cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arz ar brezel
Arz ar brezel (e sinaeg : 孙子兵法, pinyin : sūn zǐ bīng fǎ, « Strategiezh soudardel mestr Sun ») a zo ul levr strategiezh soudardel sinaat skrivet gant Sun Tzu (544-496 kent J.-K.), ur jeneral a renk uhel, strategour meur ha kadoniour.
Sindikadelezh
Ar ger “sindikalezh” a dalvez ivez da envel an ober stourm a glask kenderc’hel gant palioù ur sindikad.
Arz ar brezel
Trizek levrenn a ya da sevel Arz ar Brezel, pep hini anezho o spisaat ur sell kadoniel war ar brezel.
Sindikadelezh
Ar ger “sindikalezh”, er ster boutinañ ha degemeret ar muiañ, a vez implijet evit ar sindikadoù gopridi hag un tammig nebeutoc’h evit ar sindikadoù studierien hag ar sindikadoù liseidi. Dedalvezout a ra ar meneg sindikad micherel ivez, e broioù zo, da envel an aozadurioù patromed.
Cantal (menezioù)
Ar Menezioù Cantal (en okitaneg: Cantal, Chantal, Cantau pe Chantau, pe c'hoazh Monts de Cantal; e galleg Monts du Cantal), a zo un torosad volkanek en Torosad Kreiz, e Bro-Arvern (Okitania). Ar menez uhelañ eo ar Plom dau Cantal (1 858 m). Roet o deus o anv d'an departamant Cantal. Ar gêr vrasañ en tolead eo Riòm de la Montanhas.
Sindikadelezh
Ar bloavezhioù 1880 a oa bet merket gant krouidigezh ar sindikalezh en Europa. E Frañs ez eo gant lezenn Waldeck Rousseau e 1884 e voe roet aotre da grouiñ sindikadoù.
Tuccianus
Tuccianus a vefe bet gouarnour roman Britannia Inferior, war-dro 237. Meneget eo e anv war ur voger e Carrawburgh dindan Maximinus Iañ.
Sindikadelezh
Ar sindikalezh e Frañs
Dont a ra ar sindikadelezh eus strolloù korfuniadoù (micherioù, kompagnunelezh...) ar c’hevredigezhioù arnevez pe eus korfuniadoù eus ar Grennamzer. Berzet e voe ar strolloù-se gant Lezenn Le Chapelier e 1791 ha gwask a voe lakaet warno e-pad an dispac'h greantel kentañ. Hogen, torret e voe al lezenn a-enep ar c’hengevrediñ e 1864 gant lezenn Ollivier hag dre-se e voe krouet ar gwir harz-labour]). E [[1884 hepken e voe lezennaet ar sindikadoù gant lezenn Waldeck-Rousseau, a zo enni meur a strishadurioù c’hoazh. Berzet eo ar sindikalezh bepred er velestradurezh foran pergen.
Krouet e voe sindikadoù patromed diwar ar skouer-se. Diwar neuze e kinnig ar sindikalezh sevel gant kevredigezh al labour a-bezh ha palioù politikel a laka war-wel : krouet e voe ar CGT e 1895 e-pad kendalc’h Limoges. Ar sindikalezh giz Frañs, a reer Ober war-eeun anezhañ, zo azonet dre an damc’hoantoù dispac’hel ha dizalc’h a-dal d’ar strolladoù politikel. Kadarnaet e oa bet ar pennaennoù-se e-pad kendalc’h ar CGT en Amiens e 1906 (karta Amiens).
Goude ar Brezel bed kentañ en em droas ul lodenn eus ar sindikalezh war-du ar mennozhioù sokialour da gentañ, hag ar mennozhioù komunour da c’houde, tra ma oa ul lodenn vihan anezhañ war-du ar Gempennouriezh. E-giz-se e voe krouet ar CFTC, kristen europat an hengoun anezhañ, e 1919 a-benn degas ur respont da bouezañ a-enep d'an hengoun marksour.
E-pad Renad Vichy e voe lakaet meizadur korfuniadel aozadur al labour war-raok ha disrannet bed ar sindikadoù abalamour d’an dizunvaniezh. Ur rener eus ar CGT, René Belin, a zeuas da vezañ ministr ar Produerezh Greantel hag al Labour e gouarnamant ar Marichal Pétain e miz Gouere 1940. Er bloavezhioù 1940 e voe krouet ar CGC, zo anezhañ ur sindikad gennadel a c’hoarvez eus sindikadoù lec’hel a-leizh (ijinourien dreist-holl – mengleuzioù, pontoù, metalouriezh, tredan...). Gant Karta al Labour, a oa bet gourbommet e 1941, e voe aozet divodadur an aozadurioù sindikel zo anezho ha krouet e oa bet sindikadoù unan dre gorfuniad. An darn vrasañ eus ar sindikaderien a oa en em aozet e kuzh neuze.
Diazezet e oa bet ar frankizoù sindikadel en-dro gant al lezenn eus ar 27 a viz Gouere 1944 hag adkrouet ar c’hengevreadoù divodet. E 1948 e voe krouet ar CGT-FO, ul luskad disrannet diouzh ar CGT hag ul luskad adreizhour enebet ouzh Strollad komunour Frañs war un dro. E 1964 e oa deuet ar CFTC da vezañ ar CFDT dre zigredenniñ ; ur CFTC nevez - disrann – a oa bet krouet gant emsaverien a nac’he an digredenniñ. E 1992 eo en em aozet en UNSA. El luskad « emren »-se ez eus dreist-holl sindikadoù o doa nac’het dibab etre ar CGT hag FO e 1947.
Kengrevreet eo bet an aozadurioù bras dre vodañ enno kevreadoù sindikadel hag a zo kenstrollet enno holl sindikadoù un hevelep micher, hag unvaniezhioù etremicherel lec’hel zo kenstrollet enno holl sindikadoù ur gêr pe un departamanat tro-dro da ti ar sindikadoù. Arabat eo kemmeskañ sindikad (da skouer, sindikad kilvezien departamant al Liger-Atlantel]] hag aozadur sindikadel (da skouer, ar CGT, pe ar CFDT).
Ma n’o deus ket mui an aozadurioù bras sindikadel kement a c’halloudoù ha gwechall e santer pouez ar sindikadoù e bed al labour hiziv an deiz c’hoazh, ha pa vefe kollet ul lodenn vras eus o sichenn dredeel abaoe ar bloavezhioù 1970. Dre m’eo merket ar gwehinoù dre goskor, m’eo arvarus sindikadañ ha m’eo dilezet ar sindikadoù gant al labourerien, n’eus nemet ur goprad diwar zaou a c’hall dilenn dileuridi.
Ar berzhiadegezh en dilennadegoù micherel ((63,8 % well-wazh e Frañs) zo ur benveg anezhi evit gouzout eus an derc’houezusted, a ro tro d’ar sindikadoù da vezañ a bouez bras pa vez kevraouet gant an implijerien.
Abalamour d’an enkadenn eo aet pouez ar sindikadoù war an diskar er c’hreanterezh, met ivez evit abegoù a bep seurt : ne daol ket ar sindikadoù kont a-walc’h ouzh ar gennad tredeel hag ouzh an EBE, prevesaat) an embregerezhioù, zo un anadenn diavaeziñ/ziaveziñ ; ne vez ket dalc’het kont a-walc’h eus labour ar merc’hed, eus diskar ar gomunouriezh hag eus disrann ar sindikadoù.
Hervez ministrerezh al laboure oa sindikadet 8 % eus al labourerien frañsez e 2003.
