cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brezel diabarzh en Al-Ándalus
A-benn ar fin e voe diskaret ar galifelezh e 1031, ha rannet Al-Ándalus etre meur a rouantelezh anvet taifa.
Beda Venerabilis
Beda, pe Beda Venerabilis, pe Sant Bede (672/673 – 26 a viz Mae 735), a oa ur manac'h saoz eus dibenn ar. Skrivet en deus un istor eus an Iliz e Bro-Saoz, anvet Historia ecclesiastica gentis Anglorum.
Moumin
An tiegezh Moumin - Mumintrollen e svedeg- zo un tiegezh a faltazi krouet gant ar skrivagnerez finlandat svedek Tove Jansson (1914-2001).
Franz Müntefering
Franz Müntefering (distaget en alamaneg) (ganet d'ar 16 a viz Genver 1940) zo ur politikour alaman. E penn ar Strollad sokial-demokrat Alamagn (SPD) e oa etre an 18 a viz Here 2008 hag an 13 a viz Du 2009, evel ma oa bet dija etre 2004 ha 2005. Bet e oa Ministr al Labour hag an Aferioù sokial, kenkoulz ha bes-kañseller, etre 2005 ha 2007.
Moraima Secada
Moraima Secada Ramos (1930-1984) a oa anv-micher ar ganerez kuban María Micaela Secada Ramos.
Ganet e oa 1930 e Santa Clara, Cuba, anavezet ivez evel  La Mora. Brudet eo evel kanerez romantel, krouiñ a reas ar  filin (diwar ar ger saoznek feeling).
Cerro
Cerro zo anv meur a lec'h e meur a vro.
-ranngumunioù
Onega (stêr)
An Onega (Онега e ruseg) a zo ur stêr e Rusia, 416 km hed dezhi.
Eienañ a ra el lenn Latcha. Tremen a ra dre gêrioù Kargopol hag Onega a-raok aberiñ e Bae Onega, er Mor Gwenn, er mervent da Arkhangelsk.
Skornet e vez ar stêr adalek fin miz Here-deroù miz Kerzu betek hanter-Ebrel-deroù miz Mae.
Louga (stêr)
Al Louga a zo ur stêr e Rusia, 353 km hed dezhi. En em deurel a ra e Pleg-mor Finland.
Moraima Secada
Mervel a reas e La Habana, e 1984, klañv ma oa hec'h avu. Moereb e oa d'ar c'haner Jon Secada.
Proviñs Sondrio
Proviñs Sondrio a zo ur broviñs eus hanternoz Italia, stok ouzh Suis, e rannvro Lombardia, ha Sondrio eo he c'hêrbenn.
Nicolás de Ovando
Nicolás de Ovando a oa un ofisour spagnol, ganet e Valladolid en 1460 ha marvet e Madrid e 1511. Gouarnour Hispaniola e voe etre 1502 ha 1509.
San Juan (stêr, Kolombia)
Ar San Juan a zo ur stêr e Kolombia, 380 km hed dezhi. En em deurel a ra er Mor Habask.
La Villette (Calvados)
La Villette a zo ur gumun eus departamant gall Calvados e Bro-C'hall.
Cumbia
Cumbia zo un doare sonerezh-pobl eus Colombia ha Panamá. Un dañs eo ivez.
Ganet eo war aod ar Mor Karib, diwar meskañ sonerezh henvroiz, Kentamerikaned anezho, hini sklaved eus Afrika ha hini ar Spagnoled e Pocabuy, e kanienn Momposina.
Ur c'haner hag ur violin a veze da gentañ, un akordeoñs a vez bremañ atav. Un arouez broadel eo deuet da vezañ, e Colombia, evel ar vallenato.
Bremañ e vez sonet ivez e broioù all: Perou, Arc'hantina, Mec'hiko. Ha sonet e vez ivez gant lazoù salsa. E broioù an Andoù eo brudetoc'h eget ar salsa zoken.
Eus ar c'humbia e teu luskadoù all evel ar porro, ar gaita, ar chalupa, ar bullerengue, ar garabato, ar chandé, an tambora, ar berroche, ar paseo, ar son, ar puya, a-douez un toullad re all. Meur a stumm disheñvel zo eus ar c'humbia, hervez ar rannvroioù : cumbia sampuesana, soledeña, cienaguera, momposina, sanjacintera, cartagenera, cereteana, magangueleña, entre re all.
Tecnocumbia
Komz a reer ivez eus tecnocumbia, gant binvioù tredan hag elektronek.
Chao Phraya
Ar Chao Phraya a zo ur stêr e Thailand, 372 km hed dezhi.
L'Herbergement
L'Herbergement a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
Struma (stêr)
Ar Struma pe Strymónas (Strouma (Струма) e bulgareg, Strimonas (Στρυμόνας) e gresianeg modern ha Karasu e turkeg) a zo ur stêr en Europa, 415 km hed dezhi, hag a dremen dre vBulgaria ha Gres.
Eienañ a ra er menozioù Vitocha, e Bulgaria. Redek a ra a-hed war-dro 400 km a-raok aberiñ e Mor Egea.
Le Mesnil-Rouxelin
Le Mesnil-Rouxelin a zo ur gumun e departamant ar Manche e Bro-C'hall, unan eus an departamantoù savet diwar Normandi gozh.
Eil brezel-bed
Emgann Normandi, 1944:
Petit
Petit a dalv kement ha "bihan" e galleg. Implijet eo evel anv-den, anv-lec'h hag evit envel traoù a bep seurt.
Anv-tiegezh
Petit zo un anv-tiegezh gallek ha katalanek. Pevarvet anv-familh stankañ Frañs eo. Lepetit zo ur stumm gallek all.
Sittaung
Ar Sittaung a zo ur stêr e Myanmar, 421 km hed dezhi.
Petit
Pennadoù kar
Anvioù-tiegezh par e yezhoù all :
Whanganui
Ar Whanganui eo teirvet stêr hirañ Zeland-Nevez, en Enez an Norzh. 290 km hed zo dezhi.
Segura (stêr)
Ar Segura a zo ur stêr e Spagn, 325 km hed dezhi. Goude treuziñ proviñsoù Jaén, Albacete, Murcia hag Alicante, en em daol er Mor Kreizdouar.
Veragri
Ar Veragri (Ueragrī/Weragrī, "kadourien veur", e galianeg ; Vĕragri e latin ; Οὐάραγροι Ouáragroi, distaget "Váragri", en henc'hresianeg) a oa ur bobl en Alpoù suis en Henamzer. Hervez Julius Caesar (De Bello Gallico III, 1, 6) edont o chom etre an Nantuati hag ar Seduni, da lavarout eo e kanton Valais. Octodurus e oa o c'hêr-benn (Martigny hiziv), ha Plinius an Henañ a rae Octodurenses anezho en e Naturalis historia, 3-20.
Skolaj-lise Itron Varia Gwengamp
Skolaj-lise Itron Varia Gwengamp zo ur skol brevez katolik eil derez (skolaj, lise) hag un ensavadur kelennadurezh uhel (BTS) e Gwengamp. Betek ar bloavezhioù 1980 e veze renet gant kloer eus urzh Frered ar skolioù kristen savet gant Jean-Marie de Lamennais, diazezet neuze e Ploermael. Un hentad divyezhek zo er skolaj hag el lise.
Hiziv
Dispartiet eo Skolaj-lise Itron Varia Wengamp etre daou lec'h : hini Sant-Dominig evit ar skolajidi 6 ha 5 (war-dro 350 skolajiad e 2022) hag hini an Itron-Varia evit ar c'hlasoù eus ar pevare klas betek ar BTS (war-dro 1200 skoliad).
Ouzhpenn an hentadoù hollek gant 8 danvez arbennik et 4 danvez diret, al lise a ginnig an hentadoù teknologek ST2S (Skiantoù ha teknologiezhioù ar yec'hed hag ar sokial) hag STMG (Skiantoù ha teknologiezhioù ar melestramant hag ar mererezh ).
