cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Josep Irla
Sevel a reas un embregerezh lij. Hag eñ unan eus pennoù bras an emsav republikan katalan e proviñs Gironae, e voe dilennet da vaer en e gumun, Sant Feliu de Guíxols, e 1909. Dilennet e voe da gannad, e 1911, e Bodadenn ar Mancommunitat de Catalunya. Pa voe savet ar Republik e Spagn e voe e-touez ar re a grouas Esquerra Republicana de Catalunya, ha dilennet e voe da gannad en anv ar gostezenn-se e Parlamant Katalonia hag e Kendalc'h Spagn e 1932.
Dilennet e voe da brezidant Parlamant Katalonia e 1938, hag an hini diwezhañ e voe er post-se a-raok dibenn Brezel diabarzh Spagn hag a-raok ma voe lakaet un termen da emrenerezh Katalonia gant Francisco Franco. E miz Genver 1939 ez eas d'an harlu da Vro-C'hall. Pa voe harzet Lluís Companys e miz Here 1940 e teuas da vezañ prezidant ar Generalitat en harlu hag envel a reas Josep Tarradellas da g-Conseller en Cap ("kuzulier kentañ", da lavaret eo "ministr kentañ"). Reiñ a reas e zilez eus e bost e 1954 ha mervel a reas d'an 19 a viz Gwengolo 1958 e Saint-Raphaël, en departamant Var.
An Oriant tolpad-kêrioù
Kumunioù
Kab an Oriant tolpad-kêrioù a ya 25 kumun d'ober anezhi abaoe ar 1 a viz Genver 2014.
Kerberos
Kerberos (eus an henc'hresianeg: Κέρβερος, latinekaet e Cerberus) a oa ur c'hi euzhus hag a ziwalle toull-dor an ifernioù e gwengelouriezh Hellaz. Tri fenn a oa ouzh e gorf, ha naered ouzh e dri gouzoug.
Ar vojenn
Mab e oa da Ec'hidna, dezhi dremm ur vaouez ha korf un naer, ha da dTyfon, un euzhvil all hag a dufe tan hag a rae aon d'an doueed zoken. Un toullad breudeur ha c'hoarezed en devoa, ken euzhus all, evel Orthos, ki daoubennek an Ifernioù, naer-zour Lerna, Leon Nemea ha Kimera.
Peurvuiañ e vez lavaret en deus tri fenn, ez eus naered e-lec'h blev war e benn pe en-dro d'e c'houzoug, un tamm evel Medousa, hag ul lost aerouant ouzh e benn a-dreñv.
Emgann Blaen
Emgann Mezeg
Nevenoe, a oa savet a-enep an impalaer frank Karl Voal ha lakaet kurunenn Breizh war e benn, a felle dezhañ astenn e c’halloud war-zu ar reter. Gant Karl Voal e oa bet fiziet marzoù gevred Breizh er c’hont frank Renaud, ar pezh a oa displijet kaer d’ar c’hont Lambert II, a oa bet kont Naoned diagent. Emglev a reas Lambert gant Nevenoe eta da glask adtapout e zouar. Kerzhet a reas armead ar Vretoned, renet gant Nevenoe hag e vab Erispoe, war-du ar stêr Gwilen. Er gevred edo soudarded frank Renaud d'Herbauges o kerzhet eus Naoned war-du ar Gwilen, da dagañ ar Vretoned. En em gavout a reas an div arme tal-ouzh-tal e Mezeg ha gant ar Franked ez eas an trec’h.
Kerberos
Ar vojenn
Lavaret e veze e c'halle an tri fenn gwelout en tremened, en amzer-vremañ, hag en da-zont. E skridoù zo koulskoude e lavarer ec'h aroueziont ar c'hanedigezh, ar yaouankiz hag ar gozhni. Pep penn ne zebr nemet kig bev, setu perak e laoskont speredoù ar re varv da zont en ifernioù met ne lezont hini ebet da vont kuit. Kerberos eo ki-diwall feal Haides, chadennet ouzh toull-dor ar bed dindan-zouar. Euzhiñ a rae ar re varv hag a glaske e sioulaat o reiñ ur gouign vel hag a veze lakaet en o bez war un dro gant ar skodig da C'haron lakaet en o genoù.
Emgann Blaen
Emgann Blaen
Pa gave dezhañ e oa bet faezhet ar Vretoned e kerzhas Renaud war-du Naoned en-dro. E-kichen Blaen e chomas a-sav da ziskuizhañ war ribl an Izar. Neuze e voent taget gant daou arme, hini Erispoe, deuet eus ar Gwilen, ha hini Lambert, deuet eus ar reter. Kelc’hiet e voe arme Renaud ha dismantret e voe gant o enebourien.
Kerberos
Herakles
An toull da vont er bed-se a gavas neuze e Tainaros, ha skoazell en doe digant Athena da vont e-barzh da gentañ, digant Hermes da vont er-maez goude. Gant skoazell Hestia ez eas hebiou da C'haron. Dieubiñ a reas Theseüs, met ne deuas ket a-benn da dennañ Peirithoos ac'hano. An daou-se a oa bet tapet gant Haides, ha dre un taol-hud bennak e oant bet staget ouzh ur bank evel pinijenn penegwir o devoa klasket skrapañ Persefone : ken kreñv e oa an huderezh-se, pa voe distaget gant Herakles, ma chomas peget ouzh ar bank tammoù zo eus divvorzhed Theseüs, ha se zo kaoz ec'h anavezer e ziskennidi diouzh o divvorzhed treut.
Emgann Blaen
Emgann Blaen
Goude an trec’h-se, ha trec’hioù all, gant ar Vretoned, e voe sinet Feur-emglev Angers gant Karl Voal hag Erispoe, e 851. Gant ar feur-emglev-se e voe anavezet Erispoe da roue Breizh gant Karl Voal, hag anavezet e voe ivez e oa broioù Roazhon, Naoned ha Raez e Breizh. Evel-se e oa lakaet sklaer petra e oa ar vevenn etre Breizh ha Frankia ar C'hornôg.
Halabardenn
An halabardenn zo un arm bet implijet en Europa adal ar Grennamzer betek ar.
Kerberos
Herakles
En em gavout a reas Herakles gant Haides ha goulenn digantañ aotre da gas Kerberos gantañ war an douar, ha Haides da reiñ e asant gant ma teuje an haroz a-benn da vestroniañ ar c'hi hep kemer arm ebet. Hag a-benn e teuas. Gwaskañ a reas al loen ken e teuas da vezañ ki bihan, e zougen war e chouk, e sachañ e-maez an ifernioù, dre gev Peloponnesos. E gas a reas da Eurystheüs, ha ken spontet e voe ar roue ma c'houlennas ouzh Herakles e gas en-dro dindan an douar.
Pa dremenjont dre vMykenai e kouezhas takennoù eus e halv pistrius war un toullad plantennoù, ma servijont hiriv d'ar sorserezed da ober huderezh du.
Romagnano Sesia
Romagnano Sesia zo ur gumun eus Italia, e proviñs Novara, e Piemonte.
Guadalupe Victoria
E vuhez
Ganet e oa e Tamazula, hiriv e Stad Durango. José Miguel Ramón Adaucto Fernández y Félix e oa e anv, met e 1811 e kemeras an anv « Guadalupe Victoria » : Guadalupe en enor da Nuestra Señora de Guadalupe, anv ar Werc'hez e Mec'hiko goude ma vije emziskouezet ar Werc'hez Vari eno, ha Victoria dre ma talvez "trec'h".
Goude bout bet trec'het e-kichen Palmillas, e Stad Veracruz bremañ, ez eas da guzhat er menezioù betek ma voe embannet Raktres Iguala d'ar 24 a viz C'hwevrer 1821 gant Agustín de Iturbide ha Vicente Guerrero ; goulenn a rae ar Raktres ma vije Mec'hiko ur Stad dizalc'h renet gant ur vonarkiezh vonreizhel.
D'an 21 a viz Gouere 1822 e voe kurunennet Agustín de Iturbide gant an anv Agustín Iañ, impalaer bonreizhel Mec'hiko.
Dre ma oa Guadalupe Victoria ur republikan gounezet e savas a-du gant Antonio López de Santa Anna hag e sinas Raktre Casa Mata e miz Kerzu 1822, en sell da ziskar an impalaer Iturbide, a zilezas ar galloud d'an 19 a viz Meurzh 1823.
Gringoire
Gringoire a zo un anv gallek.
Prešov
Abaoe an Eil Brezel-bed eo kresket-mat Prešov ha deuet eo da vezañ ur greizenn velestradurel, armerzhel ha sevenadurel a bouez evit reter Slovakia. Ur skol-veur zo. Kêr-benn minorelezhioù rusinek hag ukrainek Slovakia eo ivez.
Fuente la Lancha
Fuente la Lancha zo ur gumun eus proviñs Córdoba,  en Andalouzia, e Spagn.
Prešov
Kêrioù gevellet
Gevellet eo Prešov gant ar c’hêrioù-mañ :
Fuente-Tójar
Fuente-Tójar  zo ur gumun eus proviñs Córdoba,  en Andalouzia, e Spagn.
Olivier le Daim
Olivier de Neckere e oa e wir anv. Hogen  Necker a dalvez kement ha « gwallarc'houere an doureier» pe « an Droukspered » en flandrezeg, ha lesanvet e voe Olivier le Mauvais.
Lennegezh
Kaoz anezhañ zo en oberennoù-mañ:
Pisano
Pisano zo un anv-lec'h hag anv tud italianek.
Gwer (disheñvelout)
Gant gwer e vez arouezet meur a dra :
Lennegezh
Ar Marc'heg Gwer zo un dudenn eus ar barzhoneg eus an "Sir Gawain hag ar marc'heg gwer". Lakaet eo bet e brezhoneg gant Roparz Hemon.
Menuet (Maupassant)
Menuet zo un danevell c'hallek gant ar skrivagner gall Guy de Maupassant, en 1882, embannet en dastumad Contes de la bécasse.
Charlotte von Hagn
Charlotte von Hagn a oa un aktourez alaman e rouantelezh Bavaria en. Ganet e oa bet e München e 1809 ha mont a reas da anaon eno e 1891.
He buhez
Merc'h e oa Charlotte d'ar marc'hadour Carl von Hagn, ha d'e bried, Josepha Schwab. C'hoar e oa d'al livour Ludwig von Hagn, yaouankoc'h.
Un darempred a garantez he devoe gant Franz Liszt a lavare anezhi e oa serc'h da zaou roue. Un darempred all he devoa bet moarvat eta gant roue Bavaria Ludwig Iañ Bavaria.
Toxostoma longirostre
Toxostoma longirostre a zo ur spesad golvaneged e-touez kerentiad ar Mimidae.
Charlotte von Hagn
He buhez
E 1848 e timezas da Alexander von Oven hag e paouezas gant ar c'hoariva. Met torret e voe an dimeziñ e 1851.
Toxostoma longirostre
Annez
Bevañ a ra an daou isspesad anezhañ — Toxostoma longirostre longirostre ha Toxostoma longirostre sennetti — e Mec'hiko, ha su Texas ivez.
Adamuz
Adamuz zo ur gumun e proviñs Córdoba,  en Andalouzia, e Spagn. E 2018 e oa 4185 a dud o chom enni;
Politiker
Ur politiker, pe politikour, zo un den en deus ur garg politikel, hag a ra war-dro ar politikerezh. Ar bolitikerien a vez laret tud a bolitikerezh anezho ivez. tud a stad a vez lavaret anezho pa zegouezhont e penn ar stadoù.
Poltikacher a vez lavaret ivez pa venner ober fae eus un den eus ar vicher.
Von Schirach
Von Schirach zo un anv-tiegezh alamanek hag anv meur a zen :
Max von Brandt
Max von Brandt pe Maximilian August Scipio von Brandt (* 1835 en Berlin; † 1920 en Weimar) a oa un diplomat ha sinaegour alaman, mab d'ar jeneral prusian Heinrich von Brandt.
Amalie von Schintling
Amalie von Schintling (9 a viz Eost 1812 - 22 a viz Kerzu 1831 e Neustadt an der Donau) a oa ur goantenn alaman e rouantelezh Bavaria en. Ar roue Ludwig Iañ Bavaria a roas urzh da Joseph Karl Stieler, livour al lez, d'he foltrediñ, ha war ziskouez emañ an oberenn e Poltredaoueg ar gened, e kastell Nymphenburg, ma'z eus dastumet 36 poltred eus itronezed a renk uhel eus kêr München, brudet-bras o c’hened.
Da zimeziñ e oa da Fritz von Schintling, ur c'henderv dezhi. Mervel a reas a-raok an eured, d'an oad a 19 vloaz, diwar an dorzhellegezh. Echuet e voe e daolenn gant Stieler nebeut amzer a-raok he marv.
Castro del Río
Castro del Río zo ur gumun eus proviñs Córdoba,  en Andalouzia, e Spagn.
Belbo (disheñvelout)
Belbo zo un anv italianek :
Torrecampo
Torrecampo  zo ur gumun eus  proviñs Córdoba,  en Andalouzia, e Spagn.
Faustina an Henañ
Bugaleaj
Ganet e oa e Roma, en un tiegezh roman eus Hispania. Merc'h e oa d'ar c'honsul Marcus Annius Verus. He mamm, Rupilia Faustina, a oa gournizez d'an impalaer Trajan. Nizez e oa da Vibia Sabina (83 – 136 pe 137), pried an impalaer Hadrian.
C'hoar e oa da Varcus Annius Libo, konsul e 128, ha da Varcus Annius Verus, praetor, marvet e 124, a oa pried da Zomitia Lucilla Minor ha tad da Varcus Aurelius ; ur c'hoar he doa ivez, Annia Cornificia Faustina.
Yaouankiz
Dimeziñ a reas da Antoninus Pius etre 110 ha 115. Pevar bugel o doe :
Charford
Charford zo ur gêriadenn vihan eus Worcestershire, e Bro-Saoz, e-kichen kêr Bromsgrove.
Trahaearn ap Caradog
Trahaearn ap Caradog (1044? - 1081) a oa Roue Gwynedd adal 1075 betek e varv e 1081. Ren a rae war Arwystli, ur c'hantrev war an harzoù etre Gwynedd ha Powys. Tamm-ha-tamm e kreskas e c'halloud war hanternoz Kembre.
Mab e oa Trahaearn da Cadog ap Gwyn ha ganet e oa war-dro 1044. Goude marv Bleddyn ap Cynfyn e 1073, ne oa hini ebet eus e vugale a oa kozh a-walc'h da bignat war tron Gwynedd, ha kemeret e voe ar galloud gant Trahaearn ap Caradog, a oa kenderv da v-Bleddyn. Er bloavezh-se ivez e tilestras Gruffudd ap Cynan war Enez Mon, o tont eus Iwerzhon gant un armead. Gant skoazell ar baron norman Robert Rhuddlan e trec'has Trahaearn ha kemer a reas ar galloud e Gwynedd. Tabut a voe avat etre an armead Iwerzhoniz ha Kembreiz Llŷn, ha kement-se a roas tro da Drahaearn da faezhañ Gruffudd en Emgann Bron yr Erw ha da lakaat anezhañ da dec'hout da Iwerzhon.