Hervez ur studiadenn zo bet graet war ar sindikadañ gant ministrerezh al labour (DARES, miz Here 2004) e oa 3,5 % ar feur sindikadañ en embregerezhioù dindan 50 goprad (e-skoaz 5,2 % er gennad prevez) ; ne oa nemet 2,4 % evit a sell ar c’hopridi gant kevradoù termenet o fad pe an etreadegourien (e-skoaz 9,5 % evit a sell ouzh c’hopridi gant kevratoù didermen o fad pe leun amzer). Hervez ur sontadeg TNS Sofres eus miz Kerzu 2005 ne vez ket sindikaet ar c’hopridi evit meur a abeg :
Ar sindikadelezh er Rouantelezh-Unanet
Er Rouantelezh-Unanet ez eus sindikadoù a reer labour unions anezho. Berzet ha mouget e voe ar sindikadelezh e Breizh-Veur betek 1824. Merket e voe ar bloavezhioù 1838 da 1848 gant dreisted an ober potitikel er sindikadoù. E 1850 e voe krouet sindikadoù stabiloc’h, o doa muioc’h a arc’hant, met alies ne vezent ket ken radikal hag a-raok. Ha savelet e voe stadud lezennel ar sindikadoù gant ar Bodad Roueel e 1867 pa voe degemeret gantañ e oa un dra vat desezañ an aozadurioù-se ken evit ar implijerien ken evit ar c’hopridi. Lezennekaet e voe an destenn e 1871.
An unvaniezhioù o doa ar muiañ a levezon en amzer ar rouanez Victoria a oa unvaniezhioù al labourerien berzhek, an Amalgamated Society of Engineers dreist-holl. Ne oa ket aet kalz war-raok an unvaniezhioù a veze emezelet outo labourerien perzhek pe damberzhek betek strinkadur an “New Unions” (Unvaniezhioù Nevez) e dibenn ar bloavezh 1880. Ur roll a bouez a oa bet c’hoariet gant ar sindikadoù pa voe krouet Bodad dileuriañ al labourerien (“Labour Representation Committee”), a voe diazezet warnañ al Labour Party (Strollad al Labour) a vremañ. Liammoù strizh zo bepred etre al Labour Party hag an Trade union movement.
Lenn ivez
Ar sindikadelezh labour-douar e Frañs a zo dileuriet gant :
Sutherland
Sutherland zo ur gontelezh e beg gwalarn Skos, etre Caithness er reter ha Ross-shire er c'hreisteiz. Dornoch eo ar gêr-benn. E gouezeleg e lavarer Dùthaich MhicAoidh (pe Dùthaich 'IcAoidh) evit ar biz, Asainte (Assynt) evit ar c'hornôg, ha Cataibh evit ar reter. Cataibh ivez a lavarer eus ar c'horn-bro a-bezh.
Vittoria Farnese (1521-1602)
Vittoria Farnese (1521-1602) a oa dugez Urbino. Merc'h e oa da Pier Luigi Farnese ha Gerolama Orsini. Merc'h-vihan e oa d'ar pab Paol III.
E miz Genver 1548 e timezas da Guidobaldo II della Rovere, dug Urbino, a oa intañv abaoe marv e bried kentañ, Giulia da Varano, goude bet dezho ur verc'h anvet Virginia.
He bugale
Tri bugel he doe :
Maria Ana de Bragança (dugez-veur Luksembourg)
Dimeziñ a reas da Gwilherm IV Luksembourg
Vittoria Farnese (1521-1602)
He bugale
Vittoria a zesavas he nizez Clelia Farnese, merc'h d'he breur ar c'hardinal Alessandro Farnese, ouzhpenn he merc'hed Isabella ha Lavinia.
Sèvremont
Sèvremont a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
Diaoul
An Diaoul (en latin : diabolus, diwar ar ger gregach διάβολος diábolos, eus ar verb διαβάλλω « diabállô », da lavarout eo « an hini a rann » pe « a zizunan » pe « a zistruj ») eo enebour Doue er relijion gristen, an Droukspered. Paol Gornek a vez graet anezhañ ivez er mojennoù-pobl.
Krediñ a ra ar gristenien e klask sachañ an eneoù d'o c'has gantañ d'an Ifern.
An diaouled
Meur a anv zo dezho :
Oroso
Oroso zo ur gumun eus gwalarn Galiza, e proviñs A Coruña, e komark Ordes.
Bourbonez
Bourbonez (Bourbonnais e galleg, distaget ); Borbonés pe Barbonés en okitaneg), a reer eus ur broviñs kozh e-kreiz Rouantelezh Bro-C'hall hag e norzh Okitania. Emañ an hanterenn su en Okitania, gant kêrioù Montluçon ha Vichèi, hag an hanterenn norzh e Bro-C'hall eus tu kêr Moulins a zo kêr-benn ar vro. Gwechall e oa un dugelezh, "Dugelezh Bourbon". Staget eo bet ouzh Rouantelezh Frañs e 1531.
Oroso
Parrezioù
Sede parrezioù ar gumun:
Bourbonez
Eus ar proviñs d'an departamantoù
Abaoe rannidigezh Rouantelezh ar Frañs e departamantoù emañ ar pep brasañ eus Bourbonez e departamant an Allier, un darnig a zo en hini ar Cher, hag un nebeudig kumunioù en Nièvre, er Saône-et-Loire hag er Puy-de-Dôme. Hiziv an deiz eo stag eta ar braz eus Bourbonez ouzh rannvro vodern Arvern daoust ma n'emañ ket e Bro-Arvern.
Bennozh
Ar bennozh eo an ober a vez graet gant an dorn pe ar genoù da "vennigañ", da c'hervel gwarez an doueed war un den pe un dra pe da reiñ santelezh dezho.
En Iliz katolik e weler ar beleg en oferenn alies o vennigañ an dud gant dour benniget o hejañ ur sparf.
Dre astenn-ster e komzer eus reiñ e vennozh pa roer e aprou pe e skoazell.
Bonefro
Bonefro zo ur gumun en Italia, e proviñs Campobasso, e rannvro Molise.
Castel Boglione
Castel Boglione (Castervé e piemonteg) zo ur gumun en Italia e proviñs Asti, e rannvro Piemonte.
L'Inutile Beauté
L'Inutile Beauté zo un dastumad unnek danevell c'hallek gant Guy de Maupassant (1851-1893), embannet gant Victor Havard e 1890 hag an dastumad diwezhañ en e vev.
Le Père Milon, embannet war e lerc'h e 1899, a voe ar c'hentañ eus e dri dastumad dalif.
Istor
Embannet e voe al levr e miz Ebrel 1890 e Pariz, ennañ danevelloù bet embannet dija entre 1886 ha 1890 e meur a gelaouenn (Gil Blas, Le Gaulois, L'Écho de Paris, Le Figaro).
E 1936 e voe un embannadur kaer gant Robert Lotiron el Librairie de France.
Yule
Yule a reer e saozneg eus gouel goursav-heol ar goañv, en amzervezh rakkristen Europa e-touez ar pobloù german. Evel ar Saturnales hag an Dies Natalis Solis Invicti, ar relijion gristen a erlec'hias gouel an Nedeleg ouzh an hini pagan.
Gerdarzh
Krennsaozneg yol, diwar an hensaozneg ġeōl ("Nedeleg"), kar d'an norseg kozh jól, diwar ar c'hent-germaneg *jehwlą ; kar ivez d'ar goteg 𐌾𐌹𐌿𐌻𐌴𐌹𐍃 (jiuleis)
Dalc'het eo bet ar ger jól e faeroeg, en islandeg hag e nynorsk (jol ha ýlir zo ivez) ; jõulud eo en estoneg ; jul eo e bokmål, e daneg hag e svedeg ; joulu eo e finneg.
Ulla
Ulla zo anv meur a dra.
Rianxo
Rianxo zo ur gumun eus arvor kornôk Galiza, e proviñs A Coruña.