4 BTS zo kinniget ivez (SAM : Skor d'an obererezh melestrañ, MCO : melestramant kenwerzhel oberiat, MECP : Micherioù ar c'hened, ar c'hosmetik hag ar porfumerezh, hag ME: Micherioù an dour). Digor eo lise Itron-Varia war Europa hag ar bed hag e pouez war kelenn ar yezhoù (saozneg, alamaneg, spagnoleg, brezhoneg ha sinaeg).
Un hentad divyezhek brezhonek zo e skolaj-lise Itron Varia Gwengamp, adalek ar c’hwec’hvet betek ar vachelouriezh, hag e c’haller tremen ar brezhoneg evel LVB er vachelouriezh. Jef Philippe en deus graet skol vrezhonek eno e-pad meur a vloaz.
Etre 1831 ha 1913
Frered La Mennais o doa diazezet unan eus o skolioù e kêr. Ar c'huzul-kêr, avat, a savas a-du gant gant ar ar "skol genetre" er stourm a enebe ar frered oute, hag e tennas digant ar frered ar yalc'had a oa roet dezhe hag o lakaas da guitaat ar savadur a zegemere anezhe e 1831.
Kuzul-kêr Gwengamp a roas neuze d'an "Ensavadur dieub" "savadurioù ar skolaj, anezhe lodenn su an ti savet e krec'h ar foarlec'h". E 1852 e kemeras an ti-skol an anv a "Ensavadur dieub an Itron Varia" en un doare ofisiel.
Er bloavezhioù 1866-1890 e oa renet ar skolaj gant an abad Cotentin. Ur roll bras en deus bet da adsevel ar skolaj ha da reiñ e vrud vat dezhañ. Savet en deus ger-stur ar skolaj : Vir Ex Virtute, "Bezañ gwaz dre ar vertuz".
E 1869, a-drugarez da vrokusted Emmanuel de le Bégassière, en em stalias an ensavadur e damani ar Gabusined a denne hec'h anv eus ur gouent tadoù kabusined hag a oa bet kaset diwar dro gant an dispac'h. Eno eo e chomo da vat hag e vleunio. Dre ma kreske niver ar vugale (156 e 1896, 224 e 1903, 278 e 1915, 324 e 1923, 422 e 1940) e teuas savadurioù kozh ar gouent da vezañ re vihan. Ret e oa bet neuze kregiñ ur programm bras a savadurioù.
An abad Loeiz ar C'hlerg a oa kelenner eno hag e savas kentelioù diret da zeskiñ lenn ha skrivañ brezhoneg adalek 1897.
1914-1968
E 1914 e oa bet rekizisionet savadur ar skolaj Itron-Varia da staliañ un ospital. Bec'h a savas da lojañ an 278 skolajiad, rak ouzhpenn-se e oa vet kemeret ivez ar pep brasañ eus a savadurioù gant an arme da staliañ burevioù ha tenzorierezh ur rejimant.
Goude an Eil Brezel-bed e resevas ar skolaj ar groaz brezel gant ur steredenn arc'hant, ar pezh zo ral evit ur skol. Rentañ a rae enor da galon ha da vrogarantez holl implijidi ha skolajidi ar skolaj.
Dindan renerezh ar chaloni Ollivier hag ar chaloni Liberge e kendalc'has an Ensavadur Itron-Varia da greskiñ hag e 1957, war goulenn an Ao. Coupel, eskob Sant-Brieg, e teuas Frered Ploermael da gemer penn ar skolaj. Ar frered Le Pennuen, Bellec ha Lamande a gendalc'has da ziorren ar skolaj ha d'en em ober diouzh ezhommoù a oa atav labourusoc'h ha niverusoc'h. Savadurioù nevez a oa savet (ti-jiminaz, salioù klas arbennikaet…).
E 1959 e tremenas an Ensavadur Itron Varia dindan gevrad gant ar Stad hervez al lezenn Debré.
Kreskiñ a rae ar skolaj. Ne oa c'hoazh nemet ur skolaj evit ar baotred met adalek 1967-68 e krogas da genlabourat gant ar skol-uhel Sant-Dominig, ur skolaj merc'hed dalc'het gant Dominikanezed, hag en un nebeud bloavezhioù e teuas da vezañ ur skolaj kemmesk penn-da-benn.
1974-1999
E 1974 e oa fiziet renerezh ar skolaj en ur rener lik gant asant Frered Ploermael ha kargidi an deskadurezh katolik en eskopti. An aotrou Jean-Yves Savidan e oa ar rener kentañ. Dont a ra ar skol da vezañ al lise eil derez Itron Varia.
Sinnamary
Ar Sinnamary a zo unan eus stêrioù brasañ Gwiana c'hall, 262 km hed dezhi.
Skolaj-lise Itron Varia Gwengamp
1974-1999
En 1989, An Ao. Savidan, anvet rener an deskadurezh katolik en eskopti, a lez e bost d'an Ao. Daniel Le Chevillier a gendalc'h digoradur ar skol d'ar bed sokio-ekonomikel. Digeriñ a ra un trede stummadur teknikourien uhel e 1994 (Micherioù an dour).
E 1998-1999 e kendeuz ar skolaj Sant-Dominik hag al Lise-Itron-Varia. An Ao. Le Faou a zeu da vezañ rener al lise hag ar skolaj.
Saloum
Ar Saloum a zo ur stêr e Senegal, 250 km hed dezhi. En em deurel a ra er Mor Atlantel.
Damien Le Bagousse
Damien Le Bagousse, ganet d'an 18 a viz Genver 1994 e Gwened, a zo ur filmaozer, senarioer hag ul luc'hskeudenner breizhat.
Henry Dunant
thumb|250px Henry Dunant (a-wechoù Henri Dunant, 8 a viz Mae 1828 e Geneva - 30 a viz Here 1910 e Heiden) a oa un den a afer denelour suis, diazezour ar Groaz Ruz etrebroadel.
E-pad ur veaj aferioù e miz Even 1859 e oa e-kichen kêr italian Solferino. Dizoleiñ a reas freuz denel Emgann Solferino, an trec'h aet gant Napoleon III. Diouzh e gantouez e skrivas ul levr anvet Un souvenir de Solférino, embannet e 1862. Bloaz goude e oa e-touez ar re a ziazezas e Jeneva Komite etrebroadel ar sikour d'ar soudarded gloazet, anvet adalek 1876 Komite etrebroadel ar Groaz-Ruz. Daveiñ a reas Kenemglevioù Geneva kentañ d'e ginnigoù pa oa peurwiriekaet e 1864. Roet e voe priz Nobel ar Peoc'h kentañ dezhañ ha da Frédéric Passy e 1901.
Buhez
Mab henañ e oa, gant daou vreur ha div c'hoar. E Geneva e oa e familh o chom. Stourmerien war an dachenn sokial e oa e dud. Kristenien brotestant kalvinat e oant. An atebegezh sokial a voe kelennet abred ganto d'o bugale.
Diskrivañ a reas en e levr Un souvenir de Solférino, ar pezh en doa gwelet war an dachenn-vrezel, ha displegañ a reas ivez e rankfe aozadurioù etrebroadel neptu ha savet gant tud a youl-vat bezañ aotret da sikour ar c'hloazidi. Skignet e voe ar mennozh nevez-se e Suis hag en Europa a-bezh. Un nebeud ersavioù negativel a voe, e Bro-C'hall dreist-holl. A-benn ar fin e voe krouet Komite etrebroadel ar sikour d'ar soudarded gloazet e 1863 e Geneva. Stourm a reas Henry Dunant en Europa a-bezh evit diorren an aozadur.
Kozh e oa dija pa voe roet Priz Nobel ar Peoc'h dezhañ e 1901. Mervel a reas d'an 30 a viz Here 1910 en ospital Heiden, war ribl Lenn Konstanz.
