cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kastiz ar marv
E ken degouezh ma vije lazhet an den hep doujañ d'al lezennoù e teu al lazh da vezañ un torfed all, dre zial, dre justis prevez pe dre abeg pe abeg, hag al lazher(ez) a rank bezañ barnet ivez gant ar Stad.
Koulz en egor hag en amzer e kemm ar sell a bar an dud, ar c'hevredigezhioù hag ar sevenadurioù war kastiz ar marv. Paot e oa er bed a-bezh gwezhall, stourmet e voe outañ e-kerzh Kantved ar Sklêrijenn, raloc'h-ralañ eo abaoe eil darn an XXvet kantved. Koulz muntrerien hag enebidi politikel o deus e c'houzañvet.
D'an 18 a viz Gwengolo 2012 e oa 100 bro ma oa torr kastiz ar marv dre lezenn ; 7 bro o devoa e dorret dre lezenn evit an torfedoù boutin ; 42 vro o devoa miret kastiz ar marv hep bezañ e lakaet e pleustr e-pad dek vloaz da nebeutañ ; 5 bro o devoa goursezet al lazhoù ; 44 o devoa miret kastiz ar marv hag e lakaet e pleustr e-kerzh an dek bloavezh tremenet. Tremen 5 000 den a c'houzañvas kastiz ar marv e 2011 e 19 bro.
Anzavet eo kastiz ar marv gant an ensavadurioù etrebroadel, daoust ma sav eneptañ an darn vuiañ anezho. Berzet eo kastiz ar marv er pep niverusañ eus ar Stadoù, met ur bihanniver int e-keñver poblañs ar bed, p'emañ 60% eus an dud o vevañ e broioù ma vez lazhet tud a-berzh ar Stad. Holl izili Unvaniezh Europa o deus he dilezet abaoe krouidigezh Karta Unvaniezh Europa ar Gwirioù-diazez, d'an 2 a viz Here 2000 ; ne vez mui sevenet en Europa dre vras, war-bouez e Bielorusia.
D'an 18 a viz Kerzu 2007 e voe embannet gant Aozadur ar Broadoù Unanet (ABU) an disentez 62/149 evit goulenn ma vije goursezet al lazhoù ; eizh ezel eus an ABU a-douez an dek Stad poblekañ o devoa mouezhiet a-enep, India, Indonezia, Republik Pobl Sina ha Stadoù-Unanet Amerika en o zouez.
Istor
E skridoù koshañ Istor ar bed e kaver meneg eus kastiz ar marv, evel e شريعة حمورابي, chariya Hammourabi, "lezennaoueg Hammourabi" (roue Babilon, 1793-1750 KJK), a voe engravet circa 1772 KJK. Skridoù o tont eus Mesopotamia, Henc'hres, an Impalaeriezh roman, Europa ar Grennamzer a ra meneg anezhañ. Adal an XIXvet kantved e krogjod da stourm outañ, hag etre daou soñj e chom an dud hiziv c'hoazh.
Henamzer
Hervez Lezenn an Talion — lagad ouzh lagad ha dant ouzh dant — e voe kastiz ar marv sevenet dindan ren Hammourabi : neb a lazhe a zlee bezañ lazhet, mar lazhe un den mab e amezeg e voe lazhet e vab dezhañ. Mard oa unan eus sklaved un den a oa lazhet, ret e oa d'al lazher prenañ ur sklav(ez) nevez, ar pezh a ziskouez e oa ar gevredigezh rannet a-strolladoù, ha diouzh dere an den e oa talvoudegezh ar vuhez : ne oa ar sklaved nemet marc'hadourezhioù, a c'halled erlec'hiañ.
Diouzh savboent lod prederourien, digoll ar c'houzañvidi ha gwareziñ ar gevredigezh e oa perzh kastiz ar marv.
Henc'hres
Fall eo an dial hervez ar prederour Protagoras (c.485-c.411 KJK), rak n'eus doare ebet da gempouezañ un torfed ; gwarez ar gevredigezh diouzh an dorfedourien eo kastiz ar marv, gant ma vo sevenet er gevredigezh en anv ar gwir denel, da lavaret eo gant ar gwir nemetañ a c'hall ren ur geoded.
Atebek war e oberoù eo pep den dirak ar gevredigezh, eme Aristoteles. Pep torfedour a rank bezañ kaset dirak ur barner a dermeno ar c'hastiz a gempouezo an torfed.
Diwar ar soñj-se e teuas ar boaz da zigoll ar c'houzañvidi dre ur sammad moneiz pa oa tu da reizhañ an torfedour. Kastiz ar marv zo rekis avat pa ne c'haller ket en ober, eme ar prederour.
Impalaeriezh roman
Dibaot a wezh e veze kastiz ar marv lakaet da dalvezout evit keodediz en Impalaeriezh roman. Gourdrouzet e veze an dorfedourien, pe jahinet, bac'het, harluet, ar marv o vezañ ar c'hastiz diwezhañ pa ne reizhent ket o emzalc'h.
An estrenien avat a c'houzañve kastiz ar marv, pa veze sellet outo evel disteroc'h eget keodediz an Impalaeriezh. Marc'hadourezhioù e oa ar sklaved, a c'halled distrujañ evel traezoù.
Pal kastiz ar marv e oa gwareziñ ar gevredigezh, digoll ar c'houzañvidi, ha dibennadiñ an danvezioù-torfedourien. Kadarnaet e voe ar palioù-se a-hed daou gantvedad diwezhañ ar Republik roman.
Impalaeriezh Buzantion
Petra bennak ma voe dister levezon ar relijion gristen war kastiz ar marv en Impalaeriezh roman e c'hoarias ar gristeniezh ur perzh en Impalaeriezh Buzantion, ma voe dalc'het d'ar reolenn gristen "Ne lazhi ket" : techet e voed da na seveniñ kastiz ar marv da geñver an darn vuiañ eus an torfedoù. Mac'hagnet e voe an dorfedourien kentoc'h, a-benn izelaat o dere er gevredigezh hag o zeuler d'ar baourentez.
Krennamzer
Brasoc'h-brasañ e voe levezon ar relijion gristen er Grennamzer, betek ma renje ar rouaned hervez kuzulioù an Iliz katolik roman.
Liesdoare e voe soñj honnezh hervez al lec'h, ar mare hag an torfedoù, hogen dre vras e savas enep kastiz ar marv peogwir e virje ouzh an daspren. En enep da soñjoù Protagoras ez embanne an Iliz ne oa nemet gwir Zoue a dalveze a-fed justis, pa oa Doue hepken evit adkemer ar vuhez en devoa roet ; n'o devoa ket an dud ar gwir da seveniñ kastiz ar marv eta, ha biskoazh n'eo bet skrivet ar c'hastiz-se e lezennaoueg an Iliz katolik roman.
El lezenn salek bet embannet gant Hlodwig Iañ, roue ar Franked eus 481 betek 511, e voe renablet ur rummad torfedoù, lod anezho e vezañ kempouezet dre voneiz. Evit a sell ouzh ar muntroù ha torfedoù grevus all, ret e vije paeañ "priz ar gwad" evit mirout ouzh an dialoù prevez a baotaat hag evit kadarnaaat ar peoc'h, ha ret e vije d'ar gouzañvidi pe d'o ziegezh asantiñ d'ar varn.
Angela Gheorghiu
Angela Gheorghiu (distaget: e roumaneg) (ganet e 1965) zo ur c'hoariganerez soprano rouman.
Kastiz ar marv
Krennamzer
Kastiz ar marv a vije sevenet avat mar bije taget ar roue, rak dibriz e oa ar roue peogwir e oa kannad Doue war an Douar.