Douaroniezh
Emañ kumun Rianxo war lez dehoù ar río Ulla hag ar ría de Arousa, un 50 km eus Compostela. En dro dezhi emañ:
Parrezioù
Sede parrezioù ar gumun:
Leonor Kastilha (1244-1290)
Leonor Kastilha ha Dammartin (1244-1290), merc'h da Fernando III Kastilha ha da Janed Dammartin, Kontez Ponthieu, a oa pried kentañ Edouarzh Iañ, roue Bro-Saoz.
He bugale
C'hwezek bugel he doe:
Eufrates
An Eufrates, pe Eufrat, a zo ur stêr eus mervent Azia a red dre Turkia, Siria hag Irak.
La Maison Tellier (dastumad)
La Maison Tellier zo anv un dastumad danevelloù diwar zorn ar skrivagner gall Guy de Maupassant e 1881
Istor
Ar c'hentañ eus ar pemzek dastumad a voe embannet e-kerzh buhez ar skrivagner eo hemañ. Tri all a voe embannet war-lerc'h e varv, hep menegiñ an embannadurioù klok eus e oberenn. Gant an embanner Victor Havard e voe lakaet e gwerzh. Un adembannadur kresket a voe en 1891, e ti un embanner all, Paul Ollendorff.
Danevelloù al levr
En embannadur kentañ, e 1881, e oa an eizh danevell-mañ:
En adembannadur 1891 e oa un danevell ouzhpenn, Les Tombales, lakaet da eil.
Degemer
Kenkent hag embannet e voe degemeret mat an dastumad, ha berzh a reas, ha meur a wech e voe advoulet an embannadur kentañ. En 1891, echu ar gevrat gant an embanner Victor Havard, e sinas Maupassant gant an embanner Paul Ollendorff d'ober un eil embannadur kresket gant an danevell Les Tombales.
Gant La Maison Tellier, ha war-lerc'h Boule de suif, e tapas Maupassant brud da vezañ ur gwir skrivagner.
Émile Zola a skrivas e Le Figaro e oa ur "chef-d’œuvre" (ur bennoberenn). Léon Chapron a skrivas ne oa nemet "ordure" (hudurniezh) e L'événement.
Maximilien de Robespierre
Maximilien François Marie Isidore de Robespierre, ganet d’ar 6 a viz Mae 1758 en Arras ha marvet dibennet d'an 28 a viz Gouere 1794 e Pariz, a oa ur gwiraour ha politikour gall, hag unan eus pennoù bras ar Reveulzi c'hall. Lakaet en doa war-sav “Ren ar Spont”, un diktatouriezh wadek. Maximilien de Robespierre a zo ar vugel kosañ, diwar pemp. Koll a ra e vamm d'an oad a 6 vloaz. An tad a derc'h diouzh an tiegezh, Maksimilian a zo desavet a-benn neuze gant e zad-kozh eus kostez ar vamm. Goude studioù a zoare e skolaj Arras ha skolaj Louis-le-Grand e Pariz e dap un aotregezh war ar Gwir. Dont a ra da vezañ alvokad, hag e 1781 en em enskriv e kuzul proviñs Artois. Memes mare ez zo e-karg al lezvarn eskobel.
Dilennet kannad eus an Trede-urzh evit emvod Stadoù-meur 1789, dont a ra war-wel evel unan eus pennoù bras ar re « demokrated » er Vodadenn Vonreizhañ Vroadel. Difenn a ra an harz d'ar sklavelezh, d'ar boan a varv. Difenn a ra ivez evit an dud a liv da votiñ kement hag evit ar yuzevien pe an aktourien. Harpañ a ra ivez ur votated evit an holl hag an ingalded a gwirioù. A-enep eo ar votateg hervez ar binvidigezh. Goulenn a ra ma vefe reoliataet sklaer an ti-eskemm. Dre ma vez un den reut en e vennozhioù e oa bet lesanvet « l'Incorruptible ».
Ezel eo da Klub ar Jakobined dres pa oa bet krouet, deuet eo da vezañ an ezel anavezetañ anezho en e amzer ha betek an deiz-ha-hiziv. Goude an dizunvaniñ gant ar Feuillants, dont a ra a-benn da harpañ kreñv an adaozañ hep koll al liamm gant darn ar c'hevredigezhioù e peurest ar vro.
Enebet eo d'ar brezel gant Aostria e 1792, enebet eo da La Fayette a-du eo gant al luskad o c'houlenn fin ar rouantelezh. Ezel eo da Gumun Emsavet Pariz, dilennet eo er Goñvañsion vroadel, eno e vez kavet war bankoù ar Menez hag enebet eo d'ar Gironde. Goude devezhioù an 31 a viz Mae hag an 2 aviz Even 1793, dont a ra da vezañ ezel eus ar C'homite a salud publik adalek ar 27 a viz Gouhere 1793. Eno e sikouro da lakaat e-plas ur gouarnamant reveulzier ha dreist-holl hini ar Spont bras, en ur c'henaroud a vrezelioù en harzoù a-enep ar vonarkiezhoù kengevreet hag a brezel diabarzh (emsavadegoù ranvroelour, Brezel Vendée…).
Nevezamzer 1794, Robespierre gant izili ar C'homite ar salud publik a lak da vezañ harzet ar re Hébertistes, pennoù Klub ar Cordeliers, goude-se Danton gant ar re Indulgents. Dre war-lerc'h e vez kondaonet ha lakaet d'ar marv pennoù an daou luskad. Un diaz anat e voe Robespierre gant an harz roet d'ar bolitikerezh a dikristianizadur. Lakaat a ra da votiñ evel skrivagner, dekred an 18 Miz ar Sev bloavezh II. Disklêriet e vez en dekred « le peuple français reconnaît l’existence de l’être suprême, et l’immortalité de l’âme ». Lakaat a raio ivez da votiñ lezenn Miz ar pradoù pe lezenn « Spont bras ».
D'an 8 miz an Eost bloavezh II (26 a viz Gouhere 1794), taget eo a-bep tu gant un emglev diseurt Menezidi er goñvañsion savet gant, dantonisted kozh, lod représentants en mission galvet evit an taol. Ouzhpenn-se e oa e-touez ar gouarnamant reveulzier, ar C'homite de sûreté générale ha lod izili eus ar c'homite a salud publik. Robespierre a laka anat war-raok dirak anezho holl bodet e oant enebet etrezo met ne teu ket a-benn da gendrec'hiñ anezho saouzanet da vezañ kondaonet gantañ deiz-pe-zeiz d'ar marv. An deiz war-lerc'h e vez talet outañ evit ma ne c'hellfe ket komz. E enebourien a zo harpet bremañ gant tud etre al luskad Plaine. Harzet eo gant e vreur Augustin hag e gamaladed Couthon, Saint-Just ha Le Bas war ar memes-tro. Kumun Pariz a emsav hag a zeu a-benn da zieubiñ anezhañ, memes mare ez eo lakaet maez lezenn gant ar Goñvañsion. E-pad an noz, ur bagad soudarded a aloub an ti-kêr, eno e oa repuet Robespierre hag e harperien. Gloazet eo er javed, n'eo ket sklaer penaos. Ur wech testenniet e identelezh e-tal al lezvarn reveulzier, ez eo dibennet en abardaez d'an 10 Miz an Eost gant 21 eus e harperien. Ur wech marvet Robespierre hag e-pad ar mizioù goude e voe mare an « enebemsav thermidorian », riñset eo ar gouarnamant reveulzier ha war ar memes-tro ez eo paouezet ar Spont bras.
