cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Magic:The Gathering
<p align="left" style="spacing:6px; padding:6px; border:1px solid #006699; background:#EAF5FB"> Savet eo ar pennad-mañ diwar labour bet graet gant skolidi. Sikourit da wellaat an danvez, mar plij ganeoc'h.
Leuconotopicus fumigatus
Anvet e voe Picus fumigatus (kentanv) da gentañ-penn (e 1840) gant ar skiantour gall Alcide Dessalines d'Orbigny (1802-1857).
Boued
Bevañ a ra diwar c'hwiled bihan hag al larvenned anezhe peurvuiañ.
Magic:The Gathering
Livioù an hudouriezh
Sord ar c'hoari Magic a zo diazezet war 5 liv a zo skeudennet gant ar mana, pep liv en deus daou gevredad ha daou enebour.
Kentañ prantad pennañ :
Tu 'zo d'ar c'hoarier c'hoari un dachenn pe ur mana (difennet eo c'hoari muioc'h eget un dachenn bep tro) hep-muiken e-pad ar c'hentañ prantad pennañ. Tu 'zo dezhañ c'hoari meur a grouader pe lideg. Ar berrdadurioù a c'hell bezañ c'hoariet a bep amzer.
Leuconotopicus fumigatus
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ e Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika :
Rummatadur
Renket e veze er genad Picoides kent.
Magic:The Gathering
Eilvet prantad galloudusañ:
Memes hini hag an hini kentañ.
Barregezhioù
Kartennoù 'zo, ar c'hrouadurioù an aliesañ, o deus barregezhioù pe c'houestonioù hag a c'hell reiñ lañs dezhi e-keñver ar re all. Barregezhioù 'zo a c'hell cheñch ar c'hrogad ha reoù all 'zo tu kavout war galz a gartennoù.
Listennad ar barregezhioù:
Barregezhioù 'zo n'eus ket a anv, an efed a zo skrivet war ar gartenn.
An Intañvez Barv Glas
An Intañvez Barv Glas zo ur pezh-c'hoari skrivet gant Roparz Hemon. Embannet e voe e-barzh Ar Bed Keltiek, e 1965, ha c'hoariet e 1966 e Kamp Etrekeltiek ar Vrezhonegerion (KEAV), e Logivi-Plougraz.
Discorama
Discorama a oa un abadenn skinwel gallek etre 1959 ha 1975, sizhuniek da gentañ, ha miziek war an diwezhadoù.
Ferenc Kölcsey
Ferenc Kölcsey (Sződemeter,8 a viz Eost 1790 – Szatmárcseke, 24 a viz Eost 1838= a oa ur barzh, ur skridvarnour, ur prezeger hag ur politiker hungariat anavezet evit bezañ harpet al luskad politikel frankizour en impalaeriezh an Tiegezh Habsburg.
Anavezet ez eo dreist-holl evel skrivagner pozioù kan broadel Hungaria, Himnusz ("Kan broadel""), skrivet er bloaz 1823 ha sonaozet gant Ferenc Erkel e 1844.
Buhez
Ferenc Kölcsey zo bet ganet e Sződemeter (Săuca e Roumania hiziv). Emzivad e voe pa oa yaouank-flamm, ampechet e oa gant ul lagad dall dre vezañ tapet kleñved ar vrec'h.
Da 15 vloaz e kejas ouzh ar skrivagner hungariat Ferenc Kazinczy, ha setu-eñ o vont eveltañ etrezek implij ur skrivañ adreizhet eus an hungareg, o krouiñ gerioù nevez hag oc'h adimplij lod all disoñjet evit ma chomfe bev-buhezek an hungareg war holl dachennoù ar vuhez.
Er bloaz 1809 edo Ferenc Kölcsey o vevañ e Pest diwar e labour noter er C'huzul roueel. Ne oa ket laouen gant e garg, neuze ec'h eas da Szatmár, ma implijas holl e amzer o studiañ ar genedoniezh, ar varzhoniezh, ar skridvarn hag o tifenn damkan F. Kazinczy.
Giovanni Borgia
Giovanni Borgia zo anv italianekaet meur a zen:
Gruppo di famiglia in un interno
Gruppo di famiglia in un interno zo ur film italian renet gant Luchino Visconti, embannet en 1974. C'hoariet eo gant Burt Lancaster, Silvana Mangano, ha Helmut Berger.
E Roma e c'hoarvez, goude 1968. Ur c'helenner stadunanat (Burt Lancaster), un tri-ugent vloaz dezhañ, zo o chom war e leve e-touez e levrioù hag oberennoù arzel, en un ti kozh, e kêr Roma, ur palez kozh e gwirionez, deuet dezhañ a-berzh e vamm italian (Dominique Sanda). Un deiz eo torret peoc'h an ti gant donedigezh ar varkizez Bianca Brumonti (Silvana Mangano), a deu da c'houlenn ar ranndi goullo a-us da hini ar c'helenner evit he serc'heg yaouank Konrad (Helmut Berger). A-benn ar fin, ar varkizez, he merc'h Lietta hag he c'hompagnun, Stefano, ha Konrad, a ra ur seurt tiegezh, hag en desped dezhañ e rank ar c'helenner kozh mont ennañ ivez. A-benn ar fin e kompren eo bet tennet gante eus e vuhez manac'h (pinvidik) da zistreiñ d'ar vuhez ha d'an darempredoù denel.
,
Sancho VI
Sancho VI ar Fur (1133? - 1194) a oa roue Pamplona (1150-1194) a-raok kemmañ e didl en roue Navarra. Mab e oa da García Ramírez de Navarra ha d'e bried kentañ Margarita de l'Aigle.
Bec'h en doe gant ar rouantelezhioù amezek, Kastilha hag Aragón.
E ren
[[Restr:Reino de Navarra Sancho VI el Sabio.svg|thumb|Rouantelezh Navarra Sancho VI (1154-1194). <!--
]]
Sus principales logros fueron estabilizar el Reino y afianzar su dinastía en el trono navarro. Asimismo, realizó importantes obras arquitectónicas y fundó numerosos monasterios cistercienses.
Al intentar aproximarse a Ramón Berenguer IV, Alfonso VII reaccionó firmando con el conde el Tratado de Tudilén (27 de enero de 1151) por el que acordaban repartirse el territorio navarro. Tres días después, el rey Sancho renovó el vasallaje de su reino al emperador Alfonso y casó a su hermana Blanca con Sancho de Castilla, primogénito de Alfonso VII. En mayo de 1157, se firmó un nuevo tratado (esta vez en Lérida) entre Alfonso y Ramón Berenguer para repar,tirse el reino de Sancho VI. El 21 de agosto de 1157 murió el emperador, dando un respiro al rey navarro. Sancho VI juró vasallaje al nuevo rey de Castilla, Sancho III, el 11 de noviembre del mismo año.
La repentina muerte de Sancho III el 31 de agosto de 1158 dejaba el trono castellano en manos de su único hijo, Alfonso VIII de tres años de edad. La lucha por la tutela del joven rey desestabilizó el reino, dejándolo débil e indefenso. Sancho VI supo aprovechar esta oportunidad para librarse del molesto vasallaje.
Tungaru
Tungaru (kiribaseg; Gilbert Islands e saozneg – Kingsmill Islands poent zo bet), zo un enezeg er Meurvor Habask, a bep tu d'ar C'heheder, e Republik Kiribati, anezho 16 atoll: Abaiang, Abemama, Aranuka, Arorae, Beru, Butaritari, Kuria, Makin, Maiana, Marakei, Nikunau, Nonouti, Onotoa, Tabiteuea, Tamana ha Tarawa.