Evit an dud en o frankiz hepken e talveze al lezenn, krisoc'h e oa evit ar served, a oa damsklaved.
Cefn-y-pant
Cefn-y-pant zo ur gêriadennig eus Sir Gaerfyrddin, e mervent Kembre.
Kastiz ar marv
Krennamzer
Kaletoc'h pe skañvoc'h e voe al lezenn tro-ha-tro a-hed ar Grennamzer.
Torret e voe kastiz ar marv e Sina etre 747 ha 759, e-kerzh ren an dierniezh Tang (an impalaer hepken a c'halle barn da gastiz ar marv kent an disentez-se). Heuliet e voe gant an impalaer Saga e Japan e 818 dindan levezon ar Shintoegezh — er bloavezh 1156 e voe alakaet kastiz ar marv e lezennaoueg Japan.
Kadarnaet e voe kastiz ar marv gant ar Garolingidi (751-987) en Europa ar C'hornôg evit abegoù politikel : dav e oa adlakaat urzh en impalaeriezh a oa o vont war ziskar, ur perzh dibennadus a oa da gastiz ar marv neuze.
E 1468 e voe lazhet an den diwezhañ bet kondaonet d'ar marv e Stad San Marino, met el lezennaoueg e chomas ar c'hastiz.
E 1516 ez embannas ar prederour saoz Thomas More ne oa kastiz ar marv nemet drouziviañ buhezioù, gwelloc'h e vije treiñ an dorfedourien da sklaved.
Kantved ar Sklêrijenn
Ur c'hemm bras a c'hoarvezas e kornôg Europa e-kerzh Kantved ar Sklêrijenn, pa voe lamet an daspren relijiel diouzh meizad kastiz ar marv : ne voe mui an den o vevañ er gevredigezh hervez reolenn un doue, hogen hervez ur gevrat kevredigezhel a vije bet sinet gantañ ha gant ar gevredigezh adalek e c'hanedigezh.
Digemm e chomas palioù kastiz ar marv evelato : dibennadiñ an danvezioù-torfedourien ha gwareziñ ar gevredigezh.
Rendaeloù kentañ
Ar Gall Robert François Damiens e voe an den diwezhañ o vezañ diempret kent bezañ lazhet, e Bro-C'hall e 1757, goude bezañ bet kondaonet d'ar marv en abeg m'en devoa klasket lazhañ ar roue Loeiz XV. Spontet e voe an dud gant krizder al lazh a-berzh Stad, a pezh a loc'has ul luskad war-du torridigezh kastiz ar marv.
Rendael a voe etre ar brederourien adalek 1763, a-c'houde embannadur ul levr anvet Dei delitti e delle pene ("A-zivout an torfedoù hag ar c'hastizoù") gant ar prederour italian Cesare Beccaria Bonesana (1738-1794). ma savas a-enep kastiz ar marv :
En hevelep levr e skrivas Cesare Beccaria Bonesana kement-mañ ivez :
Diwar alioù ar prederour e tivizas Pietro Leopoldo, dug-meur Toskana, terriñ kastiz ar marv er Stad d'an 30 a viz Du 1786.
A-du gant Beccaria e savas ar prederour gall Voltaire (1694-1718), pa zisklêrias ar Gall Denis Diderot (1713-1784) e rankjed gwareziñ ar gevredigezh dre lazhañ ar vuntrerien : didalvez eo o c'hastizañ, pa n'eus den a gement a zo atebek d'e oberoù (ouzh e gorf, e drivliadoù hag e en-dro e sent pep den a-hed e vuhez, hervez ar prederour).
Lod prederourien all a chomas feal da vennozh ar Saoz Thomas Hobbes (1588-1679), a grouas ar gevrat kevredigezhel : torret eo bet ar gevrat gant an drouklazher, neuze e rank ar gevredigezh em wareziñ dre e lazhañ.
"Lazhidigezh dengar"
E-pad pell e voe sevenadurioù ar bed techet da zousaat kastiz ar marv, alese ijinadenn ar guillotine (an dibennerez) gant ar mezeg gall Joseph-Ignace Guillotin da vare an Dispac'h gall, ha berz an Hanged, drawn and quartered (krouget, stlejet ha palevarzhet) e Bro-Saoz e deroù an XIXvet kantved — e-lec'h lakaat ar grougidi war ur skeul pa ur sailh a vije lammet a-zindano, ar pezh o lakae da vervel dre vougañ, e vijent bannet war-bouez ur gordenn hir evit terriñ o gouzoug diouzhtu.
E Persia, e dibenn an XIXvet kantved, e tivizas ar roue e vije lazhet ar gondaonidi dre droc'hañ o gouzoug pe dre o stagañ ouzh genoù ur c'hanol kent an tenn.
E Stadoù-Unanet Amerika e voe ar groug erlerc'hiet ouzh ar gador-dredan pe ouzh kambr ar gaz ; dre un ensinkladenn lazhus e reer hiziv, ar pezh a zo re boanius c'hoazh gant lod dalc'hidi kastiz ar marv.
E broioù a zo avat e kendalc'her da ober gant ar groug hengounel, gant an dibennañ a-daolioù kleze pe gant lazhañ a-daolioù mein.
Luskoù a-enep
Er bloavezh 1846 e voe torret kastiz ar marv e Stad Michigan ar Stadoù-Unanet, e 1849 er Republik roman, e 1854 e Venezuela, e 1865 e San Marino, e 1867 e Portugal. <blockquote style="float:none; padding: 10px 15px 10px 15px; display:table; background-color: #F5F5F5;"> ''"Evelato, mar bije lazhet ho taou a vugale-vihan a garit kement, ha mar bijec'h ezel eus al lez-varn, petra a rajec'h ?"
Percile
Percile zo ur gumun en Italia, e meurgêr Roma Capitale ha rannvro Lazio.
Kastiz ar marv
Luskoù a-enep
Serriñ e zaoulagad a reas Victor Hugo, em soñjal e-pad ur pennad ha, uhelek an tamm anezhañ :
"Mervel a rajen !"'' <p style="text-align: right;"> – Meneget er gazetenn L'écho de la mode, niv. 41, 9 a viz Here 1955, p. 10 En XXvet kantved e voe Stadoù all o terriñ kastiz ar marv ivez : ar Rouantelezh-Unanet e 1969 (goude ur predad a bemp bloaz adalek 1965, ma voe ar c'hastiz torret evit an drouklazhoù met miret evit an torfedoù a drubarderezh, a vorbreizherezh dre feulster hag a dangwallerezh en arsanailhoù roueel), Aostralia e 1973 (war-bouez ar Stad Aostralia ar C'hornôg, e viras betek 1984), Kanada e 1976, Bro-C'hall e 1981, Spagn e 1986. E Stadoù-Unanet Amerika, e 2012 : 17 stad ha District of Columbia o deus torret kastiz ar marv. Gabon eo ar Stad diwezhañ he deus torret kastiz ar marv, e 2010.
Vélodrome d'Hiver
thumb|Plakenn-gounaat skrapadeg 1942.
Kastiz ar marv
Sevenidigezh
Dav eo diforc'hañ kastiz ar marv diouzh ar pevar doare lezennel all da lazhañ un den, a zo anzavet dre ar bed.
Penntorfedoù
Pentorfedoù a reer eus torfedoù a c'hall kas da gastiz ar marv er broioù ma vez sevenet hervez lezenn. Evel fallakr hag enep-den e vezont barnet gant ar gevredigezh, a sell ouzh an dorfedourien evel arvarus evit ar gumuniezh. Lod penntorfedoù zo torfedoù enep ar gevredigezh hec'h-unan.
