cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Britannia Prima
Britannia Prima a oa unan eus proviñsoù Enez Vreizh adalek ar bloaz 312. Cirencester e oa ar gêrbenn, hag enni e oa douaroù zo hiziv e Kembre hag e kreisteiz Bro-Saoz.
Krouet e voe moarvat gant ar c'hempenn graet er velestradurezh gant an impalaer Diocletianus, goude ma voe trec'het ha lazhet ar jeneral emsavet Allectus gant Constantius Chlorus e 296.
En IIIde kantved e voe krouet Britannia Superior gant ar Romaned, da zispartiañ kreisteiz an enezenn diouzh an hanternoz, ma oa niverusoc'h o soudarded.
Rannet
Kant vloaz goude e voe disrannet ar rannvro e peder all : Britannia Prima (Kembre hag ar C'hornôg), Britannia Secunda, Flavia Caesariensis, ha Maxima Caesariensis.
Rònaigh (Sgitheanach)
Rònaigh (distaget [rˠɔːnaj]), pe Rona e saozneg, zo un enezennig e Bro-Skos, en Inizi Gall, er reter d'an t-Eilean Sgitheanach (Skye).
Anv
Rònaigh a Deas (Rònaigh ar su), South Rona e saozneg, a vez graet anezhi ivez, abalamour ma'z eus un enezenn all er memes anv, ha hounnezh a vez graet North Rona anezhi neuze a-wechoù en abeg da se.
Gaspar de Zúñiga y Acevedo
thumb|right|260px|Gaspar de Zúñiga y Acevedo
Gaspar de Zúñiga y Acevedo, ganet e Monterrei, e Galiza, e 1560, ha marvet e 1606 e Lima, Perou), a oa pempet kont Monterrey, ha navet besroue Spagn Nevez.
841
Diwar-benn bloavezh 841 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 841
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 841
Hyaenidae
Hyaenidae a zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged, ennañ ar bleizi-broc'hed hag ar protel.
Koad-Yarnvili
Koad-Yarnvili  a zo ur gumun eus Kanton Menezalban e departamant Il-ha-Gwilen.
Anv
Gerdarzh
352
Bloavezh bizeost o kregiñ gant ur Meurzh hag hoc'h echuiñ gant ur Yaou
Impalaeriezh roman
- Kornôg : Decentius Caesar I & Paulus. - Reter : Constantius Aug V & Constantius Gallus Caesar 1
Listennoù kastilli
Al listennoù kastilli zo ur bajenn a gas d'ar c'hastilli, komprenet evel kreñvlec'hioù, dre listennoù kastilli ar broioù.
Chapel Santez Anna
Broioù all
N'eo ket ken stank ar chapelioù da Santez-Anna e-maez Breizh:
Kodaveg
Ur yezh dravidek eo ar c'hodaveg (kodava thakk pe kourgieg) komzet gant tro-dro da 300.000 den e Kodagu e kreisteiz Karnataka (India).
Skrivet e vez peurliesañ gant ar skritur kannadek.
Gent
Gent (distagadur e nederlandeg: /ɣɛnt/; e saozneg Ghent, /ɡɛnt/; e galleg: Gand, /ɡɑ̃/), a zo ur gêr, ur gumun hag ur porzh eus Flandrez Belgia e proviñs Reter-Flandrez ha pennlec'h Arondisamant Gent.
Porzh-Karozh
Porzh-Karozh a zo ur gumun eus Breizh e kanton Gwern-Porc'hoed e departamant ar Mor-Bihan.
Britannia
Britannia, skrivet Brittania a-wechoù ivez, zo un anv-lec'h istorel latin.
Menegoù all eus an anv Britannia
Kavout a reer an anv e-barzh:
Diwar an anv Britannia...
... eo bet savet an anvioù saoznek:
Diwarnañ eo bet savet ivez an anv gallek Bretagne.
Bannieloù aroueziañ war vor
Kod Etrebroadel an Arouezioù (ICS / International Code of Signals) a reer eus ur reizhiad arouezioù hag a ro tro da forzh pe vag er bed da eskemm kemennadennoù gant forzh pe lestr all. E miz Gwengolo 1965 e voe degemeret en Aozadur ar Broadoù Unanet gant an IMCO/OMCI ''(Inter-Governmental Maritime Consultative Organization/Organisation Maritime Consultative Intergouvernementale).
Savet eo diwar 26 arouez al lizherenneg latin hag an dek sifr eus 0 da 9. Gitonioù eo al lizherennoù A ha B, bannieloù al lizherennoù C betek Z ; bannieloù dibar a anver seizennoù e yezh ar voraerion eo ar sifroù. Ouzhpenn ar 36 arouez-se ez eus 4 all, tric'hornek o stumm, hag a dalvez da addiskouez un arouez kent pa ne vez ket a-walc'h ag arouezioù e bourzh.
Meur a zoare zo da implijout an arouezioù :
Ouzh un driñs e vez diskouezet an arouezioù, eus al laez d'an traoñ en ul lezel lec'h evit un arouez etre pep ger.
Kod al lizherennoù ha talvoudegezh
Ouzhpenn aroueziañ ul lizherenn dre ziskouez e vez anvet pep banniel hervez kod an nijerezh trevourel, bet termenet gant an ICAO||OACI (International Civil Aviation Organization||Organisation de l'Aviation Civile Internationale). Pep banniel a zoug ur gemennadenn dispar, pa ne vez ket savet en e unan pe vodet gant unan arall.
Arouezioù div lizherenn enno
Kemennadennoù resis a c'heller kas dre implijout 2 lizherenn ; kantadoù anezho zo er SHOM 32, pa glasker plediñ gant kement darvoudenn hag a c'hellje c'horvezout pa vezer o verdeiñ. Setu amañ un nebeud anezho.
Bannieloù erlerc'hiañ
Pa ne vez nemet ur rumm arouezioù e bourzh ne c'heller ket diskouez meur a wech an hevelep banniel en ur bomm ; gant banielloù erlerc'hiañ e reer neuze.
Kod AFNA
Ouzhpenn lizherenneg etrebroadel an arhentañ mor e ra AFNA gant ar c'hod ATP 1A (Allied Tactical Publication n°1-A) evit pellgehentiñ etre listri-brezel. A-wechoù e vez feurmet pe zeoget listri gant AFNA ; dre ma 'z eo ATP 1A ur c'hod dangel evit an difenn e rank al listri brezel pellgentiñ gant al listri all dre ar c'hod etrebroadel. Ur seizenn arbennik, anvet « seizenn ar c'hod » – Answer e saozneg – a vez gorreet kent ar gemennadenn neuze, evit merkañ e rank bout lennet e SHOM 32 e-lec'h ATP 1A.
Reter-Flandrez
Proviñs Reter-Flandrez a zo unan eus proviñsoù Belgia, e kornôg Flandrez.
Ludwik Lejzer Zamenhof
Ludwik Lejzer Zamenhof, Ludwik Łazarz Zamenhof (15 a viz Kerzu 1859 - 14 a viz Ebrel 1917) a oa ur mezeg lagadour yuzev eus Polonia, troet gant ar yezhoù ha krouiñ a reas an esperanteg, ur yezh savet a-ratozh hag a vez komzet betek hiziv. E ti e dud e kaozeed rusianeg ha yidicheg, ha gouzout a rae mat poloneg hag alamaneg ivez. Diwezhatoc’h e teskas yezhoù all, galleg, latin, gresianeg, hebraeg ha saozneg, ha dedennet e voe ivez gant an italianeg, ar spagnoleg hag al lituaneg.
Ganet e voe Zamenhof e kêr Białystok e Polonia. D’ar mare-se e oa an tolead en Impalaeriezh Rusia, hag er gêr-se e oa rannet an dud etre pevar strollad : rusianegerien, polonegerien, alamanegerien, hag ur strollad yuzevien a rae gant ar yidicheg. Kelenner alamaneg ha galleg e oa e dad hag abred a-walc'h e voe troet ar paotr gant ar yezhoù. Gwelet a reas e oa tud a dalvoudegezh e pep kumuniezh yezhel. Met gwelet a reas ivez e oa treuzkompren hag a-wechoù kasoni etre an holl gumuniezhioù-se. Chalet e oa Zamenhof o welet an disemglevioù niverus a oa etre ar strolladoù tud-se. Kavout a rae dezhañ e oa an diouer a yezh voutin a oa abeg pennañ ar c’hudennoù, soñjal a rae e vanke ur yezh a rofe an tu dezho da gaout darempred an eil re gant ar re all.
El lise e oa c’hoazh, e Varsovia, pa reas an taol-esae kentañ da grouiñ ur yezh etrebroadel, gant ur yezhadur eeun. Studiet en doa saozneg, alamaneg, galleg, latin ha gresianeg, ha soñjal a rae dezhañ e rankfe ur yezh etrebroadel kaout ur yezhadur a vefe eeun, gant forzhig rakgerioù ha lostgerioù evit gellout sevel gerioù nevez. E 1878 (naontek vloaz ne oa ken) e voe echuet gantañ e raktres kentañ, al Lingwe uniwersala, a ginnigas d’e gamaraded, met en aner.
1726
Diwar-benn bloavezh 1726 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ludwik Lejzer Zamenhof
Goude ar skol eil derez e voe kaset gant e dad da skol-veur Moskov, da studiañ ar vezegiezh. Echuiñ a reas e studioù e Varsovia ha dont a reas er-maez eus ar skol-veur gant e ziplom mezeg e 1885. Neuze e krogas da labourat evel lagadour. Met n’en doa ket disoñjet e raktres da sevel ur yezh etrebroadel. Studiet en doa Volapük, ur yezh krouet gant Johann Martin Schleyer, ha soñjet en doa e oa sioù gant ar yezh-se.
1726
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1726
Ludwik Lejzer Zamenhof
E-pad daou vloaz e tastumas arc’hant evit gellout embann ur skrid a zisplegfe pep tra diwar-benn ar yezh-se. Evel-se eo e reas anaoudegezh gant an hini a zeuas da vezañ e wreg. E 1887 e voe embannet gantañ, dindan an anv-pluenn Doktoro Esperanto ("an Doktor en deus spi"), ul levrig anvet ''Internacia Lingvo. Antaŭparolo kaj plena lernolibro'' ("Ar yezh etrebroadel. Rakskrid ha dornlevr klok"). Evit Zamenhof ne oa ket ar yezh-se un doare da gaout darempred gant tud all hepken, bez’ e oa ivez ur benveg evit astenn e vennozhioù diwar-benn an doareoù da lakaat ar pobloù disheñvel da genvevañ. E rusianeg e oa bet skrivet an dornlevr kentañ-se ; ennañ e oa reolennoù ar yezh nevez, displeget a-hed c’hwec’h pajennad, ur c’heriaoueg esperanteg-rusianeg hag an testennoù esperantek kentañ, evel pedenn ar Pater Noster. Adembannet e voe al levrig-se e yezhoù all war-lerc’h : e poloneg, en alamaneg, e galleg, e saozneg.
Mervel a reas Zamenhof e Varsovia d’ar 14 a viz Ebrel 1917. E dri bugel a voe lazhet gant an nazied e-pad an Eil Brezel Bed.
1726
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1726
Luis de Zúñiga y Requesens
thumb|right|Luis de Zúñiga y Requesens Luis de Zúñiga y Requesens (Barcelona, 1528 — Brussel, 5 a viz Meurzh 1576), a oa gouarnour spagnol Milano, ha hini an Izelvroioù e 1573, war-lerc'h dug Alba, en amzer ar roue spagnol Felipe II (1527-1598).
L'Etivaz
thumb|L'Étivaz thumb|Un tamm L'Étivaz
Banaleg-ar-Gevred
Banaleg-ar-Gevred a zo ur gumun eus Breizh, e Liger-Atlantel, e gevred ar vro.
L'Etivaz
L’Etivaz (ne zistager ket ar z, an L' a ranker mirout) a zo ur seurt fourmaj suis dezhañ un toaz kalet, gwasket ha poazhet, a vez fardet en alpoù, da vare an hañvad (etre miz Mae ha miz Here). Dont a ra anv ar c'heuz-se eus al lec'h ma vez produet : an Alpoù ha rakalpoù Vaud.
Sindikad Labourerien Breizh
Sindikad Labourerien Breizh (SLB) zo ur c'hweluniad broadelour breizhat bet krouet e 2001. E-touesk e stourmerien bennañ emañ Dominig Jolivet. Al lec'hioù ma 'z eo kreñv ar c'hweluniad-se a zo Diwan (e-lec'h ma'z eo ar c'hentañ c'hweluniad) ha Skol-veur Roazhon 2 (e-lec'h m'en deus 3 dileuriad)E peseurt bloavezh?.
Banaleg-ar-Gevred
Ardamezioù
En sabel e oan-fask en argant o tougen ur banniel ivez en argant e groazig en gul, heuliet gant ur steredenn en aour ouzh kab dehoù. Siell abati Sant-Yann-Banaleg (breved Hozier)
Sindikad Labourerien Breizh
Disoc'hoù
E 2012 en deus tapet ar sindikad 3,16% eus ar mouezhioù e votadegoù an embregerezhioù bihan-bihan (en tu-mañ da 11 goprad), e Rannvro Breizh (4 departamant).
Banaleg-ar-Gevred
Brezhoneg
Dont a ra anv gallek ar gumun, Geneston, eus ar ger "genêt" (=banal) Diwar an orin-se eo bet savet an anv brezhonek "Banaleg", gant Ofis ar Brezhoneg, hag ouzhpennet "ar Gevred" evit ma vefe disheñvelaet diouzh Banaleg Kerne.
L'Etivaz
Fardet e vez diwar laezh buoc'h kriz. Ar saout a vez kavet er peurachoù etre 1000 ha 2000 metrad uhelder, war gumunioù Château-d'Œx, Rougemont, Rossinière, Ormont-Dessous, Ormont-Dessus, Leysin, Corbeyrier, Villeneuve, Ollon ha Bex. Frondus, ha splann eo blaz L'Etivaz ha blaz ar frouezh a vez gantañ, a-wechoù e vez santet blaz ar c'hraoñ kelvez ivez. A-fet liv e vez melen. Gwarc'helloù etre 15 ha 35kg a vez kavet. Produet e vez etre 320 ha 330 tonad, da lavaret eo etre 12000 ha 14000 tamm.
Ar Voudenn
Ar Voudenn a zo ur gumun eus Breizh, e kanton Mur e departamant Aodoù-an-Arvor.
L'Etivaz
Ar fardañ
Artizanel da vat eo an doare ma vez fardet L’Etivaz, met strizh eo ar reolennoù : chidhouarnoù kouevr lakaet war an tan a ranker implijout d'e boazhañ. Diouzh an doare ma vez fardet e teu perzhioù dibar ar fourmaj.
Kouloungeg
Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù kirantiek ar reter eo ar c'houloungeg (kulung) komzet gant tro-dro da 15 000-70 000 den en holl (1991) e Nepal dreist-holl hag ivez en India.
Kantved
Ur prantad kant vloaz eo ar c'hantved (eus an niverenn kant). Implijet e vez er sistemoù deiziata, da lavaret eo an deiziadurioù. Kontet e vez gant niveroù petvediñ, dre m'eo an amzer ur meizad keñverel (relativel). Setu perak n’eus ket ur c'hantved mann.
