cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kellig
Ar mennozh kentañ a vez gant an dud a zo e vez savet pep organeg ganto ha diwarno evel ma vez savet un ti gant brikennoù ; n'eo ket ur mennozh faos met pep brikenn eus an ti ne vez enni holl dalvoudoù na holl berzhioù an ti e-unan evel ma vez gant ar gellig. Gwelloc'h e vefe tostaat ar gellig eus ur boud en ur strollad pe gwelloc'h c'hoazh eus an den er gevredigezh gant an holl berzhioù, magañ, gouennañ ha daremprediñ.
Ar gellig (e latin cellula, a dalv kement ha kambrig ) eo an unvezenn framm, mont-en-dro ha gouennañ hag a ya d'ober an hollad, pe ul lodenn, eus pep tra vev, pep bevegan. Pep kellig zo ur beveganig, ha pa vez en un organeg lieskelligek ez a en-dro en un doare emren, nemet e kenaoz gant ar re all. Bodet eo ar c'helligoù heñveldoare er gwiadoù, hag ar gwiadoù bodet a ya d'ober organoù.
Arondisamant Baiona
Arondisamant Baiona zo unan eus an tri arondisamant a zo e departamant gall ar Pireneoù-Atlantel. Ennañ emañ div broviñs kornôg Iparralde Euskal Herria, da lavarout eo Lapurdi ha Nafarroa Beherea, hag an darnig kornôk eus Zuberoa.
Kellig
Dont a ra an anv eus he neuz, hañval a-hervez ouzh kellig ur manac'h : Pa vez sellet ouzh gwiadoù boudoù-bev gant ur mikroskop e teu anat e vezont brikennoù ar vuhez (o framm).
Arondisamant Baiona
Betek 2016
Rannet e oa arondisamant Baiona e 19 kanton (betek 2014) hag e 123 c'humun :
Kellig
Unvaniezh ar boudoù-bev a denn he arguzenn gentañ eus bezañs ar c'helligoù o sevel pep bevegan : Pep kellig a zo savet diwar ur framm hag ur metou diabarzh boutin ; kempouezet a vez dibaouez hemañ (homeostasiezh ar metou diabarzh) evit ma vefe spletus evit buhez, mont-en-dro ha gouennadur ar gellig.
Framm ar c'helligoù (korfadurezh)
Daou seurt a gelligoù a vez termenet diouzh ma vez pe get un nukleus enno :
Toukan
An toukaned eo an evned a ya d'ober ar c'herentiad Ramphastidae, termenet e 1825 gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840). Dont a rafe o anv eus an toupieg tucana a dalvezfe pigos askornek.
Arondisamant Baiona
Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù Pireneoù-Atlantel d'ar 1 a viz Genver 2017. 122 gumun zo en arondisamant Baiona bremañ.
Funes (Nafarroa)
Funes zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Toukan
Doareoù pennañ
Lodenn heverkañ o c'horf eo o figos bras ha liesliv.
Paun
Ar paun zo un evn eus ar c'herentiad Phasianidae. Brudet eo lost ar par ma weler evel lagadoù warne. Ar spesad pauned anavezetañ eo ar paun glas. Savet e vez evit kaerded e bluñv. Arouez broadel India eo ar paun.
Toukan
Genadoù (renket diouzh an urzh filogenetek)
Diouzh Doare 6.2 an IOC World Bird List ez a pemp genad d'ober ar c'herentiad hiziv an deiz :
Paun
Mojenn
Hervez mojenn ar ramz Argos Panoptes, paotr e gant lagad, e oa bet troc'het e benn outañ, roet d'an doueez Hera, ha ganti e voe lakaet ar c'hant lagad war pluñv lost an evn, en enor d'he servijer feal.
Spesadoù
Tri spesad pauned zo.
Nandou
An nandoued a zo evned bras hag a ya d'ober ar c'herentiad Rheidae, termenet e 1849 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857). Dic'houest eo al laboused-mañ da nijal ha bevañ a reont e Suamerika.
Genad ha spesadoù
Ne chom nemet ur genad ha daou spesad nandoued ennañ hiziv an deiz :
Rummatadur
Betek nevez 'zo e oa renket an nandoued en urzhiad Struthioniformes, met en un urzhiad dezho o-unan — Rheiformes — emaint abaoe 2008.
Mank (evn)
Ar Manked a zo evned dic'houest da nijal hag a ya d'ober ar c'herentiad Spheniscidae, an hini nemetañ en urzhiad Sphenisciformes. Bevañ a reont en hantervoul su.
Spesadoù
18 spesad manked bev a zo:
1474
Diwar-benn bloavezh 1474 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1474
Fustiñana
Fustiñana zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Skrivagnerien vrezhonek
Dastumet e vo amañ anvioù ar skrivagnerien vrezhonek a vo savet pennadoù diwar o fenn tamm ha tamm.
Galar Zendea
Galar Zendea ( Galar  hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Casale Monferrato
Casale Monferrato zo ur gumun en Italia, e Piemonte, e proviñs Alessandria, hag a oa gwechall kêr-benn dugelezh Monferrato.
Serent
Serent zo ur gumun e Breizh e kanton Mourieg e departamant ar Mor-Bihan.
Ardamezioù
En aour e deir fempdiliaouenn en sabel.
Pireneoù-Atlantel
Ar Pireneoù-Atlantel (okitaneg: Pirenèus Atlantics; euskareg: Pirinio Atlantikoak; galleg ha stumm ofisiel: Pyrénées-Atlantiques; betek 1969 e oa Basses-Pyrénées) a zo un departamant e mervent Bro-C'hall (gant an niverenn 64), war lez ar Meurvor Atlantel ha sko ouzh Spagn war un dro. Pau eo ar penn-kêr anezhañ.
An departamant
Savet eo bet an departamant:
Arondisamantoù ar Pireneoù-Atlantel
Tri arondisamant zo :
Arüe-Ithorrotze-Olhaibi
thumb|260px|Setu pelec'h emañ Arüe-Ithorrotze-Olhaibi e [[Zuberoa.]] Arüe-Ithorrotze-Olhaibi (Aroue-Ithorots-Olhaïby e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus proviñs Zuberoa, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù, e kanton Donapaleu.
Altzai-Altzabeheti-Zunharreta
thumb|260px|right|Setu pelec'h emañ Altzai-Altzabeheti-Zunharreta e [[Zuberoa.]] Altzai-Altzabeheti-Zunharreta (Alçay-Alçabéhéty-Sunharette e galleg hag ent-ofisiel; Aucet-Aucet Juson-Sunarreta en okitaneg) zo ur gumun eus Zuberoa, en Iparralde, al lodenn eus Euskal Herria zo er stad c'hall. Hervez ar velestradurezh c'hall emañ e Kanton Atharratze-Sorholüze, e departamant ar Pyrénées-Atlantiques hag er rannvro Aquitaine.
Galipentzu
Galipentzu zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Porth Bud
thumb|256px|O sellet war-du ar mor Ur gêr e Kernev-Veur eo Porth Bud (LFE: [ˌpɔrθ 'by:t], Bude e saozneg) war an aod e pastell-vro Kernow Gledh, anezhi ul lodenn eus parrez keodedel Bud-Strasnedh.
E 2011 e oa 9 222 a dud o chom eno.
Minas Gerais
Minas Gerais zo unan eus ar 26 stad a ya d'ober Brazil. Gant he 588  528,29 km² eo kement ha Bro-C'hall Europa. An eil tudetañ eo stad Minas Gerais gant ouzhpenn 19 milion a dud o chom enni. Belo Horizonte eo ar gêr-benn, 5 milion a dud en he meurgêr.