Muntroù
Nebeut a vroioù a varn kastiz ar marv goude ur muntr, ret eo e vije trovezhioù a laka ar muntr da vezañ grevusoc'h c'hoazh eget marv un den.
Severino
Severino zo un anv-badez italianek roet d'ar baotred.
Kastiz ar marv
Torfedoù enep ar Stad
An trubarderezh hag ar spierezh eo an torfedoù pennañ enep ar Stad ; betek ar bloavezhioù 1990 e chomas kastiz ar marv e lezennaoueg Italia, Kanada, Rouantelezh-Unanet ha Spagn evit an torfedoù-se pa oa bet torret evit ar muntroù en degadoù kent. E lod broioù e c'hall an dizerterien, ar goubrenerien (hag an dud a zo bet goubrenet) pe ar falsvoneizerien gouzañv kastiz ar marv.
Vélodrome d'Hiver
Ar Vélodrome d'Hiver zo anv ur velodrom bet savet e Pariz e 1909 ha diskaret e 1959. Anvet e vez ar Vel' d'Hiv, e galleg ar pemdez. Er straed Nélaton, er XVvet arondisamant, e oa.
Kastiz ar marv
Torfedoù enep ar Stad
E Korea an Norzh, e Sina hag en Iran e c'hall an eneberien ouzh politikerezh ar Stad bezañ kondaonet d'ar marv.
Vélodrome d'Hiver
Aozet e veze un toullad abadennoù-sport ennañ, evel « C'hwec'h-devezh-Pariz », krouet e 1913. 17,000 a dud a c'helle azezañ ennañ, war diri, ha sellet ouzh ar sportourien war varc'h-houarn, o redek war ur roudenn 250 m e koad-sapin.
Kastiz ar marv
Torfedoù all
Bez' ez eus torfedoù a zo lakaet da benntorfedoù daoust ma ne gasont ket war-eeun da varv den pe zen ha ma ne lakaont ket surentez ar Stad en arvar, an darn vrasañ anezho en abeg ma tagont merc'hed pe vugale (gwallerezh, skraperezh) pe ma c'hallont en ober (nevid drammmoù). E lod Stadoù eus ar Stadoù-Unanet e c'haller gouzañv kastiz ar marv evit abegoù evel distreiñ ur c'harr-nij, lakaat ur vombezenn tost d'un ehan karr-boutin pe tagañ tud gant armoù pa vezer bac'het.
E Japan ez eus 18 penntorfed, en o zouez tangwallañ pe veuziñ tiez annezet ha lazhañ un den dre drubuilhañ red ar c'hirri.
Vélodrome d'Hiver
Krogadoù boks a veze dalc'het ennañ ivez. E 1931 e voe kempennet evit reiñ bod da grogadoù tennis, basket-ball, hockey hag abadennoù-ruzikat war skorn.
Kastiz ar marv
Sevenidigezh azasaet
Meur a abeg zo er bed evit ma ne vije ket un den barnet da gastiz ar marv, daoust pegen fallakr eo bet an torfed. An darn vuiañ eus ar Stadoù ne c'houlennont ket marv ur penntorfedour sot, gant ma vije sot p'en doa sevenet an torfed ; lod tud a vez sot a vare da vare, neuze e c'hourc'hemenn Stadoù zo ma vije e spered gant ar c'hondaonad da vare sevenidigezh kastiz ar marv.
Peogwir ez eo diaes kadarnaat stad warlerc'hiet un den n'eus lezenn ebet war an divoud-se en darn vuiañ eus ar Stadoù ; gant mezeien ar bred peurliesañ e vez divizet ha sot eo an den pe get.
Stad a-vremañ
Hervez Amnesty International, evit 2011 bepred, e voe 20 Stad da nebeutañ o seveniñ kastiz ar marv ; 23 a oa e 2010, ha 31 e 2001. Sina a ranker lezel a-gostez, pa ne embann ket ar Stad sinaat an niver a lazhoù lezennel, a vrasjeder a-viliadoù bep bloaz. E dibenn 2011 c'hoazh e oa er bed 18 750 kondaonad o c'hortoz bezañ lazhet a-berzh o Stad.
Setu amañ an niver a dud o devoa gouzañvet kastiz ar marv e 2011.
Andon : Amnesty International ]]
Alioù ar relijionoù
Liesdoare eo alioù relijionoù pennañ ar bed a-zivout kastiz ar marv, hervez ar ranngredennoù, an dud en o unan hag ar mare.
Boudaegezh
Unan eus Skriturioù sañskritek hollvrudet ar voudaegezh, an Dharmapada ( धर्मपद "diazez ar c'helennadurezh") a embann kement-mañ a-zivout buhezegezh an den :
E meur a bennad e skriturioù ar voudaegezh e kaver an hevelep kuzul : na lazhañ, dilezel an armoù, dilezel ar feulster ; adlakaat an dorfedourien hag ar vuntrerien war an hent mat er gevredigezh eo kelennadurezh Bouda.
Daoust da gement-se, emañ kastiz ar marv en darn vuiañ eus ar Stadoù m'emañ ar voudaegezh ur relijion ofisiel : Bhoutan he deus he zorret, pa chom e lezennaoueg Thailand. Lod voudaerien a c'houlenn ma vije torret ar c'hastiz en anv kelennadurezh Bouda, lod all a sell outañ evel karma fall, da lavaret eo an disoc'h eus drougoberioù bet sevenet gant ar c'hondaonad en e vuhezioù kent.
Hindouegezh
An daou du a gaver ivez e Skriturioù an hindouegezh, pa vez prezeget an ahiṃsā ( अहिंसा "nann-feulster") ha, war an dro, divarvelezh an ene — ar c'horf hepken a c'haller lazhañ neuze, da lavaret eo dilhad an ene, a gavo dilhad all dre vezañ adc'hanet en ur c'horf all.
Emañ kastiz ar marv e lezennaouegoù an hindouegezh, an Dharmaśāstra ( धर्मशास्त्र "doueoniezh").
Islām
N'eus meneg ebet eus kastiz ar marv e levr sakr an Islam, ar C'horan (القرآن al-Qour'ān). Evel ouzh torfedoù boutin e sell ouzh ar muntroù, a zo dindan Lezenn an Talion ; tiegezh an den lazhet a ziviz ha kastiz ar marv a vo sevenet gant ar pennadurezhioù, pe الدية al-diya ("priz ar gwad") a vo paeet gant ar muntrer,.
Er C'hour'ān e lenner kement-mañ :
Ar marv zo lakaet da gastiz en hevelep rannbennad evit an enebourien d'an Islām, hogen kastizoù all zo evit an hevelep abeg (troc'hañ o daouarn hag o zreid, pe o argas eus ar vro). Evit an holl dorfedoù ez erbed al levr ma vijed trugarezus e-keñver an dorfedourien a ziskouez morc'hed.
Daoust da lavar o levr nevet o deus kalzik kevredigezhioù muzulman dibabet seveniñ kastiz ar marv evit un niver bras ag oberoù a lakaont da benntorfedoù.
Kristeniezh
Liesdoare eo sell ar Gristenien war kastiz ar marv, evel e pep kevredigezh, eus ar re a zo enep-krenn — un dial eo kastiz ar marv evito, kontrol da spered trugarezus Jezuz-Krist — betek ar re a zalc'h da lezenn gozh Testamant Kozh levr nevet ar Gristeniezh, ar Bibl.
Ar c'hwec'hvet gourc'hemenn, "Ne lazhi ket" (Ermaeziadeg XX,13 hag Adlezenn V,17) a vez troet evel-se gant ar gristenien a sav enep kastiz ar marv, ha gant "Ne vuntri ket" gant ar re a sav a-du gantañ.
Neptu e chom an Iliz Reizhkredennour ez-ofisiel.