Kalz levezon en deus bet e vennozhioù war ar gwir hag emdroadur ar gevredigezh.
Bruno Senna
Bruno Senna Lalli (bet ganet d'ar 15 a viz Here 1983 e São Paulo) a zo ur blenier kirri brazilian hag italian a red e Formulenn 1 gant un aotreegezh vrazilian. Niz an teir gwech kampion Ayrton Senna eo. Krog eo gant ar F1 e 2010 gant HRT a-raok redek gant Lotus Renault GP e fin ar bloavezh 2011. Redek a ra gant Williams e 2012.
Dezerzh Taklamakan
Dezerzh Taklamakan (ouigoureg Täklimakan Toghraqliri, sinaeg 塔克拉玛干沙漠 Tǎkèlāmǎgān-Shāmò) eo an eil dezerzh traezh brasañ er bed, goude Roub' al-C'hali. En em astenn a ra en Azia ar C'hreiz, e Xinjiang, ur rannvro emren e kornaoueg Republik Pobl Sina. En-dro dezhañ emañ menezioù Kunlun er c'hreisteiz, menezioù Pamir ha Tian Shan er gornaoueg hag en hanternoz, ha dezerzh Gobi er reter.
Miguel Indurain
Miguel Indurain Larraya, ganet d'ar 16 a viz Gouhere 1964 en Atarrabia (Nafarroa), a zo ur reder marc'h-houarn bask, a vicher etre 1985 ha 1996. Gounezet en deus 5 gwech Tro Bro-C'hall ha div wech ar Giro (Tro Bro-Italia). Ispisialour e oa eus ar redek a-enep an amzer.
Bretwalda
Bretwalda, pe Brytenwalda pe bretenanwealda a zo ur ger hensaoznek deuet war wel evit ar wech gentañ er c'hronikl angl-ha-saoz en. Implijet e vez da ziskouez renerien eus ur rouantelezh angl-ha-saoz a veze mestr war ar rouantelezhioù arall. N'eo ket sklaer pe implijet e oa ar ger-mañ gant ar rouaned-se o-unan pe ijinet e oa bet en.
Rouaned Mercia, a oa e-touez ar rouaned pouezusañ, adal ar betek an, ne vezent ket anvet Bretwalda morse. Se a zo peogwir e oa bet skrivet ar c'hronikl e Wessex, ur stad a oa enebet he renerien ouzh re Mercia.
Trihori
An trihori (trihory pe triory) zo un dañs hengounel eus Breizh-Izel a zañsed er XV ha. Dañset e veze tri-ha-tri peotramant e teir lodenn (alese hec'h anv) war ur muzul daou-amzer ha tost a-walc'h eo ouzh ar brañl doubl.
En e levr Orchésographie (1589) eo taolennet gant Thoinot Arbeau an Triory pe pachpi Breizh evel-henn :
Berr e vije bet buhez an trihori, a vije aet da get er c'hantved war-lerc'h. Meneget eo gant Ambroise Paré e 1542. Jean-Michel Guilcher avat a zispleg el levr La tradition populaire de danse en Basse-Bretagne (1963) e vije an dañs-tro un diskennad d'an trihori : klotañ a ra an harpoù ouzh re ar stumm-se eus ar gavotenn, da c'houde e vije tost an etimologiezh. Anv latin an trihori (saltatio trichorica) a denn kalzig d'ar brezhoneg tri c'hoari.
Saint-Denis-la-Chevasse
Saint-Denis-la-Chevasse a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
Venostes
thumb|300px|Bro ar Venostes Ar Venostes (Venostes pe Venostae e latin ) a oa ur meuriad Kelted pe Raeti eus an Alpoù hag a oa o chom e Raetia, er saonenn anvet hiziv Val Venosta pe  Vintschgau, e Sutirol, e proviñs Bolzano. Dont a ra an anvioù Val Venosta ha Vintschgau eus hini ar Venostes.
Edont er su d'ar Focunates, er c'hornôg d'an Isarci, en norzh d'an Tuliassi, hag er reter d'ar Rugusci.
Diasur eo o orin etnek. Hervez ar skrivagnerien int bet deskrivet evel Kelted pe Raeti.
Monumant Turbia
Engravet e oa bet o anv war ar monumant anvet Tropaeum Alpium e Turbia, en enor d'an impalaer Augustus, ma'z eo bet merket anvioù ar pobloù trec'het gantañ. Reted marteze e oa ar Venosted, evel o amezeien, Kelted marteze ivez rak ar wrizienn *wen- a gaver en o anv evel en hini un toullad pobloù all, Kelted peuvuiañ, hogen Germaned pe Slaved ivez.
Peter Joseph Lenné
E vuhez
E Pariz e studias, hag e 1816 e voe degemeret e melestradur ar roue e Prusia. Kejañ a reas ouzh gant Karl Friedrich Schinkel pa labourjont war gastell Klein-Glienicke. Kenlabourat a rejont ivez war liorzhoù e Berlin hag e Potsdam.
Meur a steuñv liorzh a voe aozet gantañ :
Inis Arcáin
Inis Arcáin (Sherkin Island e saozneg) zo un enezenn war aod mervent Iwerzhon, e kontelezh Corcaigh. Bez eo unan eus lec'hioù kreisteisañ Iwerzhon, goude Carraig Aonair (Fastnet Rock) hag enez Cléire. Gallout a reer mont di gant bigi a loc'h diouzh Dún na Séad war an douar-bras.
Annezet eo Inis Arcáin gant ur c'hant den bennak (111 e 2016). Div davarn zo, ul leti, ur stal, tiez-hañv da feurmiñ hag un iliz. En hañv e vez kalzig a douristed o tont. A-raok Naonegezh Vras Iwerzhon, en, e oa ouzhpenn 1000 den o vevañ eno. Abaoe eo digresket ingal an niver a annezidi.
Un tour-tan zo war an enez, savet e 1835. Dismantroù eus an amzer dremenet zo ivez : ur c'hreñvlec'h eus Oadvezh an Houarn, ur manati (Mainistir Inis Arcáin), hag ur c'hastell eus ar Grennamzer.
Breuni
thumb|300px|Bro ar Breuni Ar Breuni a oa ur bobl en Alpoù er I kantved kent JK. Hervez an istorour Strabon (63/64 kent JK. – 24 goude JK) e oant e-touez ar pobloù ilirek.
Douaroniezh
Amezeien e oant d'ar Genauni.
Menegoù
Dont a ra anv Ode ar Brenner eus hini ar bobl-se moarvat.
Monumant Turbia
Engravet e oa bet o anv war ar monumant anvet Tropaeum Alpium e Turbia, en enor d'an impalaer Augustus, ma'z eo bet merket anvioù ar pobloù trec'het gantañ. Reted marteze e oa ar Venosted, evel o amezeien, Kelted marteze ivez rak ar wrizienn *bre- a gaver en o anv evel en hini un toullad pobloù all, Kelted peuvuiañ, hogen Germaned pe Slaved ivez.
Julien Jaffrès
Julien Jaffrès, ganet e 1986 en Etterbeek en Belgia, a zo ur c'haner gallek, sonaozour ha gitarour "rock keltiek". Kanerien ha sonerien eo e dud: he mamm zo ur ganerez velgiat, hag e dad, Gérard Jaffrès, zo kaner breizhat ganet e Kastell-Paol.
Bohechío
Bohechío a oa ar c'hoshañ eus ar pemp penntiern (cacique e spagnoleg) a rene en enez La Española er bloavezhioù 1490. Gouarn a rae bro (cacicazgo e spagnoleg) Xaragua, hiriv en kreisteiz Haiti. Breur e oa d'ar briñsez Anacaona, ha pa varvas Bohechio war-dro 1502, eo e c'hoar a renas en e lec'h en Xaragua.
Johann Arnold Nering
Johann Arnold Nering (hag ivez Nehring) (13 a viz Genver 1659 e Wesel - 21 a viz Here 1695 e Berlin) a oa un tisavour eus Marzioù Brandenburg.