Sancho VI
E ren
El 8 de agosto de 1162 murió Ramón Berenguer IV, dejando el Reino de Aragón y el Condado de Barcelona a su esposa, la reina Petronila, que abdicará en 1164 en Alfonso II, al cumplir los siete años de edad. Otro rey-niño dejaba a Sancho VI una casi total libertad para expandir su reino. Pactó una tregua de trece años con los tutores del rey aragonés para asegurar la frontera oriental y atacar Castilla.
Tungaru
An anv
Dont a ra an anv saoznek Inizi Gilbert eus hini ar c'habiten saoz Thomas Gilbert a roas an anv-se d'an enezeg e 1788.
An Inizi
Tri strollad inizi zo:
Sancho VI
E ren
En otoño de 1162 Sancho VI atacó a Castilla por todos sus frentes, anexionándose parte de La Rioja.
En 1163 e kasas un arme daskoazellañ ar roue Rey Lobo, a oa o stourm  ouzh an  almohades.
Tras la etapa agresiva, pasó a una más diplomática. El 28 de enero de 1165 firmó con Fernando II de León el Tratado de Tudela, en octubre de 1167 pactó una tregua con Castilla y el 19 de diciembre de 1168 llegó a un acuerdo con Alfonso II de Aragón para repartirse las tierras conquistadas a los musulmanes.
El 11 de noviembre de 1169, Alfonso VIII de Castilla cumplió 14 años, por lo que se le declaró mayor de edad. Una vez asentado en el trono, la estabilidad volvió a reinar rápidamente en Castilla.
En junio de 1170 el Rey de Castilla y el Rey de Aragón, con la mediación de Enrique II de Inglaterra, acordaron en Sahagún ayudarse mutuamente contra cualquier enemigo, ratificaron el Tratado de Tudilén y, para sellar su alianza, se concertaron dos matrimonios: Alfonso VIII de Castilla se casaría con Leonor de Plantagenet, hija del Rey de Inglaterra, y Alfonso II de Aragón esposaría a Sancha, tía del Rey de Castilla (cumpliendo con lo acordado en el Tratado de Lérida de 1157).
Alfonso VIII no tardó en recuperar las tierras perdidas en 1162. Las primeras campañas castellanas comenzaron en 1173. La primera fue en primavera. Queda constancia de la presencia del rey en Almazán el 27 de enero (otorgando unas heredades). En un documento del 31 de julio se hace constar el paso de la expedición que regresaba de Navarra por Enciso. Una segunda expedición, mayor que la primera, se organizó para partir en otoño. Salió hacia el reino de Sancho VI en septiembre, llegando hasta Pamplona el 23 de octubre. El 10 de diciembre el ejército ya había regresado y se encontraba en Burgos.
A finales de la primavera de 1174 se organizó una nueva campaña, en esta ocasión atacaron conjuntamente los ejércitos de Castilla y Aragón. En julio, el rey aragonés tomó y destruyó el castillo de Milagro. Por su parte, el rey castellano venció al ejército navarro y cercó el castillo de Leguin (cerca de Urroz-Villa), en el que se encontraba el propio Sancho VI, quien finalmente pudo escapar. El 15 de agosto la expedición castellana había vuelto a Burgos.
En 1175 y 1176 hubo dos expediciones más. La primera, en verano, volvió a unir las fuerzas de Castilla y Aragón. En la segunda, también en verano, sólo participaron tropas castellanas, llegando a tomar el castillo de Leguin (clave en el sistema de reductos para la defensa de Pamplona). Este hecho forzó el armisticio.
Sancho VI y Alfonso VIII decidieron poner fin a la contienda el 25 de agosto del mismo año con una tregua de siete años y solicitar el arbitraje del Rey de Inglaterra para resolver sus diferencias. El 16 de marzo de 1177 se dictó sentencia. Ambos reyes debían devolver las conquistas hechas durante el reinado de Alfonso VIII, es decir, regresar a las fronteras de 1158. Así, Sancho VI tuvo que devolver Logroño, Navarrete, Entrena y Ausejo, recuperando Portilla y los castillos de Leguin y de Don Godín. Además, el rey Alfonso debía pagar anualmente a Sancho 3.000 maravedíes durante diez años.
El 15 de abril de 1179 los reyes de Navarra y Castilla se reunieron entre Nájera y Logroño para firmar un tratado de paz, con la intención de definir claramente sus fronteras y resolver los conflictos por su delimitación. Un hecho significativo es la exclusión en el documento de cualquier referencia al vasallaje de Navarra con Castilla, que de facto había desaparecido tras la muerte de Sancho III de Castilla. Tras ello, se devolvieron mutuamente las plazas conquistadas.
Durante la década de 1180, periodo de escasa actividad en política exterior, el rey dedicó sus esfuerzos a la reordenación de la política interior. Destaca la elaboración de un censo para mejorar la recaudación de impuestos. También concedió fueros a varias ciudades y fomentó el comercio.
El 7 de septiembre de 1190, Sancho y Alfonso II de Aragón (que se había distanciado de Alfonso VIII de Castilla) firmaron en Borja un pacto de amistad y ayuda mutua en caso de un ataque de Alfonso VIII. -->
E Gouhere 1191 en em gavas rouaned Navarra hag Aragon en Tarazona a-benn ar fin evit kadarnaat o mignoniezh. Met klask a reas chom hep enebiñ ouzh roue kastilha, ha ne gemeras ket perzh e Kevre Huesca (savet gant Alfonso II Aragon, Alfonso IX León ha Sancho Iañ Portugal) a-enep Alfonso VIII Kastilha.
Dimeziñ ha bugale
E Mezheven 1157 e timezas e Carrión de los Condes (Proviñs Palencia) gant Sancha Kastilha ha Barcelona, merc'h d'ar roue Alfonso VII León ha Kastilha ha d'e bried kentañ, Berenguela Barcelona. C'hwec'h bugel o doe:
La Pommeraie-sur-Sèvre
La Pommeraie-sur-Sèvre a oa ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
Tchouvachia
Tchouvachia (Чăваш Ен e tchouvacheg ha Чува́шия e rusianeg), ent-ofisiel ar Republik Tchouvach (Чăваш Республики e tchouvacheg, Чува́шская Респу́бли e rusianeg) a zo unan eus Republikoù Kevread Rusia war lez kleiz ar Volga. Choupachkar eo ar gêr-benn. 1 251 619 a oa o vevañ eno e 2010, Tchouvached evit 68% anezho, ha 27% a Rusianed.
Roll Duged Savoia
Didalvez eo hag  er wiki brezhonek Konted Savoia ha duged Savoia zo titloù a denn da Savoia pa oa stag ouzh rouantelezh Bourgogn da gentañ, ouzh kontelezh Savoia goude, e-barzh an Impalaeriezh Santel. Titl Konted Savoia zo stag ouzh an Humberted, konted Maurienne anezho, e deroù istor Tiegezh Savoia, un titl implijet adal ar. Hini an duged a oa bet krouet e deroù ar.
John Cassell
John Cassell (Manchester, 23 a viz Genver 1817 – Londrez, 2 a viz Ebrel 1865) a oa ur skrivagner, embanner ha mouller a orin saoz.
Saver an embregerezh Cassell & Co e voe, un ti-moullañ brudet evit e levrioù deskadurezh hag e embannadurioù romantoù a lodennoù. Bez' e voe unan eus an embregerezhioù kentañ oc'h embann istorioù a-lodennoù. Ouzhpenn da se e oa brudet Cassel evit bezañ ur marc'hadour te ha kafe hag ur poster arc'hant e bed an aferioù. Kristen kredour done oa, stourmet en deus e vuhez-pad a-enep an alkoolegezh en temperance movement e Bro-Saoz. Stourmet en devoa ivez evit digreskiñ an tailhoù war an embann, hag evit degas deskadurezh d'an dud vunut. Soñjal a rae dezhañ e oa ret deskiñ renkad al labourererien evit gwellaat e stad truezus. Embann a rae levrioù ha kazetennoù evit degas deskadurezh ha sevenadur d'ar brasañ niver.