Enep kastiz ar marv e chom an darn vuiañ eus rannilizoù ar Gristeniezh.
Anglikaniezh
Abaoe 1867 e vez Lambeth Conferences dalc'het bep dek vloaz e Lambeth, Great London. Eno e vez bodet eskibien an Iliz anglikan gant arc'heskob Canterbury.
Da geñver emvod 1988 ez embannas an Iliz sevel enep kastiz ar marv.
Iliz katolik roman
Degemeret e voe kastiz ar marv gant Tommaso d'Aquino, Doktor an Iliz, evel un doare da zibennadiñ an danvez-torfedourien ha n'eo ket evel un dial. Diwar ar soñj-se e kelenn an Iliz katolik roman ez eo pal ar c'hwec'hvet gourc'hemenn mirout ha gwareziñ buhez an dud, ar pezh eo ivez pal justis ar Stadoù pa sevenont kastiz ar marv, pa lamont diouzh ar gevredigezh al "louzeier fall" he laka en arvar. Dre seveniñ kastiz ar marv e touj ar pennadurezhioù nann-relijiel d'ar c'hwec'hvet gourc'hemenn.
D'ar 25 a viz Meurzh 1995 ez embannas ar pab Yann-Baol II ur c'helc'hlizher anvet Evangelium Vitæ ("Aviel ar Vuhez") ma tiskleir (pennad III : "Ne lazhi ket", § 53-56 ) : Nevet eo buhez an den rak, adal ar penn kentañ, emañ "obererezh krouiñ Doue" enni ha chom a ra da viken en un darempred a-ziforc'h gant ar C'hrouer, he fal nemetañ.
Er rannbennad 55 e laka talvoudegezh ar vuhez da ziazez ur gwir anterin d'em zifenn, a zo un dever ivez, zoken pa ranker lemel an tager.
Gant kastiz ar marv e pled ar rannbennad 56 end-eeun. Ret eo da bennadurezhioù ar gevredigezh kastizañ a-benn gwareziñ gwirioù an dud ha re ar gevredigezh, ar pezh a c'hall degas kastiz ar marv pa ne c'haller ket ober en un doare all. Hag ar pab ha gober dave da Gatekiz an Iliz katolik, ma kelenn an Iliz e rank ar pennadurezhioù ober gant doareoù nann-gwadek evit gwareziñ an dud hag ar gevredigezh, mard eo bastus an doareoù-se — arabat eo neuze seveniñ kastiz ar marv mard eus ur c'hastiz efedus all.
Er rannbennad 57 e tiforc'h ar pab etre buhez un torfedour, a ranker doujañ, ha buhez an dud digablus, na c'haller ket tizhout e doare ebet hervez ar c'hwec'hvet gourc'hemenn.
Protestantiezh
Dre m'eo ar Brotestantiezh rannet e meur a Iliz ez eus enni meur a zoare da gompren skridoù ar Bibl a-zivout kastiz ar marv. Un nebeud anezho hepken a gavor amañ.
Yuzevegezh
A-du gant kastiz ar marv e sav kelennadurezhioù ar Yuzevegezh, hogen da heul disentezioù bet kemeret gant ar pennadurezhioù yuzev a-hed kantvedoù e teu tost da zic'hallus e seveniñ. Peogwir ez eo gant Doue e vez roet e vuhez d'an den, Doue hepken a c'hall he lemel digantañ.
Ne chom kastiz ar marv e lezennaoueg Stad Israel nemet evit an Nazied a zo bet barnet evel torfedourien enep an denelezh.
Rendaeloù a-vremañ
Kalz rendaeloù zo bet hag a zo c'hoazh er bed a-zivout kastiz ar marv. Hervez e zalc'hidi n'eo nemet un doare da gastizañ ar vuntrerien washañ, a laka niver an torfedoù da zigreskiñ hag a vir ouzh an adfeilh.
Da veno e enebourien ne laka ket muioc'h a zigresk e niver an torfedoù eget ar bac'hañ peurbad, un torfed eo e-unan, hag ur c'hastiz buket war ar minorelezhioù hag ar beorien pa ne c'hallont ket em zifenn dre ziouer ag arc'hant er reizhiadoù lezennel evel m'emaint.
Amañ dindan e kavor ur renabl diglok eus an arguzennoù a glever an aliesañ a-du gant kastiz ar marv pe eneptañ.
Ra vo meizet e chom Wikipedia neptu, un doare da zisplegañ stad ar rendaeloù n'eo ken.
Arguzennoù a-enep
Direizh ha dizereat eo kastiz ar marv, evit an abegoù a zo amañ da heul :
Vélodrome d'Hiver
Goude an Eil Brezel-bed e veze dalc'het tournamantoù boks brudet-tre eno (gant Marcel Cerdan pe Sugar Ray Robinson da skouer), kenstrivadegoù war varc'h ha dibunadegoù-kinnig dilhadoù nevez zoken.
Daoust da se eo anavezetoc'h ar velodrom-se bremañ abalamour da Skrapadeg ar Vélodrome d'Hiver, a d'ar 16 ha d'ar 17 a viz Gouere 1942, pa voe bac'het un 13,000 bennak a Yuzevien a-raok bezañ kaset da gampoù-bac'h gall, hag alese da Gampoù ar marv da Alamagn.
Mae 2013 e Breizh
Kronologiezh vloaziek evit Breizh
2013 e Breizh
August Ames
August Ames, ganet Mercedes Grabowski d'an 23 a viz Eost 1994 ha marvet d'ar 5 a viz Kerzu 2017 a oa un aktourez pornografek kanadian. C'hoariet he devoa e un 290 film bennak. Dimezet e oa gant ar sevener filmoù porno Kevin Moore.
Pisoniano
Pisoniano zo ur gumun en Italia, e meurgêr Roma Capitale ha rannvro Lazio.
Poli (Italia)
Poli zo ur gumun en Italia, e meurgêr Roma Capitale ha rannvro Lazio.
Lenn Triton
Lenn Triton, pe Tritonis, Tritonis Lacus pe Tritonis palis e latin, a oa ul lenn en Afrika en Henamzer, hervez skridoù Herodotos ha Diodoros Sikilia. Lakaet e oa ganto en Henlibia, hag a glot a-walc'h, a greder, gant ar Chott el-Jerid e kreisteiz Tunizia a hiziv. Hervez Herodotos e tgouezhe eno doureier ar stêr Triton.
Meneget eo a lenn ivez gant Argonautika ar barzh Apollonios Rodos.
Hervez mojennoù zo eo war lez al lenn-hont e vije ganet an doueez Athena, sede perak e vez graet Tritonis pe Tritogeneia anezhi a-wechoù.
Roll kumunioù ar Roen-Izel
Amañ e kavor roll ar 527 kumun a zo e departamant ar Roen-Izel, renket dre urzh al lizherenneg hervez o anv gallek ofisiel. An anvioù elzasek a roer ivez.
Cilgwyn (Sir Gaerfyrddin)
Cilgwyn zo ur gêriadennig e Sir Gaerfyrddin, e mervent Kembre.
Psarisomus
Psarisomus a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1837 gant ar skiantour saoz William Swainson (1789-1855).
==Spesadoù hag isspesadoù == N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : Psarisomus dalhousiae, pemp isspesad (Psarisomus dalhousiae borneensis, P. d. cyanicauda, P. d. dalhousiae, P. d. divinus ha P. d. psittacinus) dezhañ.
Ida B. Wells
Ida B. Wells (1862-1931) a oa ur gazetennerez hag emsaverez stadunanat evit gwirioù an Afroamerikaned hag ar merc'hed. Diskleriet he deus pouez ha mezh al linchañ e SUA.