Robespierre a zo chomet an dudenn tabutet ar muiañ eus an Dispac'h gall. Evit e enebourien (an Thermidorianed, krouerien an IIIde Republik hag istorourien ar « skol frankizour » e-penn anezho François Furet) e vez lakaet war-raok evel diaz d'ar Spont bras ha da doareoù aotrouniek ar C'homite a salud publik. Evit lod all avat, Robespierre eo an den e-touez pennoù ar reveulzi hag en devoa klasket sioulaat ar Spont bras. Lakaet e vez war-raok ganto e oa ivez difenner ar peoc'h, an demokratelezh eeun hag ar justis sokial, degemenner ar re baour, hag unan eus aktourien kentañ lamedigezh ar sklavezlezh e Bro-C'hall. An istorourien-se a laka war-raok e voe devezh kouezhadenn Robespierre, an 9 Miz an Eost, e voe roet lamm d'an araokadurioù sokial a oa bet lakaet da dalvezout evit ar re baour (lezenn ar priz uhelañ da skouer hag a ziwalle ouzh priz ar greun hag ar bara). Ur wech kouezhet Robespierre ar vourc'hizien a arc'hant a lak da dalvezout ar frankizouriezh ekonomikel. Ar re brudetañ a-du gant ar sell-se a zo an istorourien Albert Mathiez hag Henri Guillemin.
Marv
An deiz war-lerc'h an harzadenn en abardaez, ar brizonidi a zo kaset dirak al lezvarn reveulzier, eno Fouquier-Tinville a lak da dalvezout identelezh ar re tamalet. Dre ma oan bet lakaet maez lezenn, ne oa ket tu dezho bezañ difennet. Robespierre a voe kondaonet hep prosez ha dibennet abardaez an 10 miz an Eost. An arvesterien niverus a oa dirollet laouen o welet dibennet anezhañ gant 21 eus e harperien.
Ur frazenn a zo chomet goude e varv gant un den dianav hag a embann:
Passant, ne t'apitoie pas sur mon sort Si j'étais vivant, tu serais mort.
E 1840, harperien Robespierre o devoa klasket douar bered Errancis, a oa serret abaoe 30 bloaz. Un taol kleze en dour e voe, korf ebet na voe kavet ganto.
Lechioù
Straedoù ha skolioù zo anvet Robespierre e Bro-C'hall hag e Breizh.
Castel Rocchero
Castel Rocchero (Castel Roché e piemonteg) zo ur gumun en Italia e proviñs Asti, e rannvro Piemonte.
Castello di Annone
Castello di Annone (Castel d'Anon e piemonteg) zo ur gumun en Italia e proviñs Asti, e rannvro Piemonte.
Ar Vretoned Yaouank
Rann yaouank Strollad Breizh eo Emsav Ar Vretoned Yaouank. Krouet eo bet e miz Meurzh 2007.
Krouidigezh ha mennozhioù
Krouet e voe Emsav AVY en un doare ofisiel da geñver kendalc’h Strollad Breizh e Blaen e miz Meurzh 2007. Da gentañ-penn ez eus un nebeud izili ar strollad ennañ, c´hoant ganto ober traoù ha kinnigoù ispisial evit ar re yaouank. Da vare o c’hrouidigezh e embannas ar Vretoned Yaouank « Manifest ar Vretoned Yaouank », ma tiskuliont ennañ ar pezh e zo, hervezo, bet c’hwitet gant Bro-C’hall, e-keñver ar politikerezh, an ekonomiezh hag ar sevenadur. Pismigañ a reont emzalc’h Bro-C’hall e-keñver Europa, hag ivez c’hwitadenn an digreizennañ hag an adreizhadurioù e Bro-C’hall dre vras, ha goulenn a reont ma vefe dishual hag adunvanet Breizh e-barzh un Europa kevreadel. Evel Strollad Breizh e venn Ar Vretoned Yaouank kas war-raok ur sell nevez war kudennoù Breizh, en ur bouezañ war o dalvoudegezh Europa en o mennozhioù : nac’hañ a reont soñj ur gevredigezh serret, en he daougromm, ha lavarout a reont e fell dezho e vefe Breizh ur vro evel ar re all nemetken. Mennozh pennañ ar Manifest a zo : er framm european, a zo an dave evit ar strollad, eo Breizh ur vro evel ar re all. Dre-se e rank kaout an hevelep gwirioù politikel evel Estonia, Slovenia pe Iwerzhon. E miz Meurzh 2008, da geñver an dilennadegoù kêr, e embann Ar Vretoned Yaouank un teuliad anvet « Bremañ eo ret cheñch an traoù » a lak e berr o c’hinnigoù war temoù ispisial evit ar re yaouank evel al lojeiz pe ar skolioù-meur. Kinnig a reont ma vefe strizhet kresk an eil annezlec’hioù en arvor, pe c’hoazh e vefe krouet ur sistem skolioù-meur breizhat ma vefe bodet an holl skolioù-meur hag an ensavadurioù ennañ. Graet e vefe e-barzh ur Vreizh hag a vefe ezel an Unaniezh Europa.
Temoù pennañ
Ouzhpenn kudenn an ensavadurioù e preder Ar Vretoned Yaouank dreist-holl diwar-benn kudennoù Europa, ar skolioù-meur pe an endro. Evel-se e vouezhiont meur a wezh evit un Unaniezh Europa kevreadel, hag e pismigont politikerezh Bro-C’hall e-keñver Europa, re vihan e bouez evit an enframmidigezh european hervezo. Alies e vouezh Ar Vretoned Yaouank diwar-benn adreizhadurioù ar skolioù-meur : diskuilhañ a reont evel-se Lezenn e-keñver frankizoù ha kiriegezhioù ar skolioù-meur e 2007, a vefe hervezo nemet treuzkas kargoù hep gwir emrenerezh. A-enep mizoù skoliata emañ ivez Ar Vretoned Yaouank, diouzh skouer skolioù-meur Kembre. Goulenn a reont ivez e kempouezfe Kuzul rannvro Breizh disemouestl ar stad e-keñver sikour an dud nammet. Aozet eo bet gant Ar Vretoned Yaouank krogadoù kizidikaat diwar-benn kudennoù an arvor, dreist-holl danvez al lojeiz. Diskuilhañ a reont kresk an eil annezlec’hioù, ha kinnig kreñvaat lezenn an Arvor, krennañ (dre an tailhoù) niver ar savadurioù, ha krouiñ marc’hadoù gwarezet evit al lojeiz.
Kelaouenn
Abaoe dibenn ar bloavezh 2008 e embann Ar Vretoned Yaouank teir gwezh bep bloaz ur gelaouenn war ar genrouedad anvet Yaouankiz. He fal a zo skignañ o mennozhioù diwar-benn kudennoù a-vremañ (ekonomiezh, sokial), pe diwar-benn damkan (broadelouriezh vreizhat). Bannet eo ar gelaouenn war o lec’hienn. Embannet e vez skouerennoù paper ivez.
Darempredoù gant aozadurioù all
Adal ar penn-kentañ e tarempredas Ar Vretoned Yaouank gant aozadurioù broadelour all en Europa, eus an tu kreiz-kleiz pe eus an tu kreiz-dehou. E miz Kerzu 2006 e kemerjont perzh en Devezhioù etrebroadel ar re yaouank evit an emzibab, aozet e Bilbao gant EGI. Derc’hel a reont darempredoù gant YEN (Youth of European Nationalities – bodad kevredigezhioù re yaouank eus minorelezhioù broadel pe sevenadurel Europa), ha kemeret perzh o deus e lies emvodoù bet aozet ganto. E miz Eost 2008 en doa Ar Vretoned Yaouank aozet o devezhioù-hañv kentañ, gant dileuridi a Vro-Flandrez hag a Vro-Euskadi, eus an Nieuw-Vlaamse Alliantie hag eus EGI. Da geñver an devezhioù-se e oa bet skrivet « Disklêriadur An Oriant diwar-benn an emzibab » ma vez diskuilhet ennañ emzalc’h gouarnamantoù european zo, a stard, hervez an destenn, argerzh diviz ar geodedourien diwar-benn o ensavadurioù.