Kouloungeg
Peder rannyezh a zo:
Kantved
En deiziadur kristen ijinet hag implijet en Europa, ha goude-se er broioù levezonet gant Europa ha kazi e pep lec'h dre ar bed a-bezh bremañ e jeder ar c'hantvedoù a-raok hag adalek ganedigezh ar C'hrist. Komzet e vez eus ar marevezh kristen evit an eil prantad.
En deiziadur yuzev hag en muzulman e reer gant kantvedoù, met gant ur poent-orin dibar.
Ar Voudenn
Ardamezioù
N'ez eus ket evit ar poent
Arondisamant Virton
Arondisamant Virton a zo unan eus ar pemp arondisamant eus proviñs Luksembourg er Rannvro wallonat e Belgia.
Wissant
Douaroniezh
War strizh-mor etre Bro-C'hall hag enez Breizh-Veur (Bro-Saoz)
Bleiz-broc'h gell
Annez
Bevañ a ra al loen en Afrika ar Su.
Ar Voudenn
Istor
XVIIIvet kantved
Arondisamant Virton
Istor
Arondisamant Virton a voe krouet e 1823 pa voe lodennet arondisamant Neufchâteau.
Wissant
Anv
White = gwenn + Sand = traezh
Ardamezioù
"En gul, e delfin en argant"
Henamzer
War aodoù hanternoz pobl keltiek ar Morini
XVIIvet - XVIIIet kantved
Endoned eo bet ar gêriadenn gant traezh, goude ur gorventenn
kantved
Eil Brezel-Bed
Monumantoù ha traoù heverk
Karrnijourion e oant holl. Marvet int e-pad an Eil Brezel-bed, unan anezhe e dibenn miz Mae 1940, ar re arall e miz Gwengolo 1944 .
Rona
Rona zo un anv-lec'h e meur a vro.
Bro-Skos
Anv saoznek div enezenn eo Rona, anavezet evel Rònaigh e gouezeleg o-div:
Anv-badez
Anavezet eo ivez evel anv-badez e Kanada ha Stadoù-Unanet Amerika
L'Etivaz
Ar fardañ
E-pad 24 eurvezh e vez soubet ar fourmaj en hili, goude-se e vez sallet ha broustet reoliek gant holen ha renket war estajerennoù episea, ha troet bep 5 devezh. E-pad 5 miz e vez puret ar gwrac'helloù e kavioù. Gwrac'helloù zo a vez dibabet ha miret e-pad 3 bloaz en ur solier, ha re zo a c'hall bezañ gwerzhet azalek ar 7vet miz, diouzh o darevaat.
Rònaigh an Daimh
thumb|260px|Tre en hanternoz emañ Rònaigh. Peurliesañ ne vez ket lakaet war ar c'hartennoù eus an [[Inizi Gall.]]
Rònaigh (distaget [rˠɔːnaj]) (Rona e saozneg), zo un enezennig distro e Bro-Skos, en hanternoz d'an Inizi Gall, 71 km er biz da Rubha Robhanais (Butt of Lewis) ha 16 km er reter da Sula Sgeir. Ken distro eo ma ne vez ket kavet war ar c'hartennoù peurvuiañ.
Anv
North Rona a vez graet anezhi e saozneg ivez, abalamour ma'z eus un enezenn all er memes anv, ha hounnezh a vez graet South Rona anezhi neuze a-wechoù en abeg da se. An douar tostañ d'an Inizi Faero eo.
L'Etivaz
Ar fardañ
E 2000 e voe L'Etivaz ar fourmaj suis kentañ lakaet da anvadur orin kontrollet (AOK).
Shropshire
Ur gontelezh eus Bro-Saoz eo Shropshire (anavezet ivez dindan an anv Salop, ha Swydd Amwythig e kembraeg), amezek da Gembre. Emañ e rannbarzh Kornôg Midlands. Shrewsbury eo ar pennlec'h, Amwythig hec'h anv kembraek.
Abaoe ar 1 a viz Ebrel 1998 ez eo disrannet Telford ha Wrekin, deuet da vezañ un aotrouniezh unvan, diouzh ar gontelezh velestradurel, daoust ma chom er gontelezh lidel.
A-raok kemmoù 2009 e oa rannet ar gontelezh velestradurel etre 5 Distrig. Abaoe ar 1{{añ}) a viz Ebrel 2009 ez eo un aotrouniezh unvan.
Gwele-ispilh
Ur gwele-ispilh pe gwele-skourr zo ur seurt gwele graet gant kerdin moan, a ra evel ur roued, pe danvez a vez ispilhet dre an daou benn. Re vras zo, ma lakaer daou pe dri da gousket ha ma c'haller ober bugale.
Un elfenn a bouez eus sevenadur ar bobl Taino eo, a gaver e-touez pobloù all e reter Mec'hiko hag re koadeier Amazonia.
Diwezhatoc'h eo bet implijet ar gweleoù-skourr war listri Europa. Deuet int da vezañ implijet gant kamperien zo.
Loroungeg an norzh
Ur rannyezh ez eus:
Kannadeg (yezh)
Ur yezh dravidek eo an c'hannadeg (kannada, ಕನ್ನಡ) komzet gant tro-dro da 45 millon a dud en India e Karnataka hag e Bangalore dreist-holl, met ivez e Andhra Pradesh, Maharashtra, Tamil Nadu hag e Kerala.
Kavet e vez kumuniezhioù kannadeger bras pe vrasoc'h er Stadoù Unanet er Rouantelezh Unanet hag ivez, pe nebeutoc'h, e Kanada hag Aostralia.
Unan eus yezhoù ofisiel India an hini eo yezh ofisiel Karnataka.
Un difor'ch bras ez eus etre ar yezh komzet hag ar yezh skrivet.
Skrivet e vez gant un doare-skrivañ ispisial, ar skritur kannadek.
Rubha Robhanais
Rubha Robhanais, (the) Butt of Lewis e saozneg, eo beg hanternosañ Enez Leòdhas, er Meurvor Atlantel, tost da Nis, en Inizi Gall e Bro-Skos.
Un tour-tan kozh zo, bet savet er bloavezhioù 1860 gant an ijinour David Stevenson, barradoù-avel bras a vez alies.
Un toull bras zo en tornaod er c'hornôg d'an tour-tan, anvet Sùil an Rubha, a weler eus machair Thaboist.
Eòrapaidh, war-hed 1.6 km alese er c'hreisteiz, eo ar gêriadenn dostañ.
Kendalc'h Soummam
D'an 20 a viz Eost 1956, e-pad brezel Aljeria, e voe aozet kendalc'h Soummam.
Palioù ar C'hendalc'h
Kendalc'h Soummam a zo bet graet evit ober bilañs ar brezel hag bet kroget e 1954, evit aozañ an dazont hag evit sevel ur stur evit ma c'helfe an Aljerianed tizhout ur peoc'h hag ur vro nevez ha frank. He fal a oa ivez krouiñ ur strollad renn broadel evit aozañ an emzavadeg, kempenn un ekonomiezh, ar c'hehentiñ. Holl dileuridi politikel Aljerian o deus kemeret perzh.
Deiziad ha lec'h
Dibabet eo bet an deiziad hag al lec'h ar c'hendalc'h goude meur a gejadenn etre pennoù ar zonennoù, bodet er zonenn 3, evit ar surentez hag evit bezañ kuzhet. Ar geriadenn Ifri Ouzellaguen, e-kichen koadeier Akfadou, a zo bet choazet evit ar c'hendalc'h. Rennet eo bet ar c'hendalc'h gant Larbi Ben M'hidi hag e sekretour-veur Abane Ramdane.
Kudenn an Aozadur
Goude bezañ graet ar bilañs eo bet gwelet dre-se tuoù mat ha fall abaoe penn-kentañ an dispac'h hag o efedoù war an dachenn diabarzh ha diavaez. Goude dek devezh tabut, eo bet divizet gwellaat ar bolitikerezh ez milourel, ekonomikel, sokial, ideologel Aljerian. Sed aze ar pezh a zo bet votet:
1) Lakaat ur stur ideologel ha politikel d'an dispac'h ha da c'houde d'ar Stad Aljerian.
2) Didroc'h an tiriad e 6 wilaya: pep wilaya en do e rannvroioù da heul. Aljer a vo ur zonenn emrenn. Pal ar wilaya a oa aesaat ar c'hehentiñ dreist-holl.
3) Aozañ hag urzhiañ an ALN en ur krouiñ gradoù disheñvel evit ar soudarded.
4) Un aozadur politikel resis.
5) Krouidigezh ar CNR (conseil national de la révolution), kiriek eus al lezennoù, hag ar CCE (comité de coordination et d'éxécution), kiriek eus melestradur an dispac'h.
6) Ul liamm etre an ALN hag an FLN. Mestr e vo ar galloud politikel war ar galloud milourel.
7) An dreistelezh a vo gant an diabarzh war an diavaez en ur zoujañ ouzh pennaen ar renerezh bodadel.
8) An arsav-tan, tabutoù, ar gouarnamant da c'hortoz,...
Balum
Ar balumed zo bronneged en urzhiad ar morviled. En o zouez emañ loen brasañ ar bed : ar balum glas.
Spesadoù
E-touez ar spesadoù balumed emañ : ...
Kit Китъ Morfil Muc-mhara Kîn-ǹg Balèn Baleno ᐊᕐᕕᒃ kbd:Джейхэр Mondɛ́lɛ́ (nyama) Ika moana Кит Халим ငါးဝန် Huēyimichin sah:Хаалым балык Lauk Paus Тул
Ernest Rutherford
Ernest Rutherford (30 a viz Eost 1871-19 a viz Here 1937) a oa ur fizikour breizhveuriat.
Ganet e oa bet e Brightwater, e-kichen Nelson e Zeland Nevez, m'en doa studiet ar Fizik hag ar Jedoniezh. E 1895 e tivroas da Vreizh-Veur da genderc'hel gant e studioù e Cambridge. E 1898 ez eas da gelenner e Montreal (Kanada) hag e 1907 e voe anvet e Manchester (Bro-Saoz). E 1908 e c'hounezas-eñ Priz Nobel ar Gimiezh. E 1919 ez eas da benn Cavendish Laboratory e Cambridge hag e 1931 e tegemeras an titl a Lord Rutherford of Nelson. E Cambridge e oa aet da Anaon.
Francesillo de Zúñiga
Francés de Zúñiga (Béjar, proviñs Salamanca, ~1480 - Béjar, 1532), a oa furlukin Garl I a Spagn hag aozer danevellskridoù fentus diwar buhez al Lez.<Br/>Ne voe lesanvet Francesillo ("Frañsez vihan") nemet e kreiz an 19vet kantved.
Crónica burlesca del emperador Carlos V
, Peogwir eo labour Francés de Zúñiga buket war bedig lez an impalaer ne c'hall ket bezañ lakaet da zanevellskrid gwirion eus ar mare. Ul labour a denn da zachenn an Istor n'eo ket kennebeut, nag un doare da ziskuliañ pe vurutellat politikerezh Karl V. Labour ur furlukin eo, graet evit an dudi, diwar-benn darvoudennoù buhez ar Stad ha buhez ar pemdez, sirius pe fentus, a vije enrollet en Istor pe ankounac'haet. Gant bruzhunennoù red an amzer eta e vage "Francesillo" e c'hoaperezh, ha gant lu al Lez ha distervez an dud, silet dre ar flemmgan. Diwar e vicher a gemener e ouie gwriat dilhad fentus da forzh piv : Spagnad pe estren, uhelad pe werinad, beleg pe lik, soudard pe drevour, mestr pe vevel, pep hini a bake ul lesanv farsus hag a veze lakaet diaes dre loenadur, treuzskeudenn mezhekaus ha c'hoarioù-gerioù flemmus, evit brasañ plijadur al lennerien.<Br/> An doare-se eo a ro da Francés de Zúñiga ul lec'h dibar e lennegezh ar bed.
Epistolario
Mignon bras da Francés de Zúñiga e voe markiz Pescara (Italia) adalek e zonedigezh d'al Lez er bloavezh 1523 ; dastumad al lizheroù bet kaset gant ar furlukin d'ar markiz ha da uhelidi vrudet all a ya da ober an Epistolario.
Agny
Agny  a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Gomorra
Gomorra zo anv ur gêr a zo meneget en Testamant Kozh hag a gaver en anv meur a oberenn.
Bleiz-broc'h roudennek
Ar bleiz-broc'h roudennek (Hyaena hyaena) a zo ur bronneg kigdebrer hag a vev en Azia hag en Afrika.
353
Bloavezh boutin, o kregin hag hoc'h echuiñ gant ur Gwener
Impalaeriezh roman
- Kornôg : Magnentius Aug. II & Decentius Caesar II (betek miz Eost) - Reter : Constantius Aug. VI & Constantius Gallus Caesar II
842
Diwar-benn bloavezh 842 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Biz
Ar biz a lavarer eus pep hini eus ar pemp ezelig a zo e penn pep dorn.
E penn pep biz ez eus un ivin. Troc'hañ an ivinoù a ranker ober bep an amzer.
Bizied an treid
Evit bizied an treid, sellout ouzh ar pennad biz-troad.
Bizadoù
Pa vez poan en ur biz e lavarer ez eus ur bizad. A bep seurt bizadoù zo. Ar veskoul a vez graet eus unan anezho. A-wechoù ivez e c'hall un ulmenn, pe ur skiltrenn, mont e-barzh ar biz, ha neuze e ranker he zennañ, panevet da se e koeñv ar biz. C'hoarvezout a ra d'an drein mont e-barzh bizied al liorzherien pa ne wiskont ket manegoù.
Gwalennoù
Gwalennoù a vez lakaet ouzh ar bizied gant tud zo, ha darn a laka ouzh pep biz zoken.
Bleiz-broc'h brizh
Ar bleiz-broc'h brizh (Crocuta crocuta) a zo ur bronneg kigdebrer hag a vev en Afrika.
Emgann an Dardanelloù
Emgann an Dardanelloù a zo un heuliad emgannoù war ar mor ha war an douar en Dardanelloù e 1915 hag e penn kentañ miz Genver 1916 e-pad ar Brezel-bed kentañ.
Nagorno-Karabac'h
Istor
E 1922 ez aloubas Lu Ruz an Unvaniezh Soviedel nevez ar C'haokaz ha gouarnamant kreiz an URSS a savas ar Republik treuzkaokaziat. Lakaet e voe un nebeud pastelloù-bro poblet gant Armenianed e-barzh harzoù Republik soviedel Azerbaidjan, Karabac'h uhel en o zouez, ur vro meneziek-kenañ. E 1923 e voe savet Karabac'h-Uhel, evel ur rannvro (oblast e rusianeg) emren a voe savet evit an Armenianed a oa o vevañ eno. E 1936 e tivizas URSS rannañ ar Republik treuzkaokaziat e teir Stad : Armenia, Azerbaidjan ha Jorjia hep kemmañ statud an oblast emren. D'an 10 a viz Kerzu 1991, d'ar mare ma oa URSS o vont war ziskar, e voe aozet ur referendom e Nagorno-Karabac'h hag e pastell-vro Sahumian a zo nes dezhañ. Pa voe asantet gant ar muianiver eus an annezidi e tisklêrias Republik Nagorno-Karabac'h he dishualded diouzh Azerbaidjan. Brezel Nagorno-Karabac'h a darzhas etre nerzhioù milourel Nagorno-Karabac'h, harpet gant lu Armenia, ha lu Azerbaidjan. Rannvroioù Azerbaidjan etre Armenia ha Nagorno-Karabac'h zo bet aloubet gant Armeniz ha skarzhet ar boblañs azeri dioute kuit na vefe enklozet ken ar republik dianavezet.
Abaoe 1994, en tu-hont d'ar pep brasañ eus tachenn Nagorno-Karabac'h ez eus e dalc'h homañ 9% pe war-dro eus gorread Azerbaidjan. Homañ ziwezhañ a zalc'h tammoùigoù eus Nagorno-Karabac'h.
Overijse
Overijse a zo ur gumun eus Flandrez Belgia, e proviñs Brabant Flandrez.
Hardinghen
Hardinghen a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Riezad
E bevoniezh, ur riezad pe ur renad (regnum a lavarer diwar skouer al latin ivez) zo un takson a oa ar rummad uhelañ e rummatadur klasel ar bevien, pe (e reizhiad an tri damani) ar renk dindan an damani. Pep riezad zo rannet e strolladoù bihanoc'h anvet skourradoù.
Rannet e oa bed ar bevien e div riezad gant Linné : Animalia evit al loened ha Vegetabilia evit ar plant (Lakaet e oa bet ar maenadoù en un trede riezad gant Linné : ar Mineralia). Rannet e oa bet pep riezad e kevrennadoù gant Linné da gentañ. Diwezhatoc'h e vodas anezhe e skourradoù evit al loened hag e rannadoù evit ar plant. Pa oa bet dizoloet ar bevien a yae ur c'hellig d'o ober hepken (unkelliged) e voent rannet etre an div riezad : ar re a oa gouest da fiñval er skourrad eus riezad al loened anvet Protozoa, hag ar bezhinoù livet hag ar bakteri e rannad ar plant anvet Thallophyta pe Protophyta. Koulskoude e oa kalz spesadoù hag a oa diaes da lec'hiañ pe a veze lakaet e riezadoù disheñvel hervez ar skiantourien : da skouer, ar bezhin Euglena zo gouest da zilec'hiañ hag ar mycetozoa amibennheñvel ivez. Abalamour da gement-se e kinnigas Ernst Haeckel krouiñ un trede riezad anvet Protista evite,.
Div impalaeriezh ha peder riezad
Pa oa dizoloet e oa disheñvel framm kellig ar bakteri diouzh hini ar bevedegoù all (ar c'helligoù bakteri o deus pep a kroc'henenn pe ziv war o gorread, pe e-kichen, pa vez kempleshoc'h framm ar bevedegoù all, dezhe un nukleüs ha benvegelloù all rannet gant kroc'henennoù e diabarzh ar c'helligoù) e kinnigas Chatton rannañ ar bevien e div impalaeriezh : bevedegoù gant un nukleüs en Eukarioted ha bevedegoù hep nukleüs er Prokarioted.
Kinnig Chatton ne reas ket berzh diouzhtu. Heuliet e voe un hent klaseloc'h gant reizhiad Herbert Copeland, a roe ur riezad disheñvel d'ar prokariot, anvet Mychota da gentañ met Monera pe Bacteria diwezhatoc'h. Reizhiad Copeland, gant peder riezad a lakae an holl eukariot na oant ket loened pe plant er riezad Protista.
Dont a reas war wel tamm-ha-tamm pegen pouezus e oa ar c'hemm etre prokarioted hag eukarioted, ha Stanier ha van Niel a vrudas reizhiad Chatton, enni div impalaeriezh, er bloavezhioù 1960.
Pemp riezad
Krouet e voe ur pempvet riezad evit ar Fungi gant Robert Whittaker. Ar reizhiad-se, dezhi pemp riezad, kinniget e 1968, zo deuet da vezañ ar muiañ implijet hag ez eo implijet atav e kalz studiadennoù gant un nebeud gwellaennoù, peotramant evel diazez reizhiadoù nevesoc'h gant meur a riezad. Diazezet eo dreist-holl war disheñvelderioù er magerezh: ar Plantae zo aototrofed lieskelligek dreist-holl, en Animalia emañ an heterotrofed lieskelligek, hag er Fungi emañ ar saprotrofed lieskelligek. An div riezad a chom, Protista ha Monera, a vod bevien unkelligek hag eeun.
C'hwec'h riezad
Er bloavezhioù war-dro 1980 e veze taolet kalz a evezh ouzh ar filogeniezh hag ouzh un termenerezh nevez eus ar riezadoù, dezhe da vezañ strolladoù unfiletek, da lâret eo strolladoù graet eus bevedegoù kar en un doare tost a-walc'h. An Animalia, Plantae, ha Fungi a veze lakaet da strolladoù diazez a vode furmoù buhez kar tost peurliesañ, ha lakaet e veze ar furmoù all e-touez ar Protista. Studiadennoù diazezet war an TRNr gant Carl Woese a rannas ar prokarioted (ar riezad Monera) e div riezad anvet Eubacteria hag Archaebacteria. Klask a reas Carl Woese sevel ur reizhiad enni teir riezad ma veze bodet plant, loened, Protista, ha Fungi e riezad an eukarioted. Mont a rae an Eubacteria hag an Archaebacteria d'ober an div riezad all. Da gentañ e tiwanas implij ar "reizhiadoù enne c'hwec'h riezad" eus ar c'hendeuzadur eus reizhiad klasel ar pemp riezad hag eus reizhiad Woese, enni teir riezad. Hevelep "reizhiadoù enne c'hwec'h riezad" zo deuet da vezañ implijet stank e kalz studiadennoù.
Meur a riezad eukarioted nevez a oa kinniget ivez, met argaset e voe buan ar pep brasañ anezhe, lakaet d'ober skourradoù pe "phyla", pe dilezet penn-da-benn. An hini nemeti a vez implijet stank c'hoazh eo ar riezad Chromista kinniget gant Cavalier-Smith, enni bevedegoù evel an tali, an diatomea, hag an Oomycota. Evel se eo rannet an eukarioted e tri strollad heterotrofek dreist-holl, an Animalia, ar Fungi, hag ar Protozoa, ha daou strollad boudoù a vev diwar luc'hkevanaoz dreist-holl : ar Plantae (en o zouez ar bezhin ruz ha glas) hag ar C'hromista. Koulskoude n'eo ket bet implijet stank ar reizhiad-se abalamour ma'z eus diskred evit a sell ouzh unfiletegiezh an div riezad diwezhañ.
Woese a lakae ar pouez war an heñvelderioù genetek muioc'h evit war an neuz diavaez hag an emzalc'h, oc'h harpañ e rummatadur war keñveriadennoù eus genoù TRNr ar ribosomoù e live ar molekuloù evit dibab rummadoù e rummatadur. Ne denn ket ur blantenn d'ul loen da welet, met e live ar c'helligoù e weler e vod an daou strollad eukarioted, dezhe ar memes urzhiadur e-diabarzh ar c'helligoù, gant nukleüsoù er c'helligoù peurgetket, na gaver ket en Eubacteria hag en Archaebacteria. Ar pezh zo pouezusoc'h, plant, loened, fungi, ha protisted zo heñveloc'h an eil re ouzh ar re all evit a sell o framm genetek e live ar molekuloù, hervez ar studiadennoù renet diwar an TRNr, evit ma'z int pe ouzh an Eubacteria pe ouzh an Archaebacteria. Dizoleiñ a reas Woese ivez e oa tostoc'h en un doare genetek an holl eukarioted, bodet a-gevret en ur strollad, d'an Archaebacteria evit d'an Eubacteria. Kement se a dalvez ez eo an Eubacteria hag an Archaebacteria strolladoù disheñvel memes pa o c'heñverier gant an eukarioted. Abalamour da se e tiazezas Woese reizhiad an tri Damani, a ziskouez splann ez eo tostoc'h an holl Eukarioted war an dachenn c'henetek pa geñverier o c'herentiezh c'henetek etrezo hag an hini o deus gant ar bacteria pe an archaebacteria, hep bezañ rediet da sevel ur reizhiad enni teir riezad e-lec'h "reizhiad ar c'hwec'h riezad". Reizhiad an tri damani zo ur "reizhiad enni c'hwec'h riezad" a vod ar riezadoù eukarioted e damani an Eukarya zo diazezet war o heñvelder genetek tost a-walc'h p'o c'heñverier gant damani ar Bacteria hag hini an Archaea. Anavezout a reas Woese ivez ne oa ket riezad ar Protista ur strollad unfiletek hag e c'hallfe bezañ rannet muioc'h e live ar riezad. Lod all o deus rannet riezad ar Protista e Protozoa hag e Chromista, da skouer.
Ar reizhiadoù disheñvel
(N'eo ket disi ar c'hevataldedoù diskouezet en daolenn-mañ. Da skouer e laka Haeckell ar bezhin ruz (ar Florideae diouzh Haeckell ; ar Florideophyceae hiziv an deiz) hag ar bezhin glas-gwer (an Archephyta diouzh Haeckell ; ar Cyanobacteria hiziv) e-touez ar Plantae, met er rummatadurioù a vremañ e vez sellet oute evel protisted ha bacteria. En desped d'an dra-se ha da zireizhderioùigoù all e pourvez an daolenn-mañ ur sell eeun a c'hall bezañ talvoudus memes tra.)
354
Bloavezh boutin o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Sadorn
RPG (C'hoari video)
E saozneg, role playing game. Da lavaret eo roll c'hoarius c'hoari... E gwirionez e vez lavaret RPG eus ur c'hoari video a zo pal dezhañ da lakaat d'emdreiñ ur gouron, pe ur strollad tudennoù en ur bed marvailhus. N'int ket c'hoarioù ez eus ret da gaout reflechoù pe ampartiz. Ar c'hontrol eo: ret eo bezañ fur, lakaat e gouron da welaat ha da brenañ armoù ha difennoù galloudusoc'h galloudusañ. Ret eo kavout e hent e milendaloù. Ar peurliesañ e vez splujet ar c'hoarier en un istor luziet a zo, er fin, evel ul levr etre-oberus. Ordin e tremen an c'hoarioù-bideo RPG en hollbedoù medieval pe dazonus. Strobinellerezh a zo un elfenn pouezus eus ar c'hoarioù-se.
Ruvenieg
Ruvenieg a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Gwern-Porc'hoed e departamant ar Mor-Bihan.
Brezel-bed kentañ
Peon de Rey
thumb|right Peon de Rey a zo ur gazetenn spagnolek embannet bep miz e Barcelona gant an Escuela de Ajedrez Miguel Illescas (Skol Echedoù Miguel Illescas). Gouestlet eo d'an echedoù. Krouet eo bet e 2002.
Tarija
Tarija, ent-istorel Villa de San Bernardo de la Frontera de Tarixa, eo kêr-benn departamant Tarija en Bolivia.
Douaroniezh
Emañ war lez ar stêr Guadalquivir pe, ent-ofisiel, Nuevo Guadalquivir.
Hit West
Hit-West zo ur chadenn skingomz rannvroel brevez c'hall, eus ar Rummad B, diazezet e Roazhon, hag a skign abadennoù e Kornôg Bro-C'hall. Sonerezh ha bruderezh a vez skignet ganti.
Diwar kendeuzadur ar chadennoù Fréquence Ille ha Radio Nantes eus Précom (Strollad SIPA - Ouest-France) e voe savet Hit West e 2001.
Yann Oger eo rener Hit West.
Dardanelloù (disheñvelout)
Dardanelloù a c'hall bezañ :
1.Ur strizh-mor (Çanakkale e turkeg) etre Mor Marmara ha Mor Egaios. Sellet ouzh Dardanelloù (strizh-mor)
2.Ur rannvro eus Gwalarn Turkia, anvet Çanakkale e turkeg. Sellet ouzh Çanakkale (proviñs)
3.Un emgann zo bet eno. Sellet ouzh Emgann an Dardanelloù.
Tonenn (mas)
An donenn (simbol: t) a zo un unanenn vas kevatal gant 1 000 kilogram. A-wezhioù e vez graet tonenn vetrek anezhi. Daoust m'emañ an donenn er-maez eus ar sistem etrebroadel (SI) e vez implijet asambles gantañ.
Graet e vez gant tonennoù all e broioù 'zo :
Tona ingelesa
Chapel-al-Loc'h
Chapel-al-Loc’h (La Chapelle-du-Lou e galleg) a oa ur gumun eus Breizh e Kanton Menezalban e departamant Il-ha-Gwilen.
Anv
Gerdarzh
Ardamezioù
En glazur e vlourdilizenn en aour, heuliet gant teir kregilihenn ivez en aour, 2, 1
Ardamezioù familh La Chapelle (XVvet)
Kerzu 2005 e Breizh
Kronologiezh vloaziek evit Breizh
2005 e Breizh
Alexandre Cabanel
Alexandre Cabanel (Montpellier, 28 a viz Gwengolo 1823 – Pariz, 23 a viz Genver 1889), zo ul livour gall akademek eus an.
Kerzu 2005 e Breizh
Merc'her 21 Kerzu
thumb|250px|Abadenn-gelaouiñ ar c'hevredigezhioù kar-o-yezh evit difenn an [[divyezhegezh e reter ar Mor-Bihan]]
Goudjarateg
Ur yezh indez-aryek eo ar goudjarateg (gujarati (ગુજરાતી), genidik eus Goudjarat en India e-lec'h ma vez komzet gant komzet gant 45,5 milion a dud.
En holl e vez komzet gant tro-dro da 46 milion a dud er bed a-bezh en Ouganda (150.000), e Tanzania (250 000), e Kenya (50 000) hag e Pakistan (100 000). Kumunizhieoù goudjarateger bras pe vrasoc'h ez eus ivez er Rouantelezh Unanet hag er Stadoù Unanet.
Unan eus yezhoù ofisiel India an hini eo ha yezh ofisiel Goudjarat.
Hans Carl Artmann
thumb|H.C. Artmann pa oa o tegemer Priz Meur ar Stad Aostrian, e 1974, Vienna (Hofburg) Hans Carl (H.C.) Artmann (12 a viz Even 1921 - 4 a viz Kerzu 2000) a oa ur barzh aostrian hag unan eus izili pennañ ar Wiener Gruppe, ur strollad skrivagnerien araokour lec'hiet e Vienna er bloavezhioù 1950. Skrivañ a rae en alamaneg standard kenkoulz hag e vienneg.
E oberenn vrudetañ eo Med ana schwoazzn dintn, un dastumad barzhonegoù e vienneg.
Desket en deus kembraeg ha brezhoneg en ur veajiñ en Europa er bloavezhioù 1950 ha 1960 ha troet meur a zanevell bredenek en alamaneg. E 1973 eo bet unan eus diazezerien ar c'hKlub Anti P.E.N. Meur a briz a oa roet dezhañ, da skouer Priz Meur ar Stad Aostrian e 1974 ha Priz Georg Büchner e 1997.
Troet eo bet bandenn treset "Asteriks al lejioner" (galleg: Astérix Légionnaire) e vienneg gantañ dindan an titr Asterix da Legionäa e 1999.
Mousteruz
Mousteruz (distaget: ) a zo ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor, e Bro-Dreger.
Gerdarzh
Soñjal e vez eo bet savet an anv diwar ar gerioù mouster ha ruz, abalamour d'ur manati stag ouzh Urzh an Templ a vije bet er barrez.
Emdroadur ar boblañs
Emdroadur poblañs Mousteruz abaoe 1793
Moinbeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo ar moinbeg (moinba, khamba pe cuona e Sina) komzet gant 76.000 den en holl: 46.000 en India (1997) ha 30.000 e Sina (ez-ofisiel 7.475 den e 1990).
rannyezhoù:
Sina:
1727
Diwar-benn bloavezh 1727 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1727
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1727
Marck
Marck zo un anv a gaver e lec'hanvadurezh ar broioù nederlandek hag alamanek, deuet da vout anv-tiegezh.
Chatal
Ar chatal a zo loened pevarzroadek a c'hell bezañ savet gant an dud abaoe Nevezoadvezh ar Maen; ur ger lies eo eta. Ur penn-chatal a vez lavaret pa ne gomzer nemet eus ul loen.
Ar Plank
Ar Plank a zo ur gumun eus Breizh, e Kanton Klison, e Liger-Atlantel, e gevred ar vro.
Chatal
Chatal-korn a zo ur ger brezhonek kevatal da "cattle". Implijet e vez evel ur furm a-stroll peurvuiañ, met kavet e vez al liester chataloù ivez.
En henvrezhoneg e veze implijet ar ger gwarzheg evel e kembraeg (gwartheg) pe e kerneveureg (gwarthek). Kavout a reer ar stumm “gorheg” e ledenez Rewiz (gouez da Yvan Guehennec).
Un diforc'h a vez graet etre
hag
Ar chatalerezh a vez graet eus ar sevel-chatal pe desavadur ar chatal gant an saverien-chatal.
Kunujenn
"Chatal" a zo ivez ur ger-kunujenniñ taolet gant dispriz.
El lennegezh
Chatal vil pleget bepred o glin. Va fobl, barzhoneg gant Youenn Olier.
355
Bloavezh boutin, o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Sul
Breizh e-pad an Eil Brezel-bed
Kalz tud e Breizh zo bet skoet gant an Eil Brezel-bed. Darn zo bet prizoniet, gloazet, kaset d'ar c'hampoù bac'h pe gloazet. Kalz distrujoù zo bet betek 1945. Enebiezhioù politikel bras a oa ivez prest da lakaat ar brezel diabarzh da darzhañ adalek 1943 dreist-holl. Disoñjet e oa buan ar spered harzerezh pe rezistañs goude an dieubidigezh. Diskred zo evit an Emsav er boblañs da c'houde ar brezel. Gounit a ra ar gomunouriezh kalz tachenn e kornioù zo eus Breizh abalamour d'ar roll a-bouez en deus bet ar PCF hag an URSS er brezel.
Breizh taolet er brezel
Erruet zo, a-raok an Alamanted, un niver a dec'hidi sivil pe get, eus Bro-C'hall hag eus Belgia. An ensavadurioù sivil ha re an arme zo diefedus. E Felger e tizolo annezidi zo ur c'hamion dilezet gant dielloù QG Caen. E Roazhon e oa tapet holl soudarded QG ar rann-arme en o burevioù gant an Alamanted. Mantret eo chomet ar boblañs gant trec'h an Alamaned ha gant dioberiantiz ar pennadurezhioù. Euzhet eo pa glever keloù eus drouziwezh Mers-el-Kebir, d'an 3 a viz Gouere ma oa lazhet 1 297 martolod, Bretoned anezhe dreist-holl, gant ar morlu saoz. D'an 10 a viz Gouere e vot ar gannaded an holl c'halloudoù d'ar marichal Pétain. E-touez ar gannaded zo a-enep e oa 8 kannad eus Penn-ar-Bed avat.
Juan de Zúñiga y Pimentel
Juan de Zúñiga y Pimentel (Plasencia, 1465 - Guadalupe, 1504) a oa diwezhañ Mestr Meur Urzh Alcántara, ur vreuriezh soudarded.
Loumbeg-yakeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar reter eo al loumbeg-yakeg (lumba-yakkha pe yakkhaba cea) komzet e Nepal gant 1.000 den (1991).
Breizh e-pad an Eil Brezel-bed
Ar brizonidi
135 000 a brizonidi a orin eus Breizh a oa tapet gant an armeoù alaman. Lod a oa dieubet tamm-ha-tamm (kenlabourerien, brezelourien gozh 14-18, tud gloazet pe klañv, labourerion arbennik, bezhinourion da skouer). Lod all a zeuio a-benn da dec'hout kuit pe a vo treuzfurmet e "labourerien dieub" dre ret hag a chomo en Alamagn da labourat.
Buhez pemdez ar siviled
Mojenn pinvidigezh douaroù Bro-C'hall a zeu da vezañ splann adalek 1940 pa zizolo ar boblañs gant souezh e teue kalz eus produioù diazez ar boued eus an estrenvro. Gourdrouzet eo lodenn su Bro-C'hall gant an dienez met n'eo ket kalz gwelloc'h stad an traoù en norzh. Memes e Breizh, ma kaver kalz labourerien-douar hag a dud o vevañ war ar maez, e teu ar c'hudennoù da vezañ brasoc'h-bras gant an amzer. Re a beizanted zo prizoniet en Alamagn. N'eus ket ludu kimiek ken evit ar parkeier. Dioueret a reer ar gaz-oil hag ar boued-chatal. Etre 1939 ha 1944 e tigreskas an douaroù ma veze gounezet ed eus 8% da 30% hervez ar departamantoù dre ma ne veze ket labourerien ha dennoù a-walc'h. An amzer fall ne sikour ket gant al labourerien-douar. Skoet eo ar pesketaerezh gant difennoù hag aotreoù mont er-maez strizh savet gant ar Gast (polis alaman an aodoù) ha gant an diouer a eoul-maen ha memes gant an diouer a zanvez da voueta rak emporzhiet e veze eus Norvegia betek-henn.
Daoust da se n'eo ket stad Breizh eus ar re fallañ pa vez sellet ouzh ar re all hag ur roll a-bouez he deus da bourchas boued da Vro-C'hall. Ouzhpenn trenioù ar "Pourvezadur hollek" a gas boued d'ar c'hêrioù bras e ranker kontañ ar pakadoù tiegezh a bemp kilo (9000 a veze kaset bemdez eus Penn-ar-Bed e 1943). Jean Guéhenno a skriv e 1941 : ''Ar vuhez e Pariz a zeu da vezañ diaes-kenañ. Tikidi hon eus met n'haller ket ken kaout netra gante. Goullo eo ar stalioù. Er gêr n'hon eus bevet abaoe pemzekteiz nemet diwar pakadoù kaset gant mignoned ha kendirvi eus Breizh .'' Al lodenn amann aotreet bep miz en Il-ha-Gwilun a oa 300 g e deroù 1942 met tremen a reas da 100 g e miz Here, e-skoaz e Liger-izel e oa 225 g.
An dalc'herezh alaman
Plijout a rae d'ar soudarded alaman dont da Vreizh, betek 1943 d'an nebeutañ. Aes e veze dezhe ober o fourvezioù eno abalamour ma tremenont atav dirak ar re all. An darvoudoù hiniennel gant ar boblañs a oa ral betek donedigezh soudarded rus gwenn an arme Vlassov e 1944 ha goprsoudarded eus Ukraina ha Georgia. Met n'eo ket tomm an dud ouzh an alouberien : ar c'hontroloù diniver hag an difennoù lakaet gant pennadurezhioù an arme alaman zo kavet diaes gant an holl dreist-holl en arvor ma ranker kaout un Ausweiss ispisial da veajiñ ha kuzhat an holl c'houleier da noz. Feuket eo ar Vretoned ivez gant ar c'hiz da gemer gouestlidi, d'o c'hondaoniñ d'ar marv pe d'o deportiñ.
Breizh avat n'eo ket un eden evit ar soudarded distroet eus talbenn Rusia hepken. E-pad ar brezel e servije ar porzhiou evel Brest d'ar C'hriegsmarine hag e oa kemeret an diviz da staliañ diazlec'hioù listri-spluj e Breizh (Sant-Nazer, Lannarstêr, An Oriant ha Brest) adalek deroù 1941. Karget eo bet ivez an Aozadur Todt da greñvaat an aodoù kuit ma klaskfe ar gevredidi dilestrañ.
E 1943 e oa savet an STO (Service du travail obligatoire) da-heul an emglevioù Laval-Staucken. Galvet eo an holl baotred yaouank da vont da labourat da Vro-Alamagn da sikour he striv brezel. Kalz anezhe a nac'has en ober, hag a zispakas an droug zo enno a-wezhioù evel e Kemper d'ar 4 a viz Meurzh 1943. Daoust d'an dañjer ez eas kalz tud da guzh war ar maez pe e ti o c'herent. Kalz anezhe a yelo da stourm gant paotred ar strouezh pe ar "Maquis".
Breizh er brezel war vor hag en aer
Ar gevredidi a glask tizhout ar C'hriegsmarine e perzhier Breizh. Kalz bombezadegoù a oa. Kuit ma vefe re a dud c'hloazet e ranker goullonderiñ ar c'hêrioù bras : Brest hag an Oriant kerkent ha miz C'hwevrer 1943. Sant-Malou e miz Ebrel, Naoned e miz Gwengolo 1945. E fin ar brezel ne chome nemet tachennoù dismantroù e kêrioù bras Breizh. Brest, an Oriant ha Sant-Nazer zo bet distrujet penn-da-benn. 90% eus a savadurioù a oa gwallet e Brest. Ne chome nemet ur c'hant ti bennak dibistik e Sant-Nazer e 1945 diwar 8000 a oa e 1939.
Rannvroadelouriezh ha broadelouriezh
Renad Vichy a sell outañ e-unan evel gwarant an unded vroadel hag enebiñ a ra ouzh pep youl da zistagañ Breizh diouzh Bro-C'hall. Abalamour da levezon kelennadurezh Maurras e ro ton avat d'un doare proviñselezh mod-kozh. Dre se e c'hall ar rannvroelourien esperout kavout un emglev gant gouarnamant Vichy zo a-du gant ar broadoù bihan gant ma vint dalc'het e diabarzh Bro-C'hall.
Yann Fouere hag ar c'hazetennoù
Yann Fouere a soñje dezhañ e ranked lakaat an dud da zont da vezañ a-du gant mennozhioù ar rannvroelouriezh d'ober berzh hag e krouas ar gazetenn bemdeziek La Bretagne e Roazhon d'an 20 a viz Meurzh 1941 (15 000 skouerenn). E miz Meurzh 1942 e kemer penn La Dépêche de Brest (70 000 skouerenn) hag e skarzh ar renerezh kozh radikal-sokialour, re dost d'ar frañmasonerezh evit Vichy. Kement se a ro ul levezon vras da mennozhioù ar rannvroelouriezh. Disklêriañ a ra n'he deus ket bet ha n'he deus ket c'hoazh Breizh al lec'h zo dleet dezhi e-touez ar proviñsoù all. Kavout a ra abeg ar skridaozerien e renad Vichy hep mont, gwir eo, betek an enebiezh disklêriet a weler e L'Heure bretonne. Kement se a gennnerzh levezon kazetennoù Fouere.
Kuzul Breizh
Krouet e oa ar ar poellgor-se gant ar prefed Jean Quénette d'an 12 a viz Here 1942 dre zekred. 22 den ha n'int ket dilennet zo enni (André Dezarrois, Yann Fouere, Joseph Martray, Yann-Vari Perrot, Frañsez Taldir-Jaffrenou, hag all). Izili eus ar PNB ha rezistanted zo en o zouez (hep goût d'ar prefed evel just). Dleet eo dezhañ en em vodañ bep tri miz gant ar prefed rannvro pe e zileuriad. Gounit a ra traoù e-keñver deskadurezh istor ha douaroniezh ar vro met ar brezhoneg a chom hep statud ofisiel.
PNB ar vreudeur ar Porzh
Gwelet evel dañjerus gant renad Vichy ha strobus gant an Alamaned, Mordrel ha Debauvais a rank reiñ o dilez d'an 2 a viz Kerzu 1940, da-heul emglevioù Montoire. Remon ar Porzh an hini eo, skoazellet gant e vreur Yves, a gemer penn ar Strollad Broadel Breizh (pe PNB). Bet e oa prezidant ar Bleun Brug hag evel se ne oa ket diskred warnañ da gaout mennozhioù nevezpagan heñvel ouzh re Mordrel hag a vire ouzh tud zo da vezañ a-du gant ar strollad. Ar gelaouenn Stur a gendalc'h da zisplegañ mennozhioù hemañ ziwezhañ avat hag a ginnig ar Gelted evel unan eus ar "gouennoù dreist" hag a zo tost da re an Nazied.
L'Heure bretonne gant 25 000 skouerenn zo unan eus ar c'hazetennoù sizhuniek lennet ar muiañ e Breizh. Diskuliañ a ra alies kudennoù ar pourvezadur boued hag ar breinadur tro-dro gant politikerien o laerañ ul lod. Sevel a ra ar PNB ur servij urzh aozet en un daore damheñvel ouzh hini Kadervenn Célestin Lainé (enebet eo hennezh ouzh kostezenn R. ar Porzh.). Ar Bagadoù Stourm eo, renet gant Yann Goulet. Kuit da veskañ gant strolladoù all e ranker lâret ne vije ket bet armet ar strollad-se ha n'o dije ket kemeret perzh er stourm a-enep d'an harzerezh.
Gounidoù bresk war an dachenn sevenadurel
Harpañ a ra enebiezh ar gouarnamant ouzh kelenn ar brezhoneg war ar fed n'eus doare-skrivañ unvan ebet evit ur yezh rannyezhel. E gwirionez, kerkent ha 1908, an doare skrivañ KLT (evit Kerne-Leon-Treger) a roe tu da embann obernnoù a c'halle bezañ lennet gant holl ar vrezhonegerien war-bouez re Bro-Gwened (ha c'hoazh!). E 1941, atizet gant Leo Weisgerber a oa e gefridi, en em glevas ar yezhourien evit degemer reolennoù nevez a gemere e kont ar gwenedeg. Ar peurunvan a vez graet eus an doare-skrivañ-se. An elfenn ar muiañ anavezet eus an doare-skrivañ-se eo ar ZH brudet. Breizh a zo skrivet hiviziken ha n'eo ket Breiz evel e KLT pe Breih evel e doare skrivañ gwenedek ar c'houlz-se, rak klotañ a rae mui-pe-vui soniad h ar gwenedeg gant soniad z ar rannyehoù all.
Ar skol-uhel geltiek savet e miz Here 1941 gant Roparzh Hemon da brezidant, harpet koulz gant ar c'hazetennoù rannvroelour hag ar c'hazetennoù broadelour a dizh disoc'hoù : e diwezh 1942 e oa roet dezhañ un eurvezh abadennoù divyezhek skignet diouzh stign TSF, dindan renerezh an Alamanted avat. Dont a reas buan da vezañ un eurvezh pemdez. Ne oa ket a abadennoù e brezhoneg a-raok.
Atizet eo kelenn hor yezh gant Ar brezhoneg er Skol, abaoe ur pennad dija, a ro garedonoù d'ar vistri hag a aoz kenstrivadegoù e brezhoneg gant prizioù. E miz Du 1942, Kerlann, warlerc'hiad Yann Sohier e penn Ar Falz, a zigor ur skol kentañ derez e Plistin e brezhoneg penn-da-benn.