Sea Mills
Sea Mills zo ur c'harter eus kêr Bristol, e Bro-Saoz. Emañ er gwalarn da greiz-kêr, tost da aber ar stêr Avon, el lec'h ma kember ar stêrioù Trym hag Avon.
Aspadennoù zo eus un annezadenn roman anvet Abona pe Portus Abonae. Meneg zo anezhi e : Hervez Rivet & Smith, Punctuobice a vije ur skrid fazius, a vije da lenn, kentoc'h : Portus Abone, Portum Abonae
Diwar an anv keltiek Abona eo deuet anv ar stêr Avon. Diskouez a ra an anv Portus Abonae e oa ur porzh eus al lec'h-se. War a seblant e voe dilezet er.
Arz Nevez
Arz Nevez pe Art Nouveau a zo ul luskad arzel hag a oa bet bev e-pad 30 vloaz, etre 1880 ha 1910. Al linennoù kromm eo perzh pennañ an Arz Nevez.
Cilsan
Cilsan zo ur gêriadennig e Sir Gaerfyrddin, e mervent Kembre.
An Houlierez
An Houlierez, pe De koppelaarster e nederlandeg, zo anv meur a daolenn :
Spagnoleg Chile
Spagnoleg Chile (Español chileno) eo ar yezh muiañ komzet e Chile.
Garth (Ceredigion)
Garth zo ur gêriadenn vihan e kumuniezh Trefeurig, e Kembre, e kontelezh Ceredigion, 120,1 km eus Kerdiz.
Siorrachd Dhùn Bhreatainn an Iar
<HR noShade> Kuzul Siorrachd Dhùn Bhreatainn an Iar (pe Comhairle Dhùn Bhreatainn an Iar e gouezeleg; West Dunbartonshire e saozneg) a zo unan eus Kuzulvaoù Bro-Skos. E kêr Dùn Breatann emañ ar sez.
Pomezia
Pomezia zo ur gumun en Italia, e meurgêr Roma Capitale ha rannvro Lazio.
Ponzano Romano
Ponzano Romano zo ur gumun en Italia, e meurgêr Roma Capitale ha rannvro Lazio.
Katharina von Mecklenburg
Katharina von Mecklenburg (1487 - 1561 en Torgau) a oa dugez Sachsen. Merc'h e oa d'an dug Magnus von Mecklenburg.
Dimeziñ a reas en 1512 en Freiberg da Heinrich den Frommen, dug Sachsen. C'hwec'h bugel o doe :
Riano (Italia)
Riano zo ur gumun en Italia, e meurgêr Roma Capitale ha rannvro Lazio.
Lenn (ober)
Lenn zo un ober graet gant an daoulagad pa glasker kompren traoù skrivet, war baper peurliesañ, pa vez kaoz eus ul levr pe kazetenn, war ur skramm mui-oc'h-mui.
Skol
Lenn zo unan eus an traoù kentañ a vez desket er skolioù.
Leanez
Ul leanez zo ur vaouez e servij ar relijion hag a vev en ur gouent, pe leandi peurvuiañ.
Anna von Brandenburg
Anna von Brandenburg zo anv meur a briñsez alaman.
Siorrachd Dhùn Bhreatainn an Ear
<HR noShade> Siorrachd Dhùn Bhreatainn an Ear (pe Comhairle Dhùn Bhreatainn an Ear e gouezeleg; East Dunbartonshire e saozneg) a zo unan eus Kuzulvaoù Bro-Skos. E Cair Cheann Tulaich emañ ar sez.
Bouches-de-l'Èbre-Montserrat
Bouches-de-l'Èbre-Montserrat zo un departamantoù krouet gant Napoleone Buonaparte e Katalonia e 1813, diwar gendeuziñ an daou zepartamant Bouches-de-l'Èbre ha Montserrat. Barcelona e oa ar pennlec'h.
Goude aloubadeg Katalonia ar c'hreisteiz gant ar Spagnoled e voe diskaret an departamant-se d'an 10 a viz Meurzh 1814.
Cil-y-cwm
Cil-y-cwm zo ur gêriadennig hag ur gumuniezh e Sir Gaerfyrddin, e mervent Kembre. E 2011 e oa poblet gant 487 a dud, ha 223 anezho (47,1%) a oa kembraegerien.
Round Island
Round Island zo un anv-lec'h saoznek.
Gáe Bulg
Ar Gáe Bulg (pe Gáe Bulga, Gáe Bolg, Gáe Bolga, hag a dalv "goaf asket" pe "goaf-tan-kurun"), a oa anv goaf Cú Chulainn e Kelc'hiad ar Skourr Ruz, e gwengelouriezh Iwerzhon. Roet e voe dezhañ gant Scáthach, e vestrez war arzoù an emgannañ. Hag an doare da zornaat ar goaf a zo anavezet gantañ e-gunan.
Ag un askorn eus Curruid, euzhvil ar mor, eo bet savet ar goaf. An euzhvil a varvas pa oa o stourm ouzh un euzhvil arall Coinchenn. Lavaret e veze e oa ur goaf galloudus ha lazhus e testennoù zo, tra ma veze arveret evit ober lidoù ispisial hepken, hervez Levr Laighean:
''Ar Gáe Bulg a zleje bout taolet adalek ur stêr gant harp ar bizioù-troad. Ar goaf a c'halle treuziñ korf ur gour en un taol, evel ur speg, a-raok dispakañ e dregont spern. Goude-se e veze dav troc'hañ ar c'hig evit e dennañ a gorf an den. ''
Maenor Deilo
Maenor Deilo (skrivet ivez Maenordeilo) a oa ur c'hombod e Kembre ar Grennamzer, e Cantref Mawr, unan eus tri c'hantrev Ystrad Tywi. Ul lodenn eus rouantelezh Deheubarth e oa, ha diwezhatoc'h e teuas da vout e Sir Gaerfyrddin.
En em astenn a rae kombod Maenor Deilo e kreisteiz Cantref Mawr, war harzoù Cantref Bychan. En-dro dezhañ e oa kombodoù Catheiniog, Caeo ha Mallaen e Cantref Mawr, ha Cwmwd Perfedd hag Is Cennen er c'hreisteiz, e Cantref Bychan.
E Maenor Deilo e oa Kastell Dinefwr, lez aotrouien Deheubarth, war lez an Tywi. Eno e oa ivez Llandeilo Fawr, ul lec'h a bouez evit an iliz, ma oa relegoù sant Teilo.
New York City I
Abaoe 1945 eo diskwelet war an tu gin ha ne c’heller ket lakaat anezhañ war an tu mad peogwir eo re vresk an tammoù paper. Diskwelet eo war an tu mad er pennad-mañ.
Riofreddo
Riofreddo zo ur gumun en Italia, e meurgêr Roma Capitale ha rannvro Lazio.
Cent
Ar cent a zo ur moneiz a gaver e meur a vro, anezhañ kantvet (1/100) rann ar moneiz diazez.
Evit ar moneiz implijet e Stadoù Unanet Amerika hag e Kanada e vez graet gant an arouez « ¢ » (Unicode U+00A2).
Gerdarzh
Dont a ra ar ger cent eus ar ger latin "centum", da lavarout eo kant.
Broioù
Dre vras e vez kavet ar cent er broioù a ra gant ur moneiz anvet dolar (pe dollar) pe euro, daoust ma kaver anvioù all ivez, evel SUA ha Kanada, Aostralia, Zeland-Nevez, Singapour, Hong Kong, Taiwan, Barbados, Bahamas, Belize, Bermuda, Brunei, Fidji, Grenada, Jamaika, Liberia, Namibia, Zimbabwe, inizi all er Mor Karib hag en Unaniezh Europa. Dre vras ivez eo broioù saoznek a ra gant ar ger.