Ren a reas Trahaearn war Gwynedd betek 1081, pa zistroas Gruffudd ap Cynan da Gembre gant un armead Iwerzhoniz ha Daned, ober emglev gant Rhys ap Tewdwr, roue Deheubarth, hag a oa bet skarzhet eus e rouantelezh gant Caradog ap Gruffudd eus Morgannwg. Emglev a reas Trahaearn gant Caradog ap Gruffydd, met trec'het e voe en Emgann Mynydd Carn, en hanternoz da Dyddewi, ha lazhet e voe Trahaearn ha Caradog. Trec'h e oa Gruffudd ha mont a reas da roue e Gwynedd. Rhys ap Tewdwr, eñ, a bignas en-dro war dron Rouantelezh Deheubarth.
Attiches
Attiches a zo ur gumun eus departamant gall Norzh e Bro-C'hall.
Michel Colle
Michel-Auguste Colle, bet ganet d'ar 7 a viz Genver 1872 e Baccarat (Meurthe-et-Moselle) hag aet d'an Anaon d'ar 15 a viz Gwengolo 1949 e Bourc'h-Baz, a oa ul livour gall.
La Ferrière
La Ferrière zo anv gallek meur a lec'h :
Eil emelladenn Bro-C'hall e Mec'hiko
Eil emelladenn Bro-C'hall e Mec'hiko, pe Segunda Intervención Francesa en México e spagnoleg, eo anv an droiad-vrezel graet gant an arme c'hall e Mec'hiko etre 1861 ha 1867, ma oa kaoz da sevel er vro ur gouarnamant tomm ouzh Bro-C'hall. Lakaet e voe ar priñs Masimilian Habsburg da Impalaer Mec'hiko. Tapet e voe gant soudarded Mec'hiko o stourm ouzh ar C'hallaoued ha fuzuilhet.
Istor
Un toullad bloavezhioù a-raok e oa bet un dornad mirourien vec'hikan, o chom en Europa, o klask harp da sevel ur galloud unpennek e Mec'hiko adarre. Goude klask ha nac'het o c'hinnigoù meur a wech setu ma voe asantet en 1863 gant Masimilian Habsburg hag e bried Charlotte Belgia resev kurunenn an impalaeriezh nevez a vije harpet gant an arme c'hall a oa dija war zouar Mec'hiko, hag a vije kresket gant kompagnunezhioù aostrian-hungariat ha belgiat. En 1863 eta ez eas Masimilian ha Charlotte da Vec'hiko, ma voent kurunennet, hag er galloud e chomjont betek 1867, pa voe prizoniet Masimilian gant ar Republikaned ha fuzuilhet en Santiago de Querétaro.
Nizza
Nizza zo un anv lec'h italianek, hag un anv-tiegezh ivez.
Pyrrhocoma ruficeps
Anvet e voe Tachyphonus ruficeps (kentanv) da gentañ-penn (e 1844) gant ar skiantour saoz Hugh Edwin Strickland (1811-1853). Ar spesad nemetañ er genad Pyrrhocoma an hini eo.
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned moarvat.
Annez
Kavout a reer ar spesad e Suamerika : e reter Paraguay, biz Arc'hantina ha kreisteiz Brazil.
Chimborazo (disheñvelout)
Chimborazo a zo anv meur a venez en Amerika:
Mary Robinson (Maid of Buttermere)
Mary Robinson (1778 – 7 a viz C'hwevrer 1837), anavezet ivez evel "The Maid of Buttermere" a zo meneget hec'h anv er varzhoneg "The Prelude" gant ar barzh saoz William Wordsworth. Diwar he fenn eo bet skrivet ar romant The Maid of Buttermere gant Melvyn Bragg e 1987, ha diwar ar romant ez eus savet ur pezh-c'hoari gant Lisa Evans, bet c'hoariet evit ar wech kentañ e Keswick's Theatre by the Lake, e 2009.
He buhez
Mesaerez e oa ha merc'h e da berc'henn an davarn Fish Inn e Buttermere, el Lake District e Bro-Saoz. Dimezet e voe e 1802 da John Hatfield (war-dro 1758–1803), a lavare bezañ "Colonel Hope", hag a oa dimezet dija. Brudet e voe eured ar goantenn d'an den a lavare bezañ breur d'ur c'hont, hag Samuel Taylor Coleridge a skrivas er London Morning Post diwar-benn ar "romantic marriage". Hatfield a voe diskuliet evel gaouiat, div wreg dezhañ, falser. Tapet e voe, tec'hel a eure, tapet e voe adarre e Kembre, barnet e Carlisle, ha krouget e 1803.
Istor Mary a skoas ar speredoù, dastumet e voe arc'hant eviti, ha dimeziñ a reas d'ur c'houer, Richard Harrison, e 1807, ha pevar bugel o doe.
Meneget e voe he marv en Annual Register, ha beziet e voe e bered iliz Sant Kentigern e Caldbeck.
Prato Sesia
Prato Sesia zo ur gumun eus Italia, e proviñs Novara, e Piemonte.
Magny-le-Freule
Magny-le-Freule a oa ur gumun eus Bro-C'hall e departamant Calvados e Normandi.
Bodet e oa d'ar 1 a viz Genver 2017 gant trizek kumun all d'ober ur gumun nevez: Mézidon-Vallée-d'Auge.
Dos Torres
Dos Torres  zo ur gumun eus  proviñs Córdoba,  en Andalouzia, e Spagn.
À la feuille de rose, maison turque
C'hoarvezout a ra an istor en ur fouzhlec'h. Evit louzañ bourc'hizien eus Rouen, Monsieur et Madame Beauflanquet, eo kemmet an ti en ul leti hag a ro bod d'un harem turk.
An anv
Ar bomm gallek « feuille de rose » zo un droienn boblek da lavarout anulingus, pa weler ar fraezh evel ur rozenn, « rozenn an avelioù », a zo rod an avelioù e brezhoneg ,
Patty Pravo
Patty Pravo eo anv-micher Nicoletta Strambelli, ganet d'an 9 a viz Ebrel 1948 e Venezia, ur ganerez italian brudet en he bro. E 1966 e voe embannet he fladenn single kentañ, « Ragazzo triste ». En 2011 e oa an eizhvet gwech dezhi kemer perzh e kenstrivadeg ar c'hanaouennoù italianek e Sanremo.
Pozoblanco
Pozoblanco  zo ur gumun eus  proviñs Córdoba,  en Andalouzia, e Spagn.
Haggis
Ur meuz skos eo an haggis, a zo graet gant diskaroù drailhet un dañvad pe un oan poazhet gant ognon, bleud kerc'h, soav ejen, temzoù ha halen, mesket gant bouilhoñs ha lakaet da vitonañ e-barzh sac'h-boued al loen e-pad teir eurvezh. Servijet e vez gant bashed neeps an chappit tatties ("irvin flastret ha patatez drailhet" e skoteg), ha gant a wee dram, ur werennadig wiski.
Gerdarzh
Testeniet eo ar stumm skrivet haggis abaoe 1375-1425. Skosek eo ar ger hag ar meuz hiziv, hogen paot e vezent a-hed marevezh ar c'hrennsaozneg (1154-1485). Daou orin zo bet kinniget d'an anv haggis :
Istor
Petra bennak ma vez lakaet an haggis da skosat penn-kil-ha-troad, ne c'haller ket kadarnaat lec'h e c'hanedigezh, rak un doare da aozañ diskaroù al loened kentoc'h eget o c'holl eo, evel ar gwadigelloù; meuz ar beorien e oa c'hoazh e Breizh-Veur a-bezh da vare Robert Burns (1759-1796), peogwir eo magus, saourus ha marc'had-mat.