Mondial Relay
Mondial Relay zo un embregerezh gall suj d'ar stroll alaman OTTO hag a ginnig servijoù dezougen evit an hiniennoù dre lec'hioù eskemm. Krouet e oa bet d'ar 1añ a viz Genver 1997
Bohechío
Darempredoù mat en doe Bohechío gant Bartolomé Koulm, breur Kristof Koulm, hag e-kerzh e ren eo e c'hoarvezas emsavadenn Francisco Roldán, war-dro 1496-1497.
Mondial Relay
Tost da 1000 den a oa o labourat evit Mondial Relay e 2020, ha degaset eo bet 140 milion a bakadoù gant an embregerezh. E Hem (Norzh) emañ he sez, e-kichen Roubaix.
Johann Arnold Nering
Marteze a-walc'h e voe stummet en Izelvroioù. A-benn klokaat e stummadur e veajas da Italia er bloavezhioù 1677-1679.
E 1682 e kemeras perzh e sevel kastell Köpenick, hag e soñjer e reas war-dro an nor, ar chapel hag ar palier. Da vare ren ar priñs-dilenner Friedrich Wilhelm e voe lakaet da bennijinour ar priñs-dilenner e 1684. Er bloavezhioù goude e voe lakaet da goronal-ijinour e penn an arme.
Goude ma vefe bet lakaet Friedrich III (deuet da vezañ an impalaer Friedrich Iañ Prusia e 1701) e penn Prusia e 1688 e voe anvet Nering er bodad e karg eus sevel Friedrichstadt e Berlin, ma reas war-dro gwiriañ tri c'hant raktres ti giz ar vourc'hizien daou estaj dezho. Nering a reas ivez war-dro sevel Gendarmenmarkt e Berlin.
Turmel
Turmel zo un anv-tiegezh gallek.
Johann Arnold Nering
Anvet e voe da rener dreistframmoù Brandenburg d'an 9 a viz Ebrel 1691. Sur a-walc'h e reas Nering war-dro savadurioù kornôg Berlin hag ar Brandenburg; hag ivez kemmañ ha brasaat kastell Oranienburg (1690–94), Langen Brücke (hiziv an deiz Rathausbrücke, 1692–95), Hetzgarten (1693), Parochialkirche Berlin ha lodennoù eus arsanailh ar gêr (1695).
Nering a savas ivez steuñv ti-annez hañv Sophie Charlotte von Hannover, deuet da vezañ kastell Charlottenburg. Pa voe lakaet Sophie Charlotte da impalaerez e 1701, e voe soñjet e oa ret sevel savadurioù dibar da vat : kemmoù bras a voe degaset neuze e lodenn greiz ar c'hastell, lesanvet hiziv an deiz Neringbaus.
E 1892 e voe roet e anv d'ur straed tost ouz kastell Charlottenburg.
Vini peruviana
Vini peruviana a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Psittaculidae.
Anvet e voe Psittacus peruvianus (kentanv) da gentañ-penn (e 1776) gant al loenoniour alaman Philipp Ludwig Statius Müller (1725-1776).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha sun-bleuñv.
Annez
Kavout a reer ar spesad en Inizi ar Gevredigezh, Inizi Cook hag e kornôg Inizi Tuamotu.
Arme Breizh
Arme Breizh a oa un arme soudarded a-youl-vat savet e 1870 goude diskaret an Eil Impalaeriezh c'hall, renet gant ar jeneraled Kératry, Le Bouédec, ha de Marivault.
Enni e oa soudarded eus pemp departamant Breizh, bodet e kamp Conlie. Armet-fall, gwisket-fall ha maget-fall e oant eno. Evel an armeoù gall all e voent faezhet en Emgann ar Mañs e miz Genver 1871.
Anita O'Day
Anita Belle Colton, anavezet evel Anita O'Day (18 a viz Here 1919 - Los Angeles, 23 a viz Du 2006), a oa ur ganerez jazz stadunanat. Brudet eo evel unan eus ar re wenn, ral anezho, a oa par d'ar c'hanerezed du.
Sant-Andrev-Trizek-Hent
Sant-Andrev-Trizek-Hent (Saint-André-Treize-Voies e galleg) a oa, betek 1789, ur barrez eus Marzioù tu kreñv da Vreizh, en eskopti Naoned, hag un drev eus Henwinieg. Daoust da se, pa oa bet savet an departamantoù, e oa bet staget, a-enep d'he youl, ouzh departamant ar Vande, ma oa Fontenay-le-Comte an hini e oa ar pennlec'h d'an ampoent, stummet diwar ul lodenn eus Poatev-Izel. Kendeuzet e voe gant div gumun all d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez : Montréverd.
An anv
Dont a rafe an droienn "treize voies", a gaver en anv gallek, eus ur stumm rannyezhel eus "trois voies", dre ma oa diazezet ar barrez e kroashent « tri hent ». E galleg e vez graet "Trévois" eus annezidi ar gumun, da lavaret eo "annezidi an drev" (treviz), dre ma oa Sant-Andrev un drev (ur rann) eus parrez Henwinieg a zo-hi chomet e Breizh.
Das Waldhaus
Das Waldhaus (an ti er c'hoad) zo unan eus kontadennoù Grimm, niverenn 169 en o dastumad, ha niverenn 431 e renkadur Aarne-Thompson. .
Embannet e voe e saozneg gant Andrew Lang el levr The Pink Fairy Book e 1897.
Ar gontadenn
Ur c'hoadour hag e wreg o deus teir merc'h. Un deiz en doa laret d'e bried kas e verc'h henañ da reiñ e goan dezhañ er c'hoad. Siwazh, dianket eo ar plac'h, ha da noz e kav un ti gant ur c'hozhiad louet e vlev hag ur yar, ur c'hog, hag ur vuoc'h. Ha hi da c'houlenn bod. Hag an den da c'houlenn digant al loened, hag int da respont "Duks", hag an den da lavarout "Ya", ha da c'houlenn diganti poazhañ koan dezhañ. Hag ar plac'h da aozañ boued, dezho o-daou, ha goude da c'houlenn ur gwele. Hag eñ da gas anezhi d'ar gambr el laez. Neuze e tigor an den un nor-leur, hag e kouezh er c'hav.
Heñvel dra a c'hoarvez gant an eil c'hoar en deiz war-lerc'h.
An trede merc'h, ur galon vat a blac'h, a vag al loened a-raok ober koan d'ar c'hozhiad ha debriñ gantañ. Neuze e ro greun d'an evned ha foenn d'ar vuoc'h. Ha da gousket, hag an den kozh a gousk en c'hichen. Da hanternoz e klev trouz bras, met ne c'hoarvez droug ebet dezhi. Pa zihun en em gav en ur palez kaer; ar c'hozhiad a oa ur mab d'ar roue, lakaet dindan gazel-ge gant ur sorserez fallakr, hag al loened a oa e servijerien, ha bremañ eo distro d'e stumm kentañ a-drugarez da vadober ar verc'h.
Mab ar roue a zimez dezhi, ha pedet eo he zud d'an eured. An div c'hoar fall zo kondaonet da labourat e ti ur glaouer, betek an deiz ma teskint bezañ madelezhus ouzh al loened hag o magañ ervat.
Rimadelloù
Rimadelloù zo er gontadenn, lavaret gant al loened.
(Al loened d'an div verc'h kentañ) :
(Al loened d'an trede merc'h) :
Aerouant ar Wawel
Aerouant ar Wawel (Smok Wawelski e poloneg) zo un aerouant mojennel brudet e kêr Graków e Polonia. Hervez ar vojenn e veve al loen en ur vougev e tor tuchenn ar Wavel, a-us d'ar stêr Wisła. E lein an duchenn ez eus ur c'hastell hag un iliz-veur, ha dirazo delwenn un aerouant hag ur blakenn en enor d'ur priñs mojennel anvet Krakus hag a drec'has al loen hag a savas kêr Krakow dirak ar vougev, hag a roas e anv d'ar gêr-se.