Bevennoù
E gevred ar vro emañ, ha seizh stad en-dro dezhi :
Paolo Boi
thumb|right|Paolo Boi hag an diaoul, gant V. Barthe, XIXvet Kantved Paolo Boi a zo bet ganet e 1528 e Sirakuza (Italia) ha marvet e 1598 e Napoli (Italia).
Mestrc'hoarier echedoù italian, unan eus ar re wellañ ag an XVIvet kantved.
1774
Diwar-benn bloavezh 1774 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1774
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1774
Domintxaine-Berroeta
thumb|right|260px|Setu pelec'h emañ Domintxaine-Berroeta e [[Zuberoa.]]
Domintxaine-Berroeta (Domesenh-Berrauta en okitaneg; Domezain-Berraute e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus proviñs Zuberoa, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù, e kanton Donapaleu.
Lennegezh vrezhonek
Al lennegezh dre gomz
Pinvidik-kenañ e seblant bezañ bet al Lennegezh dre gomz diouzh gwelet ar pezh a zo degouezhet betek ennomp. En XIXvet kanted ez eur krog da zastum ar pinvidigezhioù-se. Unan eus ar re gentañ eo bet Kervarker (Théodore Hersart de La Villemarqué), gant e zastumad Barzaz Breiz (1839, 1867) a reas berzh bras en e vare hag e ra c’hoazh. Dastum a reas danvez kanet (gwerzioù, sonioù, ha kanoù relijiel). Digoret e oa an hent evel-se da dud all evel Fañch an Uhel a zastumas ivez kontadennoù, Gab Milin, Pengwern... Tostoc’h ouzhimp e c'heller menegiñ Loeiz ar Floc'h (Maodez Glanndour), ha Donatien Laurent, ha dreist-holl ar gevredigezh Dastum hag an holl re a zo bodet en-dro dezhi.
Al lennegezh dre skrid
Al lennegezh dre skrid vodern a c’heller lakaat anezhi da gregiñ gant an XIXvet kantved. Barzhoniezh a zo bet dreist-holl e-pad pell, pa n’eo ket rimerezh hepken. Skridoù komz-plaen a zo bet, darn a rae berzh evel Emgann Kergidu skrivet gant Lan Inizan, pe skridoù diduiñ gant Ivon Krog pe Erwan ar Moal (Dir na Dor). Goude ar Brezel bed kentañ e weler skridoù awenet-mat. An embannadenn lennegel gentañ a zo roet lañs dezhi gant Tangi Malmanche, a sav pezhioù-c’hoari pe misterioù a live uhel. Siwazh, e-unan emañ d’an ampoent-se. Eus tu ar varzhoniezh e ranker menegiñ “Ar en deulin”, un dastumadenn barzhonegoù gant Yann-Bêr Kalloc'h, bet embannet goude ar brezel. Goude ar brezel-se e teu ur bagad tud bodet en-dro da Gwalarn renet gant Roparz Hemon. Fellout a ra dezho ober ul lennegezh vodern digor war ar bed. Ur bern troidigezhioù a vo graet, hag oberoù a live uhel-mat. Menegomp skrivagnerien evel Jakez Riou, Youenn Drezen, Langleiz, Fañch Elies (Abeozen), Frañsez Kervella (Kenan Kongar), Fant Rozeg (Meavenn)... Levezon Gwalarn a chom kreñv goude an Eil brezel bed. Re hir e vefe menegiñ holl skrivagnerien ar rummad-se a ro ul lennegezh puilh evit un niver a lennerien izel. Ret eo reiñ anvioù zo koulskoude : Ronan Huon, Jarl Priel, Per-Jakez Helias, Per Denez... hep disoñjal Anjela Duval, ur beizantez paour, bet savet ganti barzhonegoù hep o far. Da heul ar rummad-se eo aet al lennegezh vrezhonek war liesaat, gant skrivagnerien niverus hag awenet gant danvezioù a bep seurt ha nevez (evel ar moliac'h hag ar skiant-faltazi), daoust ma chom bras lod ar varzhoniezh hag an danevelloù berr. Puilh eo an danvez kinniget gant tud evel Mikael Madeg pe Yann Gerven. Talvoudus e chomo moarvat dastumadegoù danevelloù Goulc’han Kervella evel Lara hag oberenn Tudual Huon.
Orano
Orano (Areva a-raok 2018) zo ur gompagnunezh c'hall a brodu tredan gant an energiezh nukleel aozet e kreizennoù nukleel gall (evel hini Flamanville e Normandi) hag a werzh an tredan-se. Labourat a ra an embregerezh dre ar bed a-bezh, dezha ur rouedad kenwerzh a c'holo 43 bro.
An embregerezh
Perc'hennet eo ar gompagnunezh gant tri c'horf:
C'hwec'h skourr he deus :
Areva er bed
Klasket e vez uraniom gant AREVA e meur a vro war an douar, e Niger hag Aostralia dreist-holl. AREVA zo perc'henn da ziv vengleuz en Arlit, Niger, ha 1 600 den a labour eviti eno. Ar pempvet pourchaser uraniom er bed eo an Niger.
Bruderezh
Implijet e vez ar sportoù d'ober bruderezh evit AREVA: kleuboù mell-droad, atleterezh, bageerezh. . War bruchedoù rederien war-droad ivez e vez gwelet anv Areva. Liammoù zo ivez gant ar Secours populaire.
Harry S. Truman
Harry S. Truman (1884-1972) e voe 33 Prezidant Stadoù-Unanet Amerika. Besprezidant Franklin Delano Roosevelt e oa, ha dont a reas da vezañ prezidant pa varvas hemañ e 1945. Dilennet e oa bet evit ur prantad kefridi all betek 1953.
Darvoudoù a-bouez a zo c’hoarvezet e-kerzh e vare kefridi : dibenn an Eil Brezel-bed, deroù ar Brezel yen, ganedigezh Aozadur ar Broadoù Unanet, brezel Korea).
Skritur kmerek
N'eo ket ar skritur kmerek (អក្ខរក្រមខេមរភាសា: âkkhârâkrôm khémâraqphéasa) ul lizherenneg met un abugida evel an holl doareoù-skrivañ diorroet war padrom an devanagari. Implijet e vez evit skrivañ ar c'hmereg. An testennoù koshañ bet kavet skrivet gant ar skritur khmererek a oa bet savet e 611 a-raok Jezuz.
Ne ra ar skritur khmerek diforc'h ebet etre lizherennoù bras (lizherennoù pennañ) ha lizherennoù bihan. Ouzhpenn-se e vez skrivet peurliseañ hep troc'h ebet etre ar gerioù. An troc'h a dalvez da diskwel emañ achu ur frazenn.
Er skritur khmerek n'eus ket a-walc'h a lizherennoù vogalennel, nag a bell, evit skrivañ holl pep vogalenn ar c'hmereg. Evit diskoulmañ ar gudenn-mañ e vez isrannet al lizherennoù kensonennel diazez e daou rummad, gant pep rummad ur vogalenn disheñvel. Sinoù ispisial a vez implijet evit chench vogalenn ul lizherenn bennaket e vogalenn ar rummad all.
Implijet e vez vogalennoù stag da diswkel pesuert vogalenn a ranker distagañ gant pep lizherenn silabennek diazez gant bep ur gensonenn digemm.
Stiloù
Bez ez eus meur a stil disheñvel hervez an implij ma vez graet oute:
'Âksâr chriĕng'
'Âksâr chhôr'
'Âksâr mul' implijet alies a-walc'h evit titloù pe c'hoazh evit testennoù relijiel.