En Henamzer dija e lakaed kig pe gwad en un tamm bouzell d'o mirout hag o foazhañ : e deroù pennad XX Odysseia Homeros (VIIIvet kantved K.J.K.) e kaver meneg eus ur stomog farset gant druzoni ha gwad. Hervez ar geginerez hag istorourez Clarissa Dickson Wright e voe ijinet an doare-se evit poazhañ an diskaroù diouzhtu goude marv al loen, kuit a goll boued, peogwir ez eont buan da fall.
Rekipe
En dornskrid keginañ Liber Cure Cocorum bet skrivet war-dro ar bloavezh 1430 e kontelezh Lancashire (Bro-Saoz) e kaver ar meneg kentañ eus ur meuz anvet hagese aozet gant diskaroù dañvad ha perisilh. Meneg zo eus haggeis er varzhoneg skotek Schir Johine the Ros, ane thing thair is compild, anavezet dindan an anv The Flyting of Dumbar and Kennedie, bet savet gant William Dunbar (~1460-~1520) ha Walter Kennedy (~1455-~1508) da-geñver un disput. E 1615 e voe embannet e London an dornlevr The English Huswife ("An diegez saoz") gant ar skrivagner Gervase Markham (~1568-1637), ma kaver meneg eus the Haggas or Haggus, graet gant bleud kerc'h, gwad, hag avu dañvad, leue pe bemoc'h. Ur rekipe all zo en un dornskrid eus deroù ar XVIIvet kantved e levraoueg Wellcome e London.
A-douez meur a rekipe, setu amañ hini ar Skosad Paul Harris. Da ziwall zo rak, evel ma skriv an aozer, "amzere diouzh an dud temzet fall eo ar rekipe amañ da heul !". Meur a zoare zo bremañ da ginnig haggis en tu all d'ar rekipe hengounel-se, e stalioù Bro-Skos hag e lec'h all. A-hed ar bloaz e kaver aotrou meur gouenn ar poudingoù e gourmarc'hadoù ar vro, en e sae voas ha dereat pe aliesoc'h paket en ur stomog mezell e-lec'h naturel, dres evel ma vez graet gant ar silzig izelbriz. En noazh e boestoù-mir en e gaver ivez, hag e pakoù a c'haller tommañ en ur skinforn zoken. Er pretioù ivez e vez gwallgaset a-wezhioù, pa c'haller e gavout gwisket gant bas ha fritet gant avaloù-douar giz Bro-C'hall evel forzh pe damm moru, servijet evel haggis burger e lod stalioù boued-prim, pe c'hoazh en noazh (adarre) war ur pizza. Bez' ez eus rekipeoù a-zere gant staelad kevredigezhel ar meuz evelato, evel ar Flying Scotsman (gwenn kig-yar farset gant haggis), a zeu da vezañ roueel pa vez gwisket gant bekon hag anvet Chicken Balmoral.
Er sevenadur
Peogwir ne oar den a-zivout orin resis an haggis ez eus bet ijinet lod gant Skosiz. Unan anezho a ra dave d'ar mare ma veze kaset ar chatal war droad betek ar marc'hadoù bras. Pa guitae ar wazed an Highlands da gas o zropelladoù da varc'had Dunedin e priente ar merc'hed boued da gas ha da zebriñ e-kerzh an hir a valeadeg dre an traoñiennoù ; un doare marc'hadmat ha hebleustr da gas boued magus e voe an haggis. Un displegadenn all zo diazezet war reizhiad ar c'hlanoù skos : pa c'hourc'hemenne penn ar c'hlan ma vije lazhet ur penn-chatal evit e gig e roe d'al labourerien ar gwir da virout diskaroù al loen evito.
An Haggis Hurling — ar sinklañ haggis — zo ur sport skos ma ranker bannañ un haggis ar pellañ ma c'haller. E-pad 27 bloavezh e voe ar gourc'hoù gant Alan Pettigrew, a vannas an haggis da 55,11 m war Enez Inchmurrin, Loch Lomond e miz Eost 1984 ; gant Lorne Coltart emañ ar maout abaoe an 11 a viz Mezheven 2011, pa dizhas 66,14 m e Milngavie (East Dunbartonshire, e-kichen Glasgow).
Tricholaema diademata
Anvet e voe Pogonorhynchus diadematus (kentanv) da gentañ-penn (e 1861) gant an evnoniour alaman Theodor von Heuglin (1824-1876).
Haggis
Er sevenadur
Un Haggis Hostel zo e Dunedin.
Tricholaema diademata
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ en Afrika :
Haggis
Mojennoù ha fedoù
Meur a vojenn zo bet savet a-gozh diwar-benn an haggis ; setu amañ an div a glever an aliesañ, gant ar fedoù gwirion da heul.
Pozo
Pozo (puñs e brezhoneg) zo un anv-lec'h spagnolek ha hini meur a gumun.
Galliate
Galliate zo ur gumun eus Italia, e proviñs Novara, e rannvro Piemonte.
Lucien Pouëdras
Taolenniñ a ra ar maezioù hag ar pevar amzer, en un doare eeunek ha livus, dreist-holl.
Buhez
Adalek 1960 e voe soubet Lucien Pouëdras e-kreiz treuzfurmadurioù don ar vro o deus kaset d’an ekonomiezh modern. Adlodennadur ar maezioù a nec’he anezhañ. Klask a rae kompren perak en dije ranket an araokaat didalvoudekaat labour ar rummadoù kozh ; perak pellat an dud diouzh o zud hag o zud-kozh. Anat e oa dezhañ e oa gouest Bro-Suis da zegemer ar modernaat hep en em droc’hañ diouzh hec’h amzer dremenet ; hep na vefe un troc’h etre bed ar maezioù ha bed ar c’hêrioù. Dastum a reas kement aspadenn a dalveze ar boan, hervezañ, kaout un astenn er modernelezh.
Ganedigezh al livour
Ar bugel a zalc’h soñj eus e vuhez etre 5 bloaz ha 14 vloaz. An den deuet a glask resisaat e eñvorennoù evit enebiñ ouzh ar modernelezh a zo erru re brim. Al livour a zeu a-benn da adkavout al lec’hioù, da gontañ resis "penaos e oa an traoù". Pa rank degas titouroù ouzhpenn, e skriv an den deuet ar pezh n’eo ket gouest ar barr-livañ da gontañ war al lien. Oberenn un emzeskad eo, dezhi un doare eeunek. Kregiñ a reas da livañ e 1970, e-kuzh a-dreñv e labour ofisiel ; un 400 taolenn bennak a livas dindan 50 vloaz.
Al livadur
Liammet eo gant an deiziadur, a-hed pevar mare ar bloavezh. Diskouez a ra ul lec'h a zo bet anezhañ etre 1940 ha 1960. Klok eo ha kontañ a ra kement a chom eus eñvor ar bugel : an aergelc'h, an hentoù, ar gwez, ar tachennoù-douar, an trouzioù... Implijout a ra Lucien Pouëdras an eoullivadur evel ma teu war-eeun eus an tub. Meur a wiskad a led evit adkavout liv ar brug e miz Gouhere, boked-an-Dreinded e miz gwengolo, ar melchon ruz e miz Mezheven, an trichin e miz Ebrel, an orkide e miz Mezheven. Er goañv e vez displeget stumm ar gwez pa ’z vezont kuit a zelioù. Ne vez ket treset an oabl. Ar gouloù a vez santet war an natur.
Sant Andrieu de Cubzac
Sant Andrieu de Cubzac zo ur gumun en Okitania en departamant Gironde, e-kichen Bourdel.
Oberdorf
Oberdorf zo un anv-lec'h alamanek a gaver e meur a vro.
Kêriadenn
Eus dorf, kêriadenn.