Hervez ar vojenn ec'h ae an euzhvil bemdez dre ar maezioù tro-war-dro da lazhañ tud ar vro, da laerezh en o zier ha da zebriñ ar chatal.
E doareoù zo eus ar vojenn e plije d'an aerouant debriñ merc'hed yaouank ha ne roe peoc'h ebet d'an dud ma ne veze ket lakaet dezhañ ur plac'h yaouank dirak e vougev ur wech ar miz.
Mojenn
Pell, pell-pell, pell-bras eus Breizh, en ur vro a zo anvet Polonia, ez eus ur gêr gozh, kozh-kozh, anvet Kraków. E Kraków emañ ar menez Wawel, ha war ar menez emañ kastell Wawel, kastell rouaned ar vro. Savet eo bet gant Grach, kentañ roue Kraków, en amzer gozh, kozh-kozh. Hag ar roue Grach a oa o chom e kastell Wawel gant e verc’h Wanda. Un deiz e voe un aerouant bras o nijal a-us d‘ar Wawel. Hennezh a oa un aerouant drouk, leun a gounnar. E-pad an deiz e chome kuzh en ur vougev, ar Smocza Jama, dindan ar c’hastell, met bemnoz e teue er-maez da glask e voued ha da zebriñ kezeg, pe saout, pe verc’hed yaouank. Spontet e oa an holl dud e Kraków, ha trist-bras e oa ar roue Grac’h. En amzer-se ivez, war ar maez e-kichen Wawel, e oa ur botaouer anvet Skuba, ha hennezh a oa un den fin, eus ar re finañ. Skuba en doa soñjet kemer kroc’hen un dañvad gwenn ha lakaat soufr ha ter-du e-barzh. Ha goude-se e oa aet, buan-buan, d’ar menez Wawel, goude kuzh-heol, da lakaat ar c’hroc’hen gwenn dirak mougev an aerouant. An aerouant drouk en doa klevet trouz, lakaet e benn er-maez, ha debret ar boued buan-ha-buan. E berramzer e oa deuet sec’hed ruz dezhañ. Neuze e oa deuet er-maez hag aet betek ar stêr Wisła, e-tal kastell Wawel. Hag eñ da evañ, da evañ, ha da evañ dour eus ar stêr. Pa oa an heol o sevel e oa bet dihunet an holl dud e kêr Graków, hag ar roue Grac’h evel ar re all, gant ur mell strak bras ! An aerouant en doa evet kalz dour, kement a zour ma oa tarzhet e gof hag aet e mil tamm. Laouen-meurbet e oa ar roue Grac’h, ar botaouer Skuba hag an holl dud e Kraków. Hag ar roue Grac’h en doa roet e verc’h Wanda da Skuba. Un eured a oa bet, war an ton bras, hag ur friko bras e Kraków. Ha ne oa ket bet evet kalz dour. Ha tud Kraków, evit trugarekaat al loen, o devoa savet un delwenn d’an aerouant dirak ar vougev. Ma teuit un deiz da Graków e welfet an aerouant houarn, e-kichen ar stêr Wisła, dirak ar c’hastell.
The Green Fairy Book
The Green Fairy Book zo ul levr kontadennoù saoznek embannet e 1892 gant Andrew Lang, anezhañ unan eus The Lang's Fairy Books.
Ar c'hontadennoù
Ennañ e kaver kontadennoù eus Spagn ha Sina dreist-holl:
William Beechey
Henry William Beechey, ganet d'an 12 a viz Kerzu 1753 e Burford ha marvet d'an 28 a viz Genver 1839, a oa ur poltredour saoz.
Justinian Iañ
Justinian Iañ, pe Justinian Veur, anavezet ivez gant an anv Sant Justinian Veur evit an Iliz Ortodoks, (latin:  Flavius Petrus Sabbatius Iustinianus, gresianeg: Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος Ἰουστινιανός Flávios Pétros Sabbátios Ioustinianós), ganet d'an 11 a viz Mae 483 en Illyria ha marvet d'an 13 a viz Du 565, a voe Impalaer Bizantion adalek 527 betek e varv e 565. E-pad e ren, Justinian a glaskas adkavout brud an impalaeriezh Roman en ur adtapout al lodenn gornôgel an hanter a oa aet da get e 476. Ren Justinian a oa bet ul lodenn heverk e mare an impalaeriezh roman diwezhat. E ren a oa ivez hini ar "renovatio imperii", pe "adsavidigezh an impalaeriezh" na voe ket echuet a-benn ar fin.
Dre mennad diazez adsavidigezh an impalaeriezh Roman klok a oa hini Justinian, e vez lesnvet gant lod istorourien an amzer a-vremañ "Ar Roman ziwezhañ". An uhelvennad-se a zegasas un adtapout a-zarn eus tiriadoù kozh kornôg an impalaeriezh Roman, met biken ne voe tizhet en-dro harzoù an impalaeriezh klok.
Kumuniezh tolpad-kêrioù Bro-Euskadi
Kumuniezh tolpad-kêrioù Bro-Euskadi (Euskal Hirigune Elkargoa en euskareg, communauté d'agglomération du Pays Basque e galleg) a zo anezhi ur gumuniezh tolpad-kêrioù savet d'ar 1 a viz Genver 2017 etre kumunioù eus Frañs, e departamant ar Pireneoù-Atlantel, e rannvro Akitania-Nevez.
Istor
Krouet e voe ar gumuniezh diwar vod 10 etrekumuniezh :
Kumunioù
D'ar 1añ a viz Genver 2017 ez ae an holl 158 kumun eus Iparralde d'ober kumuniezh tolpad-kêrioù Bro-Euskadi:
Cato an Henañ
thumb|Hanter skeudenn [[Patrisian Torlonia. Soñjal a reer ez eo hini Cato an Henañ]] Marcus Porcius Cato, lesanvet Cato an Henañ (Cato Maior) pe Caton ar  C'hensor (Cato Censorius), abalamour d'e c'hourvab Marcus Porcius Cato, lesanvet  « Cato ar Yaouankañ » pe Cato Uticensis, a oa ur politikour hag ur skrivagner roman ganet en 234 kent J.-K. e  Tusculum ha marvet  en 149 kent J.-K. e  Roma.
Azawad
Azawad (e tifinagh: ⴰⵣⴰⵓⴷ ; en arabeg: أزواد) eo an anv a vez roet d'ar rann eus norzh Mali, lodek eus ar Sahara, poblet evit an darn vuiañ gant touareged, ha gant un nebeud pobloù all, hag a vez goulennet he dieubidigezh gant aozadurioù zo, en o zouez an Emsav Broadel evit Dieubidigezh Azawad. Rannvroioù Tombouktou, Kidal ha Gao en o fezh a vez lakaet e-barzh gant EBDA, met hervez aozadurioù all n'eo nemet al lodenn en norzh d'ar stêr Niger.
Cato an Henañ
Anavezet e oa evit e virouriezh hag e enebiezh ouzh an hellenekadur. Ar c'hentañ e oa bet o skrivañ diwar-benn an Istor e latin en e Origines, un oberenn kollet hiziv diwar-benn Istor Henroma. E oberenn anvet De agri cultura, un oberenn diwar-benn al labour-douar, an doare da zerc'hel atantoù, lidoù, ha rekipeoù, eo ar skrid e komz-plaen koshañ e latin.
Dont a rae eus un tiegezh plebeian kozh a oa brudet evit ar servijoù rentet en arme. Goude bezañ sachet evezh Lucius Valerius Flaccus, e voe lakaet da zont da Roma hag e krogas da heuliañ ar c'hursus honorum: dont a reas da vout tribun eus an arme (214 kent J.-K.), quaestor (204 kent J.-K.), aedile (199 kent J.-K.), praetor (198 kent J.-K.), konsul (195 kent J.-K.) gant Flaccus, ha kensor (184 kent J.-K.). Pa oa praetor, e argasas an uzulerien eus Sardigna. Pa oa kensor, e klaskas saveteiñ henvoazioù Roma ha stourm ouzh al levezonoù hellenadek.
Azawad
D’ar Gwener 6 a viz Ebrel 2012, da heul un emsavadeg armet, e oa bet disklêriet dieubidigezh Azawad gant EBDA.
Hilda Whitby
Santez Hilda, pe Hild, pe Hilda Whitby (war-dro 614-680), a oa abadez en abati Hortlepool da gentañ, en abati Whitby, en Northumbria, goude. Brudet e oa he furnezh, ha dont a rae rouaned da c'houlenn ali diganti. Lakaet eo bet da santez gant an ilizoù katolik, reizhkredennek, hag anglikan. Meneget e voe hec'h anv e deiziadur Willibrord Utrecht, met anavezet eo dreist-holl gant oberenn Beda Venerabilis, an Historia ecclesiastica gentis Anglorum, e 731, ma ra anv eus ar Saozon o vont da gristenien.
He buhez
Ganet e oa Hilda pe Hild e lez Ceredig ap Gwallog, roue brezhon Elmet, ma oa repuet he zad Hereric, forbannet diouzh lez he goureontr, ar roue Edwin Northumbria. Kontammet e voe he zad.
Goude e vevas gant he mamm Breguswith hag he c'hoar henañ Hereswith, e lez Edwin. Badezet e voe d'an 12 a viz Ebrel 627 (da Sul Fask) el lec'h ma voe savet iliz-veur Evrog, war un dro gant ar roue Edwin ha tud e lez, gant Paulin, kentañ eskob Evrog, misioner deuet eus lez ar roue Æthelburg, roue Kent.
Ur pennadig goude e timezas Hereswith da Æthelric, breur da Anna East-Anglia.
Gant Bede n'eus ger diwar-benn dimeziñ ebet graet gant Hilda.
En abati Whitby ma oa abadez eo e vije bet bodadeg eskibien
Alpoù galian
An Alpoù galian (e latin: Alpes gallicae) a oa un rannvro sevenadurel eus an Alpoù en Henamzer. Poblet e oa gant Galianed dreist-holl. Graet e veze ivez gant Alpoù keltiek e skridoù henc'hresianek.
Istor
Goude aloubadeg kornôg an Alpoù gant ar Romaned (16–15 kent JK) e oa bet savet teir froviñs en aradennad menezioù etre Italia ha Gallia Narbonensis :
Cerro al Lambro
Cerro al Lambro a zo ur gumun italian, e Meurgêr Milano.
San Colombano
San Colombano zo un anv-lec'h italianek ha hini meur a gumun.
Doron
Doron zo un douranv hag a gaver e Bro-C'hall, kar d'an anvioù Doran, Doria, hag a vije, hervez Ernest Nègre, savet diwar ar wrizienn *doira. Dont a rafe eus ar ger galianek *dubro, da lavarout eo dour, deuet eus *dor, *dora, anv a veze roet d'ur froud.
Jean-Yves Lagadeg
Jean-Yves Lagadeg (Lagadec er marilhoù), ganet e Pontekroaz d'an 6 a viz Gouere 1949 ha marvet e Kemper d'ar 15 a viz C'hwevrer 2020, a oa kelenner war ar matematik hag ar brezhoneg, geriadurour ha yezhoniour brezhoneg.
Buhez
E familh a oa paour a-walc'h, pa oa e vamm ul labourerez en ur stal fritur hag e dad ur micherour-douar. Ur mab koshoc'h egetañ o doa ivez. Pa oa an darnvuiañ eus ar familhoù o chom e Kêr ar Pont (Pontekroaz) o tesevel o bugale e galleg e stage ar gerent da gomz e brezhoneg ouzh o c'hrouadurioù.
An Inse (enez)
An Inse zo un enezennig en hanternoz Iwerzhon, e Loch Súilí, ur seurt fjord e kontelezh Dún na nGall.
War-dro 13 kilometr karrez eo gorread an enezenn hag e 222 vetr uhelded emañ he foent uhelañ. Stag eo ouzh an douar-bras war-bouez ur chaoser. Annezet eo gant ur 400 den bennak (448 er bloavezh 2011).
Jean-Yves Lagadeg
Buhez
Euredet eo bet gant ur vaouez eus Tredarzeg, met ne badas ket an dimeziñ. Chomet e oa divugel. Pa oa aet war e leve e oa o chom e ti e vugaleaj e Pontekroaz. Eno e tegasas ur souten kreñv da Skol Diwan ar Pont.
Finette Cendron
Finette Cendron zo ur gontadenn c'hallek gant Madame d'Aulnoy, er, embannet en dastumad Contes nouveaux ou Les Fées à la mode, e 1698. Hervez renkadur Aarne-Thompson eo niverennet 510A, evel Luduennig.
Jean-Yves Lagadeg
Studioù ha labourioù
E skol ha skolaj katolik Itron Varia Roskudon ar Pont e voe kelennet hag, e 1966, ez eas da Lise Kemper e-lec'h ma oa Loeiz Ropars o reiñ kentelioù. Mont a reas d'ar stajoù yezh ha dañs aozet gant hennezh dindan ar c'hevarzhe Al Leur Nevez.
Legio I Armeniaca
Legio I Armeniaca (Kentañ Lejion eus Armenia) a oa bet savet, war a seblant, e-kerzh an evit difenn bro Armenia.
San Colombano al Lambro
San Colombano al Lambro a zo ur gumun italian, e Meurgêr Milano.
Didius Julianus
Juluan I, pe Marcus Didius Julianus pe Marcus Didius Severus Iulianus (133-193) a oa un impalaer roman a renas eus an 28 a viz Meurzh betek ar 1 a viz Mezheven 193.
Kastell Dinefwr
Kastell Dinefwr zo ur c’hastell kembreat eus ar Grennamzer, savet dreist ar stêr Tywi, e-kichen Llandeilo, e Sir Gaerfyrddin. E kastell Dinefwr edo lez aotrouien Deheubarth, unan eus Teir Rouantelezh Vras Kembre er Grennamzer. Hiziv e vez graet war-dro ar c’hastell gant Cadw, an aozadur a bled gant savadurioù istorel Kembre.
Legio I Armeniaca
Istor
Ne ouzer ket resis pegoulz na dindan peseurt impalaer eo bet savet al lejion-se, mes war a seblant e oa e-kerzh en IIIe kantved. Gouzout a reer e oa Legio I ha Legio II Armeniaca lejionoù limitanei, savet evit difenn proviñs roman Armenia.
E 363, al lejion a gemeras perzh en ergerzhadegoù Julian etrezek pleg-mor Persia. Trec'h e voe da gentañ e Seleucia, e Siria, met stanket e oa bet dirak Ctesiphon, ha ret e oa bet dezhi mont en-dro.
Kastell Dinefwr
Kontañ a reer e oa bet savet ar c’hastell gant ar roue Rhodri Mawr, met n’eus prouenn asur ebet eus kement-se. E Dinefwr e voe lez pennañ ar roue Hywel Dda, mab-bihan Rhodri Mawr ha roue kentañ Deheubarth. Moarvat e voe adsavet ar c’hastell gant Rhys ap Gruffudd, priñs Deheubarth eus 1155 da 1197.
Legio I Armeniaca
Istor
War-lerc'h, Jovian a voe ret dezhañ dilaoskiñ broioù bet aloubet gant Dioclesian.
Louis Turmel
Louis Turmel, ganet d'an 19 a viz C'hwevrer 1866 e Tremargad, ha marvet d'ar 5 a viz Genver 1919 e toull-bac'h Fresnes e Bro-C'hall a oa un alvokad ha politikour breizhat, maer Lodaog ha kannad eus Aodoù-an-Hanternoz.
Legio I Armeniaca
Istor
E 382, Legio I Armeniaca a voe kaset etrezek rannvro Isauria, skoet gant taolioù-dispac'h. Matronianus, comes Isauriae (kont Isauria) a implijas al lejion evit kreñvaat mogerioù kêr Arnemurium (hirie Eski Anamur, e Turki).
Prosopeia
Prosopeia a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1854 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).
Legio I Armeniaca
Istor
Hervez Notitia Dignitatum (fin ar IVvet kantved), Legio I Armeniaca a oa d'ar c'houlz-se ul legio pseudocomitatensis dindan urzh magister militum per Orientem (penn-jeneral evit ar Reter). Ar pseudocomitatenses a oa rannadoù eus limitanei, bagadoù-stourm an harzoù, ha lakaet evit ur pennad amzer gant comitatenses, bagadoù-fiñv evit ergerzhadegoù ispisial.
Jean-Yves Lagadeg
Studioù ha labourioù
Studioù war ar matematik en doa graet e Brest da gentañ hag e Roazhon goude. Heuliet en deus kentelioù ar chaloni Falc'hun e Brest ha kentelioù Léon Fleuriot e Roazhon ivez. Prezidant Studierien Yaouank Breizh (pe Jeunesse étudiante bretonne, pe JEB) e oa d'ar mare-se. Chomet eo tost da Unvaniezh Demokratel Breizh keit-all. Estreget ar prantad m'eo bet gopret gant An Here evit embannadur ar geriadur brezhonek en deus labouret evel kelenner eil derez, war ar matematik hag ar brezhoneg, e Carentan, e Brest (lise Kerichen), e Landerne hag e Lanneur.
Louis Turmel
Treitour da Vro-C'hall
Harzet e voe an daou bried e miz Here 1917 abalamour d'e zarempredoù gant an Alamaned.
Mervel a reas er vac'h, e Fresnes, en 1919. Neuze e voe ehanet an enklask.
Busto Garolfo
Busto Garolfo a zo ur gumun italian, e Meurgêr Milano.
Kastell Dinefwr
Gant Rhys ap Gruffudd e voe savet kestell all er c’hornad, evel kastell Carreg Cennen pe kastell Dryslwyn. Goude marv Rhys e voe ar c’hastell e dalc’h e vab Rhys Gryg, ha soñjal a reer eo d’ar mare-se e voe savet ar c’hastell a weler bremañ, evit al lodennoù koshañ anezhañ. D’ar mare-se ivez, en, e oa galloud Llywelyn Veur, roue Gwynedd, o kreskiñ e kreisteiz Kembre, ha gwell e kavas Rhys Gryg dilezel e gastell ha dismantrañ anezhañ. Adsavet e voe gant Llywelyn ha chom a reas e dalc’h roue meur Gwynedd betek e varv e 1240. E 1255 e voe roet gant Llywelyn ap Gruffudd, mab-bihan Llywelyn Veur, da zaou aotrou bihan, Rhys Fychan da gentañ, ha Maredudd ap Rhys goude, a-raok e rentañ da Rhys Fychan. Kement-se a lakaas Maredudd ap Rhys da c’houlenn skoazell ar roue saoz Edouarzh Iañ. Kemeret e voe kastell Dinefwr gant Maredudd ap Rhys ha nerzhioù Edouarzh e 1277.
Prosopeia
Dont a ra e anv eus ar ger gresianek "προσωπείο" a dalv kement ha mask.
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Tri spesad a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer e Fidji hag e Tonga ivez (Prosopeia tabuensis hepken).
Kastell Dinefwr
E dalc’h ar Saozon pe o aduidi edo ar c'hastell diwar neuze, daoust ma voe devet e-pad un emsavadeg e 1316. Lakaet e voe seziz warnañ gant ar priñs kembreat Owain Glyndŵr e 1403, met en aner. E dibenn ar e voe labourioù adsevel, kaset war-raok gant Rhys ap Thomas a oa perc’henn war ar c’hastell. Diberc’hennet e voe e vab-bihan ha diwar neuze edo ar c’hastell e dalc’h kurunenn Bro-Saoz, daoust ma c’hallas diskennidi Rhys ap Thomas distreiñ di diwezhatoc’h. E 1600 e voe savet ganto ur maner nepell ha hiviziken ne voe den ebet o chom er c’hastell ken nemet a-vareadoù e vije. Devet e voe an tour-meur en.
Hiziv e vez graet war-dro ar c’hastell gant Cadw, an aozadur a bled gant savadurioù istorel Kembre, ha gallout a reer mont da welout e rivinoù.
Jean-Yves Lagadeg
Rener embannerezh ar Geriadur brezhoneg kentañ
Asambles gant Martial Ménard, Jean-Yves Lagadeg zo bet rener ar skipailh en deus savet ar Geriadur brezhoneg gant skouerioù ha troiennoù, embannet e 1995 gant An Here. Gopret eo bet meur a vloavezh en a-raok. Koulskoude ne voe ket gwelet o kinnig hag o tisplegañ e labour ken alies.
Saver ur raktres evit embann yezhadur bras nevez ar brezhoneg
P'eo bet adembannet tezenn Frañsez Falc'hun gant an embannadurioù Label LN e voe rener an embannerezh skiantel hag e savas ar c'hentskrid.
E-pad pell en deus labouret ingal evit sevel ur yezhadur bras eus ar brezhoneg. Un nebeud sizhunvezhioù a-raok mervel en deus lavaret d'ur c'helaouenner e kendalc'he gant ar raktres hag eo chomet diembann.
Alejandro
Alejandro zo un anv-badez spagnolek roet d'ar baotred.
Orin
Diwar an anv gresianek Αλέξανδρος, Aléxandros, hag a dalv kement ha difenner, diwaller.
Ruilhenn-doaz
Ur ruilhenn-doaz zo ur benveg-keginañ, e koad peurvuiañ, dezhi un 30 pe 40 cm hed, da ledañ an toaz d'ober gwastelloù pe kouignoù a bep seurt.
Itata
Itata zo un anv-lec'h e Chile:
Faye Dunaway
Dorothy Faye Dunaway, ganet d'ar 14 a viz Genver 1941, zo un aktourez stadunanat. Loreet e voe he labour er film Network e 1976 gant un Academy Award for Best Actress in a Leading Role.
Brudet ivez e voe gant ar filmoù Mommie Dearest, Bonnie and Clyde e 1967, The Thomas Crown Affair e 1968, Little Big Man e 1970, The Towering Inferno e 1972,Chinatown e 1974, Three Days of the Condor e 1975, Mommie Dearest e 1981, ha The Yellow Bird e 2001, diwar oberenn Tennessee Williams.
Águas Santas
Águas Santas zo anv meur a lec'h e Portugal:
Les Aventures (merveilleuses mais authentiques) du capitaine Corcoran
Les Aventures (merveilleuses mais authentiques) du capitaine Corcoran zo ur romant gallek gant Alfred Assolant e 1867.
Rouanez Charlotte
Ar Rouanez Charlotte (Queen Charlotte e saozneg) eo Charlotte von Mecklenburg-Strelitz, rouanez Bro-Saoz goude hec'h eured gant ar roue saoz George III. Met an anv zo bet roet da draoù all.
Tud all
Rouanez Charlotte a lavarer ivez a-wechoù
Cesano Boscone
Cesano Boscone a zo ur gumun italian, e Meurgêr Milano.
Bedreuziad COVID-19
D'ar 1añ a viz Kerzu 2019 e stagas ur c'hleñved da redek e kêr Wuhan, e Republik Pobl Sina : ar c'hCOVID-19. Ur c'hurunviruz nevez, anvet SARS-CoV-2, a oa krog da redek dre Wuhan, kêr-benn proviñs Hubei. Meur a zen a oa bet tapet gant tanijenn skevent hep ma vefe sklaer eus pelec'h e teue ar c'hleñved. An holl pareoù implijet a oa chomet diefed. Buan a-walc'h e oa deuet war-wel e oa eus un eskemm den-den evel doare treuzkas. An niver a dud klañv a oa aet buan war gresk betek tizhout milieroù a dud e fin miz Genver 2020. Meur a vro a oa bet tapet gant ar c'hleñved ouzhpenn Sina, en Europa, Norzhamerika ha dreist-holl en Azia. Mare goradur ar c'hleñved (pa vezer kontamet betek ar c'hentañ azonoù) zo etre 2 ha 14 devezh. Gallout a ra un den klañv binimañ tud all pad ma vez klañv met ivez e-pad meur a zevezh ur wech pareet. An azonoù zo lies met an daou azon diazez eo an derzhienn uhel hag ur skuizhder bras. Goude-se e krog kudennoù gant ar reizhiad analañ, kudennoù gant al lounezh, ar reizhiad gwazhiadur. Gellout a reer mervel diwar ar c'hleñved.
Diaes spontus eo kaout sifroù skiantel war an niver a dud klañv hag an niver a dud marvet. D'ar 1añ a viz C'hwevrer 2020 e voe embannet gant Sina e vefe bet 361 den marvet nemetken ha 17 300 den klañv. Hervez skiantourien arbennikaet war ar c'hleñvedoù-red, e vefe e-tro 44 000 den klañv d'ar 27 a viz Genver hag e miz C'hwevrer e vefe 100 000 den klañv d'an nebeutañ, pell-tre diouzh sifroù ofisiel ar vro.
Cacique
Cacique zo ur ger spagnolek, tremenet e portugaleg ivez, deuet eus ar ger arawakek *cakchiqueles, anv roueed pobloù arawakek ar Mor Karib, an Arawaked. , Kasik eo ar stumm brezhonek, kasikez evit ur rouanez.
Bedreuziad COVID-19
D'an 11 a viz Meurzh 2020 eo disklêriet gant Aozadur Bedel ar Yec'hed eo deuet kleñved-red Wuhan da vezañ ur bedreuziad.
Cacique
Istor
Ar ger-se a veze implijet gant ar Spagnoled adal deroù an trevadenniñ evit ober anv eus ne vern peseurt tiern pe briñs amerindian. Dre lezenn zoken e tifenne rouaned Spagn ober an anv a roue eus hini ebet eus renerien an Amerindianed.
Bedreuziad COVID-19
Evit ar 26 a viz Meurzh a oa bet testeniekaet ouzhpenn 522 000 den klañv gant ar c'hCOVID-19 en ouzhpenn 190 bro ha tiriad, gant 23 701 den marvet gant ar c'hleñved hag ouzhpenn 123 000 den pareet.
Cacique
Sterioù all
Gant an amzer ez eus deuet sterioù arall d'ar ger cacique er broioù spagnolek :
Bedreuziad COVID-19
Doareoù
Kavet e oa bet e c'hell ivez ur bern tud tapet ar viruz hep bezañ klañv gantañ. Evit doare e vije un den disimptom evit un den gant simptomoù, pezh zo e c'hell an dud disimpton kas ar viruz d'ar re all memestra.
Gorrek eo ar viruz da gemmañ e TDN hervez enklaskoù bet graet e Sina hag en Italia ar pezh a zo keloù mat evit kavet ur brec'hiadur.
Treuzkas
Diouer zo a vunudoù war an doare ma vez treuzkaset etre an dud. Ur studiadenn bet embannet d'ar 27 a viz Meurzh a ziskouez penaos e vez treuzkaset dreist-holl dre darempredoù tost ha takennoù halañ produet en ur streviañ pe en ur basaat. Darempredoù tost a dalvez dindan ur metrad pe zaou. Takennoù halañ a vez kaset ivez en ur gaozeal, met ne seblant ket ar viruz bezañ kaset pelloc'h gant an aer. Gallout a reer tapet ar viruz en ur douchal goreoù koñtaminet a-raok touchal e fri, e zaoulagad pe e c'henoù.
Evit en em wareziñ eus ar viruz e oa bet erbedet da walc'hiñ an daouarn alies, gant soavon (a zo gouest da derriñ he c'hurunenn ) pe gant kaod dour-alkool hag ober kement-all d'ar gorreoù.
Viruz
Ar SARS-CoV-2 (Kleñved halañ grevus kurunviruz 2) zo ur viruz nevez kavet da gentañ e-barzh tri den tapet gant ur bneumoniezh e-liamm ouzh ar skoulmad kleñvedoù-halañ e Wuhan e Sina. Dre e orin e tenn kalz eus ar c'hurunviruzoù all. Seblantout a ra ar viruz bezañ ur chimera etre daou viruz, unan boaz da iñfektiñ logod-dall, egile boaz da iñfektiñ ar pangolined. Tostoc'h eo viruz ar pangolin ouzh ar SARS-CoV-2 met mankout a ra eus ur protein a laka anezhañ da vezañ gouest da vont e-barzh kelloù mab-den, evel hini al logo-dall.
En em wareziñ diouzh ar viruz
Erbedet eo da gentañ bezañ naet evit talañ ouzh ar viruz, da gentañ penn gwalc'hiñ an daouarn alies, chom hep touchal e zremm, e zaoulagad, e c'henoù dre vras, met dreist-holl gant daouarn lous, goude bezañ paset. Pasat pe streviañ a rankjed ober en ur mouchouer da skarzhañ, pe da nebeutañ en e ilin evit chom hep louzañ an daouarn. Ar re glañv hag a oar a rankje dougen ur meskl evit chom hep kas ar c'hleñved da dud all. Erbedet eo ivez da lakaat e plas doareoù evit lakaat an dud da bellaat an eil diouzh egile (physical distancing e saozneg, pellaat sokial e brezhoneg da c'hortoz e vije studiet an term-se).
Anacaona
Brudet e oa he c'hened, hag he spered, ha brudet e oa evel barzhez. Barzhonegoù a ouie dre an eñvor hag o dibunañ a rae dirak ar bobl e lidoù relijiel anvet anvet "areítos".
Bedreuziad COVID-19
En em wareziñ diouzh ar viruz
Pa oa nevez a-walc'h ar viruz e veze erbedet gant ur bern broioù chom hep beajiñ d'ar broioù pe rannvroioù tapet gant ar viruz, da lavaret eo Wuhan, Sina da gentañ penn, met dibosupl e oa deuet da vezañ heuliañ an ali-se adalek fin miz C'hwevrer 2020 abalamour ma rede ar c'hleñved un tammig e pep lec'h er bed.
Anacaona
He buhez
Ganet e oa e Maguana, ar rouantelezh (cacicazgo e spagnoleg) ma rene he breur, en 1474.
Bedreuziad COVID-19
En em wareziñ diouzh ar viruz
Dañjerus-kenañ eo ar viruz evit ar vedisined, ar glañvdiourien hag an dud a labour tost ouzh ar re glañv dre vras hag aliet eo dezho labourat gant meskloù FFP2, dreist-dilhad ha lunedoù-gwareziñ. E broioù zo, evel Frañs, evelato o doa savet ur bern tud a vicher war ar yec'hed o mouezh evit klemm e vankont eus peadra evit en em wareziñ abalamour da choazoù bet graet gant ar gouarnamantoù tremenet a-raok ha da stad an ospitalioù dre vras.
Anacaona
He buhez
Pa degouezhas Kristof Koulm e 1496 e voe breud etrezañ hag Anacaona hag he breur Bohechío, a seblant bezañ a-renk ganti. Meneget eo an dro gant Bartolomé de las Casas en e Historia de las Indias, ma weler Koulm o c'houlenn kaout boued ha kotoñs digant broiz evit e vartoloded. Plijus e voe an emgav-se, hervez an oberour. Un toullad mizioù goude e tegouezhas Koulm en-dro gant ul lestr da gargañ ul lodenn eus an truaj. Anacaona ha Behechío a veajas ur pennadig war al lestr, pedet gant Koulm, e-kichen al lec'h m'emañ Port-au-Prince hiriv, e Bae Gonâve.