'Âksâr khôm'
Ar c'hensonennoù
Bez ez eus 33 kensonenn er khmereg evel m'emañ komzet hiziv, ha neuze ne vez ket implijet ken div lizherenn silebannek diazez.
Evit sevel lizherennoù kevrennek, da lâret eo enne div gensonenn renk-ouzh-renk hep vogalenn ebet kenetreze, e vez skrivet an eil lizherenn kensonennel bihanoc'h evit an hini gentañ ha dindani ('cheung âksâr' (ជើង​អ័ក្សរ).
Setu amañ roll ar lizherennoù silabennek diazez oc'h ober dave d'ur gensonenn mui ur vogalenn diazez. E gris emañ merket an div lizherenn re reer ket gante ken.
Ar vogalennoù stag
Irannet e vez ar vogalennoù dres evel ar c'hensonennoù e daou rumm: rumm "a" ha rumm "o".
Ar vogalennoù distag
Pa vez ret skrivañ ur silabenn enni ur vogalenn nemetken, da lâret eo hep ma vefe ur gensonenn ouzh he fenn, e vez implijet ar vogalennoù distag srăk penhtuŏ (ស្រៈពេញតួ):
Ar sifroù
Setu ar sifroù khmerek. Implijet e vez ral a wech ivez ar sifroù arabek.
Galoze
Galoze (Gallués hervez ar stumm spagnolek kenofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Villatuerta
Villatuerta zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
-52
702 Ab Urbe Condita = 52 kent J.-K.''
Galia
Eizhvet bloavez brezel Galia, ha fin ar brezel.
Buhezskridoù sent Breizh
Buhezskridoù sent Breizh a zo un hollad skridoù savet diwar-benn buhez sent Breizh, pe sent vrezhon ar, ha skrivet e manatioù Breizh en. Skrivet int e latin, hag abalamaour da se eo e vez meneg a-wechoù, gant an istorourien, eus Vita (buhez) pe Vitæ (buhezioù) sant pe sant.
Astorre II Manfredi
Astorre II Manfredi, pe Astorgio, (8 a viz Kerzu 1412 - 12 a viz Meurzh 1468) a oa condottiero italian hag aotrou Imola adalek 1439 ha Faenza adalek 1443.
Ganet e oa e Faenza, ha mab e oa da Gian Galeazzo I Manfredi.
Ouzhpenn Faenza hag Imola, e oa vikel-vras ar pab e Fusignano hag e lec'hioù arall e Romagna war un dro gant e vreur Gian Galeazzo II Manfredi. Brezeliñ a reas ivez evit tud arall evit ur gopr.
E 1431 e timezas da Giovanna da Barbiano, merc'h ar c'hondottiero brudet Alberico da Barbiano. O mibien, Carlo ha Galeotto, a voe aotrouien Faenza war-lerc'h marv Astorre.
Liammoù
)
Garaioa
Garaioa zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
892
Diwar-benn bloavezh 892 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 892
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 892
Nevez
Nevez a zo ur gumun eus Bro-Gerne e kanton Molan, e departamant Penn-ar-Bed, e mervent Breizh.
388
1141 Ab Urbe Condita = 388 goude J.-K.
Impalaeriezh roman
E-keit emañ Maksen o vrezeliñ en Italia, Franked, kaset gant ar roueed Genobaud, Marcomer, ha Sunno, a dag bro Köln. Quintinus ha Nannienus a zeu a-benn d'o c'has war-dreñv. Quintinus a ya war o lerc'h en tu all d'ar Roen, mes tapet eo en ur spi-brezel, ha lazhet gant tout e arme.
Brezel etre Theodosius ha Maksen er Balkanoù. Emgannoù Siscia (Osijek), Poetovio (Ptju), kollet gant Maksen. Adtapet eo Hemona (Ljubljana) gant Theodosius. Maksen a dec'h etrezek Aquileia. Tapet eo, ha dibennet d'al lun 28 a viz Eost 388.
War urzh Theodosius, penn Maksen zo diskouezet e Kartada
E fin ar bloaz, Flavius Victor, bugel, zo lazhet war urzh Arbogast.
Ne ouzer ket ar pezh zo degouezhet gant Elen ha Kynan.
Flavius Theodosius zo mestr da heul war Reter ha Kornôg.
João Pessoa
João Pessoa eo anv kêr-benn stad Paraíba, e Brazil. Anavezet eo evel ar gêr ma sav an heol abretañ, abalamour m'emañ e-kichenik Ponta do Seixas, al lec'h reterañ en Amerika. Se zo kaoz eo lesanvet "Porta do Sol", Dor an Heol.
Anv
Pa voe krouet em 1585 e oa anvet Filipéia de Nossa Senhora das Neves ("Itron Varia an Erc'h", pa oa bet savet deiz ar gouel-se). An trede koshañ kêr e Brazil eo, hag an hini diwezhañ savet er.
Dispakadur dekredel
E jedoniezh, an dispakadur dekredel zo un doare da skrivañ an niveroù gwerc'hel muiel gant skoazell mac'hoù 10 (ha pa vent leiel pe muiel). Pa vez kevanion naturel a 'n niveroù e klot an dispakadur dekredel gant ur skrivad diazez 10. Pa vez niveroù dekredel anezho e kaver un dispakadur dekredel bevennet. Pa vez niveroù feurek anezho e c'heller kavout un dispakadur dekredel anvevenn trovezhiek. Erziwezh, pa vez niveroù anfeurek anezho, e vez anvevenn hag antrovezhiek an dispakadur dekredel.
Emmy Rossum
thumb|right|Emmy Rossum Emmy Rossum, pe Emmanuelle Grey Rossum, zo ur ganerez hag aktourez stadunanat.
Ganet eo bet Emmy Rossum e Kêr New York, d'an 12 a viz Gwengolo 1986.
Emgann Marino
D'an 30 a viz Ebrel 1379 e voe emgann Marino etre armeoù ar pab ha hini Gallaoued ha Bretoned, a glaske lakaat ur pab nevez, Klemañs VII, war gador sant Pêr.
Kement-se a c'hoarvezas ur pemp lev bennak en hanternoz da Roma, etre Marino ha Grottaferrata, en ul lec'h anvet Traonienn ar re varv.
-56
698 Ab Urbe Condita = 56 kent J.-K.
1775
Diwar-benn bloavezh 1775 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1775
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1775
Garinoain
Garinoain (Garínoain hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Albatroz
An albatrozed, anvet morc'huped ivez , zo evned-mor bras eus morioù ar su hag eus ar meurvor Habask, eus ar c'herentiad Diomedeidae.
Roll skrivagnerien aostrian
Sed amañ ul roll skrivagnerien ha barzhed eus Aostria. :
Albatroz
Genadoù ha spesadoù
N'emañ ket ali an holl evnoniourien war an niver a spesadoù (a yaje eus 12 da 24). Setu amañ ar roll hervez an International Ornithological Congress (IOC), kentel 7.2, 2017, a ra dave betek ar 27 Kendalc'h hag a vo dalc'het d'an 19-26 a viz Eost 2018 e Vancouver, British Columbia, Kanada.
Horatio
Horatio zo un anv-badez saoznek, deuet diwar an anv latin Horatius.
Albatroz
Genadoù ha spesadoù
— Pevar genad ha 21 spesad zo bet renablet —
Garde
Garde zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria, e Traonienn Erronkari‎, stok ouzh Aragon.
Sicherheitsdienst
Ombrone (departamant)
Ombrone a oa un departamant gall en Italia en amzer impalaeriezh c'hall Napoleone Buonaparte. Siena e oa ar pennlec'h.
Istor
Savet e voe an departamant e 1808 pa voe staget Toskana ouzh an Impalaeriezh c'hall kentañ. E 1812 e oa tri arondisamant ennañ :
War-lerc'h faezhidigezh Napoleone Buonaparte e 1814 e voe rannet an douaroù etre Proviñs Siena ha hini Grosseto.
Anderlues
Anderlues (e walloneg: Anderluwe) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Hainaut.
Yma o Hyd
Yma o Hyd (Amañ dalc'hmat) zo ur ganaouenn gembraek savet gant Dafydd Iwan e 1981 hag a embann lorc'h Kembre da vezañ bev en desped da bep tra.
Jac Glan-y-gors
E vuhez
Ganet ha maget e voe Jac Glan-y-gors en atant Glan-y-gors e parrez Cerrrigydrudion, mab e oa da Margaret ha Laurance (sic) Jones. Tremen a reas e yaouankiz o labourat en atant betek e 23 bloaz. Ur pennad e voe skoliet e Llanrwst (Ysgol Rad Llanrwst). E 1789 ez eas da Londrez da labourat en ur stal.
Hervez un dihell e vije aet di abalamour da dec'hel rak paotred al lezenn hag an urzh a felle dezho e lakaat da vont er milis lec'hel, unan eus an ugent bennak a voe savet e Kembre da neuze dre ma krede an dud e c'hallfe ar C'hallaoued dilestrañ.
E 1793 e oa o terc'hel an ostaleri 'Canterbury Arms', e Southwark. E 1818 e oa an davarn King's Head e Ludgate Street e Londrez, ma varvas e 1821.
Yma o Hyd
Er bladenn Yma o Hyd gant ar strollad Ar Log, ma kane Dafydd Iwan, e voe embannet e 1983.
Jac Glan-y-gors
E oberenn
En e flemmskridoù politikel e kembraeg e tiskleir e vennozhioù politikel heñvel ouzh re Tom Payne hag e vrogarouriezh gembreat.
Brudetoc'h eo e varzhonegoù, ha dreist-holl Cerdd Dic Siôn Dafydd : ur C'hembread eo Dic Siôn Dafydd a ra fae war e yezh hag a varmouz ar Saozon. Mont a ra da Londrez ma teu da vout marc'hadour dilhad. Lavarout a ra en deus ankouaet e gembraeg, hag un deiz pa deu da welout e vamm ha ne oar nemet kembraeg ne fell dezhañ komz nemet saozneg. Unan eus brudetañ barzhonegoù an eo ha plijout a ra atav evit doare. Deuet eo an anv 'Dic Siôn Dafydd' da vezañ patrom ar C'hembread a ra fae war e wrizioù, evel an anv "Uncle Tom" e sevenadur an Afrikamerikaned.
Yma o Hyd
A-hervez eo gant ar politikour broadelour Gwynfor Evans e oa bet roet dezhañ elfennoù diazez ar ganaouenn.
Ur ganaouenn ken brudet eo deuet da vezañ ma lavarer eo an eil kan broadel.
Danvez
Embann a ra ar ganaouenn Ry'n ni yma o hyd, er gwaetha pawb a phopeth, da lavarout eo "Amañ emaomp c'hoazh, en desped da bep den, da bep tra".
Kregiñ a ra gant eñvoriñ an impalaer Macsen Wledig a guitaas Britannia e 383 da vont da gemer e gurunenn. Gant lorc'h ez embann e vo c'hoazh eus Kembreiz hag eus o yezh tan Ddydd y Farn!, "betek Deiz ar Varn !" — un dave d'ur c'hendiviz brudet bet enrollet gant Gerallt Gymro etre ar roue Henry II hag ur C'hembread kozh, e-kerzh un droiad-vrezeliñ a reas en, pa lavaras ar c'hozhiad d'ar roue : "'Never will it be destroyed by the wrath of man, unless the wrath of God be added, nor do I think that any other nation than this of Wales, or any other tongue, whatever may hereafter come to pass, shall on the day of the great reckoning before the Most High Judge, answer for this corner of the Earth. 'Biken ne vo distrujet gant kounnar un den, nemet e vije kounnar Doue ouzhpenn, na ne gred din e ve broad all ebet nemet homañ a Gembre, pe yezh ebet all, n'eus forzh petra a c'horvezo en dazont, oc'h anzav evit ar c'hornad-mañ eus an Douar dirak ar Barner Uhelañ da zeiz ar c'hontoù meur.'"
Kanton Beaumetz-lès-Loges
Kanton Beaumetz-lès-Loges a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, bet krouet gant lezenn an 23 a viz Eost 1790, e departamant ar Pas-de-Calais hag er rannvro Nord-Pas-de-Calais, diskarget e 2015.
Kumunioù
Kanton Beaumetz-lès-Loges a yae 29 c'humun d'ober anezhañ.
Trev
Trev a c'hell bezañ :
Funes
Funes zo un anv-lec'h spagnolek hag italianek :
Ezplanedenn
Un ezplanedenn, hag a c'heller envel ivez egzoplanedenn, a zo ur blanedenn hag a dro en-dro d’ur steredenn all estreget an heol. Graet e vez ivez gant an droienn planedenn estrheolel. Ouzhpenn 3670 ezplanedenn a zo bet dizoloet ha kadarnaet d'ar c'hentañ a viz here 2017 (sellet ouzh Roll ar stered gant ezplanedennoù).
Ar c’hentañ ezplanedennoù kavet
Kerkent hag an kantved e tiwan ar soñj ez eus planedennoù e diavaez koskoriad an Heol, met e-doug an  kantved an hini e teuas an ezplanedennoù da vezañ danvez enklaskoù un nebeud skiantourien. Steredoniourien e-leizh a soñje dezhe e c'halle bout eus an hevelep planedennoù, met ne oa moaien teknikel evezhiañ ebet da brouiñ e oa anezhe. Ne c'halled ket o c'hlask nag o kontañ, na goût hag eñ e oant damheñvel pe get ouzh ar planedennoù anavet e Koskoriad an Heol. Ar pellder, met ivez an diouer a skedusted eus ar c'horfoù egor-se, ken bihan e-kichen ar sterennoù a gelc'hdroent en-dro dezhe, a rae ne c'halled ket o dizoleiñ. Ne oa nemet er bloavezhioù 1990 e oa dizoloet ar c'hentañ ezplanedennoù en un doare dieeun. D’ar 6 a viz Here 1995 e oa bet roet da c’houzout gant Michel Mayor ha Didier Queloz (eus Arsellva Geneva) e oa bet kavet, evit ar wech kentañ, ur blanedenn hag a oa o treiñ en-dro d’ur steredenn all, hag ar steredenn-se a oa 51 Pegasi e steredeg ar Marc'h Askellek pe Pegasos, war-dro 50 bloavezh-gouloù diouzhimp. 51 Pegasi b a vez graet eus an ezplanedenn-se (ha Bellerofon eo hec’h anv diofisiel). Abaoe an dizoloadenn gentañ e kaver ingal ezplanedennoù nevez, gant ur geidenn a zek bennak bep miz.
Abaoe 2008 e c'haller dizoleiñ ezplanedennoù en un doare eeun. Dizoloet e oa an darn vrasañ eus ar re all a-drugarez d'an efed Doppler-Fizeau. D'an 9 a viz Kerzu 2011 e oa bet dizoloet 708 ezplanedenn. Hogos an holl a oa brasoc'h o zolzenn evit hini an Douar. (sellet ouzh Roll ar stered gant ezplanedennoù).
E deroù miz C'hwevrer 2011, An NASA a embanne dizoloadenn ouzhpenn 1200 danvez ezplanedenn gant ar sonterez Kepler.
An “ezdouar” kentañ
An “ezdouar” (pe “egzodouar”) kentañ, da lavarout eo ar blanedenn dellurek kentañ, a zo bet dizoloet d'ar 26 a viz Genver 2006 gant ar Probing Lensing Anomalies NETwork (PLANET), renet Jean-Philippe Beaulieu. Anvet eo bet OGLE-2005-BLG-390Lb da c'hortoz. 22 000 bloavezh-gouloù eus an Douar emañ, hag he mas a zo pemp gwech e hini, hag ar gwrezverk war he gorre a zo -220°C (53K), ar pezh a laka da grediñ ez eus ur blanedenn solut anezhi.
Kepler 22-b
Kepler-22b a zo bet kemennet he dizoloadenn dre an teleskop Kepler d'ar 5 a viz Kerzu 2011 gant NASA. 2,38 ment an Douar eo ha kelc'htreiñ a ra da 0.85 UA he steredenn Kepler 22. Soñjal a reer e c'hellfe he gwrezverk gorre bezañ tro da -11°C met gant an atmosferenn a rankfe bezañ warni e c'hellfe bezañ un efed ti-gwer bras a-walc'h evit aotren dour dourennek warni ar pezh a laka anezhi e takad-annez he steredenn.
Ombrone
Ar stêr Ombrone zo ur stêr en Italia, e Toskana. Emañ hec'h eienenn tost da San Gusmè e Castelnuovo Berardenga e tu reter torgennoù Chianti ; 161 km hed zo dezhi hag an eil hirañ eo e Toskana war-lerc'h an Arno. Er Mor Tirrenia emañ ar genoù ha meur a adstêr zo d'an Ombrone, Arbia, Merse, Orcia ha Trasubbie en o zouez.
Roet e oa bet anv ar stêr d'un departamant gall en amzer Napoleon Iañ.
Ganga (evn)
Ar gangaed a zo evned hag a denn d'ar c'hlujiri, eus ar c'herentiad Pteroclididae. Daou c'henad gangaed a zo : Pterocles ha Syrrhaptes.
Spesadoù
E-touez ar spesadoù gangaed emañ :
Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar gangaed en urzhiad Ciconiiformes, Columbiformes pe Pteroclidiformes.
Forfeda
thumb|300px|ar forfeda (nrs. 79, 80, 81) Forfeda a reer eus ar strollad lizherennoù bet ouzhpennet d'al lizherenneg Ogham. Degemeret int bet er XIVvet kantved gant Auraicept na n-Éces e-touez an 92 adstumm anavezet eus ar skritur Oghamek (niv. 79, 80 ha 81).
Pemp lizherenn eus ar forfeda zo evit un aicme vogalennet ouzhpennet. Setu an dalvoudegezh anezho hervez Auraicept na n-Éces, De dúilib feda hag In Lebor Ogaim :
Koksijde
Koksijde (Coxyde e galleg) a zo ur gumun eus aod Mor an Hanternoz e Flandrez Belgia e rannvro Westhoek, en Arondisamant Veurne hag e proviñs Kornôg-Flandrez. Kenteuzet eo bet e 1977 gant Oostduinkerke.
Forfeda
Pevar eus an anvioù-mañ a gaver spisc’heriet en Auraincept gant anvioù-gwez, ebhadh evit crithach "gwez-elv", oir evit feorus no edind "gwez-gwerzhid pe iliav", uilleand evit edleand "gouezvoud", hag iphin evit spinan no ispin "spezad pe spern".
Ouzhpenn ar "pemp aicme" hag a zo a-us, emañ ᚚ Peith, hag a son e-giz ur p (U+169A).
Koksijde
Strollañ kumunioù
E kumun Koksijde eo bet lakaet kumunioù a-wechall: Sint-Idesbald, Oostduinkerke ha Wulpen
Kumunioù ha rann-gumunioù stok ouzh kumun Koksijde
Bered ar C'hommonwealth:Coxyde Military Cemetery
Ur vered ag ar Brezel bed kentañ hag an Eil Brezel Bed eo. Krouet e oa bet gant ar Fransizion, met dilec'hiet e voe ar bezioù-mañ goude ar Brezel bed kentañ. Ar vered a voe implijet adalek miz Even 1917 betek miz Kerzu 1917 gant milourion tirlu ar C'hommonwealth hag e 1918 da zouarañ martoloded. Goude an arsav-brezel e voe degaset enni korfoù soudarded kemeret e beredoù bihan ag ar vro tro-dro. Implijet e voe adarre e miz Mae 1940 e-pad an Eil Brezel Bed (154 bez). Tri soudard bet fuzuilhet e 1917 a zo douaret er vered.
-57
697 Ab Urbe Condita = 57 kent J.-K.
Rely
Rely a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Joy Division
Joy Division a oa ur strollad sonerezh post-punk eus Bro-Saoz, pevar ezel ennañ : Ian Curtis (kan), Peter Hook (gitar-boud), Stephen morris (taboulin) ha Bernard Albrecht (gitar).
Savet eo bet en 1977 en Manchester (Bro-Saoz), liv ar sonerezh punk warnañ evel just.
Roet en deus lañs d'an sonerezh cold wave ha digoret hentoù muzikel nevez.
Ul levezon vras en deus bet war ar sonerezh rock abaoe ar bloavezhioù 1980.
Goude emlazh ar c'haner Ian Curtis, d'an 18 a viz mae 1980, eo bet divodet ar strollad Joy Division gant an tri ezel arall.
Savet ez eus bet a-c'houde ur strollad nevez ganto un nebeud mizioù diwezatoc'h : New Order.
Santa Fé (Paraná)
thumb|right|300px|Pelec'h emañ Santa Fé. Santa Fé zo ur gumun e stad Paraná e Brazil, dezhi ur gorread a 276 km². E 2004 e konted 8 953 a dud o chom enni, da lavarout eo 32,5 a dud dre gilometrad karrezek.
Krouet e oa bet d'ar 15 a viz Meurzh 1957.
Penn-ar-C'hrann
Penn-ar-C'hrann, pe Penc'hrann, a zo ur gumun eus Bro Leon e kanton Landerne, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
Etxarri (Zuberoa)
Etxarri (Echarri en okitaneg; Etcharry e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus proviñs Zuberoa, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù, e kanton Donapaleu.
Gwrizienn garrez
Gwrizienn garrez pe daouvonad (pe bon daou) un niver gwerc'hel muiel x zo un niver muiel ma vez ar c'hehed anezhañ par da x. E notañ a reer \sqrt x pe x^{1/2}x½.
Ur paliked pri eus ar 48vet kantved kent J.K. a ziskouez e anaveze ar Vabilonian daouvonad daou hag un treol a jedadur.
Pep niver gwerc'hel x muiel en deus un daouvonad a zo un niver gwerc'hel. Daouvonad un niver kevan n zo pe ur c'hevan, pe un niver anfeurek, eleze ne c'hell ket bout dezgeriet dre ur rann. Seblantout a ra e va √2 an niver anfeurek kentañ anavezet.
En azginivelezh, jedoniourion zo bet kaset da zespizañ daouvonad un niver leiel, ar pezh a gasas da savidigezh an niveroù kemplezh. An daouvonadur a oa ar pempet bonadur, desellet eo ivez evel ur rann.
Brennieg
Brennieg (Brignac e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e kanton Ploermael e departamant ar Mor-Bihan.
Douaroniezh
War ar stêr Yvel ha Stêr an Dug emañ Brennieg, e-barzh un draonienn.
Istor
Brennieg e oa ur barrez eus eskopti Sant Maloù. Staget eo bet ouzh hini Gwened e-kerzh an Dispac'h gall.
Skritur taiek
thumb|Melladoù kentañ disklêriadur hollvedel gwirioù mab-den e taieg
N'eo ket ar skritur taiek (ตัวอักษรไทย) ul lizherenneg met un abugida evel an holl doareoù-skrivañ diorroet war padrom an devanagari. Implijet e vez evit skrivañ an taieg (ภาษาไทย) dreist-holl.
Savet e oa ar skritur taiek war diorroadur ar skritur skritur hen-khmerek (อักขระเขมร) tro-dro 1283 gant ar Roue Ramkhamhaeng ar Meur (พ่อขุนรามคำแหงมหาราช) hervez an hengoun.
Bez' ez eus ivez sifroù taiek (ตัวเลขไทย), met aliesoc'h-aliesañ e vez implijet ar re arabek (ตัวเลขอารบิก)
Guadalajara
Guadalajara zo un anv-lec'h spagnolek, a orin arabek (واد الحجرة pe وادي الحجرة, wād al-ḥajara; "stêr ar vein") hag anv div gêr er bed.
Skritur taiek
Ar c'hensonennoù
Isrannet e vez ar c'hensonennoù e tri rumm hervez tonenn ar silabenn: izel (L), etre (M) hag uhel (H)high.
Evit sikour an dud o teskiñ skrivañ e vez roet un anv ispisal da bep lizherenn, da skouer al lizherenn ข a vez graet outi kho khai (ข ไข่), rak kho a zo ar sonenn a vez skrivet ganti ha khai (ไข่) a zo anezhañ ur ger boutin ("vi") a grog gant an hevelep son.
Div gensonenn (kho khuat and kho khon)ne vez ket implijet ken, marteze a-walc'h peogwir pa voe savet ar mekanik-biskrivañ taiek kentañ gant Edwin Hunter McFarland e 1892 ne oa plas ebet evit an holl lizherennoù ha nueze e oa bet kuitaet div anezhi.
Meur a gensonenn a vez distaget en un doare disheñvel hervez ma c'hoarvez e penn, e kreiz pe e dibenn ur silabenn evel m'emañ diskwelet en daolenn a-is.
Ar vogalennoù
Diskwelet e vez peseurt vogalenn a rank bezañ distaget gant pep lizherenn silabennek diazez dre ouzhpenn outi sinoù ispisial a reer vogalennoù stag oute.
Treuzskrivet e vez amañ lizherennoù ar skritur taiek hervez ar Sistem Roueel.
Skrapòu
Amañ e vez diswelet pep skrap staget ouzh ar gensonenn kor kai.
Luciano Buonaparte
Trede mab Carlo Maria Buonaparte ha Maria Letizia Ramolino e oa. E dud a oa noblañsed vihan. A orin eus Toskana e oa an tiegezh, deuet da chom da Gorsika er kantved.
E yaouankiz
E studi a reas e Bro-C'hall. En Autun da gentañ, ma oa eno un eskob a oa breur da c'houarnour Korsika, hag e Brienne da c'houde, da vezañ ofisour en arme c'hall. Dilezel a reas an armoù avat, ha mont gant an Iliz, da lavarout eo da gloareg da gloerdi Aix-en-Provence.
Pa zistroas da Gorsika, hag eñ yaouank-flamm, en em glevas gant Pasquale Paoli (a rae il piccolo filosofo anezhañ) : pa c'hoarvezas an Dispac'h gall e oa sekretou Paoli.
Buhez politikel
Pa zistroas da Vro-C'hall e savas a-du gant Robespierre hag ar jakobined. Kemer a reas Brutus Bonaparte da anv, diwar-lerc'h anv ar roman a lazhas Julius Kaesar evit "saveteiñ ar Republik". Pa voe diskaret e vignon Robespierre avat e voe bac'het ur pennad.
Hag eñ o chom e Saint-Maximin (Var), e timezas e 1794 gant Christine Boyer, gwreg e ostiz. Dre e vreur anvet da jeneral e teuas a-benn da vezañ anvet komiser ar brezelioù en arme an Hanternoz pa voe echu gant abadenn Thermidor ha dibennet e vignon kozh Robespierre.
Dont a reas da Baris, daremprediñ Barras, ha sevel a rae e vrud da heul hini e vreur. Kregiñ a reas neuze gant ar politikerezh met c'hoantaat a rae ober war-dro aferioù Korsika. Kannad e oa evit Korsika e Kuzul ar Pemp Kant e 1798.
Pa zeuas an 18 a viz ar Vrumenn e oa prezidant ar c'huzul hag edo da vat gant Sieyès o prientiñ an taol-stad evit e vreur, nemet nebeut a c'hounid personel a dennas anezhañ.
Evel kannad e oa ezel eus ar poellgor karget da ginnig ul lezenn da gastizañ felladennoù ar wask, diaraogadenn istorel da Frankiz ar wask d'an ampoent, pa oe lakaet ar wask dindan evezh ar polis dre lezenn an 19 a viz ar Frouezh eus ar bloavezh V.
Mont a reas da vinistr an diabarzh da vare ar Gonsuliezh adalek ar 24 a viz Kerzu 1799, met pakañ a rae brud diwar-goust ar C'hentañ Konsul a gasas anezhañ da gannadour da Spagn e-pad bloaz. Lakaat a reas al levezon c'hall da dremen dirak ar gostezenn saoz ha dre se e tapas en-dro grad-vat ar C'hentañ Konsul, petra bennak m'en doa degemeret meur a gildornad a-berzh Spagnoled ha Portugaliz. Distroet da Vro-C'hall ez eas da ezel eus korf an Tribuned e 1802 met a-benn ar fin e zizemglevioù gant Napoleon a reas dezhañ pellat diouzh redadeg ar galloud. Asantiñ a ra memestra d'ur respet a senedour
Mervel a reas e wreg kentañ hag hi o wilioudiñ e 1800, p'emañ tad a zaou vugel. Addimeziñ a reas gant Alexandrine de Bleschamp intañvez an Ao. Jouberthon, edo o paouez kaout ur mab diganti e 1803, Charles Lucien e anv. Gant an unaniezh-mañ e savas fulor en danvez impalaer ha rediet e voe Luciano da skeiñ etrezek Roma, evit en em dennañ e-kichen ar pab Pi VII, ma oa savet mignoniezh gantañ e 1801 pa oa aet a-du gant ar C'honkordad. E 1804, ne dap hini ebet eus enorioù hag anvadurioù sakridigezh an Impalaer. Diazezañ a reas e-kichen Viterbo e tiriad Canino, a voe savet da priñselezh evitañ gant ar pab. Ne zivroc'has ket gant Napoleon, kement ha ken bihan ma fellas da Luciano mont d'ar Stadoù-Unanet. Diarbennet e voe gant ar Saozon e 1810, tra m'edo o treizhañ ar meurvor, ha dalc'het da prizoniad betek 1814. Harluet e Roma adalek miz Mae 1814, savet e voe da priñs a g-Canino d'an 31 a viz Eost ar memes bloavezh gant ar pab Pi VII.
E 1815 pa glevas e oa distro Napoleon eus enez Elb e tivizas mont da Vro-C'hall kerkent. Degemeret e voe gant an Impalaer ha graet e voe ar peoc'h etreze. Anvet e voe da Briñs a Vro-C'hall, ha roet e voe dezhañ enorioù e-leizh (neoazh e chome e-maez eus susit an impalaerezh en abeg d'e eured na oe ket aotreet gant en impalaer). Gant diskar da viken Napoleon goude Waterloo e voe rediet da zistreiñ da Roma, o vezañ ma oa handeet gant renad an Eil Restaorasion. Savet e voe da priñs a v-Musignano d'an 21 a viz Meurzh 1824 gant ar pab Leon XII, priñs Buonaparte gant Gregor XVI e 1837, met mervel a reas en harlu evel ur preveziad tra ken e 1840. Ne vo eus e ziskennidi ken nemet « priñsed Buonaparte » didan Napoleon III, gant an titl a Uhelded evit an hini henañ anezho hepken.
Menez Bre
thumb|right|300px|Chapel Sant [[Herve war ar Menez Bre]] Menez-Bre a zo un dorgenn e Bro-Dreger, lec'hiet etre kumunioù Pederneg ha Louergad. 302 m eo e uhelder ha gwelet e vez a-bell, kazi dre Vro-Dreger a-bezh. Daoust d’ar pezh a greder alies n’eo ket lec’h uhelañ Bro-Dreger. War lein an dosenn ez eus ur chapel gouestlet da sant Herve. Nepell alese ez eus ur feunteun ouzh tor ar menez, troet war-zu ar reter.
An anv
"Bre" a zo ur ger kozh hag a dalvez kement ha "torgenn, uhelenn". Er vro e vez lavaret alies "Tosenn Menez Bre", ar pezh a zo lavarout teir gwech ar memes tra.
Lesanv ar menez eo “Tad-kozh ar vro”.
Kaoc'h
Ar c'haoc'h, anvet mon ha fank ivez, eo an anv boas a reer eus an danvez a vez skarzhet eus korf an dud pe al loened, pa vezont o kac'hat goude ma vez koazhet o boued gante. Kemm a ra arvez ar c'haoc'h hervez yec'hed korf an dud pe al loened hag o magadurezh, ha gallout a ra bezañ kalet a-walc'h pe dourek.
Ganga kata
Ar ganga kata pe ganga kof gwenn a zo un evn, Pterocles alchata an anv skiantel anezhañ.
Kaoc'h
Fank an dud
An hini a gac'h a zo yac'h, a lavar furnez ar bobl. Ar fank hag e evezherezh zo unan eus ahelioù eus yec'hedoniezh ar boued met ivez eus ar yec'hedoniezh dre vras.
Ganga kata
Annez hag isspesadoù
Daou isspesad zo dezhañ :
Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar ganga kata en urzhiad Ciconiiformes pe Pteroclidiformes.
Menez Bre
An anv
Tud zo, dre fent, a ra anv ivez eus Fujiyama Treger, pe neuze Kilimanjaro Treger, dre ma'z eo uhel a-us d'un damgompezenn.
Kaoc'h
Aozadur ar fank reizh
Ar fank (etre 150 ha 200 g bemdez) zo dilerc'hiad ar boued koazhet, ur wezh tremenet er benvegad koazhañ]].
Menez Bre
An anv
Kavet e vez, da heul, p. 67 "...concile du Ménez-Breiz..." ha "...sommet de la montagne de Bré..." (cf O.L. Aubert)
Kaoc'h
Aozadur ar fank reizh
Cheñch a ra aozadur ar fank hervez ar boue a vez debret. Er fank reizh ez eus dour (75–85%) dour ha danvez sec'h (18–22%).
Menez Bre
Mojennoù
Klevet ez eus bet mojennoù a denn d’al lec'h-se, meur a hini a zo:
Kaoc'h
Aozadur ar fank reizh
E-mesk an danvezioù sec'h-se ez eus : Krouet e vez albumin gant ar bouzelloù, met koazhet e vez ha ne vez ket adkavet er fank. Kavout a reer avat un nebeud enzimoù oberiant c'hoazh, evel ar c'himotripsin ha kalz bakteri.
Dont a ra e liv gell eus enlivadoù ar vestl : stercobilin hag urobilin.
E fank un den yac'h e kaver nebeut a lipidoù met kalz neudennoù ha druzoni n'hallont ket bezañ koazhet.
Ar fank direizh
Lavaret e vez ez eo direizh ar fank pa vez disheñvel e stumm, e liv, hag e zalc'h diouzh boaz : A-bouez eo mirout da zifankañ abalamour ma laka ar c'horf da galediñ.
Loustoni ha flaer
Heugiñ a ra an dud peurvuiañ pa glevont pe pa welont fank. Un dra lous eo, ha gwir eo c'hallont kas kleñvedoù pa ne ziwaller ket, evel ar c'holera). Se zo kaoz e vez ret gwalc'hiñ an daouarn alies.
C'hwezh ar fank a zeu eus obererezh ar bakteri. Bleuniadur ar bouzelloù a brodu elfennoù evel an indol, ar skatol, hag an tioloù (sulfur enno), hag ar gaz sulfur hidrogen. Ar re-se eo an elfennoù a ro c'hwezh pe a laka da vrammat. An temzoù eus ar boued, pa ne vezont ket ezmoret mat, a greñva flaer ar fank.
Lavaret eo bet e c'halle c'hwezh ar fank talvezout da viret e vefe touchet gant an dud, rak gallout a ra degas kleñvedoù. Evel-just, merzherezh an dud zo subjektivel, pe zangorel. Ul loen a c'hall debriñ fank pe bezañ sachet gantañ abalamour ma plij ar c'hwezh dezhañ.
Gallet en defe ar c'hwezh ivez bezañ talvezet da verkañ tachenn un hinienn pe ur strollad tud.
Implijoù ar fank
Fank al loened pe hini an dud a vez implijet alies, d'ober teil ha da demzañ an douar. Ar gwano zo fank laboused-mor hag efedus-kenañ eo da strujusaat an douar a-drugarez da live uhel ar fosfor hag an nitrogen ennañ hag abalamour ma ne flaer ket. Implijet e vez kalz ar gwano ivez da sevel poultr evit an armoù.
Fank ar saout, pe beuzel, ar bizoned hag ar c'hañvaled a dalvez da geuneud d'ober tan pa vez sec'h. E Breizh e veze lakaet kaoc'h-saout da sec'hañ d'ober tan goude el lec'hioù ma ne oa ket koad, evel en inizi pe war an aod.
Implijet e vez kaoc'h saout ivez d'ober brikez e broioù zo, da sevel lochennoù. En Afrika pe e Suamerika da skouer. A-hend-all e plij da lod tud aozañ kenstrivadegoù da vannañ beuzel.
Graet e vez Kopi Luwak eus kafe fardet diwar kerez kafe bet debret, ezmoret ha kac'het gant ur frouezhdebrer, ar Sivet-palmez boutin Paradoxurus hermaphroditus.
E kreiz Azia e vez implijet ar c'haoc'h da lenn planedenn an dud.
Implijet e veze fank ar chas e broioù zo gwechall da givijañ al lêr. Mesket e veze gant dour. Enzimoù ar fank a dalveze da zistignañ framm neudennek ar c'hrec'hin a-raok diwezh ar c'hivijadur.
Gerioù
Ur ger dizereat eo "kaoc'h", implijet evel estlammadell ; "mon" pe "fank" a reer ivez eus an danvez-se en un doare sevenoc'h, met gerioù all zo c'hoazh, resis pe resisoc'h. Meconium a vez graet eus fank ar bugel nevez-c'hanet.
Anvioù all
Setu ul listennad anvioù a vez graet eus ar c'haoc'h : abon, pe kaoc'h-kezeg • beuzel (ha beuzelenn) • *brenn • foer, foerell • kagal • kakac'h • mardoz • pri, ur ger dereat, livus war un dro, nemet implijet en un doare dismegañsus pa gomzer eus paotred ar pri melen pe eus pichoù pri da c'hoapaat an heñvelrevidi • skid • teil.<brW A-hend-all e vez graet kaoc'h eus traoù ha n'int ket, evel kaoc'h-houarn ha kaoc'h-skouarn. A-hend-all c'hoazh e kaver ar gerioù c'hwil-kaoc'h ha pich-kaoc'h.
Tu
Tu a zo:
Haubourdin
thumb|250px|right|Lec'hiadur Haubourdin e [[Kanton Haubourdin hag en Arondisamant Lille]] Haubourdin a zo ur gumun eus departamant Norzh e Bro-C'hall. Pennlec'h Kanton Haubourdin eo.
Maria Paoletta Buonaparte
Maria Paoletta Buonaparte (Pauline Bonaparte hervez stumm gallekaet hec'h anv, Pauline Borghese diwar anv he fried), ganet e 1780, a oa eil merc'h Carlo Buonaparte ha Maria Letizia Ramolino. Brudet eo da vezañ ar goantañ eus c'hoarezed Napoleone Buonaparte, hag an dostañ d'he breur impalaer.
Ganet e oa d'an 20 a viz Here 1780 en Aiacciu, ha marvet d'an 9 a viz Mezheven 1825 e Firenze.
He yaouankiz
Ne ouzer ket gwall dra eus he bugaleaj. En 1793 ez eas gant he mamm, evel ar vugale all, war an douar-bras. Meur a baotr yaouank a reas al lez dezhi e kastell Salé en Antibes ma edo an tiegezh o chom goude seziz Toulon :Junot, un ofiser dindan he breur, Stanislas Fréron, un dispac'her hag a zisplije d'ar jeneral Buonaparte. Se zo kaoz, evit lakaat fin d'o darempred, e voe galvet gant he breur da gastell Mombello, e-tal Milano, ma edo eñ o chom evel trec'hour.
Eured
Dre ma oant deuet da vout Gallaoued e felle da Napoleone gallekaat o anvioù, ha sede penaos e troas Maria Paoletta da Pauline. E 1797 e reas dezhi dimeziñ da Charles Victor Emmanuel Leclerc, unan eus gwellañ jeneraled ar Republik. Un tamm a-raok en doa nac'het dorn he c'hoar ouzh Léonard Duphot, a voe lazhet e Roma e 1797 e-kreiz un emsavadenn. (Div c'hoar yaouank Charles Leclerc a voe dimezet, unan da Louis Nicolas Davout, a vo ur jeneral brudet,hag eben d'ur jeneralFriant). Eured Pauline a vo lidet d'ar 14 a viz Mezheven 1797. Bloaz goude e c'hanas ur mab anvet Dermid, diwar barzhoniezh Ossian, a oa diouzh ar c'hiz ken e oa. Mont a reas gant he fried da Saint-Domingue da vougañ emsavadeg Toussaint Louverture. Daoust da c'halloud he breur hag abalamour da ezvezañs he fried a veze o vrezeliñ amañ hag ahont he devoe Pauline serc'heien diouzh an druilh e Saint-Domingue, gant ofiserien ha soudarded. Daoust da se e reas war-dro he fried en devoa tapet an derzhienn velen.
Mervel a reas Charles Leclerc d'ar 1añ a viz Du 1802. Glac'haret bras Pauline, a droc'has he blev da lakaat en e arched. Lakaat a reas kalon he fried en ul lestrig-kañv da gas ganti da Vro-C'hall.
Ha buan setu he breur Kentañ Konsul da glask ur pried nevez dezhi, ha da gavout Camillo Borghese, ur priñs roman, dezhañ palez, douaroù, ha leveoù.
1776
Diwar-benn bloavezh 1776 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Maria Paoletta Buonaparte
Eured
En 1804 edo Pauline o chom rue du Faubourg-Saint-Honoré en otel Charost (ma teuas kannati Breizh-Veur goude).
1776
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1776
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1776
Maria Paoletta Buonaparte
Eured
<!--Elle a la douleur de perdre son jeune fils Dermid âgé de 6 ans, qui avait toujours été de faible constitution. Mais, le 2 décembre, elle se doit d' assister à Notre Dame de Paris, en présence du pape Pie VII, au couronnement de son frère devenu napoléon Ier mais aussi de sa belle-sœur Joséphine, qu'avec ses sœurs elle surnomme "la vieille". Princesse Borghèse et princesse impériale, elle doit porter avec ses sœurs, la lourde traîne de la nouvelle impératrice. Les ex-demoiselles Bonaparte accompliront leur devoir sans grâce et avec une mauvaise volonté visible, nous dit André Castelot dans la biographie qu'il a consacré à la célèbre impératrice.
893
Diwar-benn bloavezh 893 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Maria Paoletta Buonaparte
Eured
En 1805, Camille Borghèse, chef d'escadron part pour le camp de Boulogne puis est affecté à l'armée d'Allemagne, comme colonel de carabiniers anvet da jeneral en 1807.
893
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 893
Maria Paoletta Buonaparte
Eured
Napoléon devenu roi d'Italie, en 1806, Pauline est élevée au rang de duchesse de Guastalla. Elle s'installe au Petit Trianon, ancien hameau de Versailles que fit construire Louis XV en l'honneur de sa maîtresse puis amie Mme de Pompadour.
893
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 893
Jeztaze
thumb|right|260px|Setu pelec'h emañ Jeztaze e [[Zuberoa.]] Jeztaze (Gestars en okitaneg; Gestas e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Zuberoa, en Iparralde Euskal Herria, e kanton Atharratze-Sorholüze e departamant ar Pyrénées-Atlantiques hag er rannvro Aquitaine.
Maria Paoletta Buonaparte
Eured
Entre-temps, Napoléon a divorcé de "la vieille" et s'est royalement mais cavalièrement uni à l'archiduchesse Marie-Louise d'Autriche. Pauline, toujours jalouse, est méfiante à l'égard de la jeune impératrice de 19 ans. Cette attitude lui vaut un froid avec son frère.
John F. Kennedy
John Fitzgerald Kennedy, Sr. (bet ganet d'an 29 a viz Mae 1917 ha bet muntret d'an 22 a viz Du 1963 e Dallas) zo bet 35 Prezidant Stadoù-Unanet Amerika.
Maria Paoletta Buonaparte
Chute de Napoléon et fidélité
La relation de Pauline et de Napoléon est marquée par un lien profond de fidélité et de bienveillance, à la différence des autres frères et sœurs de Napoléon. Étant la plus grande admiratrice de Napoléon, elle lui reste toujours fidèle. - les mauvaises langues ont été jusqu'à colporter des rumeurs d'inceste - Elle est la seule des Bonaparte à lui rendre visite durant son exil sur l'île d'Elbe. Elle utilise ses propres fonds pour améliorer le train de vie de Napoléon à Elbe (elle met à sa disposition ses diamants qui seront dans la voiture de l'Empereur à la bataille de Waterloo mais jamais retrouvés ). Dans ses dernières années, elle se rapproche du prince Borghèse, et, pressée par le pape Léon XIII, vit avec lui à Florence. -->
Pagola
Pagola pe Phagola (Pagolle e galleg hag ent-ofisiel; Pagòla en okitaneg) zo ur gumun eus proviñs Zuberoa, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù, e kanton Donapaleu.
John F. Kennedy
« Jack » a veze graet anezhañ gant e vignoned ha tud e familh, hag anavezet eo dre ar bed a-bezh dre e bennlizherennoù JFK. Unan eus brudetañ prezidanted e vro eo.