Penny
En Iwerzhon e vez lavaret penny a-wechoù eus ar pezh 1 cent (kantvet rann an euro), abalamour ma tenn d'ar penny iwerzhonat hag a oa kantvet rann al lur iwerzhonat, a laoskas e lec'h d'an euro e 2002.
E brezhoneg
Evit kantved rann an euro e ra lod gant ar stumm brezhonekaet sent (liester sentoù), tra ma vez lod all oc'h ober gant santim (diwar kantvet rann al lur gall pe diwar an doare erbedet e galleg Bro-C'hall a zo centime (d'euro)), pe kantim , kentim , pe lod all c'hoazh oc'h ober gant liard (diwar anv brezhonek ar pezh moneiz a dalveze ur c'hard eus ur gwenneg) evel en ur ganaouenn diwar-benn implij ar chekennoù brezhonek.
Implij unan eus ar gerioù-se a ranker ober alies pa skriver chekennoù brezhonek.
An Houlierez (Van Honthorst)
An Houlierez, pe De koppelaarster e nederlandeg, zo un eoullivadur gant al livour izelvroat Gerard van Honthorst, graet er bloaz 1625. E welout a c'haller e Mirdi kêr Utrecht en Izelvroioù.
E doare al livour italian Michelangelo Merisi (anavezetoc'h evel Caravaggio) e kar Gerard van Honthorst lakaat tudennoù e daolennoù en-dro d'ur gouloù bennak, darn sklerijennet ha darn all en damdeñvalijenn.
An houlierez eo ar vaouez en tu kleiz a zo o tiskouez ar paot gant he biz d'ar plac'h yaouank a zo o terc'hel ul lud, arouez buhez dibreder ha diroll an arzourien.
Anna Danmark (1532-1585)
Anna Danmark ha Norge (1532-1585), a oa ur briñsez danat, deuet da vout Priñsez-Dilennerez Sachsen dre hec'h eured da August von Sachsen (1526–1586).
Croesyceiliog (Sir Gaerfyrddin)
Croesyceiliog zo ur gêriadennig eus Sir Gaerfyrddin, e mervent Kembre.
Inizi Paracel
An Inizi Paracel, pe inizi Xisha (西沙群岛 e sinaeg, Hoàng Sa e vietnameg), zo inizi e Mor Su Sina, ha tabut diwar-benn piv zo perc'henn dezhe etre Republik Pobl Sina Taiwan ha Vietnam.
Ruairí Ó Brádaigh
Ruairí Ó Brádaigh (2 a viz Here 1932 – 5 a viz Even 2013) a oa ur brogarour iwerzhonat.
Brinholà
Brinholà zo ur gumun en departamant Var hag er rannvro Provence-Alpes-Côte d'Azur, e gevred Bro-C'hall. Pennlec'h arondisamant Brinholà eo.
Er bloavezh e oa 0 a annezidi hag a reer Brignolais anezho e galleg.
Piet Mondrian
Pieter Cornelis Mondriaan, lesanvet Piet Mondrian, ganet d’ar en Amersfoort (Izelvroioù) ha marvet d’ar  e New York, a oa ul livour izelvroat anavezet evel unan eus gwastadourien an arzoù abstret.
Kastell Bienassis
Emañ Kastell Bienassis pe Bien-Assis e kumun Erge-ar-Mor, e Bro Sant-Brieg, er mervent d'ar vourc'h, nepell diouzh ar mor.
Istor
Goude se e tremenas ar c’hastell etre daouarn perc’henned all, da gentañ kont Lamarck ha da c’houde dug Arenberg, ur priñs eus an Impalaeriezh Santel Roman. Gwerzhet e voe gant hennezh da gont La Ville Théart. Gant ar perc’henn nevez e voe degaset kemmoù er c’hastell hag en trowardroioù : krouiñ a reas un alez vras hag ul louzaoueg. E 1792, pa oa aet ar c’hont da Vro-Saoz da brenañ kezeg, e voe kemeret ar c’hastell gant renerien nevez an Dispac'h gall abalamour ma oa ti un noblañs, graet e voe un toull-bac’h gantañ e-pad ur pennad, ha gwerzhet e voe d’ar jeneral Jean Valletaux da c’houde. Mervel a reas ar jeneral e Brezel Dizalc'hted Spagn, ha tamm-ha-tamm e kouezhas ar c’hastell en ankounac’h en. Gant diskennidi ar jeneral Valletaux e voe gwerzhet d’an amiral Jules de Monjaret de Kerjegu, ur senedour eus Aodoù-an-Hanternoz. Abaoe an amzer-se emañ diskennidi ar familh Kerjegu o vevañ ennañ.
Enez Triton
Enez Triton (e sinaeg: 中建岛; pinyin: Zhōngjiàn Dǎo; e vietnameg: Đảo Tri Tôn) zo unan eus an Inizi Paracel e Mor Su Sina, e mervent an enezeg. Meret eo gant Republik Pobl Sina met embann a ra Viêt Nam ha Republik Sina (Taiwan) ez eo dezho an enezeg.
Kastell Bienassis
Ar c’hastell bremañ
En ur stad vat emañ ar c’hastell, annezet ha kempennet m’eo bet atav abaoe ma voe savet, tremen c’hwec’h kantved zo. Daoust ma’z eus lodennoù anezhañ a zo bet savet da vareoù disheñvel ez a d’ober un hollad kempouez ha kaer.
Ar c'hastell, e skalieroù, an nor da vont tre, al liorzh hag an alez zo bet lakaet da vonumant istorel, abaoe miz Eost 1945. An alez vras, a weler pa erruer, zo derv a bep tu dezhi hag un nebeud gwez all ivez. Gant korventenn miz Here 1987 oa bet dispennet kalz a wez met adplantet ez eus bet re all, heñvel outo. O vont gant an alez en em gaver dirak mogerioù ar c’hastell, savet er ha kempennet er  kantved. Douvezioù leun a zour zo. Ur wech tremenet war ur pont hag aet e-barzh, en em gaver en ur porzh bras, ma weler ur pezh savadur eus ar. Ul lodenn anezhañ zo e giz ar Grennamzer hag ul lodenn all kentoc’h e giz an Azginivelezh, e tu ar c’hornôg. Ur pennad moger kranellet a chom eus mogerioù ar XVvet kantved. Touribelloù ar voger a oa bet savet er XVIIvet kantved pa oa bet adkempennet ar savadur.
Gweladenniñ a c’haller ar c’hastell, pe ul lodenn anezhañ d’an nebeutañ : ar saloñs bras, ar sal-debriñ, ar gegin, ar chapel, ar marchosi, koulz hag al louzaoueg hag al liorzh.
Prix du roman de la Ville de Carhaix
Bep bloaz e vez roet e-pad Gouel al levrioù e Breizh ar Prix du roman de la Ville de Carhaix gant ti-kêr Karaez d'ur breizhat, pe un den o chom e Breizh, evit ur romant en deus skrivet. Krouet eo bet e 1999. Roet e vez ar sammad a 1 524 euro d'an den a c'hounez ar priz.
Fragarach
Fragarach eo kleze Nuada, Roue Uhel Iwerzhon kentañ e gwengelouriezh Iwerzhon. Ar c'hleze a voe goveliet gant an doueed ha strobinellet evit ma vefe embreget gant an hini nemetañ a oa degemeret gant Maen an Tonkad (al Lia Fail).
