Clud" e kembraeg a vremañ), a veze graet anezhi ivez abalamour ma oa anv Kastell Dumbarton, kêrbenn ar rouantelezh-se a en em astenne a-hed ar stêr Clyde hag en arvor kornôk Bro-Skos a vremañ. Hec'h amezeien e oa rouantelezhioù brezhon Rheged er c'hreisteiz, ha Gododdin er biz-reter, a-raok na voe distrujet ar re-se gant an Angled a savas Bernikia ha Northumbria en o lec'h.
Istor
Marteze e teue eus meuriad an Damnonii meneget e geographia Claudius Ptolemaeus. Dizalc'h e chomas Rouantelezh Strad Clud betek an pa voe aloubet gant rouantelezh Bro-Skos, ha mont a reas ar yezh vrezhonek eno da goll buan a-walc'h.
N'eur ket re sur e pelec'h e oa harzoù ar rouantelezh. Moarvat ez ae eus Loch Lomond a-hed ar stêr Clyde, betek kornad Aeron, en-dro da Ayr hiziv. Ur roue "Coroticus", Ceredig, roue Alt Clut, a resevas ul lizher a-berzh Sant Padrig. Un diskennad dezhañ, Rhydderch Hael, a veve er memes koulz hag Urien Rheged.
Roudoù skrivet
E Geographia Ptolemaios ez eus ul listennad meuriadoù, pe strolladoù meuriadoù, a oa o vevañ e kreisteiz Bro-Skos da vare an aloudabeg roman ha savidigezh Preden Roman, er I kantved. En o zouez e kaver War a seblant e oa ur meuriad arall, ar Maeatae a oa o chom war-dro Stirling hag a zo meneget en testennoù roman diwezhatoc'h.
Moger
War-dro fin an dalc'hidigezh roman e oa niverusoc'h-niverusañ argadadegoù ar Pikted, ar Scotti hag an Attacotti. Argaset e voe meuriadoù su Bro-Skos ivez, war a seblant. Diwirheñvel eo en doa disparti ar Romaned, e 410, kalz levezon war ar c'hempouez milourel en darn-se eus ar vro. Un efed kalz brasoc'h war an armerzh en doa arsav paeadeg ar goproù e su Moger Hadrian, avat.
N'eus diell ebet ganeomp diwar-benn harzoù rouantelezh Alt Clut met gallout a reer o divinout dre an anvioù-lec'h. En em astenn a rae ar rouantelezh adalek Loch Lomond, ma oa ur Roc'h ar Vrezhoned war e lez betek Campsie Fells ha Stirling.
An Hanternoz Kozh
An Hanternoz Kozh eo an anv a vez graet ouzh ar broioù brezhonek a oa er c'hreisteiz da Galedonia, etre ar hag an  kantved. Ar re-se a ranke stourm ouzh an alouberien (Angled, Pikted pe Skoted).
Rouantelezh Alt Clut
right|thumb|250px
Krediñ a reer, goude ma n'eo ket splann ar prouennoù, e oa bet brasaet o rouantelezh war-du an norzh gant Æthelfrith hag e warlerc'hidi. E-pad ar mare-se e oant bet o vrezeliañ e norzh Kembre hag aloubet o doa rouantelezh Elmet, ar pezh a c'hellfe diskouez e oant oberiant tre er rannvro. E 638 e veneg Annaloù Ulaid "Emgann Glenn Muiresan ha sez Eten", ha gallout a ra an dra-se livañ aloudabeg Din Eidyn gand Oswald Northumbria. N'eo ket sklaer tre an andon, avat.
E 694 e tezrevell Annaloù Ulaid en doa faezhet Eugein I Alt Clut tud Dal Riata ha lazhet Domnall Brecc, mab bihan Áedán, e Strathcarron. Meneget eo an trec'h-se e-barzh Y Gododdin. En andonioù kembraek e vez galvet lec'h an emgann-se Bannawg, un anv en defe an hevelep gwrizienn ha Bannockburn hag a livfe ar geunioù lec'hiet etre Loch Lomond ar ar stêr Forth hag al lennoù hag ar torgennoù war-du an norzh. Re baour e oa an tirioù-se da vezañ un abeg a vrezel met kontrolet e voe an tirioù war-du an norzh hag ar reter eus ar rannvro-se gant rouantelezhioù bihan ha n'anavezer netra diwar o fenn. Truajidi e oant d'ar rouantelezh pouezusoc'h eget Dal-Riata, Alt-Clut pe Fortriu ha kalz stourm a oa etre ar re-se diwar-benn rannadur ha dasparzh an truaj.
Ne anavezer hogozik netra diwar-benn istor Alt-Clut er. Menegiñ a ra ar bloazdanevelloù iwerzhonat emgannoù war aod kornôk Iwerzhon, ma kemeras perzh brezhoned. Krediñ a reer e oant-int harluidi pe goprsoudarded met posupl eo ivez e vijent bet tud eus Alt Clut.
E deroù ar e veneg an Annaloù Ulaid daou emgann etre Alt Clut ha Dal-Riata e "Lorg Ecclet e 711 hag e-kichen ar roc'h Minuirc e 717. N'eo ket sklaer hag eñ e oa pouezus en doare gwir an darvoudoù-se. Diwezhatoc'h war a seblant e argasas ar roue pikt Óengus I ar Bikted Alt Clut teir gwech met hep berzh. Ganto-o-unan e oa ar Bikted e 744 met 750 o-doa kenlabouret ar Bikted gant Eadberht Northumbria. Ur faezhidigezh vras o-doa gouzanvet ar Bikted ha Talorgan, breur Óengus, a voe lazhet gant Teudebur Alt Clut. Kompezenn Kyle a vefe bet skrapet gant Eadberht e 750, digant Alt Clut moarvat.
War-dro 752 e varvas Teudebur ha ret e voe d'e vab da stourm ur argasadeg eus Oengus hag Eadberht e 755. Sezizañ a rae ar Bikted ha tud Northumbria Dumbarton ha rediet o-doa anezhañ da vont d'ur gwaz. Distrujet e voe lu Northumbria tra ma tistroe d'he bro, avat, ha frank e chomas Strathclyde war a seblant.
Nebeut muioc'h a glever diwar-benn Alt Clut betek an. Devet e vefe bet Dumbarton e 780 met n'anavezer ket gant piv. Goude-se e tistrujas tud Alt Clut Dunblane e 849, dindan ren Artgal Alt Clut
Marevezh ar Vikinged
E 870 e vlenias ar pennoù viking Amlaíb Conung hag Imar ul lu hag a sezizas Alt Clut. Pevar mizvezh e padas ar seziz ha distrujet e voe ar c'hreñvlec'h. Kas a rejont en-dro kalz prizonidi da Iwerzhon Artgal map Dumnagual en o zouez. Lazhet e vefe bet hemañ e Dullen e 872 war urzh Constantín mac Cináeda. Run Alt Clut a renas war e lerc'h. Euredet e voe gant ur c'hoar da g-Constantín hag e vab marteze e oa an Eochaid Bro-Skos a voe roue Alba pe Strathclyde.
Goude-se e voe sujet alies rouantelezh Strathclyde da hini Alba hag-eñv ne oa ket dibaouez an aotrouniezh-se ha, kontrol d'ar pezh a soñje gwechall, ne oa ket un apanaj eus ar gurunenn skosat.
Goude Emgann Brunanburh ez eas Domnall mac Eógain da roue Strathclyde. Marteze e voe staliet war an tron gant Máel Coluim mac Domnaill met n'eo ket sur ha war a seblant e oa un stad dizalc'h a-walc'h Strathclyde d'ar mare-se.
Fin ar rouantelezh
Ne oa ket sujet penn-da-benn ar rouantelezh gant Alba e fin an evel ma tiskouez ar fed en doa lazhet Amdarch Alt Clut Cuilén mac Iduilb goude gwallañ e c'hoar e 971 hag e erlerc'hier, Máel Coluim ne seblant ket bezañ an hevelep den hag Máel Coluim mac Cináeda. Goude Mael e renas Owen II Alt Clut a varvas en emgann Carham e 1018. Gwirheñvel eo en-doa Owen un erlerc'hiad met dianav eo e anv.
Aloubet e voe Rouantelezh Alt Clut gant Alba etre 1018 ha 1054 war a seblant, e-pad ren Máel Coluim mac Cináeda moarvat. E 1054 e voe kaset Siward Northumbria gant ar roue saoz Edouarzh ar C'hofesour a-enep ar Skosiz renet gant Mac Bethad mac Findláich ha Máel Coluim, "map roue tud Kambria". N'ouzer ket hag anvet e voe Máel Coluim da roue na pegeit e vevas.
Er bloavezhioù 1070 d'an nebeutañ e oa mistri rouaned Skos war rouantelezh Strathclyde hag anat eo ez eas d'un apanaj, rak da David Iañ Bro-Skos e voe roet gant e vreur Aleksandr Iañ Bro-Skos
Dortmund
Dortmund a zo ur gêr alaman lec'hiet er Bundesland Nordrhein-Westfalen, e rannvro ar Ruhr. Gant ur boblañs a 575 944 a annezidi (e 2013) eo ar seizhvet kêr vrasañ eus Bro-Alamagn hag ar 37 en Unaniezh Europa.
Neufchâtel
Neufchâtel zo un anv-lec'h gallek, ha hini meur a gêr pe barrez e Bro-C'hall. Tostaat a c'haller an anv-se ouzh an anvioù Kastell-Nevez, Neuenburg, Newcastle, er broioù all.
Gümüşhane (proviñs)
thumb|350px|Lec'hiadur proviñs Gümüşhane
Proviñs Gümüşhane zo ur proviñs e biz Turkia.
Douaroniezh
War-dro 130.000 annezad a oa e Gümüşhane e 2007.
thumb|center|350px|Torul
Wilskerke
left|thumb|Iliz katolik Sint-Gulielmus,  Wilskerke Wilskerke en izelvroeg hag e flandrezeg kornogel a zo nepell eus aod Mor an Hanternoz e Flandrez Belgia e rannvro Westhoek hag e proviñs Kornôg-Flandrez. Ur gumun e oa gwechall; gant lezenn 1977 eo bet lakaet e kumun Middelkerke.
Adolf Albin
thumb|Adolf Albin in 1895. Adolf Albin a zo bet ganet d'ar 14 a viz Gwengolo 1848 e Bukarest (Roumania) ha marvet d'ar 1añ a viz C'hwevrer 1920 e Vienna (Aostria).
Diwezhat e teskas c'hoari, goude e 20 vloaz. Kemer a reas perzh e degouezioù etrebroadel goude e 40 vloaz. E tournamant New York 1893 e voe eilvet war-lerc'h Emanuel Lasker, ha dirak Jackson Showalter hag Harry Nelson Pillsbury. C'hoari a reas e tournamantoù a live uhel-kenañ, evel e Hastings (1895) (8,5/21) ha Nürnberg (1896) (7/18). Daoust da disoc'hoù tournamant izel a-walc'h e oa deut a-benn eus c'hoarierion vrudet, da skouer Wilhelm Steinitz (kampion ar bed) e New York (1894) ha Nürnberg (1896). Gantañ e voe skrivet ar c'hentañ levr echedoù e roumaneg: Amiculŭ Jocului de Schach, bet embannet e 1872.
Enepgaradenn Albin
thumb Kemm e Garadenn an Damez:
1.d4 d5
2.c4 e5
Tagadenn Albin
En Difenn Gall:
1.e4 e6
2.d4 d5
3.Mc3 Mf6
4.Fg5 Fe7
5.e5 Mfd7
Spisaer (yezhoniezh)
Er yezhoniezh e vez implijet an termen spisaer pe spizer (saoz: modifier pe qualifier) evit komz eus ur ger hag a dalvez da spisaat ur ger all pe ur frazenn.
E brezhoneg e reer un diforc'h etre ar spisaerion implijet gant anvioù ma reer "anvioù-gwan" pe "adanvioù" ha raganvioù oute diouzh un tu hag ar spiserion implijet gant gerioù a rummennoù yezhadurel all, dreist-holl verboù anvet "adverboù" pe "rakverboù".
N'eo ket ar spisaerion elfennoù kevreadurezhel ret dre ma talvezont nemet da spisaat pe strisaat ster elfennoù all, da skouer:
E gerioù kevrennek enne un anv-kadarn mui un anv-gwan pe ur verb mui un adverb e reer ivez "penn" ouzh an anv pe ar verb ha "spisaer" ouzh an anv-gwan pe an adverb (en o zouez kengerioù), en ur c'hoût e c'hall talvezout un anv-kadarn ivez evit spisaat un anav-kadarn all, da skouer:
Issrannet e c'hell bezañ ar spisaerion hervez o lec'h e-keñver an elfenn ma vez spisaet gante. Gant yezhoù zo e vez implijet kentoc'h an eil re pe ar re all:
Kemmañ a c'hell ster resis ar spisaerion ivez hervez o lec'h, da skouer:
Republik Pobl Sina
Rannet eo ar vro etre 22 broviñs, 5 rannvro damemren, ha 3 c'hêr damemren. Ur sevenadur gwriziet e don an Istor ha gant perzhioù dibar a zo bet o ren war an tiriadoù aloubet gant ar Sinaiz. Levezonet o-deus kalz ar Sinaiz ar pobloù nesañ evel ar Goreiz, Japaniz hag an Indez-Sinaiz (Viêtnamiz, Kambodjiz ha Laosiz).
Abaoe m’eo bet krouet Republik Pobl Sina 1949 ez eo renet gant Strollad Komunour Sina. Ar vro an hini eo zo ar muiañ a dud o chom enni er bed, en tu-hont da 1,3 milion a annezidi. Tud eus an etniezh Han eo an darn vrasañ eus an dud zo o chom enni. 9 574 479 km² eo ar gorread anezhi. Ar vro vrasañ eus Reter Azia eo eta hag ar pevare bro a-fet ment er bed a-bezh, dres war-lerc’h Rusia, Kanada ha Stadoù-Unanet Amerika. Harzoù zo etre Republik Pobl Sina ha 14 bro : Viêt Nam, Laos, Birmania (Myanmar), India, Bhoutan, Nepal, Pakistan, Afghanistan, Tadjikistan, Kirgizstan, Kazakstan, Rusia, Mongolia, Korea an Norzh. Daoust ma soñjer ez eo ur vro gomunour he deus degemeret Republik Pobl Sina un « armerzh nevidel sokialour » ma vez mesket ar frankizouriezh armerzhel hag ar politikerezh kontrollet hervez ur formulenn dibar.
Kudennoù a bep seurt zo gant Sina evit a sell ouzh bonnañ he harzoù. Kudenn an harzoù etre Republik Pobl Sina ha Republik Sina, hemañ ur proviñs, enezenn Taiwan hag un nebeud enezennoù, bet disrannet eus Sina goude 1949, n’eo ket an disterañ anezho ha, pell ac’hano, n’eo ket diroueslet c’hoazh, ma lavar eo ul lodenn dizisrannus anezhi. Dizemglev zo ivez etre Sina ha teir bro all – Malaizia, Viêt Nam, Indonezia – evit a sell kontrollañ Mor Su Sina. Goulenn a ra Sina, evit gwir, derc’hel beli war un nebeud inizi strategel, en o zouez an Inizi Spratly hag an Inizi Paracel.
Abaoe m’eo bet eilroet Hong Kong ha Macao e ra « Sina ar c’hevandir » dave peurliesañ da Republik Pobl Sina war-bouez an div rannvro velestradurel ispisial-se.
Er pevare renk emañ evit a sell PDK, dres war-lerc’h ar Stadoù-Unanet, Japan hag Alamagn. Abaoe 2005 emañ Sina dirak Frañs hag ar Rouantelezh-Unanet.
Istor
Goude an Eil Brezel-bed, e 1949, e voe lakaet un termen d’ar brezel diabarzh etre Strollad Komunour Sina ha Guomindang pe Kuo-Min-Tang, p’o doa lakaet ar Gomunourien o beli war Sina ar C’hevandir (enezenn Hainan e-barzh), ha p’en doa lakaet ar Guomindang e veli war Taiwan, kerkoulz hag un nebeud inizi tal ar Fujian. D’ar 1añ a viz Here 1949 en doa disklêriet Mao Zedong diazezadur Republik Pobl Sina war ar Plasenn Tiān'ānmén, e Beijing, ha krouet en doa ar Stad komunour hag embannet en doa ivez : « Sinaiz zo aet en o sav ».
Un dra anat a denn d’ar prantad kentañ eus ar riez yaouank-se eo renadur Mao Zedong. Dizemglevioù taer pe taeroc’h a sav etre an dud diwar-benn an hêrezh-se, dreist-holl pa vez graet anv eus ar politikerezh aotrouniek a veze kaset gantañ d’ar mare-se (an dud a spered bannet er-maez da-heul ar c’houlzad Koulzad ar C’hant Bleunienn), ar mankoù evit a sell merañ armerzh ar vro (hervez ar mammennoù, etre 20 ha 30 milion a dud a oa marvet da vare an naonegezhioù bras a gouezhas war ar vro e-pad Ar pezh mell Lamm war-raok), hag ar sevenadur gwallgaset (preizhet e oa bet ul lodenn vras eus an traoù a yae d’ober glad sevenadurel Sina da vare ar Dispac’h sevenadurel). Koulskoude e sav tabutoù etre an dud c’hoazh diwar-benn ar prantad-se, dreist-holl evit a sell an niver a dud zo bet lazhet hag evit a sell ar rag hag ar perag eus Ar pezh mell Lamm war-raok.
Da-heul ar reuz a oa bet e Sina abalamour d’ar politikerezh armerzhel kaset gantañ, Mao Zedong a zilezas e garg a brezidant eus Republik Pobl Sina. Liú Shàoqí a voe dilennet neuze gant ar C’hendalc’h broadel poblel evit erlec’hiañ Mao. Mao, a rene atav Strollad Komunour Sina, e voe lakaet tamm-ha-tamm da bellaat diouzh merañ aferioù armerzhel ar vro. Fiziet e oa bet e garg e Deng Xiaoping ur vegenn habaskoc’h, a veze levezonet-kaer gant Moi Shaoqi. Kregiñ a reas Deng Xiaoping gant tud all d’ober adreizhoù armerzhel.
E 1966 e roas Mao lañs d’an Dispac’h sevenadurel hag evel-se e oa bet tu dezhañ dont en-dro er galloud en ur gemer harp war yaouankiz ar vro hag en ur dagañ ar begennoù etre a oa er galloud d’ar mare-se. Trubuilhoù a oa bet er vro da-heul met tamm-ha-tamm e voe lakaet an traoù Zhou Enlai war o reizh. Goude marv Mao e teuas a-benn Deng Xiaoping, a seller outañ evel blenier an adreizherien, da vont er galloud. Da-heul e voe harzet ha barnet Jiang Qing, anezhi intañvez Mao, hag he c’henseurted, a reer Bagad ar Pevar anezho. Abaoe an amzer-se e vez kontrollet kalz nebeutoc’h buhez prevez an dud gant ar gouarnamant ha ne vez ket mui meret ar vro gant un armerzh steuñvet met gant un armerzh mesket.
Leitmotiv an dud zo a-du gant an adreizh armerzhel eo digeriñ tamm-ha-tamm marc’had Sina evit dont a-benn da sevel ur renkad etre kêrel (15% eus annezidi Sina hiziv an deiz), evit gwellaat ar barr bevañ (ar pezh zo deut da wir dre ma’z eo bet kresket kalz ar c’horvoder bloaziek, ar barr beveziñ, an hoali, ar skolegezh).
Peurliesañ e vez kavet abeg en adreizhoù armerzhel-se gant ar gouerien baourañ, an arsellerien estren hag an disrannerien a stourm ouzh ar renad komunour. Merkout a ra an dud-se ez eus bet krouet diforc’hioù bras etre an dud, ez vez gwall saotret ar vro, e vez prenet muioc’h-mui a gargidi, ez eus muioc’h-mui a dud en dilabour hag e vez meret fall an embregerezhioù-Stad. Dre-benn da se emañ ar renad en arvar da vezañ distabilaet. Hervez obererien zo, a vez kaset ar vuhez politikel ganto e Sina, kazetennerien ha tud a lezenn ne vez ket graet trawalc’h a adreizhoù potitikel evit mont war-zu muioc’h a zemokratelezh.
Daoust m’eo aet Sina tre en un armerzh marc’had hollekaet, an ABK (Aozadur bedel ar c’henwerzh), emañ bepred Strollad Komunour Sina o kontrollañ ar vro e-unan-penn ha kerderc’hel a ra da ren ar vro gant ur politikerezh a laka ar wask war ar strolladoù a c’hallfe lakaat e bennaotrouniezh en arvar. An darn vrasañ eus hec’h eneberien zo izili eus minorelezhioù zo (eus Tibet ha Xinjiang dreist-holl. Tud eus an etniezh Han, anezho izili eus ar renkad kêrel, zo ivez, pe disrannerien zo o vevañ en estrenvro. Komzet e vez kalz diwar-benn ar gudenn a sav e Republik Pobl Sina evit a sell « Gwirioù Mab-den » hag abalamour da se ez eus tu da lakaat ar wask war armerzh ar vro evit ma vefe doujet muioc’h outo. Da-heul ar manifestadegoù a voe aozet war ar blasenn Tian Anmen d’ar 4 a viz Mezheven 1989, ma voe tamallet d’ar gouarnamant ne zouje ket ouzh Gwirioù mab-Den, e oa bet lakaet an embargo war gwerzh an armoù da Sina.
161
914 Ab Urbe Condita = 161 goude J.-K.
Republik Pobl Sina
Politikerezh diabarzh
Al lodenn amañ dindan a sell Sina ar c’hevandir.
Ur Stad komunour eo bet Republik Pobl Sina e-pad an darn vrasañ eus an, hervez terminologiezh ar skiantoù politikel. Kalz a arsellerien, war-bouez an dud a studi ar politikerezh, a soñj dezho ez eo bepred ur Stad komunour. Diaes eo gouzout da vat petra eo natur framm politikel Republik Pobl Sina. Tud zo o deus lavaret ez eo ur renad aotrouniek, komunour, sokialour. Kalz a dud, koulskoude, a gav gwelloc’h dezho ober war un dro gant ar gerioù « komunouriezh » ha « kevalouriezh » evit deskrivañ Republik Pobl Sina. Kinniget en doa Deng Xiao Ping ober gant an droienn « Sokialouriezh nevidel » evit deskrivañ emdroadur Republik Pobl Sina. Ar gomunourien a soñj dezho e rank ur gevredigezh komunour bezañ renet, evit gwir, gant al labourerien. Nac’het o deus anavezout Sina evel ur vro gomunour hag a-wechoù e kavont gwelloc’h komz eus « kevalouriezh-Stad ».
Strollad Komunour Sina an hini eo a ren gouarnamant Republik Pobl Sina. Daoust ma’z eus bet graet kammedoù war-du frankizaat ar politikerezh, dreist-holl gant an dilennadegoù a vez kavet abeg enno er c’hêriadennoù, e vez bepred kontrollet divizoù ar gouarnamant gant ar Strollad komunour. Implijout a ra ar Stad doareoù aotrouniek evit dont a-benn eus an disenterien. Klask a ra-hi lakaat niver an disrannoù da zigreskiñ en ur wellaat an armerzh hag e-se e ro aotre d’an dud – un nebeudig tud, evit gwir – da gavout abeg e tra pe dra pa ne vez dispac’hus o abegadennoù.
Kontrolliñ a ra Strollad Komunour Sina an holl vediaoù ha sevel a ra enep an holl aozadurioù a c’hallfe lakaat ar renad en arvar, evel ma oa c’hoarvezet da vare darvoudoù Tian Anmen. N’hall ket Strollad Komunour Sina, koulskoude, ober kement tra a ra pe a fell dezhañ ober evit a sell ar c’hastizañ. En deiz a hiziv o devez ar mediaoù un tamm frankiz da labourat, ha pa ne glaskfent ket tizhout a-gevret an hevelep pal, hag embann a reont war ar groaz un niver bras a gudennoù deuet diwar ar breinadurezh ha diwar al labourioù diefedus kaset da benn gant eilsternererien ar Strollad. Petra bennak ma ne vez ket aotreet sevel e vouezh a-enep ar Strollad hervez lezenn e vez ingal tud oc’h embann ar pezh a soñjont hag a-wechoù e vezont lezet d’ober met ne vez ket aotreet ar mediaoù da skignañ keleier diwar o fenn. Ministrerezh ar propaganda a gendalc’h da gontrollañ ar binvioù eztaoliñ, en zouez ar Genrouedad. Ensellet e vez skignañ ar filmoù gant Burev ar filmoù : goulennet en deus, da skouer, digant renerien salioù sinema paouez da skignañ ar film amerikan Da Vinci Code e miz Mezheven 2006. Gouzout a reomp e vez kontrollet ar skinwel ivez : divizet en deus ar gouarnamant ma vo berzet skignañ tresadennoù-bev (amerikan pe japanat an darn vrasañ anezho) etre 17e ha 20e adalek ar 1añ a viz Gwengolo 2006. Kontrollet e vez ar Genrouedad ivez. Silet e vez an holl gevreadennoù hag e-se n’haller ket kevreañ ouzh lec’hiennoù zo war ar Genrouedad evel, da skouer, al lec’hienn www.freetibet.org (dieubidigezh Tibet) pe Wikipedia ivez : soñjal a ra renerien Sina moarvat ez eo re zañjerus doare mont en-dro an holloueziadur-se, a c’hall bezañ maget gant an holl dud o deus c’hoant da gemer perzh ennañ.
Diaes eo gouzout pet a dud er vro a sav a-du gant Strollad Komunour Sina, pa ne vez aozet dilennadeg vroadel ebet. Pa gomzer gant Sinaiz ha pa roont o savboent war tra pe dra e santer ne soñjont ket memes doare. Kalz anezho, war a seblant, a blij dezho ar pezh a vez graet gant ar gouarnamant evit a sell stabilaat ar gevredigezh, a ro tu dizehan da ziorren armerzh ar vro. Ur gudenn bolitikel a bouez eo kresk an diforc’hioù zo etre an dud paour hag an dud binvidik. Ne blij ket kennebeut da galz a dud gouzout e vez gounezet kalzik a sternerien eus ar Strollad gant arc’hant.
Strolladoù politikel all zo e Republik Pobl Sina, daoust ma soñjer ez int is-strolladoù eus Strollad Koumunour Sina. En em vodañ a ra Strollad Komunour Sina gant ar strolladoù-se da-geñver Prezegenn guzuliata politikel pobl Sina. N’o devez ket ar strolladoù-se kalz a levezon, petra bennak ma c’hallont degas savboentoù diavaez met n’o deus ket ur gwir c’halloud.
Politikerezh diavaez
Kenderc’hel a ra Republik Sina da gaout darempredoù diplomatel gant an darn vrasañ eus ar broioù e pevar c’horn ar bed, nemet gant ar re a vir darempredoù gant Republik Sina. Evit skoulmañ darempredoù ofisiel gant Republik Pobl Sina ez eo ret d’ar broioù anavezout Republik Sina evel ul lodenn anezhi. Difenn a ra groñs ouzh sternerien bolitikel Taiwan dont da Sina, met roet e oa bet aotre dezho da vont tre e Sina da-geñver an emvodoù a oa bet aozet du-hont e 2005, kerkoulz ha da dTenzin Gyatso ha d’ar 14vet Dalai Lama. Berzet e vez ouzh Li Hongzhi, bet krouet al lusk speredel Falun gong gantañ, mont da Sina ivez.
E 1971 e voe erlerc’hiet Republik Sina gant Republik Pobl Sina er Broadoù Unanet. Unan eus 5 ezel-pad ar C’huzul-surentez eo. P'eo bet Republik Pobl Sina unan eus izili diazezerien Aozadur ar Broadoù Unanet, petra bennak ma n’he deus morse kemeret perzh e krouidigezh ar Broadoù Unanet.
Unan eus izili pennañ eus Luskad ar broioù n’int ket a-steud eo bet Sina met en deiz a hiziv n’eo nemet arsellerez. N’eo ket dreist an darempredoù etre Sina ha Japan abaoe meur a zekvloaziad abalamour d’an torfedoù bet graet gant Japan gwechall, lazhadeg Nankin peurgetket. Kalz a vroadoù eus ar c’hornôg a gav abeg e Sina peogwir e vez gwallet gwirioù Mab-den ganti. Aet e oa an darempredoù diplomatel war washaat etre ar broioù-se ha Sina e 1989, pa oa bet freuz ha reuz war ar blasenn Tiān'ānmén. Koulskoude, abaoe m’eo bet kreñvaet liammoù armerzhel Republik Pobl Sina gant Europa hag ar Stadoù-Unanet, ne vez ket mui pouezet kement-se warni evit goulenn diganti doujañ da wirioù Mab-den ken. E miz Mae 1999 he doa lakaet ur bombezer B-2 teir bombezenn, heñchet dre loarell, da darzhañ war kannati Sina e Beograd, e-pad ar brezel e Kosovo. Tri c’heodedour sinat a oa bet lazhet. Disklêriet o doa ar Stadoù-Unanet e oant faziet dre ma oa bet implijet kartennoù kozh a zeue eus an Ajañs Vroadel evit ar skeudennerezh hag ar gartennouriezh (deuet da vezañ Ajañs Vroadel an naouegezh douaroniel-hag-egorel hiziv). Droukkemeret o dije ar c’hannati evit un ti a oa perc’hennet gant gouarnamant Yougoslavia. Ne gred gouarnamant Sina tamm ebet en displegadenn-se. Soñjal a ra dezhañ kentoc’h e oa bet graet ar gwalldaol-se a-ratozh-kaer. E miz Ebrel 2001 e oa bet un nijerez-spiañ amerikan EP-3E Aries, a oa oc’h anavezout en egorenn vilourel Sina, tost da enez Hainan, o stekiñ en un nijerez vilourel sinat. Flastret e oa bet an nijerez sinat ha lazhet e oa bet al loman, da c’houde he doa leuriet prim an nijerez amerikan war enez Hainan. Klevout a reer ur son nemetken gant pennadurezhioù an div vro-se : diskleriañ a ra renerien ar Stadoù-Unanet e oa o nijerez o nijal a-us d’an doureier etrebroadel, tra ma tisklêr renerien Republika Pobl Sina e oa o nijerez o nijal a-us d’he Zakad Armerzhel Dispellaus (TAP). Ouzhpenn-se e laka an eil skipailh ar “gwallzarvoud” war gont egile. E-pad 12 devezh e voe dalc’het ar skipailh 24 Amerikan gant Sinaiz a-raok reiñ o frankiz dezho, tra ma oa deuet tennoc’h an darempredoù etre an div vro. Tenn e oa bet an traoù etre an div vro ivez pa oa deuet er-maez an danevell Cox e 1999. Diskêriet e oa bet en danevell-se e oa bet lakaet ar sekredoù nukleel amerikan en arvar gant servijoù spiañ Republik Pobl Sina e-pad meur a zekvloaziad.
Estreget Taiwan ez eus dizemglevioù gant Republik Pobl Sina ha tiriadoù all. Hervez gouarnamant Republik Pobl Sina e teu ar c’hudennoù abalamour d’al luskadoù broadelour. Er c’hontrol e vez lavaret gant al luskadoù-se e klask Republik Pobl Sina tennañ he mad eus barregerzhioù naturel an takadoù-se pe eus perzh strategel an takadoù-se.
En inizi zo e mor Sina :