Campethera abingoni
Campethera abingoni a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Anvet e voe Chrysoptilus Abingoni (kentanv) da gentañ-penn (e 1836) gant al loenoniour skosat Andrew Smith (1797-1872) evit dougen bri d'ar par saoz Montagu Bertie (1784-1854), pempvet Kont Abingdon.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar c'hwec'h isspesad anezhañ en Afrika :
Kraou
Ur c'hraou (krevier el liester) zo ur savadur gant un doenn, ma vez lakaet al loened en un ti-feurm. Krevier a bep seurt zo.
Troioù-lavar
Stall
Comme un p'tit coquelicot
Comme un p'tit coquelicot (Evel ur rozenn-aer vihan) a zo ur gananouenn c'hallek, savet gant ar pozier Raymond Asso (1901-1968) hag ar bianoourez ha sonaozourez Claude Valéry (1909-1992) e-kerzh hañv 1951.
Krouet e oa bet evit ma vije kanet gant Maurice Chevalier da gentañ-penn ; dre na blijas ket ar sonenn dezhañ e voe kinniget da Yves Montand a nac'has ivez. Gant Mouloudji e voe graet a-barzh fin ar gont e sal-sonadegoù Les Trois Baudets (Pariz XVIII) e miz Kerzu 1951. Enrollet e voe d'an 8 a viz C'hwevrer 1952 gantañ, eilet gant André Grassi (1911-1972) hag e laz-seniñ.
Crèche
Crèche zo ur ger gallek hag a dalv kement ha kraou e brezhoneg, hag a gaver el lec'hanvadurezh c'hallek.
Brezhoneg ar Mor
thumb|right|200px|Pajenn gentañ golo al levr Brezhoneg ar Mor zo titl ul levr gant Loeiz Andouard hag a oa bet embannet gant Hor Yezh e miz Mezheven 1973 da gentañ-penn, a-raok bezañ embannet en-dro e 1983 gant Mouladurioù Hor Yezh.
Al levr
Ar c'hant c'hwec'h pajenn ha tregont anezhañ a ya d'ober ur geriadur gallek-brezhonek eus geriaoueg ar mor. Skrivet e peurunvan, rummet eo ar gerioù hervez urzh al lizherenneg. Nevezc'her ebet ennañ dre ma ne oa bet dastumet nemet gerioù a veze graet gante gant an dud a vor war ar pemdez. Skeudennaouet eo an oberenn-mañ war-bouez an naontek skeudenn amañ dindan :
Un nebeud stagadennoù a gaver ivez e dibenn al levr : ar Skeul Beaufort (Nerzh an avel), Hentoù ur vag hervez an avel, Anvioù bagoù (hervez ur roll savet gant Kerlannn) ha Gouelioù un teirgwern vark hag he c'herdin-red.
Sant'Eufemia a Maiella
Sant'Eufemia a Maiella zo ur gumun italian e Proviñs Pescara e rannvro Abruzzo.
Saujac
Saujac a zo ur gumun er Roergue, e Gwienna (Okitania), e departamant an Aveyron, er rannvro Okitania, er Stad C'hall.
Castell'Alfero
Castell'Alfero (Castel Alfé e piemonteg) zo ur gumun en Italia e proviñs Asti, e rannvro Piemonte.
Leonor Kastilha (1307-1359)
Leonor Kastilha (1307 - Castrojeriz,1359), a oa infantez Kastilha ha rouanez Aragon. Merc'h e oa da Fernando IV Kastilha el Emplazado ha da Constança de Portugal. Dimeziñ a reas da Alfonso IV Aragon el Benigno, roue Aragon ha mab da Jaime II el Justo.
Muntret e voe en 1359 e kreñvlec'h Castrojeriz war urzh he niz Pedro Iañ Kastilha el Cruel, roue Kastilha ha León, ha mab d'he breur, Alfonso XI Kastilha el Justiciero.
Ivonig Picard
Ivonig Picard pe Ivonig Pikard (Yves Picard diouzh e anv gallek) a oa bet ganet d'an 29 a viz Kerzu 1859 er Fouilhez hag aet da Anaon d'an 10 a viz Ebrel 1925 e Roazhon.
Bet e oa bet e skol-vistri Kemper, mestr-skol ha goude kelenner war an Istor hag al Lizhiri.
Hissène Habré
Hissène Habré (ganet d'an 13 Eost 1942) zo ur politikour bet prezidant Tchad etre 1982 ha 1990.
Goude e studioù war ar skiantoù politikel e Pariz (Bro-C'hall) e tistroas da Dchad e 1971 hag e labouras er gouarnamant. Goude-se e kuitaas e vro da vont da Libia hag emezelañ er FAN (Forces armées du Nord), ur strollad emsavidi eus Tchad. D'an 29 a viz Eost 1978 e teuas da vezañ Kentañ Ministr Tchad e gouarnamant ar prezidant Félix Malloum. D'ar 7 a viz Even 1982 e tistroadas Goukouni Oueddei, a oa bet dilennet da brezidant e 1979, gant un taol-Stad skoazellet gant ar CIA. Mont a reas neuze da brezidant.
Sikouret e voe Habré gant SUA ha Bro-C'hall er brezel etre Tchad ha Libia. Aloubet e oa bandenn Aozou, e norzh Tchad, gant arme Mu'ammar al-Qaddafi hag e 1983 eo norzh a-bezh Tchad hag a oa dindan dalc'h Libia. Met e 1988, gant skoazell an div Stad eus ar C'hornôg, e voe lakaet un termen d'ar brezel, gounezet gant Tchad.
E fin 1990 e voe distroadet Habré gant un arme emsavidi renet gant Idriss Déby. Habré a skarzhas kuit da Gameroun ha kavout repu goude-se e Senegal.
Miliadoù a dud a voe harzet, jahinet ha lazhet-pad ren Hissène Habré hag a badas betek 1990. En un teul embannet gant gouarnamant Tchade e 1992 ez eus kaoz eus 40 000 den muntret ha 200 000 den jahinet. E 2008 e voe kondaonet d'ar marv dre zesfailh gant ul lez-varn e Ndjamena.
Yann ar Minouz
Yann ar Minouz, bet ganet d'ar 25 a viz Du 1827 e Lezardrev (Aodoù-an-Hanternoz d'an ampoent) hag aet da Anaon d'an 21 a viz Mezheven 1892 e Pleuveur-Gaoter (Aodoù-an-Hanternoz) a oa ur saver kanaouennoù eus Bro-Dreger.
Hervez Charlez ar Govig e savas Yann ar Minouz ouzhpenn 300 kanaouenn.
Meneg a voe graet eus Yann ar Minouz gant ar skrivagner tregeriat Jarl Priel en e oberenn Va Zammig Buhez (pajenn 23) embannet e 1954. El levrig En bro Dreger a-dreuz Parkoù gant Erwan Vertou, embannet e 1985, e c'haller kavout un nebeud linennoù (pajennoù 50-52) diwar-benn unan eus "Ar varzhed baleerien : Yann ar Minouz" : skrivet en devoa "e oa ganet" "E Pleuveur Gaoter, parrez stok ouzh Pleuvian,".
Dour benniget
Dour benniget zo dour hag a vez graet gantañ e lidoù 'zo e rannoù 'zo eus ar gristeniezh, evel er gatoligiezh, en anglikanegezh, gant ortodosked 'zo (reoù ar Reter)… Er relijion gatolik hag anglikan e vez benniget gant ur beleg. Miret e vez er piñsinoù.
Poetry International
Poetry International zo ur fest ar varzhoniezh e Rotterdam, savet e 1970.
Dour benniget
Implij
Implijet e vez el liderezh, pa vez roet bennozh ar beleg en anv Doue, gant ur sparf alies. Implijet e vez a-enep an Diaoul, pe an Droukspered ivez.
Islam
Dour benniget a vez implijet en islam ivez. Benniget e vrez dre lenn ar C'horan
Castellero
Castellero (Castlé e piemonteg) zo ur gumun en Italia e proviñs Asti, e rannvro Piemonte.
Étable
Étable a vez graet e galleg eus ur c'hraou-saout. Ar ger a gaver ivez el lec'hanvadurezh c'hallek.
Burgh
Ur burgh, e Bro-Skos, a oa ur gêr emren, adal an XIIvet kantved, dindan ar roue David Iañ, evel ar borough saoz. Miret eo bet abaoe adaoz melestradurel 1975, dre abegoù istorel hepken, rak didalvoud eo er velestradurezh.
Alpoù (disheñvelout)
An Alpoù a zo un aradennad venezioù uhel e kreiz-su Europa.
Menezioù
An anv "Alpoù" a zo ivez anv aradennadoù menezioù all dre ar bed:
Planedenn (disheñvelout)
Planedenn, e steredoniezh, a zo ur c'horf oabl bras a dro en-dro d'ur steredenn.
Colibri serrirostris
Colibri serrirostris a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Trochilidae.
Yangtze
right|thumb|200px Ar Yangtze a zo ur stêr eus Sina. Ar stêr hirañ en Azia hag an trede hirañ er bed (war-lerc'h an Amazon hag an Nil). War-dro 6 300 km eo he hed hag eieniñ a ra e proviñs Qinghai hag en em deuler e Mor Sina ar Reter. Lakaet eo da vezañ ar vevenn etre Sina an Norzh ha Sina ar Su. right|thumb|200px|[[Stankell an Teir C'hanienn]]
Colibri serrirostris
Anvet e voe Trochilus serrirostris (kentanv) da gentañ-penn (e 1816) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).
Annez
Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus savanennoù reter Bolivia da bParaguay, kreisteiz Brazil ha hanternoz Arc'hantina.
Castelletto Molina
Castelletto Molina (Castlèt Molèina e piemonteg) zo ur gumun en Italia e proviñs Asti, e rannvro Piemonte.
Sant'Eufemia
Sant'Eufemia zo un anv-lec'h italianek ha hini meur a gumun.
Fernando III Kastilha
Fernando III Kastilha (Peleas de Arriba, Zamora pe Bolaños de Calatrava, Ciudad Real, 1199 – Sevilla, 1252), lesanvet el Santo (anvet e voe da sant) a oa roue Kastilha (1217 – 1252) ha roue León (1230 – 1252).
Mab e oa da Berenguela Iañ, rouanez Kastilha, ha da Alfonso IX León. Gantañ e voe unanet da vat kurunennoù Kastilha, ha hini León, disrannet abaoe amzer Alfonso VII el Emperador, pa rannas e zomani etre e zaou vab, an infanted Sancho III Kastilha ha Fernando II León.
Dimezioù ha bugale
Div wech e timezas:
Goude marv Beatriz de Suabia,ec'h addimezas Fernando e Burgos en 1237 da Juana de Ponthieu ha dezho bugale:
Dremmwel
Dremmwel a c'hall bezañ :
Bann Ankiniz
Bann Ankiniz a oa ur rann velestradurel ha lezvarnel e departamant al Liger-Izelañ e Breizh. Krouet e voe gant lezenn an 23 a viz Eost 1790 ha lakaet Ankiniz en e benn .
Setu amañ roll ar c'hwec'h kanton a yae d'ober Bann Ankiniz:
Hadsund
thumb|240px|Un iliz e Hadsund
Wilhelm Röntgen
Wilhelm Conrad Röntgen (ganet d'an 27 Meurzh 1845, Remscheid, Alamagn- marvet d'an 9 C'hwevrer 1923, München) a oa ur fizikour alaman. Tapout a reas ur priz Nobel e 1902 gant e labour diwar-benn ar skinoù X, a voe anvet skinoù Röntgen da gentañ.
Ha-Yom
Ha-Yom (היום, "An Deiz", "Hiziv", en hebraeg) a oa ur gazetenn hebraek embannet e Rusia, e Sant-Petersbourg, adalek 1886 ha betek 1888. Ar gazetenn bemdeziek kentañ en hebraeg e voe. Savet e oa bet gant Jehuda Löb Kantor, ur c’hazetenner yuzev eus Rusia. Dont a reas an niverenn gentañ er-maez d’an 31 a viz Genver 1886 (12 a viz C’hwevrer en hon deiziadur) hag an niverenn diwezhañ d’an 29 a viz C’hwevrer (12 a viz Meurzh) 1888. Pa oa bet savet e veze skignet war-dro 2,400 skouerenn bemdez. E 1887 e oa diskennet an niver a goumananterien da1,600 pe war-dro.
Fellout a rae da Ha-Yom bezañ ur gazetenn evit an holl, dreist an dispartioù a oa etre ar Yuzevien e Rusia, ha fellout a rae dezhi ivez rein keleier eus ar pezh a c’hoarveze er bed a-bezh ha n’eo ket er gumuniezh yuzev hepken. Ur gazetenn vodern e oa Ha-Yom, e stumm kazetennoù Europa, ha degas a rae ur sell a oa dianav betek neuze e bed ar c’helaouennoù hebraek. Ar gazetenn hebraek kentañ e oa hag en em ziazeze war keleier kaset dezhi gant ajañsoù kelaouiñ. Ouzhpenn-se e oa un toullad kenskriverien ganti e broioù all eus Europa hag e Stadoù Unanet Amerika.
Kement a verzh a reas Ha-Yom ken ma teuas div gazetenn hebraek all, Ha-Meliz ha Ha-Tsefirah, hag a zeue er-maez bep sizhun, da vezañ kazetennoù pemdeziek int ivez Diwar neuze e voe kevezerezh etre Ha-Meliz ha Ha-Yom. A-raok krouidigezh Ha-Yom e oa ar braz eus Yuzevien Rusia o lenn Ha-Meliz. . Er penn kentañ e voe lennet Ha-Yom gant kalz eus an dud a oa a-du gant al luskad Karourien Sion. Met gouest e voe Ha-Meliz da adc’hounit ul lodenn vat eus an dud-se. Evel-se e voe kollet lennerien gant Ha-Yom.
Evit derc’hel e stal e krouas Kantor, e 1877, ur stagadenn lennegel da Ha-Yom, Ben-Ami hec’h anv ("Mab ma fobl"), hag a zeue er-maez bep miz. Met ne voe embannet nemet peder niverenn anezhi etre miz Genver ha miz Mae 1877.
Diaesterioù arc’hant ar gazetenn a gasas anezhi d’an traoñ. Ur plas a bouez he doe Ha-Yom en istor ar c’hazetennoù hebraek, memes tra, dre ma voe ar pemdezieg kentañ er yezh-se, ha dre ma voe ar gazetenn gentañ a glaskas ober anv, en ur yezh resis ha modern, eus traoù ar bed a vremañ.
Joseph Chardronnet
Joseph Chardronnet, ganet e Brest er bloaz 1910, ha marvet e Pontmaen (departamant Mezven e Bro-C'hall) d'ar 1añ a viz Kerzu 2001 a oa ur beleg katolik, un istorour hag un emsaver breton. Brudet eo dreist-holl evit bezañ skrivet ul levr Istor Breizh e galleg, adembannet meur a wech.
Leonor Kastilha (rouanez Navarra)
Leonor Kastilha, pe Leonor Gaztelakoa en euskareg, pe Leonor de Trastámara pe Leonor Enríquez (diwar anv he zad Enrique) e spagnoleg, ganet goude 1363 ha marvet e 1416, a oa infantez Kastilha, ha rouanez Navarra.
Merc'h e oa da Enrique II Kastilha ha da Juana Manuel Kastilha, itron Villena, Escalona ha Peñafiel.
Dimeziñ a reas e 1375 da Carlos III Navarra, roue Navarra. Gant an eured-se e voe echu an tabutoù dizehan a veze etre Kastilha ha Navarra. Tabut a savas etre ar priedoù, ma'z eas da gastilha en-dro. Eno ec'h isas an uhelidi a-enep he niz, ar roue Herri III. Hennezh neuze a lakaas seziz war he c'hastell, e Roa, ma he doa bodet un toullad tud a bouez.Ober a reas dezhi kodianañ, hag e kasas anezhi d'he fried en-dro, e 1395.
Degemeret mat e voe gant Carlos III, a roas ar rejañdezhi e-keit ma 'z eas-e~,n d'ober ur veaj da lez Bro-C'hall en 1403.
Stêr Sant Yann
Stêr Sant Yann zo anv brezhonek meur a stêr er bed:
Leonor Kastilha (rouanez Navarra)
Mervel a eure en 1416.
Corvara
Corvara zo ur gumun italian e Proviñs Pescara e rannvro Abruzzo.
Pteroglossus frantzii
Pteroglossus frantzii a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Ramphastidae.
Boued
Bevañ a ra diwar frouezh dreist-holl hag ivez diwar amprevaned, saorianed, vioù ha preizhoù bihan all.
Annez
Kavout a reer ar spesad e menezioù Costa Rica ha kornôg Panamá (kornôg Chiriquí).
1. Panzerarmee
Ar '''1. Panzerarmee''' (Kentañ Arme Panzer) a oa ul lu tankoù alaman eus Wehrmacht e-pad an Eil Brezel-bed.
Ar C'hentañ Arme Panzer, savet d'ar 1añ a viz Meurzh 1940, a oa anvet da gentañ Panzergruppe Kleist (Strollad Panzer Kleist) rak e penn al lu e oa ar c'horonal-jeneral (Generaloberst) Ewald von Kleist.
Priz Bras kirri Singapour 2012
thumb|Troiad kêr Singapour Priz Bras kirri Singapour 2012 (2012 Formula 1 Singtel Singapore Grand Prix), redet d'ar war troiad kêr Singapour zo 872 redadeg kevezadeg bed Formulenn 1. Ar pempvet Priz Bras Singapour o kontañ evit kevezadeg bed ar Formulenn 1 hag an pempzekvet redadeg kevezadeg 2012 eo.
Stadegoù
Priz Bras Singapour 2012 a zo :
Sleipnir
Sleipnir zo ur marc'h marzhus e mojennoù Skandinavia, marc'h an doue Odin. Eizh pav en deus ha gallout a ra galoupat war an douar, war ar mor koulz hag en aer.
Kokomo
Kokomo zo un anv-den, anv-lec'h hag anv meur a ganaouenn.
Medway
Medway zo un anv-lec'h saoznek e meur a vro.
Istor
Medway (desambiguación)
Saint Johns River
Saint Johns River zo anavezet evel anv div stêr er bed:
Clara Elisabeth von Platen
Clara Elisabeth von Platen (14 a viz Genver 1648 - 30 a viz Genver 1700 e Kastell Monplaisir, deuet da vezañ Von-Alten-Garten (Hannover) hiziv an deiz, a oa ur gontez alaman, serc'h da Ernst August (1629–1698), dug Braunschweig-Lüneburg, ha perzh a gemeras en afer Philipp Christoph von Königsmarck‎.
Fernando de León
Fernando de León zo anv meur a zen eus rouantelezh León.
Clara Elisabeth von Platen
He buhez
Merc'h henañ Georg Philipp von Meisenbug hag Anna Elisabeth von Meisenbug e oa. He zad a glaskas kavout kargoù uhel dezhi ha d'he c'hoar Catharina e lez Bro-C'hall, e kastell Versailhez, met ne deuas ket a-benn. Neuze e lakaas anezho e lez Ernst August, e Hannover, ha Clara a oa dimezell a enor gant an dugez Sophie von der Pfalz. Eno eo e sachas ar plac'h evezh an dug, ha serc'h e voe dezhañ daoust ma oa-eñ naontek vloaz koshoc'h egeti.
E 1673, da 25 bloaz, e timezas da Franz Ernst von Platen, met an dug an hini a voe tad he daou vugel. Er memes koulz e oa he c'hoar yaouankoc'h, Catharina von Busche hec'h anv, mestrez ar priñs Georg Ludwig, mab an dug, betek e zimeziñ gant ar briñsez Sophie Dorothea von Braunschweig-Lüneburg-Celle e 1682.
Levezon vras he doa war an dug, ha splann e voe da vare afer Königsmarck‎.
Afer Königsmarck
Ur serc'heg all he doe ivez, war-dro 1688, Philipp Christoph von Königsmarck‎, a oa seitek vloaz yaouankoc'h egeti. Sophia Dorothea von Celle, merc'h-kaer an dug, a oa sot gantañ avat. Meur a wech e voe trouz er palez abalamour da se, ha darbet e voe d'ar priñs Georg Ludwig, mab an dug ha pried dogan, krougañ e wreg.
Jennifer
Jennifer zo un anv-badez saoznek.
Clara Elisabeth von Platen
Afer Königsmarck
Pa voe dilezet ar gontez kozh gant ar brezelour yaouank ez eas ar vaouez warizius da flatrañ avoultriezh Sophie ha Philipp d'an dug, dezhañ d'o c'hastizañ. A voe graet en un doare skrijus.
Jennifer
Gerdarzh
Eus an anv Guinevere, stumm saoznek an anv kerneveurek Gwynnever, Gwenivar e brezhoneg.
Le Rosier de madame Husson
Le Rosier de madame Husson (Rozeg an Itron Husson e brezhoneg) zo un danevell c'hallek gant ar skrivagner gall Guy de Maupassant, embannet e 1887.
Istor
Da gentañ e voe embannet er gelaouenn Nouvelle Revue e Mezheven 1887. Bloaz goude e voe adembannet el levr heñvelanvet Le Rosier de madame Husson (dastumad).
Valfenera
Valfenera zo ur gumun en Italia e proviñs Asti hag e rannvro Piemonte.
Le Rosier de madame Husson
An danevell
An itron Husson, e kêr, zo ur vaouez devot a zo o klask ur plac'h vertuzus da vezañ rosière (rozegez), met ne gav hini. Neuze e vo klasket ur paotr: hennezh e vo Le Rosier de madame Husson.
Sonerezh
Implijet e voe an danevell gant ar sonaozour saoz Benjamin Britten da sevel e fentc'hoarigan Albert Herring, libretto gant Eric Crozier a lakaas an istor da c'hoarvezout e Bro-Saoz.
Aostria
Aostria (alamaneg: Österreich ) zo ur Stad eus Kreiz Europa, anezhi ur Republik demokratel ha kevreadel. Ur vro diarvor ha meneziek eo Aostria, peogwir emañ al lodenn vrasañ anezhi en Alpoù ar Reter. Bevennet eo gant Alamagn er gwalarn, Tchekia en hanternoz, Slovakia er biz, Hungaria er reter, Slovenia hag Italia er c'hreisteiz ha Suis ha Liechtenstein er c'hornôg. Aostria zo 83 871 km² dindani ha 9 milion a dud o chom enni. Vienna eo anv he c'hêr-benn, Wien en alamaneg. Kêr vrasañ ar vro eo-hi ivez. Graz, Linz, Salzburg hag Innsbruck eo ar c'hêrioù pennañ all.
Un demokratelezh parlamantel eo Aostria, gant ur prezidant dilennet eeun da benn ar Stad hag ur c'hañseller anvet da benn ar gouarnamant. Rannet eo etre 9 Stad kevreet hag a zo emren war meur a dachenn. Aostria zo ezel eus Aozadur ar Broadoù Unanet abaoe 1955. Emañ ivez e Kuzul Europa hag en Unaniezh Europa abaoe 1995, ha da-heul en takad Schengen (1995) hag en takad euro (1999).
Alamaneg eo yezh ofisiel ar vro. Hungareg, sloveneg ha kroateg Burgenland zo kenofisiel e Stadoù zo. Tchekeg, slovakeg ha romeg zo anavezet hepmuiken. Ar c'hwec'h yezh-se zo gwarezet ha skoazellet da-geñver Karta Europa ar yezhoù, sinet e 2001.