Nuada a gollas e vrec'h e Mag Tuired ha, goude bout bet gloazet, ne c'halle mui derc'hel bout ar roue. Dre-se e voe dibabet Lugh gant Nuada evit kemer e lec'h ha ren emgann Mag Tuired. Lugh a drec'has war ar Formorianed hag o ziern Balor dre embreger ur goaf hag ur bridol roet gant Mannanan Mac Lyr. Hag e-kerzh an emgann e roas Nuada e gleze da Lugh evel arouez roueel. Nag al Lebor Gabála Érenn nag ar barzhonegoù arall a veneg e vefe bet arveret ar c'hleze e-pad an emgann.
Lavaret e veze e oa dibosubl d'un den fiñval pe lavaret gevier pa veze Fragarach ouzh e gorzailhenn, ha dre-se e veze anvet "al lavarer". Gallout a rae faoutañ forzh peseurt skoed pe voger.
Géraud Reveilhac
Géraud François Gustave Reveilhac, bet ganet d'ar 16 a viz C'hwevrer 1851 en Orlhac (Cantal, Bro-C'hall) hag aet da Anaon d'ar 26 a viz C'hwevrer 1937 e Savenneg (Liger-Izelañ, Breizh), a oa ur milour gall.
Purid (disheñvelout)
Purid a zo un anv-lec'h brezhonek. Gallout a ra bezañ:
Rouantelezh Polonia (1385–1569)
Rouantelezh Polonia (poloneg: Królestwo Polskie; latin: Regnum Poloniae) a oa ur rouantelezh krouet gant Unaniezh Krewo, ma oa unanet Polonia ha Lituania ha renet gant ur roue nemetken. Padout a reas eus kurunadenn Władysław II Jagiełło e 1385 betek Unaniezh Lublin e 1569. Kraków e oa ar gêr-benn.
Alison
thumb|left|[[Alison Krauss, e 2005]] Alison pe Allison zo un anv-badez saoznek, roet d'ar merc'hed. Deuet eo diwar al lesanv norman Alison, deuet eus Alice. Peurvuiañ e vez lavaret eo disheñvel an anv Allison, anv a orin skosat roet d'ar baotred.
Géraud Reveilhac
Abalamour d'e demz-spered dibleg hag ouzhpenn yen ouzh ar soudarded dindanañ e krogas afer Pevar C'horporal Souain pa voe fuzuilhet pevar soudard gall didamall (ar Breizhad Lucien Lechat en o zouez) d'ar 17 a viz Meurzh 1915 « evit laoskentez dirak an enebourien ». Bez' e voe adkemeret an darvoud kriz-se e-barzh Paths of Glory, ur romant bet savet gant ar skrivagner stadunanat Humphrey Cobb e 1935. E 1957 e voe troet ar film Paths of Glory gant Stanley Kubrick, dalc'het roll ar jeneral Reveilhac gant an aktour George Macready (Paul Mireau er film).
Rocca Canterano
Rocca Canterano zo ur gumun en Italia, e meurgêr Roma Capitale ha rannvro Lazio.
Géraud Reveilhac
Red e vicher
D'an 19 a viz Here 1869 e teuas Géraud Reveilhac da vicher an armoù, hag eñ degemeret e Skol milour Saint-Cyr d'an 23 a viz Here ma tapas e c'haloñsoù a gorporal d'an 29 a viz Gouere 1870. Ezel eus “Forniad ar 14 a viz Eost 1870” e voe anvet da isletanant ha kaset da 61 Rejimant Troadegiezh ma'z eas da letanant d'ar 4 a viz Here 1870.
Aet da gabiten d'an 31 a viz Here e kemeras perzh er Brezel Dek adalek ar 5 a viz Du betek ar 7 a viz Meurzh 1871. Gloazet e voe en e skoaz dehou da-geñver Emgann Villorceau (Loiret) : dalc'het e voe evel prizoniad-brezel gant ar Brusianed eus an 9 a viz Kerzu 1870 d'an 8 a viz Genver 1871 koulskoude.
E penn-kentañ miz Ebrel 1871 e voe kaset da Lemojez (Haute-Vienne), eus ar 4 d'ar 7, da vougañ an emsavadegoù bet ganet da vare Kumun Pariz. Da c'houde e tremenas meur a vrezeliadenn en Afrika an Norzh :
Edo al leve o tostaat evitañ pa darzhas ar Brezel-bed kentañ hag ur soudard oadet a dri bloaz ha tri-ugent e oa-eñ pa voe lakaet e penn 60 Rannarme Troadegiezh d'ar 25 a viz Gwengolo 1914 da erlec'hiañ ar jeneral Maurice Joppé. Eeun-kenañ e oa bellouriezh an holl jeneraled a oa bet anvet gant Joseph Joffre : « argadiñ pellañ ma c'haller » hep bezañ prederiet an disterañ gant ar c'holloù. Trec'hiñ gouenn ne reas ket Géraud Reveilhac ha ne chomas ket etre daou soñj pa voe aberzhet buhezioù sof-kont en aner da-geñver an arsailhoù en devoa gourc'hemennet (7-10 a viz Meurzh 1915, nepell diouzh Suippes, Marne). Ken stank e oa tennañ ar mindrailherezed alaman ma chomas ar soudarded c'hall sac'het en o fozioù-difenn. Pennek evel ur marc'h-koad ha feuket an tamm anezhañ e c'hourc'hemennas Reveilhac ma vije tennet warne, ar pezh a voe nac'het gant ar c'horonal Bérube, an ofiser e karg eus ar pezhioù kanolierezh. N'en devoa ket ar jeneral e walc'h a dud varv ha setu ma c'houlennas groñs ma vije dibabet un toullad soudarded e-touez reoù an 336 Rejimant Troadegiezh. Kaset dirak al lez-brezel ha goude ur prosez mezhus an dalc'h anezhañ e voe kondaonet ar gorporaled Louis Girard, Lucien Lechat (genidik eus Ferred), Louis Lefoulon ha Théophile Maupas ha fuzuilhet kenkent hag an deiz war-lerc'h.
Ar sonadeg (Vermeer)
Ar sonadeg (nederlandeg : Het concert) a zo un eoullivadur bet savet gant Johannes Vermeer etre 1665 ha 1666. War ziskouez e oa en Isabella Stewart Gardner Museum e Boston ken na voe laeret d'an 18 a viz Meurzh 1990. N'eo ket bet adkavet an daolenn.
Diwar-benn al livadur
E 2006 e voe savet un teulfilm anvet STOLEN gant Rebecca Dreyfus diwar-benn laeroñsi an daolenn. Er romant Plac'h he ferlezenn, e skriv Tracy Chevalier ez eo Pieter Van Ruijven an den a weler en daolenn. Madoberour Vermeer e oa.
Croes
Croes zo un anv kembraek, par d'ar ger kroaz e brezhoneg, ha stank e lec'hanvadurezh Kembre.
Lec'hioù
Hag ivez:
Pennadoù kar
.
Jacques Gamblin
Sot eo gant ar c'hoariva. Savet en deus pezhioù-c'hoari evel Quincailleries ha Le Toucher de la hanche.
Buhez
Goude bezañ bet teknikour en ur strollad c'hoariva ez a Jacques Gamblin da studiañ gant ar skipailh Comédie de Caen. Ober a ra e gammedoù kentañ gant Strollad an Totem e Sant-Brieg, a-raok mont war leurenn C'hoariva broadel Breizh e Roazhon. Aet da glask e chañs e Pariz e krog gant ar sinema e 1985.
Dont a ra da vezañ anavezet abalamour d'ar film Tout ça... pour ça ! ha brudetoc'h c'hoazh goude Pédale douce, Les Enfants du marais, Mademoiselle, Laissez-passer, Le Premier Jour du reste de ta vie, hag all...
E bezhioù-c'hoari
War al lec'hienn Les Archives du Spectacle.