Chad Mitchell Trio
An Chad Mitchell Trio – ha diwezhatoc'h The Mitchell Trio – a oa ul lazig-kanañ stadunanat a dri c'haner (gwazed) en Evrog Nevez er bloavezhioù 1960. Kanaouennoù kozh a ganent ha traoù savet ganto. Brudet e oant da ganañ sonioù fentus ha flemmus diwar-benn darvoudoù ar mare, ar brezel yen, brezel Vietnam, didro, hep klask bezañ soutil.
Castelletto sopra Ticino
Castelletto sopra Ticino zo ur gumun eus Italia, e proviñs Novara.
Claude Cahun
Claude Cahun pe Lucy Schwob eus hec'h anv gwir, bet ganet d'ar 25 a viz Here 1894 e Naoned, marvet d'an 8 a viz Kerzu 1954 e Sant-Heler (Jerzenez), a oa ul luc'hskeudennerez hag ur skrivagnerez naonedat. Kemeret he deus perzh er Rezistañs e Jerzenez, asambles gant he mignonez Marcel Moore.
Settime
Settime zo ur gumun en Italia e proviñs Asti hag e rannvro Piemonte.
Serranillos del Valle
Serranillos del Valle zo ur gumun e Spagn, hag unan eus ar 179 kumun a zo e kumuniezh Madrid.
Sent Antin
Sent Antin a zo ur gumun er Roergue, e Guiana (Okitania), e departamant an Aveyron, er rannvro Okitania, er Stad C'hall.
Sessame
Sessame zo ur gumun en Italia e proviñs Asti hag e rannvro Piemonte.
Enez Flint
Enez Flint zo un enezenn gouralek didud eus ar Meurvor Habask, unan eus Inizi al Linenn, e Republik Kiribati.
Gwallzarvoud eus gwazhied an empenn
Penaos e c'hoarvez ur GGE
Evit ober war-dro e gargoù disheñvel en deus ezhomm an empenn eus dioksigen hag energiezh. Hogen ne c’hell ket berniañ ar sustañsoù energiezh. Bez eo neuze kefridi ar gwad pourveziñ anezhañ e nutriantoù (evel ar glukoz) ha dioksigen. War-dro ur c’hard eus ar gwad a zeu eus ar galon a zo kaset d’an empenn. Ma c'hoarvez ur GGE iskemek e vo paouezet red ar gwad neuze ne c’hello ket mui pourvezañ sustañsoù (dioksigen, glukoz, na nutriantoù all) d’ar c’helligoù nervennel. Hag int ne c’hellont ket chom bev ma n’eo ket adkempennet red ar gwad en un nebeud munutennoù. Ma c'hoarvez ur GGE diwadek e vez moustret ar melpenn dre ar bloñsadur kiriek eus distruj ha nann-mont endro ar c’helligoù nervennel.
Stummoù disheñvel ar GGE
Bez ez eus 3 stumm GGE bras: bez e c’hell ur wazhienn kas bezañ stanket gant ur bouloudenn wad, ur wazhienn e-barzh an empenn a c'hall bezañ torret pe c’hoazh ur wazhienn kas o erruout en empenn a c'hall bezañ torret.
Gwazhienn kas stanket (GGE iskemek)
Ar stumm-se eo an hini boutinañ (80% eus ar GGE). Ur bouloudenn wad a c’hell sevel e-barzh ur wazhienn; da skouer gant gwazhiennoù treutaet dija gant lizoù druz. Neuze abalamour d'ar bouloudenn wad (anvet Trombus) ne c’hello ket mui tremen ar gwad enni, ar pezh a zegaso un distrujadenn eus ar c’helligoù nervennel (lodenn anvet infarktus empennek).
Ur wazhienn kas tarzhet en empenn (GGE diwadeg perimelpennel)
Ober a ra ur c'holl gwad en empenn. Mont a ra d'ober 15% eus ar GGE. Ur wech ma'z eo tarzhet ar wazhienn e tiver ar gwad en ul lodenn vras pe vihan en empenn. Ar pezh a zegas ur voustradenn eus an empenn hag a vo stroñset.
Ur wazhienn kas tarzhet o erruout en empenn (GGE Diwadeg en empenn)
Ar seurt koll-gwad a ya d'ober ar 5% all eus ar GGE. Ar wech-mañ pa darzh ar wazhienn ez a kuit ar gwad e-barzh lec’hioù eus toagenn an empenn, da lavaret eo al lec’h etre an empenn hag ar c’hlopenn. Pa c’hoarvez e vez 60% anezho hag o deus ur freg anevrism (distummadur eus speurenn ar wazhienn-kas a c’hell terriñ).
Arouezioù ar GGE
Arouezioù pouezus zo a-benn gallout anavezout ur GGE ha ma vez merzet kement-mañ, petra a c'heller ober.
Petra ober pa vez eus an arouezioù-se
Ur wech merzet unan pe meur a unan eus an aouezioù-se ez eo ret pellgomz diouzhtu d’ar SAMU, rak, d’ar mare-se, pep munutenn a zo pouezus. Ar buanañ e vo kemeret e karg ar c’hlañvour, an nebeutañ a labezadoù en empenn en devo, da lavaret eo ivez nebeutoc’h a heuliadurioù.
A-wechoù an arouezioù a c’hell bezañ gwelet pe santet e-pad ur pennad amzer berr nemetken, munutennoù pe eurvezhioù. Ret eo kemer anezho e kont memes tra, ha pellgomz diouzhtu d’ar SAMU. War-dro 30% eus ar GGE o deus arouezioù berr evel-se a-benn diarbenn, hag an aliesañ n'int ket kemeret e kont.
Busso
Busso zo ur gumun en Italia e proviñs Asti hag e rannvro Piemonte.
Gwallzarvoud eus gwazhied an empenn
Devouder gant riskloù
Bez ez eus meur a devouder a laka ar riskl GGE da greskiñ ; setu da heul ar reoù vrasañ anezho.
Louzaouiñ ha diarbenn
E-penn kentañ ar GGE e vez roet ul louzoù a-benn ma teuzfe ar bouloudenn wad ha ma vefe tu d’ar gwad tremen en-dro. Al louzaouenn-se zo anvet "Actilyse" e Bro-C'hall, ha ne c’hell bezañ roet nemet en ospitalioù. An amzer a-benn reiñ al louzaouenn-se a zo berr-tre, erbedet eo reiñ anezhañ e korf an 3 eurvezh goude an arouezioù kentañ. An "Actilyse" a zo efedus-kenañ, ha 40% eus an dud o deus kemeret anezhañ a oa pareet 3 miz war-lerc’h. Ar buanañ vo distanket ar wazhienn, ar gwellañ e vo an daspunadur.
Goude ur GGE ez eo ret diwall a-benn ne c’hoarvezfe ket un eil pe un dagadenn kalon (infarktus eus ar miokard).
Alcorcón
Alcorcón zo ur gumun e Spagn, hag unan eus ar 179 kumun a zo e kumuniezh Madrid.
Gwallzarvoud eus gwazhied an empenn
Louzaouiñ ha diarbenn
Ar riskl da ober un eil GGE a zo eus 5-10% dre vloavezh. Ar riskl da gaout un dagadenn kalon a zo eus 2% dre bloavezh 5 bloaz goude bezañ graet ur GGE; 25% eus ar glañvourien o deus graet unan all, 10% anezho o deus bet un infarktus eus ar miokard. Ha reoù all ‘zo marvet eus gwallzarvoudoù e gwazhied all.
Ar riskloù-se a c’hell digreskiñ eus 80% gant ma vo heuliet pezh a lavar ar mezeg:
Goude ur GGE
Ur wech m’eo teuzet ar bouloudenn ez eo ret klask broudañ ar c'horf ar muiañ a c'haller a-benn adpakañ holl e varregezhioù: bale, implij pep lodenn eus ar c’horf, komz, gwelet,… Forzh peseurt derez adpakadenn e vefe tizhet, ret eo deskiñ d’ar c'hlañvour implijout e varregezhioù diouzh an doare gwellañ, hag ober e doare na vefe ket nec’het gant e heuliadurioù. Mont a-enep e vefe diaesadurioù hag a c'hrevuso an heuliadurioù.
A-wechoù eo talvoudus e teufe ar mezeg, an addiorroer; ar c'hineziterapeut, an ergoterapeutour, an ortofonour ha reoù all. Ar memes pal zo ganto : reiñ e du d'ar c’hlañvour da vezañ emren.
Piet Pieterszoon Hein
Piet Pieterszoon Hein (25 a viz Du 1577 – 18 a viz Mezheven 1629), pe Piet Hein hepmuiken, a oa un ofiser a vor eus an Izelvroioù hag un haroz e voe e-pad Brezel ar Pevar-Ugent Vloaz etre ar Proviñsoù Unanet ha Spagn.
E vuhez
Ganet e voe Piet Hein e Delfshaven (a zo bremañ ul lodenn eus Rotterdam), mab d’ur c’habiten a vor ha dont a reas da vezañ moraer yaouank a-walc’h. Skrapet e voe war vor gant ar Spagnoled ha galeour e voe e bourzh listri spagnol etre 1598 ha 1602. Neuze e voe dieubet, en eskemm ouzh prizonidi spagnol. Etre 1603 ha 1607 e voe prizoniet gant Spagnoled adarre, tapet ma oa bet ganto dirak aodoù Kuba.
E 1607 e stagas da labourat evit Kompagnunezh Nederlandat Indez ar Reter (Vereenigde Oostindische Compagnie) ha distreiñ a reas eus Azia gant ar rez a gabiten, pemp bloaz war-lerc’h.
E 1628 e kemeras perzh en un argad a-enep ur strollad listri spagnol hag a gase arc’hant eus Suamerika da Europa. Pemzek lestr spagnol a voe tapet e Bae Matanzas, war aod norzh Kuba. Gant Piet Hein e voe preizhet berniadoù aour, arc’hant ha madoù all hag a dalveze en holl kement hag 11 milion a florinoù. Brasañ trec’h an Izelvroioù a-enep Spagnoliz e voe Emgann Bae Matanzas. Pa zistroas Hein da Rotterdam e 1629 e voe degemeret eno evel un haroz, ha gant e breizh e voe gallet arc’hantaouiñ morlu an Izelvroioù e-pad 8 miz. Anvet e voe da letanant-amiral e miz Meurzh 1629 hogen mervel a reas un tammig diwezhatoc'h er bloavezh-se, en un emgann a-enep kourserien eus Dukark. Beziet e voe en Oude Kerk e Delft.
Ara militaris
Ara militaris a zo ur spesad perokeded trovanel eus ar c'herentiad Psittacidae.
Anvet e voe Psittacus militaris (kentanv) da gentañ-penn (e 1766) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Doareoù pennañ
Dont a ra e anv militaris eus liv glas pennañ e bluñv a denn kalz d'ul lifre soudard.
Boued
Bevañ a ra diwar frouezh, greun, had, hugennoù ha kraoñ.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ e kreiz ha Suamerika :
Serole
Serole zo ur gumun en Italia e proviñs Asti hag e rannvro Piemonte.
Embregerezh korf arzel evit ar merc'hed
An embregerezh-korf arzel a zo ur sport diaes a-walc'h hag a c'houlenn un nebeut a amzer evit dont a-benn d'ober troioù kempennet mat ha brav. Ouzhpenn-se e vez ret bezañ aketus-meurbet e-keñver ar surentez, rak ur sport dañjerus eo memestra. E Bro-C'hall, kavet e vez stummoù embregerezh-korf disheñvel an eil diouzh egen : evel an embregerezh-korf arzel evit ar baotred, an embregerezh-korf gant lusk pe c'hoazh an embregerezh-korf gwewr (pe akrobatek). E-pad ur gentel pe ur genstrivadeg e vez implijet 4 greiaj : ar marc'h-dibr, an divvarrenn digompez, an treust hag al leur. Daoust ma'z eo an embregerezh-korf ur sport arzel, arabat ankouaat ez eo ret kaout un nebeut a wevnder, braventez ha mestroniezh en teknikoù.
An treust
[[Restr:Poutre_zoé.jpg|thumb|Un treust a-vremañ] War ar greiaj-mañ, graet e vez war 3 metrad hirder ha 10 cm ledander, a bep seurt troioù disheñvel da-heul un heuliadenn. Staliet eo an treust war-dro 1 metrad 25 eus al leur. An treust a zo ar greiaj lec'h ma'z eus ar muiañ a gouezhadennoù ; setu perak ar greiaj-mañ a c'houlenn un dolperezh bras e-pad amzer an heuliadenn gant ur c'hempouez a-bouez hag efedus. Evit dont a-benn d'ober ur figurenn pe ur fiñvadenn bennak war un treust, ret eo kaout ur bern a fiziañs ennout, mod-all ne fiñvez ket. A-raok, e-pad ar grennamzer, ar greiaj-mañ 'oa graet nemetken gant ur c'hef ront diblusket. Hiziv an deiz, an treust 'zo bet war-raok e-keñver e stumm.
Al leur
An araokadenn-mañ a vez graet war sonerezh e-pad 1 vunutenn 30, en ur ober heuliadennoù war al lusk gant figurennoù akrobatek. Graet 'vez ar greiaj-se war ur ballenn bras a-walc'h e hirder (12 metrad war 12). Kavet warnañ ur vandenn ruz: arabat d'an embleustrerien kerzhout warni e-kerzh ur genstrivadeg. War an danvez-se eo, e c'hell an embleustrerien diskouez o figurennoù arzelañ. thumb|Ur marc'h-dibr|kleiz|200px
Ar marc'h-dibr
Pal ar boelladenn-mañ, a zo lammat dreist ar marc'h-dibr gant sikour ur plankenn-lamm, en ur ober ur fiñvadenn akrobatek er memes koulz. Abaoe ar bloavezhioù 2001 ar marc'h 'zo bet erlec'hiet gant ur marc'h-dibr rak ledanoc'h eo ha kalz suroc'h. Ar marc'h-dibr a ra 1 metrad 25 a uhelder ha staliet eo e fin ur riboul 25 metrad. Evel al leur, ar marc'h-dibr a zo ur greiaj boutin gant embregerezh kork arzel evit ar baotred. Evit an embleustrerien ar marc'h-dibr a zo ar greiaj e-lec'h ma e vez an tremen ar buanañ. thumb|Divvarrenn digompez|dehou|200px
An embleustrerien vrudetañ
Bet ganet d'an 31 a viz Kerzu 1987, Emilie Le Pennec a oa un embleustrerez c'hall barrek-tre, dreist-holl war an divvarrenn digompez. Gounezet he devoa ur vedalenn aour er c'hoarioù olimpek eus Ker Aten e 2004, en divvarrenn digompez. Evit gourennadeg Europa er bloavezhioù 2005, Emilie he devoa gounezet div vedalenn ; an hini gentañ e aour evel just gant an divvarrenn digompez hag eben e arem gant al leur. Kroget he deus an embregerezh-korf arzel evit ar merc'hed d'he 7 vloaz, met abalamour d'he holl c'hloazadennoù he devoapaouezet an embregerezh-korf er bloavezhioù 2006/2007 da vat. Ganet d'an 12 a viz Du 1961, Nadia Comaneci a oa un embleustrerez o tont eus Bro Roumania. Hiziv an deiz he deus 5 medalenn e aour he doa gounezet e-kerzh ar c'hoarioù olimpek. Nadia eo ar plac'h nemeti, he deus bet an notenn wellañ 10/10 war an treust. Nadia he deus kroget an embregerezh-korf da 5 bloaz hag hiziv bevañ a ra c'hoazh diwar ar sport : gourdonerez embregerezh-korf arzel eo. Ganet d'an 20 a viz Eost 1987, Catalina Ponor a oa un embleustrerez o tont eus Bro Roumania. He sport a oa an embregerezh-korf arzel hag he spesialded a zo an treust hag al leur. Kroget he deus an embregerezh-korf da 2 bloaz hanter ha paouezet he deus e miz du 2007, goude bezañ gounezet ur bern a vedalennoù. E 2004 e-pad gourenadeg Europa e Amsterdam, Catalina he deus gounezet meur a vedalennoù: 3 medalenn aour. E 2005 e-pad gourenadeg Europa e Debrecen (Bro Hungaria), Catalina a zo bet kampionez Europa war an treust. Catalina Ponor a chomo ur gampionez war an treust hag al leur eus an embregerezh-korf arzel.
Dilhad hag emzalc'h un embleustrer e-kerzh ur genstrivadeg pe ur gentel
An dilhad a vez implijet e-kerzh ur gentel pe ur genstrivadeg a zo disheñvel-tre diwar e stumm hag e zalvoudegezh. E-pad ur genstrivadeg ret eo kaout ur justakor, blev staget betek fin ar genstrivadeg, bizeier ebet war-wel hag dreist-holl arabat kaout ur gomm-chokañ e-keñver ar surentez; padal e-pad ur gentel graet 'vez embregerezh-korf gant bizeier, gant blev distaget a-wechoù. Bez ez eus nemet ur reolenn pouezus da zerc'hel soñj e-pad ar genstrivadeg: arabat adlakaat e justakor e-kerzh un heuliadenn.
Seurtoù disheñvel embregerezh-korf
Er bed a-bezh kavet 'vez seurtoù ha stummoù disheñvel-tre embregerezh-korf. Abaoe ar grennamzaer, an embregerezh-korf a zo bet war-raok e-keñver ar stumm d'ober. Hiziv an deiz kavet 'vez meur a seurt embregerezh-korf. An embregerezh-korf evit ar baotred a zo ur sport e lec'h ma vez graet fiñvadennoù akrobatek war 6 greiaj disheñvel: al leur, ar marc'h korbell, an anelloù, ar marc'h-dibr, ar varrenn kenstur hag ar varrenn dalc'het. Gwelet 'vez eo tost-tre eus an embregerezh-korf evit ar merc'hed ,rak e vez adkavet greiajoù a vez implijet evit ar merc'hed. An embregerezh-korf luskellus a zo un embregerezh-korf ispisial rak e vez implijet meur a beñveg evel: ur c'helc'h, ur ruban, ur benndog hag ur volotenn. An embregerezh-se a zo da gentañ-penn evit ar merc'hed, rak ur sport gant kalz a dañsadur eo. E-keñver ar genstrivadeg, an embleustrerien a zo dre 5 pe o unan-penn. Akrosport pe embregerezh-korf akrobatek, a zo ur embregerezh-korf arzel, mesket etre dañs, embregerezh-korf war al leur ha sirk. Ur sport-diaes a-walc'h eo memestra rak, ret eo kaout fiziañs gant an douger pe ar cheter. Graet 'vez an embregerezh-mañ diwar sonerezh dre 2 pe 4 den; e pep kouplad ret eo kaout un douger,ur voltijer hag ur parer ma 'vez ezhomm. Er sport-se eo ret dont a-benn d'ober figurennoù statek hag figurennoù nerzhoniezh.
Villanueva de la Cañada
Villanueva de la Cañada zo ur gumun e Spagn, hag unan eus ar 179 kumun a zo e kumuniezh Madrid.
Enez Pask
Enez Pask (Rapa Nui "Enez Vras" e rapanuieg hag Isla de Pascua e spagnoleg) zo un enez e-kreiz su ar Meurvor Habask, anezhi an dachenn douar pellañ eus pep douar all er bed, 3 700 km a-vaez da Chile ha 4 000 km a-vaez da Enez Tahiti. Ken pell all emañ an douaroù tostañ en norzh hag er su, gant 3 800 km alese d'an Inizi Galápagos ha 5 000 km da Antarktika. Stumm un tric'horn bihan zo d'an enez, ha hi un tammig brasoc'h he zachennad eget hini Pariz.
Istrovanel eo an hin, gant ur gwrezverk keitat par da 21°C, ar gwrezverk izelañ o vout 18°C e miz Gouere/Eost hag an uhelañ 28°C e miz C'hwevrer. Alies e vez glav (1 138 mm ar bloaz), met a-gementadoù bihan bewech.
Trevadennet eo bet an enez-se gant Polinezianed etre ar hag an. Lakaet e vez Enez Pask da harz Polinezia e tu ar reter pellañ. Stummañ a ra, gant enezeg Hawaii en norzh ha Zeland-Nevez er su, unan eus bevennoù Polinezia, enni kantadoù a inizi.
Orin
Daou vilion a vloavezhioù zo e kreskas ar menez-tan Poike betek toullañ gorre an dour. Ur milion vloaz war-lerc'h e voe ar menez-tan Rano Kau, hag er fin e voe, 760 000 bloaz goude, ar menez-tan Maunga Terevaka. Savet eo Enez Pask diwar 74 menez-tan dioberiant. Dre mikrohinad paludenn Menez Rano Kau ez eus bet ur bern plant en he c'hreiz, dreist-holl broen hag totora. Gouest eo ar plant-se da zougen un den, ken solut ha tev int. Betek 1973 ez ae alies ar Rapanuied davit dour e paludenn ar menez-tan Rano Kau. Dek mil bloaz zo e voe dislonkadenn-danveneziek diwezhañ ar menez-tan Rano Kau. E doull-diskarg, lec'hiet 250 m a-us live ar mor, zo tremen 1 km e dreuzkiz, hag ur baludenn 280 m he donder zo ennañ.
Gweledva
N'eo ket Enez Pask ur baradoz : melen/gwenn eo, krin e seblant bezañ, n'eus tamm stêr ebet enni. Alies-tre e vez skubet an douar gant an avel-mor, ha nebeut-tre a blant zo. Evel-se emañ an enez, dre fazi ar Saozon, peogwir e veze desavet kalz a zeñved gante eno e penn-kentañ an ha ne c'helle ar plant kreskiñ da nebeutoc'h eget 50 cm donder en douar, neuze ez eo diaes-tre d'ur wezenn bevañ eno. N'eus nemet div draezhenn, lec'hiet 15 km diouzh ar gêriadenn ; roz int dre m'int graet diwar tammoù koural.
Dre ma 'z eo graet an aod gant lava ez eus bet toullet ur bern groc'hoù hag a riboulioù danzouar (muioc'h eget 100) gant nerzh ar mor. Alies-tre int bet implijet gant ar Rapanuied d'en em skoachañ ha da lojañ.
Met piv eo Belfegor ?
Met piv eo Belfegor ? zo ur film berr e brezhoneg savet gant Yann-Fañch Lugué, harpet gant skolajidi ha liseidi brezhonegerien kêr Redon. Skignet eo bet evit ar wech kentañ d'an 10 a viz Even 2017 e-pad nozvezh an donezonoù aozet gant Skolaj ar C'hleuz Sant Jozeb Redon. Skrivet eo bet ar senario gant ar skrivagner foran Patrick Denieul oc'h ambrougañ ar skolajidi diyezhek pempvet ha c'hwec'hvet klas.
Enez Pask
Gweledva
N'eus loen ebet o vevañ war an enez-se ha n'eo ket bet degaset gant mab-den. Ar razhed hag ar yer], a zo bet degaset gant ar Bolinezianed, zo bet e-pad pell ar c'hig nemetañ war an enez. [[Europa|Europiz o deus degaset kezeg, saout ha deñved.
Sophora toromiro zo ur spesad gwez bihan eus kerentiad ar Fabaceae ha ne gresk nemet en inizi ar meurvor Habask. N'eus bet kavet hini all ebet war ar blanedenn, neuze e teu sur a-walc'h ar blantenn-se eus Enez Pask ; ken kozh ha 30 000 bloaz eo ar roudoù koshañ a zo bet kavet. Implijet e veze ar gwez-se evit kizellañ moaioù e koad, met distrujet e voent dre fazi an deñved degaset gant Europiz. Ar wezenn Sophora toromiro diwezhañ a voe kavet e 1955 gant an henoniour norvegat Thor Heyerdahl er menez-tan Rano Kao. Miret eo he hadoù e mirdioù e Chile hag e Göteborg (Sveden). Ur bern taolioù-esae zo bet graet evit adplantañ Sophora toromiro en enez, met c'hwitet e voent holl betek 1995.
Ar gwez Paschalococos disperta (Arecaceae) zo aet da get da vat. Roudoù bras anezho zo bet kavet dre zielfennadur ar pollen gant John Flenley hag S.M. King. Tost-tre e oant d'ar gwez-palm ramzel o tont eus Chile, Jubaea chilensis, brasañ gwez-palmez ar blanedenn. Marteze o deus servijet da dreuzdougen ar moaioù. Ar Jubaea chilensis eo palmez brasañ ar blanedenn.
Ur sevenadur ha n'eo ket ken kozh-se
Eus 1500 a-raok J-K betek 800 goude J-K ez ergerzhas ar Bolinezianed un dachenn-vor ec'hon-spontus, ec'honoc'h eget hini ar Vikinged), e-kreiz ar Meurvor Habask. E 500 goude J-K e tizhjont Enez Pask, e deroù ar Grennamzer europat. Betek ar 5 a viz Ebrel 1722, an deiz ma 'z erruas an Izelvroad Jakob Roggeveen, ar re hag a zeuas da vezañ ar Rapanuied o devoa savet ur sevenadur meur. Lavaret e vez hiziv an deiz ez eo unan eus ar sevenadurioù dibarañ a zo bet biskoazh er bed.
Hervez ar bennvojenn rapanui, seiz diaraoger a vije bet kaset er reter gant ar Bolinezianed, ha kavet o devije an enez. Goude-se e teuas ar roue Hotu Matua evit en em staliañ enni gant e wreg Avareipua. Ur bern tud a voe degaset ganto, paotred, merc'hed, bugale, plant ha loened evit gallout bevañ eno. Ganto e voe kizellet delwennoù war an enez : seizh moai, unan evit pep unan eus ar seizh diaraoger. O gwelout a reer c'hoazh hiziv an deiz, emaint war ar Ahu Akivi, an ahu nemetañ lakaet e kreiz an enez hag n'eo ket war an aod evel ar re all. Reteret war-zu ar mor, emaint o sellout war-du Polinezia.
Hervez ar vojenn bepred e voe lodennaouet poblañs an enez. Ar pennlodennoù a oa ar verrskouarneien, sur-a-walc'h diskennidi ar Rapanuied kentañ (diskennidi Hotu Matua), hag an hirskouarneien, degouezhet kalz goude war an enez. Meur a vrezel a vije bet etre an div bobl-se, ur bern tud a vije bet lazhet. Sur-a-walc'h ez eus bet ar brezelioù-se dre fazi an diouer a voued, ha dre fazi anadennoù direizh an hin. En ur prantad diskar edo ar Rapanuied, ar pezh a voe grevusaet gant donedigezh Europiz.
Donedigezh Europiz
An amiral izelvroat Jakob Roggeveen a voe an Europad kentañ o lakaat troad war douar Rapa Nui, d'ar 5 a viz Ebrel 1722, p'edo o klask ur c'hevandir e Meurvor Habask ar Su. Ne chomas nemet pemp devezh war an enez. Ha dre ma 'z eo bet kavet an enez-se da zevezh Pask ez eo bet anvet Paasch-Eyland "Enez Pask" gantañ. Goude an Izelvroad e voe ar Spagnoled e miz Kerzu 1770, renet gant Felipe Gonzales y Haedo, a oa ivez o klask un enez er Su. C'hwec'h devezh e chomjont war an enez. Dont a reas an enez da vezañ ul lodenn eus tiriad Spagn anvet Isla de San Carlos en enor d'ar roue Carlos III.
E 1774, ar Saoz James Cook a chomas e-pad tri devezh war an enez p'edo o tistreiñ eus Antarktika. Komz a reas anezhi e-pad pell en e istorioù, met evitañ ne dalveze ket ar boan he ferc'hennañ, n'he doa perzh strategek ebet, nag evit Bro-Saoz nag evit ar broioù all.
P'edo ar Gall Jean-François de La Pérouse oc'h ergerzhout e Meurvor Habask ar Su e kavas an enez d'an 9 a viz Ebrel 1786. Deuet e oa-eñ gant skiantourien hag ofiserien evit ensellout ar monumantoù hag an tier rapanui. Un toullad plantennoù a voe treset ganto, evit ar wech kentañ.
Goude bezañ bet gweladennet gant ar bed a-bezh e voe preizhet an enez forzh pegement.
Une chambre en ville
Une chambre en ville (Ur gambr e kêr e brezhoneg) zo ur film gall, sevenet gant ar filmaozour breizhat Jacques Demy e 1982.
Met piv eo Belfegor ?
An istor
Emma, ul liseadez el lise Sant Salver e Redon, a zo ur gazetennerez a youl-vat evit ar blog Sekred.bzh arbennikaet war an istorioù hag ar fedoù mojennel hag iskis. Un nozvezh e tap poltriji eus Belfegor, ha c'hoant dezhi d'o embann met Max, rener ar blog, a sav a-enep evit abegoù tort. Emma ne gompren ket perak ne fell ket dezhañ embann ar poltriji.
Enez Pask
Preizhadegoù
Dont a reas ar breur Eugène Eyraud war an enez e miz Mae 1863 : nav mizvezh e chomas, hag e miz Meurzh 1866 e tistroas hag en em stalias da vat eno gant tri misioner evit avielañ an annezidi, ha diskar a reas c'hoazh muioc'h ar sevenadur rapanui dre dagañ o relijion. E 1868, da varv ar breur Eyraud, ul lestr-brezel amerikan a sammas delwenn muiañ kehelet an enez, anvet Hoa Hakananai'a, ar Freuzer Gwagenn. E miz Ebrel ar memes bloaz ez erruas Jean-Baptiste Dutrou-Bornier, ur c'hantread gall, war an enez. C'hoant en devoa da brenañ ar muiañ a dachennoù-strujus ma c'helle, evit ar magañ loened. Prim a-walc'h en em lakaas da roue an enez ha da vac'homañ ar Rapanuid, en drouklazhas e 1877.
Met piv eo Belfegor ?
Tro-dro d'ar film
Kinniget e vo ar film e-pad festival ar filmoù berr e Betton.
Une chambre en ville
Fichenn deknikel
Patrice Martineau ha Denis Epstein a oa bet dibabet da skoazellerien seveniñ er film-mañ.
Enez Pask
Bezañs ar Chileaned
D'an 9 a viz Gwengolo 1888 e kemeras ar c'homandant chilean Policarpo Toro an enez evit Chile. Nebeud goude e lezas ar gouarnamant chilean al labour-douar gant ur gompagnunezh saoz, Williamson-Balfour, da vagañ deñved, ar pezh a zrastas glazadur Enez Pask. Tamm-ha-tamm e voe parket annezidi an enez er gêriadenn Hanga Roa hag a zo kêr-benn an enez hag ivez ar gêr nemeti, kelc'hiet gant orjal-dreinek. Arabat e voe mont er-maez eus an dachenn-se hep aotre ur pennsoudard chilean. E 1952 ez echuas kevrat-feurmiñ an enez gant ar Saozon. Kreñvaat a reas ar Chileaned o dalc'h war an tiriad evit abegoù strategek ofisiel. Kontrolliñ a rejont neuze 90% eus an enez, en ur barkañ ar boblañs er gêriadenn. E 1966 e voe staget annezidi Enez Pask da broviñs Valparaíso. Roet e vez dezho ar gwir da votiñ ha paperioù identelezh. Anvet int Pascuenses, diwar Pascua, a zo "Pask" e spagnoleg.
Une chambre en ville
An danvez
1955 : skoet eo Naoned gant argadoù feuls hag harzoù-labour er chanterioù-bigi. Er gêr-mañ e feurm an itron Langlois ur gambr da François Guilbaud, micherour er chanterioù diouzh e vicher. Un noz e kej-eñ gant ur plac'h dianav dezhañ hag int-i da vont d'ul leti ma krog ur garantez hep he far. Édith an hini eo, merc'h e lojerez ha dimezet da Edmond Leroyer : piket he c'halon gant François e tiviz-hi mont diouzh he gwaz a droc'h e c'houzoug dirazi gant an dic'hoanag. Da geñver stourmoù etre ar polis hag an harzlabourerien ez eo ifamet Guilbaud a zo kaset da di vMargot Langlois e-lec'h ma tremen gant e c'hloazadennoù. Aet sot gant ar glac'har ec'h en em lazh Édith war e gorf.
Emgann El Álamo
Emgann El Álamo zo un emgann c'hoarvezet en El Álamo (Texas), e 1836 e-pad Dispac'h Texas. C'hoarvezout a reas e-pad 13 deiz, e-kichen San Antonio de Béjar (hiriv San Antonio e Texas), etre soudarded arme Mec'hiko, kaset gant ar jeneral Antonio López de Santa Anna, ha trevadennerien stadunanat, hogen dezho ar vroadelezh vec'hikan evit ar pep brasañ, en proviñs Coahuila y Texas, deuet da vout stad Texas, e SUA. Lazhet e voe an holl drevadennerien, emsaverien mennet da sevel Republik Texas, nemet daou. Krizded ar jeneral mec'hikan a vroudas kalz a Stadunaniz da gemer perzh e Dispac'h Texas, ma voe trec'het an arme vec'hikan ganto en emgann San Jacinto d'an 21 a viz Ebrel 1836 ha peurechuet an Dispac'h.
Une chambre en ville
Goproù
Evit d'ar film bezañ kenstrivet e nav rummad da-geñver lid ar Césars e 1983 n'en devoa tapet gopr ebet.
Kurded
Ar Gurded (kurdeg: کورد Kurd) a zo ur bobl eus ar Reter-Kreiz hag a vev evit al lodenn vrasañ anezho e Kurdistan an Norzh (e stad Turkia), e Kurdistan ar Su (e stad Iraq), e Kurdistan ar C'hornaoueg (e stad Siria), e Kurdistan ar Reter (e stad Iran), hag evit un darn en Armenia, Jorjia hag Azerbaidjan. Un diaspora kurd bras a-walc'h a zo (2 vilion bennak a dud). En holl e vefe etre 30 ha 32 vilion a Gurded. Ar c'hurdeg eo o yezh, ur yezh indezeuropek eus isskourr yezhoù iranek ar gwalarn. An dra vrasañ eus ar Gurded a zo muzulmaned sunnit met bihanniveroù all a zo. Stourm a ra ar Gurded evit kaout muioc'h a wirioù politikel ha sevenadurel.
Enez Pask
Bezañs ar Chileaned
Hiziv an deiz ez eo liammet an enez gant Santiago, kêr-benn Chile, ha gant Papeete dre zaou garr-nij hag a zeu bep sizhun, eus ar gompagnunezh-aer LAN Chile, ganto ur monopol. Kelennet e vez ar yezh rapanui evit he saveteiñ, ha fellout a ra da annezidi Enez Pask bout emrenoc'h dre skañvaat pouez ar veli chilean. E Santiago e soñj ar pennadurezhioù n'eo ket gouest ar Pascuenses da verañ o c'hudennoù o-unan.
Delwennoù ramzel
Bez' ez eus 838 moai en enez, da aroueziañ an doueoù hag an hendadoù. Unan a oa da bep meuriad, lakaet war ur savenn-sakr anvet ahu ; implijet e vezent ivez evel bezioù ha bepred e vezent staliet a-hed an aodoù, o treiñ kein d'ar mor hag o sellout ouzh an tier a warezent. Hervez an hengoun ez eo kiriek pep moai eus al lodenn eus ar bed emañ o selloù paret warni.
Diwar roc'h ar menez-tan Rano Raraku, a zo aes da gizellañ, ez eo bet molumet an darn vuiañ eus ar meurvein. Kemmesket eo ar roc'h gant ludu fetisaet ar menez-tan ha gant tammoù maen-bazalt, ar pezh a ro un danvez mat-tre evit kizellañ. Ar moaioù a veze kizellet penn-da-benn er vengleuz a-raok bezañ degaset d'al lec'h ma voent staliet.
Moai Te Paro eo ar brasañ moai war an enez : 12 metr uhelder (gant ar pukao, an tog) ha 80 tonenn a bouez ; gourvezet emañ hiziv. E savenn, anvet Ahu Te Pito Kura, zo lec'iet 6 km diouzh ar vengleuz. Da lavar lod skiantourien ez eus bet ezhomm ur bloavezh ha 30 den evit e gizellañ, 2 vizvezh ha 90 den evit e zilec'hiañ, 5 mizvezh hag 90 den a-benn e lakaat sonn war e savenn. Unan all brasoc'h c'hoazh, diechu avat, zo bet kavet er vengleuz : 21,65 m e uhelder ; Te Tokanga eo e anv. Ur wech distaget e vefe bet pounner-tre, 200 tonenn.
Moaioù brasoc'h-brasañ a veze kizellet gant ar Rapanuied evit sioulaat an doueoù hag an hendadoù e-pad ma c'hoarveze kemmoù gwashoc'h-gwashañ en hin, ha ma veze nebeutoc'h-nebeutañ a draoù da zebriñ. Brezelioù a voe etre ar meuriadoù e fin an ; distrujet e voe delwennoù ar c'hlannoù all e-giz rebourserezh. Gant Kornôgiz an XIXvet kantved e voe preizhet ha diskaret an nebeud moaioù hag a chome. En XXvet kantved ez eo bet adlakaet lod moaioù en o sav gant ar skiantourien hag a-drugarez da vadoberourien estren. E 1955, Thor Heyerdahl a adlakaas war e sav moai digenvez an Ahu Ature Huki e pleg-mor Anakena a-drugarez da Bedro Atan, maer ar gêriadenn; 18 devezh labour a voe ret. Sonn emañ c'hoazh hiziv an deiz.
Delwennoù koad
Ar ger rapanuiek moai a dalvez evit n'eus forzh peseurt kizelladur denheñvel pe loenheñvel, e koad pe e mein. Ar c'hizelladur war goad zo unan eus koshañ ha sakrañ hengoun ar pobladoù polinezian. Evito ez eo ar c'hoad an danvez hag a arouez ar muiañ an darempredoù etre an den hag an nerzhoù dreistordinal : liammañ a reont an douar gant an oabl ha gwareziñ a reont an evned, a zo kannaded an doueoù.
Ar moaioù e koad n'int ket ken stereotipet hag ar re e maen, met savet int hervez dezverkoù a gened resis-tre. Tri rummad delwennoù denheñvel zo. Ar moaioù loenheñvel a ziskouez tud hanter loen, kizellet en un tamm koad kamm. Bras eo gwareg o abrantoù, echuiñ a ra o fri en un tric'horn, ront eo krec'h o c'hlopenn, kuzhet eo o brec'h dindan o c'horf, hir e vez bizied o dorn a-wechoù, staget eo an divhar, e penn al livenn-gein ez eus un aveler e stumm lost ul labous. An hevelep arouez a weler war ar moai tangata manu (an den-labous).
Rei miro a dalvez "tro-gouzoug e koad", douget e veze gant roue an enez ha tud e lez, deuet eo da vezañ arouez ar banniel rapanui.
Orongo hag an den-labous
E mervent Enez Pask emañ ar gêriadenn Orongo, e tu kleiz ar menez-tan Rano Kau. Bez' ez eus un 50 ti bennak eno, savet gant ar Rapanuied diwar darennoù mein moan berniet. Izel-tre eo an digoroù, ret e oa mont tre en ur skrampañ. Adal Orongo e c'helle ar Rapanuied gwelout inizi Motu Kau Kau, Motu Iti hag Motu Nui. Bep bloaz e nije gwennili-mor a-hed tremen 100 km evit dont da zozviñ war an inizi-se. Kement-se a c'hanas pouezusañ lid relijiel an enez : an den-labous a veze lidet adalek miz Gouere betek miz Eost, e-pad nevezamzer ar Su, ar c'houlz ma tozv ar gwennili. Ur genstrivadeg e oa, ar pal a oa degas kentañ vi ar c'houlz-amzer, ret e oa neuial a-hed 2 km betek Enez Motu Nui en dour dañjerus darempredet gant rinkined ; goude bezañ erruet war an enez e veze ret gortoz sizhunvezhioù evit kaout vi kentañ an nevezamzer. Neb a c'houneze en devoe titl an den-labous, dont a rae da vezañ un hanter-doue, lavaret e veze e oa bet degaset gant an doue Make Make, doue meur ar Rapanuied. E-pad bloaz e oa ret d'an den-labous chom en ur groc'h ma veze degaset boued dezhañ, pa oa lakaet da gendivizer etre an doueoù hag an dud. Kalz skeudennoù a gaver war dachenn henoniel Orongo.
Petroglif
Ar Park broadel rapanui, 40% eus an enez, a voe disklêriet evel glad bedel mab-den e miz Kerzu 1995.
Yezh
E 1975 e voe lakaet da ofisiel deskadurezh ar yezh gant maodierniezh an Deskadurezh-Stad. E 1986 e veze desket rapanuieg er skolioù kentañ-derez. Hervez skol-veur gatolik Valparaíso, 58% eus ar boblañs a gomze rapanuieg e 1998, pa ne oa nemet 39% e 1979. E 1998 e krogas deskadurezh ar rapanuieg er mod "soubidigezh" el lise Lorenzo Baez Vega en Enez Pask. An holl gentelioù zo kelennet e rapanuieg, war-bouez ar spagnoleg. Kant skoliad zo kelennet er mod-se ; ar re all e vez kelennet dezho ar mojennoù, an hengounioù, ar c'hoarioù hag ar sonerezh rapanui. E 2004 e voe krouet Akademiezh ar rapanuieg. Dek kensonenn ha pemp vogalenn zo e rapanueg, aroueziet gant ugent lizherenn latin : A • Â • E • Ê • G • H • I • Î • K • M • N • O • Ô • P • R • T • U • Û • V • ʻ . Ar Rapanuied eo ar boblad polinezian nemeti bet ijinet ganti ur skritur, met goude ar skrapoù bet graet en Enez Pask e XIXvet kantved hag ar gouennlazh hag a zo bet goude, ster ar skritur-se zo aet da get ; unan eus kevrinoù meur Enez Pask eo hiziv an deiz. Rongorongo eo anv ar skritur rapanui. N'eus bet kavet nemet 21 tablezenn, 1 vazhig-skritur ha 595 glif anezhañ. Stummoù denheñvel, loenheñvel pe ventoniel zo bet engravet en ur mod linennel gant dent rikined pe gant tammoù maen-gwer war skorioù e koad-levn. Evel ar boustrofedon e lenner ar rongorongo : al linenn gentañ a gleiz da zehoù, an eil linenn a zehoù da gleiz, hag evel-se a bep eil betek diwezh ar skrid. Nebeud a dud a ouie lenn an testennoù-sakr, an tangata manu. Setu amañ un nebeud gerioù rapanuiek.
Fiesta Tapati
Abaoe 40 vloaz, e-penn kentañ ar bloaz, e vez ur gouel meur anvet ar Fiesta Tapati war Rapa Nui ; darvoud sevenadurel pennañ ar bloaz eo. Kurunennet e vez Tapati Rapa Nui, bravañ plac'h an enez. Se zo er c'hentañ koulz, ur mod da genderc'hel gant an hengoun rapanui en ur ebatal. E-pad div sizhunvezh e vez dispartiet ar gêriadenn e daou du ; pep hini anezho a zilenn ur plac'h, ha ret e vez degas poentoù dezhi dre c'hounez kenstrivadegoù hag a adsav ar sevenadur, ar sportoù hag an hengoun rapanui. Pep tra a vez notennaouet gant ur juri ; an titl a Rouanez Rapa Nui a vez deroet d'ar plac'h hag he deus dastumet ar muiañ a boentoù, hag e-pad ur bloavezh e vez hi arouez an hengoun sevenadurel. An Haka Pei zo kenstrivadeg dañjerusañ ar gouel. Lakaet e vez tud en o gourvez ha staget e vezont ouzh garoù bananezenned a-raok bezañ lakaet da riklañ war diribin tor ar menez-tan Maungo pu'i ; ret eo diskenn ar buanañ ar gwellañ, betek 80 km/eur a-wechoù.
Un doare triatlon eo Ta'ua Rapa Nui, a vez redet e-kerzh ar Fiesta Tapati ivez. Teir amprouenn zo e toull-diskarg ar menez-tan Rano Raraku :
Kenstrivadegoù all zo : dansoù ha dilhad polinezian, kanaouennoù hengounel o kontañ mojennoù, c'hoarioù gant gwienn kanab (anvet kai kai), kizelladurioù war dodenn ar moai, tresañ ha fardañ troioù-gouzoug, keginerezh, ha kenstrivadeg labour-douar (bravañ frouezh ha legumaj an enez).
Celle Enomondo
Celle Enomondo zo ur gumun en Italia e proviñs Asti hag e rannvro Piemonte.
Yann XXIII
Yann XXIII (Latin: Ioannes PP. XXIII; Italianeg: Giovanni XXIII), bet ganet Angelo Giuseppe Roncalli d'ar ha marvet d'an, a zo bet dilennet da bab eus an Iliz katolik roman d'an. Eñ eo en deus galvet da eil sened-iliz Vatikan (1962-1965). Gwenvidikaet eo bet gant Yann-Baol II er bloavez 2000, ha lakaet war roll ar sent e 2014.