E tri eus kantonioù Suis
Friedrich Wilhelm II (Sachsen-Altenburg)
Friedrich Wilhelm II von Sachsen-Altenburg, lesanvet Posthumus (1603 en Weimar - 1669 en Altenburg) a oa dug Sachsen-Altenburg.
Pettenasco
Pettenasco zo ur gumun eus Italia, e proviñs Novara, e rannvro Piemonte.
Bitterne
Bitterne zo ur c'harter e reter kêr ha porzh Southampton, e su Bro-Saoz. Gwechall e oa ur porzh-mor ha kêr roman, anvet Clausentum.
Hensaozneg
Dont a rafe an anv Bitterne eus ar gerioù hensaoznek byht hag ærn (hag a vefe neuze ti e-kichen ar pleg, ur pleg eus ar stêr Itchen. Un displegadenn all zo : bita ærn, a vefe "ti ar gweskennoù" . Pe unan all c'hoazh : diwar anv ar maner Bitterne Manor House. En e veze skrivet  Byterne.
Latin
Anv ar gêr roman a gaver meneget en Itinerarium Antonini 4781 (Iter VII) : Clausentum Diasur eo an dalvoudegezh anezhañ : - evit clau- : pe diwar *clav-is = alc'hwez, pe diwar *kleu- = klevout - evit -sent-um : heñvel ouzh ar ger sent- = hent.
Ur sell war ar gartenn a ro da soñjal e vije bet Clausentum ur porzh evit kêr Venta Belgarum (Winchester, da lavarout un alc'hwez war ar mor.
Fontaneto d'Agogna
Fontaneto d'Agogna zo ur gumun eus Italia, e proviñs Novara, e rannvro Piemonte.
Juan Ponce
Juan Ponce zo anv meur a zen.
Mauna Kea
Mauna Kea a zo ur menez-tan skoed en Enez Hawai‘i (enez pennañ Inizi Hawai‘i). Tapout a ra 4 207 m a-us da live ar mor, met ma vuzulier anezhañ adal deun ar mor, pa'z eus en tu-hont da 6 000 m a zilive dindan ar mor, ez eo ar menez uhelañ eus an Douar, uheloc'h eget an Everest. Ur menez-tan kousket a zo anezhañ. Ar wech diwezhañ ma oa bet dislonket lava gantañ e oa 4 500 vloaz 'zo.
August III
August III, pe Friedrich August II (1696 en Dresden; 1763) a voe roue Pologn. Mab e oa da August II.
Emberiza
Emberiza a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ breaned, krouet e 1758 gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Where Did You Sleep Last Night?
Where Did You Sleep Last Night? ("Pelec'h ez poa kousket en noz tremen ?") zo ur ganaouenn saoznek hengounel eus SUA, anavezet ivez evel In the Pines, My Girl ha Black Girl. C'hoarvezout a ra eus div ganaouenn all, anvet In the Pines ha The Longest Train, ha n'ouzer ket gant piv int bet savet war-dro ar bloavezhioù 1870, e su an Appalachoù, en ur c'horn-bro etre ar stadoù Tennessee ha Kentucky, kornôg North Carolina ha hanternoz Georgia.
Emberiza
Dont a ra e anv eus ur ger alamanek kozh — "Embritz" — hag a dalve kement ha brean.
Where Did You Sleep Last Night?
Meur a zoare eus ar ganaouenn zo bet enrollet gant tud a bep seurt, met ar re vrudetañ eo Bill Monroe, soner bluegrass, ha Lead Belly, soner blues, a enrollas pep a zoare disheñvel er bloavezhioù 1940 ha 1950.
As cruces de pedra na Galiza
As cruces de pedra na Galiza ("Ar c'hroazioù maen e Galiza") zo ur studiadenn bizh e galizeg gant ar politiker ha skrivagner galizat Alfonso Daniel Rodríguez Castelao (1886-1850) a-zivout istor, ster ha rizhouriezh kalvarioù Galiza ; kroazioù maen all a studias ivez. Un arnodskrid dalif eo, pa voe embannet e Buenos Aires (Arc'hantina) e miz Genver 1950 raktal goude marv an aozer, petra bennak ma voe boulc'het gantañ e 1924 ; un eilskouer a voe embannet e Madrid (Spagn) e 1975, hag unan all e Galiza e 1984
Where Did You Sleep Last Night?
E 1964 e voe brudet ar ganaouenn e Bro-Saoz gant The Four Pennies, ha goude e 1993 gant al laz stadunanat Nirvana, awenet gant doare Leadbelly.
As cruces de pedra na Galiza
Er bloaz 2000 e voe aozet gant Mirdi Pontevedra un diskouezadeg en enor ha koun As cruces de pedra na Galiza, ma voe kinniget an dornskridoù klokaet gant ar reizhadennoù a zegasas an aozer gant red an amzer hag ar skeudennoù orin. Carlos Valle, anezhañ rener ar midi d'ar mare, a zisplegas penaos – en desped ma c'heller tabutal a-zivout lod eus tezennoù Castelo diwar-benn orin ha skignadur ar c'halvarioù e gouloù ar pezh a ouzer hiziv – e voe broudet ar sperederien, al lenneien, etc gant Castelao hag e levr da « soñjal en oberennoù-se evel e monumantoù, pa vezent disprizet pe dost araozo. »
Emdroadur
E 1924 e krogas Castelao da zastum ditouroù a-zivoùt kalvarioù Galiza a-c'houde e zegemer er Seminario de Estudos Galegos, ma voe anvet da rener rann an Arzoù hag al Lennegezh. En e rakger e skrivas :
Paruzzaro
Paruzzaro zo ur gumun eus Italia, e proviñs Novara e rannvro Piemonte.
Neomorphus squamiger
Neomorphus squamiger a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hCuculidae.
Emberiza
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Pevar spesad golvaneged ha daou-ugent a ya d'ober ar genad :
Seitek isspesad ha pevar-ugent (97) an holl.
Neomorphus squamiger
Annez
Emañ brosezat ar spesad e koadeg Amazonia, nepell diouzh stêr dTapajós (Brazil).
Lemovices
Al Lemovices a oa unan eus pobloù Galia, diazezet er pezh zo bremañ Bro-Lemojez. Durotincon pe Durotincum e oa o c’hêr-benn, war a seblant, en eil kantved kent J.K. (Sent Gençan hiziv). Ur wech bet aloubet ar vro gant ar Romaned e oa Augustoritum o c’hêr-benn, hag a zo deuet da vezañ Lemojez.
En-dro dezho e oa ar pobloù-mañ : Arverni er reter, Bituriges en hanternoz, Pictones er gwalarn, Santones er c’hornôg ha Petrocorii er c'hreisteiz.
Pinvidik e oa douaroù o bro : mengleuzioù aour a oa enno ha korvoet e vezent. Kenwerzhourien akuit e oant ivez.
An anv
Dont a rafe an anv Lemovices eus ar gerioù lemo « evlec'h, oulm » ha vices « trec’hourien », ha talvezout a rafe neuze kement ha « trec’hourien gant an evlec’h », abalamour ma oa graet o goafioù gant koad evlec’h.
Diwar an anv Lemovices e teu anv Lemojez, anv ur gêr (Lemotges/Limoges) hag ur vro (Lemosin/Limousin).
As cruces de pedra na Galiza
Emdroadur
Un testeni eus e zeur ouzh an eztaol poblek-se eo e voe As cruces de pedra na Galiza end-eeun titl e brezegenn-degemer er Real Academia Galega d'ar 25 a viz Gouere 1934, ma pledas gant an hevelep dodenn. E 1964 e voe embannet ar brezegenn gant an Academia, hep an tresadennoù a yae da-heul. E 1940 ez embannas Castelao ur pennad anvet Los cruceros ("Ar c'halvarioù") er gelaouenn Galicia e Buenos Aires. Arabat eo disoñjal ivez e vez pouezus ar c'hoazioù maen en oberennoù Castelao, koulz en e dresadennoù (Cousas da vida, 1925) hag en e daolennoù.
Malvinas
Malvinas zo un anv spagnolek (pe gentoc'h un anv-gwan lies),
As cruces de pedra na Galiza
Emdroadur
Adalek 1924 betek 1936 e padas an dastum, petra bennak ma labouras an oazer war sevel ha reizhañ al levr betek dibenn e vuhez. Peogwir e oa o chom e Pontevredra n'eus ket da gavout souezh e trec'h kalvarioù ar gêr-se, ar re dost (Poio, Salcedo, Mourente, Marcón, Marín, Sanxenxo) ha re Rianxo, Noia hg an trowardroioù, en abeg d'o nester.
Malvinas
Roet eo bet an anv Malvinas da veur a dra all en Arc'hantina :
As cruces de pedra na Galiza
Emdroadur
Evit prientiñ al levr e veajas Costelao gant e wreg en nevezamzer hag en hañv 1929 betek Breizh, ma studias ar c'halvarioù brezhon. Embannet e voe ar rakstudiadenn-se gant ar Seminario de Estudos Galegos e miz Mae 1930, dindan an talbenn As cruces de pedra na Bretaña. Krediñ start a rae an aozer en ul liamm etre kroazioù bed ar Gelted (Galiza, Breizh, Bro-Skos hag Iwerzhon), en abeg da heñvelded sevenadurioù ar broioù-se.
Tricholaema lacrymosa
Tricholaema lacrymosa a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.
As cruces de pedra na Galiza
Emdroadur
Al liamm-se, hag an ezhomm eus ur studiadenn evit keñveriañ kalvarioù ar broioù, a voe displeget fraezh e deroù al levr diwar-benn kroazioù Breizh :
Tricholaema lacrymosa
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ en Afrika :
As cruces de pedra na Galiza
Emdroadur
E 1936 dija e oa danzeet a-walc'h ar skrid, pa 'z asantas ar Seminario de Estudos Galegos d'e embann :
Emvod diwezhañ ar Seminario e voe : divodet e voe gant gouarnamant Francisco Franco en hevelep bloavezh.
Framm
Ouzhpenn renabliñ ha deskrivañ kroazioù Galiza e pled al levr gant petos de ánimas, cruceiros de capela ha kalvarioù ar vro. Ledanaet eo ar studiadenn gant ar c'hroazioù rakkristen, kristenadur ar mein a veze lakaet da hud, ar peulvanoù, koulz hag an hentoù, c'hroashentoù ha mein-bonn roman. Meneget ha treset ez eus ivez ar c'hroazioù maen a lakaed ouzh dorioù tiez ar gouerien hag ouzh an hórreos, ar grignoloù ma vired ar maiz.
Puilh eo ar skeudennoù el levr : 73 er skrid, 73 skeudenn-stag ha 12 luc'hskeudenn.
Bez' ez eus ivez ur buhezskrid berr, e saozneg, skrivet gant Blanco Amor ha troet gant G. Hennessy, hag ur diverrañ hir a-walc'h eus ar studiadenn, e saozneg ivez.
Ludwig Achim von Arnim
Achim von Arnim, pe Ludwig Achim von Arnim pe Carl Joachim Friedrich Ludwig von Arnim (1781–1831), a oa ur barzh alamanek. Labourat a reas gant Clemens Brentano.
Des Knaben Wunderhorn
Des Knaben Wunderhorn pe Korn-hud ar bugel, zo un dastumad Volkslieder, pe kanaouennoù-pobl alamanek, darn anezho ken kozh ha dibenn ar Grennamzer, embannet e Heidelberg, e Dugelezh-veur Baden, etre 1805 ha 1808, gant an daou varzh romantel alaman, Clemens Brentano ha Ludwig Achim von Arnim. Heuliañ a raent neuze skouer Goethe ha Herder, a oa troet-kaer gant ar varzhoniezh-pobl.
Supernatural (stirad skinwel)
Supernatural zo ur stirad skinwel spont ha moliac'h stadunanat. Savet eo bet gant Eric Kripke. D'an 13 a viz Gwengolo 2005 e voe skignet al lodenn gentañ gant The WB, ha diouzhtu e troas d'ul lodenn eus programmadur ar chadenn The CW. Ar stirad a ro tro da heuliañ buhez ar vreudeur Winchester a vez o chaseal euzhviled, tasmantoù ha boudoù dreistordinal ; Jared Padalecki a c'hoari Sam Winchester ha Jensen Ackles eo Dean Winchester. Stourm a ra ar vreudeur evit difenn Mab-den rak an nerzhioù fall.
Produet eo ar stirad gant Warner Bros. Television ha Wonderland Sound and Vision ; McG, Robert Singer, Phil Sgriccia, Sera Gamble, Jeremy Carver, John Shiban, Ben Edlund hag Adam Glass o deus sikouret Kripke er broduerezh. Ar penn produer ha rener Kim Manners zo marvet diwar krign-bev ar skevent e-kerzh produiñ ar pevare koulzad.
Ar stirad skinwel a zo filmet e Vancouver, British Columbia ha war an tro-wardroioù. Bez e oa bet kroget ar seveniñ e-pad tost dek vloaz a-raok ma vefe kroget gant ar filmañ. Ar c'hrouer Kripke a oa bet o klask un istor diazez e-pad bloavezhioù. Al lodenn pilot a oa bet arvestet gant e-tro 5,69 milion a arvesterien. Notenniñ ar peder lodenn gentañ en devoa roet c'hoant da The WB da brenañ ur c'houlzad a-bezh. Da gentañ holl e oa bet soñjet gant Kripke da gaout tri koulzad met a-benn ar fin e voe kendalc'het gant ar soñj kaout pemp. Ar pempvet lodenn a echue gant an istor diazez.] Ar stirad skinwel a zo kendalc'het goude-se gant koulzadoù lies. Evit skrivañ ar senario e voe skrivagnerien nevez evel Sera Gamble, Jeremy Carver, Robert Singer and Andrew Dabb.
Lodenn ziwezhañ ar stirad a zo bet skignet d'an 19 a viz Du 2020, goude 327 lodenn skignet en holl ledet war 15 koulzad.
Orta San Giulio
Orta San Giulio zo ur gumun eus Italia, e proviñs Novara, e rannvro Piemonte.
Caroline von Holnstein
Caroline von Holnstein a oa un dimezell alaman e rouantelezh Bavaria en kantved.
Ar roue Ludwig Iañ Bavaria a roas urzh da Joseph Karl Stieler, livour al lez, d'he foltrediñ, ha war ziskouez emañ an oberenn e Poltredaoueg ar gened, e kastell Nymphenburg, ma'z eus dastumet 36 poltred eus itronezed a renk uhel eus kêr München, brudet-bras o c’hened.
He buhez
Caroline Maximiliana Maria Freiin von Spiering a oa pempet bugel Carl Theodor Freiherr von Spiering hag e bried Johanna Nepumukena (ganet Freiin von Enzberg). Pa varvas he zad en 1829 e stagas da glask ur gwaz a zoare. D'an 9 a viz Du 1831, pa oa 16 vloaz, e timezas da Carl Theodor, kont Holnstein, 34 bloaz. Un eured dre garantez ne oa ket.
Mont a reas Caroline da chom d'ar Palez Holnstein da gêr München. Abalamour da renk uhel he gwaz e c'hallas lakaat he zreid el lez. Evel-se e reas anaoudegezh gant ar roue Loeiz I. En ur banvez el lez e reas anaoudegezh ivez gant Wilhelm Freiherrn von Künsberg ha dont a reas da vezañ e serc'h. Pa zeuas hennezh da vezañ intañv ez eas da vevañ gantañ d'e gastell da Fronberg. Hogen n'eo nemet pa varvas he gwaz Carl Theodor e c'hallas Caroline dimeziñ da Wilhelm, d'an 21 a viz Gwengolo 1857. Anavezet e voe ent-ofisiel ar vugale he doa bet gant Carl Theodor neuze, ha goude marv o mamm, e 1859, e teujont da vezañ hêred da ditl o zad, Künsberg Freiherr von Fronberg.
Mervel a reas Caroline e kastell Fronberg d'ar 24 a viz Gouere 1859 ha beziet e voe eno.
Hadrian
Hadrian, Imperator Caesar Traianus Hadrianus Augustus e latin, Ἁδριανός Adrianos en henc'hresianeg, ganet d'ar 24 a viz Genver 76 en Italica e-kichen Sevilla (Spagn) ha marvet d'an 10 a viz Gouere 138 e Baiæ, zo un impalaer roman eus tiegezh an Antonined. Anvet e voe e 117 goude marv Trajan ha ren a reas betek e varv. Barzh ha prederour e oa, troet gant ar peoc'h ha neket gant ar brezel ; klask a reas aozañ an impalaeriezh d'he difenn gwelloc'h.
En e amzer e voe savet Moger Hadrian e hanternoz Enez Vreizh. Un toullad bloavezhioù diwezhatoc'h e voe savet Moger Antoninus, pelloc'hik en hanternoz.
Tahr
An tahred zo bronneged daskirier a vev en Azia.
Spesadoù
Tri spesad tahred zo, e pep a c'henad :
Charlie Brown
Charlie Brown zo ur bugel ha penntudenn ar bannoù-treset anvet Peanuts krouet e 1947 gant an treser stadunanat Charles M. Schulz. D'an e voe embannet comic strip kentañ Charlie Brown, ha d'an  an hini diwezhañ.
Nanette Kaula
Nanette Kaula (1812-1876), a oa ur goantenn alaman e rouantelezh Bavaria en XIXvet kantved. Ar roue Ludwig Iañ Bavaria a roas urzh da Joseph Karl Stieler, livour al lez, d'he foltrediñ, ha war ziskouez emañ an oberenn e Poltredaoueg ar gened, e kastell Nymphenburg, ma'z eus dastumet 36 poltred eus itronezed a renk uhel eus kêr München, brudet-bras o c’hened.
Merc'h e oa da Raphael Kaula, un arc'hantour yuzev, penn ar gumuniezh e kêr München. Dimezet e oa e 1834 d'an arc'hantour Salomon Heine, a oa niz d'ar skrivagner Heinrich Heine.
Neomorphus radiolosus
Neomorphus radiolosus a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hCuculidae.
Jean Bobet
Jean Bobet (22 C'hwevrer 1930 e Sant-Meven, en Il-ha-Gwilen - 29 Gouere 2022), zo bet ur marc'hhouarner breizhat hag ur c'hazetenner sport.
Neomorphus radiolosus
Annez
Kavout a reer ar spesad e douaroù izel gleborek mervent Kolombia ha gwalarn Ecuador.
Jean Bobet
Breur e oa da Louison Bobet, 5 bloaz yaouankoc’h egetañ, ha reder e voe ur pennad gantañ ivez.
Gounit a reas Pariz-Nisa e 1955, Genova-Nisa e 1956, Amredad ar Mor-Bihan e 1953, hag en 3e plas en em gavas er redadeg velo Milano-San Remo e 1953.
Goude-se e labouras gant Radio-Luxembourg e Pariz, ha skrivañ a reas un toullad levrioù.
Rotruda
Gerdarzh
Diwar hrod (=klod) ha trud (=feal).
Babi Yar
Babi Yar (Бабий Яр, e ruseg; Babi Jar, en poloneg, Бабин Яр Babyn Yar, en ukraineg), pe « Saonenn ar wrac'h », zo ul lec'h entre kêriadennoù Łukianowka ha Syriec (e distrig Kiev en Ukraina) hiziv, ma voe lazhadeget tost da 100 000 den, nannsoudarded, yuzevien an darn vrasañ anezho, gant an nazied hag ar Schutzmannschaft, e-pad an Eil brezel-bed.
Donedigezh an nazied e Kiev
E Gwengolo 1941 e teuas ar Wehrmacht e Kiev, enni 900 000 a dud, ha 130 000 a Yuzevien. D'an 28 a viz Gwengolo, e voe gourc'hemennet d'an holl Yuzevien en em ginnig en deiz war-lerc'h, deiz Yom Kippour, da 8 eur, gant o faperoù, madoù ha dilhad tomm.
<!--Il était précisé que tout Juif trouvé ailleurs et sans possession du communiqué en question, ainsi que tout civil surpris à cambrioler un appartement juif évacué, serait exécuté. La plupart des habitants de Kiev, juifs ou non, pensaient qu'il s'agissait d'une déportation. En fait, les nazis avaient décidé d'exécuter immédiatement tous les Juifs sous prétexte d'une série d'explosions provoquées par le NKVD et visant des installations allemandes, dont les Juifs furent accusés. Le commandement en place (Generalmajor Eberhardt, Höherer SS-und Polizeiführer SS-Obergruppenführer Jeckeln, le chef de l'Einsatzgruppe C, SS-Brigadeführer Rasch et de l'Einsatzgruppe 4a SS-Standartenführer Paul Blobel) avait sélectionné une unité spéciale (Sonderkommando 4a) pour l'exécution du plan et le lieu de sa réalisation.
Exécutions
Les Juifs de Kiev se rassemblèrent au lieu ordonné, s'attendant à être embarqués dans des trains. La foule était suffisamment dense pour que la majorité ignorât ce qui se passait en réalité. Lorsqu'ils entendirent les mitrailleuses, il était trop tard pour prendre la fuite. Ils furent conduits par groupes de dix à travers un corridor formé de soldats, forcés à se dévêtir sous les coups de crosse, puis exécutés au bord de la gorge de Babi Yar. Le massacre dura deux jours. Selon les rapports allemands, 33,771 Juifs ont été exécutés durant l'opération.
Dans les mois qui ont suivi, 60,000 exécutions eurent lieu au même endroit sur des Juifs, Polonais, Tziganes, Ukrainiens. Parmi eux se trouvait la poète et activiste ukrainienne Olena Teliha.
Camp de concentration
Après les exécutions de masse, un camp de concentration fut créé à Babi Yar. Les communistes, résistants et prisonniers de guerre y ont été enfermés. Le nombre de victimes du camp est estimé à 30,000.
Après Guerre et commémorations
Quand l'armée rouge reprit le contrôle de la ville le 6 novembre 1943, le camp de concentration fut converti en camp soviétique pour prisonniers de guerre allemands et fonctionna jusqu'en 1946. Le camp fut ensuite détruit et dans les années 1950 et 1960, le développement urbain gagna la zone, avec la construction d'un complexe d'immeubles et d'un parc. La construction d'un barrage à proximité vit le ravin rempli par des gravats industriels. Le barrage se rompit en 1961, provoquant des coulées de boues qui firent de nombreuses victimes dans le secteur.
Les dirigeants soviétiques ne voulurent pas mettre en avant la spécificité juive de la tragédie de Babi Yar. Ils présentèrent plutôt ces atrocités comme un crime commis contre le peuple soviétique en général et les habitants de Kiev plus particulièrement. Ainsi le premier rapport de la Commission d'État extraordinaire (Чрезвычайная Государственная Комиссия), en date du 25 décembre 1943 fut il officiellement censuré en février 1944.
Plusieurs tentatives furent menées sous l'ère soviétique pour ériger un mémorial à Babi Yar pour commémorer le destin des victimes juives mais elles n'aboutirent pas. Un monument officiel fut érigé aux victimes soviétiques en 1976. La mémoire du lieu reste compliquée en Ukraine du fait du grand nombre de victimes assassinées à cet endroit et pour des raisons différentes. Après la chute de l'Union soviétique en 1991, le gouvernement ukrainien autorisa la création d'un monument spécifique aux victimes juives, monument qui fut inauguré en septembre 2001. D'autres monuments furent érigés par la suite, quelquefois de simples croix, dédiées aux nationalistes ukrainiens, aux enfants ou à deux prêtres orthodoxes exécutés par les nazis. Un monument fut également proposé pour rappeler le massacre de nombreux tsiganes mais n'a pas abouti par manque de financement et tracasseries administratives.
Depuis 1990, la médaille de « Juste de Babi Yar » récompense les personnes qui ont porté secours aux Juifs condamnés à mort dans l'extermination de Babi Yar. 400 personnes ont reçu cette médaille à ce jour.
Références littéraires
Le massacre de Babi Yar a inspiré l’écrivain russe, Evgueni Evtouchenko, dans une série de cinq poèmes que Dmitri Chostakovitch a repris intégralement dans sa 13 symphonie opus 113 dite « Babi Yar » pour orchestre, basse et chœur d’hommes créée à Moscou le 18 décembre 1962 sous la direction de Kirill Kondrachine. Babi Yar est également le titre d’un roman d’Anatoli Kouznetsov et d’un film d’animation ukrainien. En 1981, le traducteur, poète et romancier anglais D.M. Thomas évoque longuement le massacre de Babi Yar dans un chapitre de son roman The White Hotel (L’Hôtel Blanc). De même, Jonathan Littell, dans son roman Les Bienveillantes paru en 2006, décrit les réactions de son héros, l’officier SS Max Aue, face à ce massacre. -->
Nibbiola
Nibbiola zo ur gumun eus Italia, e proviñs Novara, e rannvro Piemonte.
Proviñs Chimborazo
<HR noShade>
Proviñs Chimborazo (provincia de Chimborazo e spagnoleg) a zo unan eus proviñsoù Ecuador, e-kreiz ar vro. Anvet eo war-lerc'h ar menez-tan Chimborazo, anezhañ menez uhelañ ar vro, gant e 6 267 m. Riobamba eo ar gêr-benn. Er bloaz 2013 e oa 509 352 a dud o chom eno.
Aguilar
Aguilar zo un anv-lec'h spagnolek.
Nebbiuno
Nebbiuno zo ur gumun eus Italia, e proviñs Novara, e rannvro Piemonte.
Neomorphus rufipennis
Neomorphus rufipennis a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hCuculidae.
Pesk-peroked daouliv
Pesk-peroked daouliv (Cetoscarus bicolor) a zo ur spesad pesked eus ar Mor Ruz.
Neomorphus rufipennis
Anvet e voe Cultrides rufipennis da gentañ-penn (e 1849) gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).
Annez
Kavout a reer ar spesad e kreisteiz Venezuela, Guyana ha hanternoz Brazil (Roraima).
Tuliom
Un elfenn gimiek eo an tuliom ; Tm eo e arouez kimiek, 69 e niver atomek ha 168,934 e dolz atomek.
Istor
E 1879 e voe hiniennekaet stumm oksidet an elfenn 69 gant ar c'himiour svedat Per Teodor Cleve e Skol-veur Uppsala e Sveden, a-douez lantanidoù all a oa en un tamm oksidenn erbiom Er2O3 na oa ket glan. Div elfenn a gavas neuze : an holmiom 67Ho hag an elfenn 69, a anvas Tulium diwar anv latin Skandinavia. Gant ar c'himiour saoz Charles James e voe kenderc'het tuliom peuzc'hlan dre un argezh a 15 000 pazenn, evel m'en embannas e 1911. Adal dibenn an degad 1950 e voe gwerzhet tuliom glan (99,9 %) gant an embregerezh amerikan Lindsay Chemical Division of American Potash & Chemical Corporation.
Perzhioù
Ur metal blot liv an arc'hant eo an tuliom. Govelius eo, da lavaret eo e c'haller e bladañ a-daolioù morzhol ; orjalennus eo ivez : tu zo d'e astenn hep na dorrfe. Ferromagnetek eo an tuliom e gwrezverkoù yenoc'h eget -241,15 °C : treiñ a ra da warell. Gourzhferromagnetek eo etre -241,15 ha -217,15 °C : n'eus gwarellegezh ken gantañ. E gwrezverkoù tommoc'h eget -217,15 °C e tro da gewarellek, da lavaret eo e vez desachet gant ur warellvaez diavaez. Buan e tro da c'haz pa vez en e stumm dourek.
Izotopoù
Tuliom-169 eo an izotop paotañ ha stabilañ a gaver en natur. Skinoberiek eo marteze. Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 35 anezho, 171Tm o vezañ an hini stabilañ gant un hanter-vuhez a 1,92 bloavezh.
Arver
Pa vez ar granatoù-se pistet gant tuliom hepken e roont laseroù 1 930-2 040 nm a vez impljet e surjianerezh ar c'hankr.
Mimi Fariña
Mimi Baez Fariña (ganet Margarita Mimi Baez, 1945 – 2001) a oa ur ganerez hag un emsaverez stadunanat. Merc'h e oa d'ar fizikour Albert Baez ha c'hoar da Joan Baez.
En 1963, d'he 17 vloaz, e oa dimezet e Pariz d'ar romantour Richard Fariña. Meur a albom folk o deus bet graet, en o zouez Celebrations for a Grey Day e 1965, ha Reflections in a Crystal Wind e 1966. E miz Ebrel 1966 e voe lazhet Richard Fariña en ur gwallzarvoud.
Addimeziñ a reas Mimi e Gwengolo 1968 da Milan Melvin e-kerzh ar Big Sur Folk Festival. Derc'hel a reas da seniñ ha da sonrollañ pladennoù, ha da ober troadoù kanañ gant he c'hoar Joan hag ar c'haner folk Tom Jans. En 1974 e voe savet Bread and Roses gant Mimi Fariña : honnezh a oa ur gevredigezh evit degas sonerezh d'an ospitalioù ha toulloù-bac'h.
Mervel a reas e 2001, en Kalifornia da 56 vloaz, gant ar c'hrign-bev.
Roched
Ur roched zo ur pezh dilhad a c'holo korf ar baotred adalek an divskoaz betek an divlez, pe betek ar gaol, pe izeloc'h zoken a-wechoù. Nozelennoù pe boutonoù a vez peurvuiañ da brennañ ar rochedoù a-vremañ. An darn vrasañ a vez milginoù hir outo, hogen milginoù berr a vez douget en deizioù tomm ivez. Evit merc'hed e komzer eus hiviz peurvuiañ.
Gouarnamant
Gouarnamant a reer eus aozadur ar galloud politikel en ur riez bennak. Talvezout a ra an termenadur-se ivez pa gomzer eus gouarnamant ur Stad a zo endalc'het en ur riez, da lavaret eo ur Stad kevreadel, evel Kalifornia e kevread Stadoù-Unanet Amerika ; en degouezh-se e lakaer kemm etre gouarnamant ar Stad ha hini ar riez kevreadel. Gant ar gouarnamant neuze emañ ar galloud da embann lezennoù ha d'o lakaat da dalvezout war dachenn ar Stad pe ar C'hevread.
La Peur
La Peur zo anv meur a oberenn c'hallek.
Ottokar II Bohemia
Ottokar II Přemysl
La Peur
Lennegezh
Meur a zanevell La Peur :
Gattico-Veruno
Gattico-Veruno zo ur gumun eus Italia, e proviñs Novara, e rannvro Piemonte. 5 219 zo enni o chom.