Stad Aostria zo anezhi abaoe ma voe disrannet Aostria-Hungaria e 1918. Ur perzh bras-meurbet he deus bet e istor Europa adalek fin ar Grennamzer, dindan ren an tiegezh Habsburg, peogwir e oa neuze e-kreizig-kreiz aozadurioù politikel pouezus evel an Impalaeriezh santel roman german da gentañ hag Impalaeriezh Aostria da c'houde. Abaoe fin an Eil Brezel-bed eo aet ar vro gant ur politikerezh neptu a-fet darempredoù etrebroadel. Se zo kaoz n'emañ ket en AFNO.
E-mesk ar broioù pinvidikañ er bed emañ Aostria hiziv, evel m'en diskouez ar PDK dre annezad (19 hervez ar bank-bed). E 2021 e oa renket 25 hervez Feuriader an Diorren Denel.
Douaroniezh
Bez' e c'haller rannañ tiriad Aostria etre tri zakad :
Ur vro stumm ur berenn dezhi eo Aostria. E-tro 600 km eo eus ar c'hornôg d'ar reter, etre lenn Konstanz ha lenn Neusiedl. Strishoc'h eo eus an hanternoz d'ar c'hreisteiz : 280 km eo an hed hirañ, met beg ar c'hornôg n'eo nemet etre 30 ha 60 km e Tirol ha Vorarlberg.
Aostria zo ur vro veneziek anezhi, rak an div drederenn eus he ziriad zo en Alpoù. 40 % eus douaroù ar vro zo a-us 1000 m a uhelder ; e-skoaz 32 % hepken zo dindan 500 m a uhelder (e biz hag e reter ar vro dreist-holl, a bep tu d'an Danav). Ar Grossglockner eo menez uhelañ ar vro (3 797 m), e torosad Tauern-Uhel, etre Tirol ha Karintia. Hedwighof eo al lec'h izelañ (114 m) : emañ war tachenn kumun Apetlon, e-tal-kichen lenn Neusiedl, e Burgenland.
2 % eus tiriad Aostria zo goloet a zour, dindan stêrioù pe lennoù e vefe. An Danav eo ar stêr hirañ er vro, 350 km diwar 2 845 km he red betek ar Mor Du. An eil bro treuzet ganti eo Aostria, war-lerc'h Alamagn. Vienna eo ar gêr bobletañ war he bord eus he mammenn d'hec'h aber. Adstêrioù d'an Danav eo ar stêrioù bras all a red en Aostria: an Inn, ar Salzach, an Enns pe c'hoazh an Drau. Evit al lennoù eo an Attersee an hini vrasañ (46,2 km²) a zo penn-da-benn en Aostria. A-hend-all, div lenn bras-bras o gorread zo rannet gant broioù nes: lenn Konstanz (58,6 km² diwar 539) gant Suis hag Alamagn ha lenn Neusiedl (240 km² diwar 315) gant Hungaria.
Koadeier Aostria zo bet rummet e peder eko-rannvro gant ar WWF : koadoù kemmesk Europa ar C'hreiz, koadoù kemmesk Pannonia, koadoù kemmesk hag avalpineged an Alpoù, koadoù Europa ar C'hornôg o gwez-delioù-ledan.
Efedoù tommadur an hin
E meur a zoare eo skoet Aostria dija gant tommadur ar blanedenn. Eus tost da 2 °C e oa kresket an temperadurioù etre 1880 ha 2014, kalz muioc'h eget an emdroadur keitat er bed-holl (+ 0,85 °C). E-keit-se eo aet ar skornegi war vihanaat, evel an Ötztal (Tirol), a zo tremenet he gorread eus 144 km² e 1969 da 116 km² e 2006. Hervez ar skiantourien e vo kreñv efedoù ar cheñchamant hin en Alpoù dreist-holl. Nebeutoc'h a erc'h a vo e-tro 1000 m hag uheloc'h. Gant-se e vo kresket ar riskl a fenomenoù poulzet gant ar graviter (rikloù douar pe fank, diruilhadoù dour pe erc'h...) ha lakaet an annezvaoù naturel en arvar, da gentañ-penn a-us bevenn ar gwez.
Treuzdougen
Rouedad treuzdougen Aostria zo stummet diouzh he lec'hiadur. Eus un tu emañ ar vro en Alpoù : ret eo azasaat an hentoù ouzh ar menezioù, en ur doullañ tunnelioù hag en ur sevel pontoù, hag ober ma padfent dindan a bep seurt amzerioù. Eus un tu all eo ur c'hroashent e Kreiz-Europa a-fet hentoù hag hentoù-houarn : dreistmentet e vezont evit lakaat an holl da dremen, dreist-holl war an ahelioù norzh-su, norzh-gevred, ha reter-kornôg abaoe diskar ar rideoz-houarn.Pa vez nevesaet pe brasaet ar rouedad treuzdougen ne vez ket aes plediñ gant interestoù ekonomikel hag ekologel war un dro. Peogwir eo enebet ar boblañs alies-mat emañ Aostria er penn a-raok war dachenn gwarez an endro, e-keñver ar c'hirri da skouer : abred-mat he deus difennet ar podoù n'int ket katalitek ha miret ouzh ar c'hamionoù trouzus a vont gant hentoù zo. Daoust da se ez eus bet gwastet lec'hioù zo, e traoñienn an Inn da skouer.
Treuzdougen war an hentoù
E-tro 200 000 km a hentoù zo en Aostria. Gant ar Stad e vez kempennet ar rouedad-se a zo enni :
Prenañ ur vignetenn zo ret evit gallout mont war ar gourhentoù. E 2020 e save da 36,20 € evit ar marc'hoù-tan ha da 91,10 € evit ar c'hirri dindan 3,5 tonenn. Evit ar c'hamionoù ez eus un taos jedet diwar an niver a gilometroù ha diwar rummad ar c'harrbed a-fet saotradur. Bevennet eo an tizh da 130 km/e war ar gourhentoù. War an hentoù all eo difennet mont buanoc'h eget 100 km/e e-maez kêr ha buanoc'h eget 50 km/e e kêr.
Treuzdougen war an hentoù-houarn
Al lodenn vrasañ eus ar rouedad hentoù-houarn zo meret gant an embregerezh ÖBB (Österreichische Bundesbahnen). Embregerezhioù all zo oberiant war dachenn an hent-houarn e Aostria, int meret gant ar Stadoù pe gant ar gennad prevez. Ar Westbahn, linenn ar c'hornôg, eo an hini bennañ en Aostria. E 1860 e oa bet digoret etre Vienna ha Salzburg dre Sankt Pölten ha Linz. Da-heul labourioù bras e oa aet da linenn tizh bras e 1990.
S-Bahn eo anv al linennoù tren rannvroel. Seizh rouedad zo er vro, unan dre Stad, aozet tro-dro da bep a gêr vras : Bregenz, Graz, Innsbruck, Linz, Salzburg, Vilach ha Vienna. N'eus hini ebet e Burgeland hag en Aostria-Izel eta.
Vienna eo ar gêr nemeti en Aostria ma'z eus ur gwir rouedad metro (U-Bahn). Ur rouedad tramgarr zo e Vienna, e Graz, e Linz, en Innsbruck hag e Gmunden. Hini Linz zo savet lod arsavioù dezhi dindan zouar. Un teleferik dindan zouar (U-Bahn Serfaus) zo e kêr Serfaus e Tirol : lod a sell outañ evel metro bihanañ ar bed.
Henamzer
Abaoe ar Paleolitik eo bet annezet Aostria. E hanternoz ar vro ez eus bet kavet delwennigoù kozh-meurbet evel Gwener Willendorf (≈ 23 000 vloaz) ha Gwener Galgenberg (≈ 30 000 vloaz).