Ausonius
Decim(i)us Magnus Ausonius pe Ausonius ent-berr (c. 309-394) a oa ur barzh latin eus Galia.
Buhez
Gouarnour Italia, Afrika, Galia,
Koñsul e 379, gant Quintus Clodius Hermogenianus Olybrius
Prokoñsul en Azia
Rocca Santo Stefano
Rocca Santo Stefano zo ur gumun en Italia, e meurgêr Roma Capitale ha rannvro Lazio.
Sègre-Ter
Sègre-Ter zo un departamantoù krouet gant Napoleone Buonaparte e Katalonia e miz Meurzh 1813, diwar gendeuziñ an daou zepartamant Sègre ha Ter. Girona e oa ar pennlec'h.
Goude aloubadeg Katalonia ar c'hreisteiz gant ar Spagnoled, e voe diskaret an departamant d'an 10 a viz Meurzh 1814.
Korag-douar treid berr
Ar c'horag-douar treid berr (Brachypteracias leptosomus) a zo un evn brosezat e Madagaskar. Ar spesad nemetañ eo er genad Brachypteracias.
Bibbiena
Bibbiena zo ur gumun italian e proviñs Arezzo e Toskana.
Newark (New Jersey)
Newark eo kêr vrasañ stad New Jersey e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 277 140 a annezidi e 2010. Krouet eo bet anv Newark en ur mod ofisiel e 1625.
Bucine
Bucine zo ur gumun italian e proviñs Arezzo e Toskana.
Skubellenn
Sorserezed
thumb|300px|Ar Befana war he [[skubellenn. La Befana vien di notte.... 'Ar Befana a deu da noz ... (rimadell).]] Benveg ar sorserezed, evel ar befana italian, eo ar skubellenn.
Gast, alatô!
'Gast, alatô! – Petit lexique du breton parlé à Lampaul, à Plouarzel et à Trézien' zo ul levr savet gant Yann Riou, hag embannet gant Emgleo Breiz e 2008.
Gerard van Honthorst
thumb|Emboltred
Gast, alatô!
Geriaoueg ar brezhoneg komzet e Lambaol-Blouarzhel eo an oberenn, anezhi un dastumad boulc'het e 1987.
Arondisamant Avinhon
Arondisamant Avinhon a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Vauclusa hag e rannvro Provence-Alpes-Côte d'Azur.
Gerard van Honthorst
Gerrit van Honthorst pe Gerard van Honthorst (Utrecht, 4 a viz Du 1592 — Utrecht, 27 a viz Ebrel 1656) a oa ul livour izelvroat.
Arondisamant Avinhon
Betek 2016
Rannet e oa arondisamant Avinhon e 10 kanton (betek 2014) hag e 37 kumun :
Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù Vauclusa d'ar 1 a viz Genver 2017. 17 kumun zo en arondisamant Avinhon bremañ.
Piaya
Piaya a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ koukouged, krouet e 1830 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Daou spesad a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer e Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika.
Sør-Trøndelag
Sør-Trøndelag ("Trøndelag ar c'hreisteiz") zo ur gontelezh e-kreiz Norvegia, etre Nord-Trøndelag, Møre og Romsdal, Oppland ha Hedmark. E 2012 e oa 351,805 a dud o vevañ enni. En em astenn a ra war 18,832 km². Trondheim eo ar gêr-benn.
Subbiano
Subbiano zo ur gumun italian e proviñs Arezzo e Toskana.
Arondisamant Ate
Arondisamant Ate a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Vauclusa hag e rannvro Provence-Alpes-Côte d'Azur.
Betek 2016
Rannet e oa arondisamant Ate e 6 kanton (betek 2014) hag e 56 kumun :
Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù Vauclusa d'ar 1 a viz Genver 2017. 57 kumun zo en arondisamant Ate bremañ.
Vieux (Calvados)
Vieux zo ur gumun e Normandi, e departamant Calvados, e Bro-C'hall.
Douaroniezh
E kanton Évrecy emañ, nepell diouzh kêr Caen.
Anv
Dont a ra an anv Vieux (Vieux-la-Romaine a-wechoù) eus hini ar bobl c'halian Viducasses.
Rocca di Cave
Rocca di Cave zo ur gumun en Italia, e meurgêr Roma Capitale ha rannvro Lazio.
St Albans (Hertfordshire)
St. Albans ([]) zo ur gêr e kreisteiz kontelezh Hertfordshire, e Bro-Saoz, e tolead-kêrioù City and District of St. Albans, war-dro 35 km diouzh kreiz Londrez. Ar gêr vras kentañ e oa war an hent roman kozh a gase eus Londrez d'ar gwalarn, ar Watling Street. Ur greizenn genwerzh a bouez eo bet e-pad pell, met deuet eo da vezañ ur bannlev eus Londrez.
An anv
Kent donedigezh ar Romaned e veze graet Verlamion, Verulam eus ar gêr gant ar bobl vrezhon Catuvellauni. Da vare ar Romaned e veze graet Verulamium anezhi. Da vare an Angled-ha-Saozon, pa oa bet savet un abati eno, e oa deuet da vezañ Verlamchester pe Wæclingacaester, ha goude-se e oa bet kemeret ganti an anv norman Saint Albans.
Sant Alban a oa ur merzher kristen, an hini kentañ en Enez Vreizh, ha dibennet e voe e war-dro ar bloaz 308, dindan ren an impalaer Diocletianus, en doa gourc'hemennet lakaat d'ar marv an holl gristenien a oa en Impalaeriezh. Savet e voe un abati, hervez ar richenn, el lec'h ma oa bet lakaet ar sant d'ar marv ha diwar anv an abati, Saint Alban abbey, e teu anv modern ar gêr.
Hervez E. Ekwall, an anv saoznek a dalv kement ha "kastell roman ar Waeclingas (pe poblad ar Wacols)".
Koukoug beg hir
Ar goukoug beg hir (Rhamphomantis megarhynchus) a zo un evn. Ar spesad nemetañ eo er genad Rhamphomantis.
Jersey City
Jersey City zo ur gêr lec'hiet e biz stad New Jersey, unan eus stadoù SUA. Bez' e oa 247 597 a annezidi e 2010.
Koukoug beg hir
Annez
Bevañ a ra al labous e Ginea Nevez.
Skrapadeg ar Vélodrome d'Hiver
Skrapadeg ar Vélodrome d'Hiver (16-17 a viz Gouere 1942), pe skrapadeg ar Vel' d'Hiv', eo anv ar brasañ skrapadeg Yuzevien kaset da benn e Pariz gant ar gouarnamant gall, anvet gouarnamant Vichy neuze, e-kerzh an Eil Brezel-bed. Tennañ a ra e anv eus ar Vélodrome d'Hiver, savet e 1909 ha diskaret e 1959, e-lec’h ma voe bac’het ar Yuzevien skrapet e Pariz ha tro-war-dro.
E miz Gouere 1942 e voe aozet gant an Trede Reich an oberiad anvet « Avel an Nevezamzer » evit herzel Yuzevien e-leizh dre Europa. E Bro-C'hall e voe lakaet ar boliserien c’hall, gant gouarnamant Pétain, da ober war-dro ar skrapadeg. E Pariz, hag er vannlev tro war-dro, ez eo neuze 9,000 poliser hag archer a voe karget da serriñ ar Yuzevien : un 13,000 bennak a voe tapet ganto da brizonidi, 4,000 bugel en o zouez. Ne zistroas nemet nebeutoc'h eget kant den, ha bugel ebet.
Aozadur
Meur a emvod zo bet evit aozañ Skrapadeg ar Vel' d’Hiv' :
Anavezet ez eus ivez daou fed melestradurel a zo bet kaset evit lakaat ar gwall-daol-se da vont endro: