cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Inizi Maloù
Istor
Spurmantet e oa bet an inizi gant merdeerien Bro-Spagn e 1520 pa vez meneget inizi war ar c'hartennoù spagnat da-c'houde. Adkavet ez int bet un tamm gant Sebald de Weert, ur merdeer izelvroat e 1600 a embannas e kouezhe an inizi e kerzh e vro. Merdeerien Sant-Maloù a zeuas goude hep en em staliañ da vat eno. E 1690, ar merdeer saoz John Strong ne c'hellas ket tizhout aodoù Arc'hantina hag e tizoloas ar ganol-vor etre an div enez pennañ. An anv roet d'ar ganol-vor, Falkland, en enor ar 5vet Kont Falkland, hemañ arc'hantaer ar veaj, a voe roet ivez d'an enezeg a-bezh gant ar Saozon.
E 1764 e teuas ar merdeer gall Louis Antoine de Bougainville hag e stalias ur c'hamp anvet Port-Louis en enez pennañ er Reter. E penn ar bloaz 1765 e tizoloas ar moraer saoz John Byron lodennoù an enez kornôg hep gouzout tra eus staliadur ar C'hallaoued hag e embannas kerzh ar Roue saoz George III war an inizi. E 1766 e teuas ar Spagnoled evit skarzhañ ar 115 trevadenner gall kuit. Sevel a reas ar gouarner ur chapel dediet da Itron Varia an Digenvez (Soledad), met ne chomas ket trevadennerien spagnat goude 1811.
E 1816 e teuas da vezañ Arc'hantina ur stad dizalc'h hag e embannas e 1820 he gwirioù. Kas a reas trevadennerien e 1826, met distrujet e voe ar staliadur gant ar Stadoù-Unanet diwar abegoù o tennañ da chaseal ar reuniged. O vezañ m'he doa kaset Arc'hantina ur gouarner all e tistroas ar Saozon e 1833 hag e kemerjont an enezeg ken ne voe miret gant Arc'hantina nemet e-pad un prantad berr.
E 1914 e oa bet un emgann war vor etre morluioù saoz hag alaman.
Endoforiezh
Implijet e vez an termen yezhoniel endoforiezh (saoz.: endophora) evit komz eus elfennoù enyezhoniel, da lavaret eo elfennoù hag a ra dave da elfennoù all en hevelep skrid (dre gomz pe dre skrid) ; da skouer :
Inizi Maloù
Istor
E miz Meurzh 2013 e oa bet dalc'het ur referendom en enezeg evit gouzout hag-eñ e felle d'an dud chom gant ar statud tiriad tramor Breizh-Veur. 90,8% eus an dud o deus kemeret perzh er vot, 1 vot didalvoud a zo bet, 99,8% o deus votet ya, ha 0,2% nann (3 mouezh). N'eo ket bet degemeret an disoc'h gant Arc'hantina.
Endoforiezh
Amañ ec'h eo eñ un daveenn enyezhoniel rak dave a ra d'un elfenn bet menneget dija er skrid, Yannig.
Inizi Maloù
Douaroniezh
3 060 a annezad a oa e 2005.
Endoforiezh
Er frazenn amañ da-heul hepmuiken avat e talvezfe ar memes termen eñ da zaveenn ezyezhoniel dre ma ra dave d'un elfenn a zo er-maez eus ar skrid :
Da lavaret eo, er frazenn gentañ e ouzer eus piv emeur o komz pa vez implijet ar raganv eñ met en eil frazenn ne c'heller ket gouzout eus piv resis ez eus komz gant implij an hevelep termen.
Tri doare endoforiezh disheñvel zo : kataforiezh, anaforiezh hag emdaveoriezh.
Tanzania
<p align="left" style="spacing:6px; padding:6px; border:1px solid #006699; background:#EAF5FB"> Savet eo ar pennad-mañ diwar labour bet graet gant skolidi. Sikourit da wellaat an danvez, mar plij ganeoc'h.
550
Diwar-benn bloavezh 550 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Tanzania
Tanzania zo ur vro e reter Afrika, war ribl Meurvor Indez, er su d’ar c’heheder. Harzoù he deus gant Kenya hag Ouganda en norzh, gant Rwanda, Burundi ha Republik Demokratel Kongo er c’hornôg, ha gant Malawi, Mozambik ha Zambia er su.
550
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 550
Tanzania
Div lodenn a ya d’ober Tanzania : an douar-bras, a veze graet "Tanganyika" anezhañ gwechall, hag enezeg Zanzibar e Meurvor Indez. Betek 1961 e oa trevadennoù saoz eus an div lodenn-se (anvet broioù-gwarezet). E 1961 e teuas Tanganyika da vezañ dizalc’h, ha kemend-all a c’hoarvezas gant Zanzibar e 1963. Unanet e voent en ur Stad hepken e 1964.
550
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 550
PCI
Meur a ster zo d'al lizherennoù PCI, implijet
Tanzania
Savet eo an anv Tanzania diwar silabennoù kentañ pep lodenn eus ar c’hevread : Tanganyika ha Zanzibar. E-pad meur a vloaz e oa bet ar gêr-benn e Dar es Salaam, ur gêr vras war an aod, met e 1996 e voe divizet lakaat Dodoma, ur gêr e diabarzh ar vro, da vezañ kêr-benn. Un darn vras eus melestradurioù ar gouarnamant a yeas di, met lod zo chomet e Dar es Salaam.
Torosennadur
Plaen a-walc'h eo torosennadur Tanzania, evel war vord ar mor, padal ez eus un uhelgompezenn da 1 200 m e kreiz ar vro. Treuzet eo eus an Norzh betek ar Su gant ur frailh hag a zo ur skourr eus Traoñienn ar Rift Meur. Ar failh-se, bras-kenañ, en deus savet ar menez-tan Kilimandjaro hag a zo menez uhelañ Afrika ; da 5 895 metrad e sav e Tanzania, war harzoù Kenya. Gant ar frailh ivez e voe toullet traoñienn Olduvai. Un eilvet skourr a red a-hed harz ar c'hornôg, m'emañ an teir lenn vras afrikan : lenn Tanganyika, lenn Victoria ha lenn Malawi.
Ar politikerezh hiziv an deiz
Renet eo bet Tanzania betek 1992 gant ur strollad dibar anvet Chama Cha Mapinduzi (CCM), "Strollad disparc'her". Ar prezidant a vez dibabet evit 5 bloaz gant ar gwir da vezañ dibabet diw wech nemetken. Dibab a ra daou vesprezidant, ur pennmaodier hag ur gouarnamant.
Dizalc'h eo Tanzania en un doare ofisiel abaoe an 9 a viz Kerzu 1961. Bloaz war-lerc'h e voe dibabet Julis Kambarage Nyere, penn ar strollad sokialour Union nationale africaine du Tanganyika, da brezidant nevez Tanzania.
Ur vodadeg vroadel a vez aozet gant 239 ezel hag en o zouez 111 dilennad a zo bet choazet evit un amzeriad pempbloaziek. Ar CCM a voe krouet e 1977 diwar kendeuzadur TANU (Tanganyika African Natinonal Union) krouet gant Julius Nyere e 1954 hag ar strollad Afro Shirazi party (ASP) eus Zanzibar ; tost-tre an eil d'egile eo TANU hag ASP, setu abeg ar c'hendeuzadur-se.
Armerzh
Kresket eo pinvidigezh diabarzh ar vro (Kenderc'h Diabarzh Kriz, KDK) da 6,9 milmilion a zollaroù e 1997, war-dro 220 dollar dre annezad neuze, ar pezh e laka Tanzania e-touez broioù paourañ ar bed. Kouerien eo 80% eus ar boblañs, gounit al labour douar a gont evit 60% eus KDK ar vro. An enezennoù Zanzibar ha Pemba a brodu ar muiañ a dachoù-jenofl er bed. Ar bouedoù pennañ a vez gounezet e Tanzania eo ar maniok, ar maiz, ar stlañvesk (Plantago lanceolata), ar riz, ar sorgo, ar patatez dous (Ipomoea batatas) hag ar mell.
Eskemmoù
Kafe, kotoñs, diamantoù, te ha tachoù-jenofl a vez ezporzhiet da Alamagn, Breizh-Veur ha Japan. An touristerezh a laka Tanzania da c'hounit arc'hant : e fin ar bloavezhioù 1980 e veze tremen 100 000 tourist o tont pep bloaz. Dont a raent evit ar parkoù naturel pe evit al lec'hioù istorel.
Bez' ez eus er vro 2 600 km a hentoù-houarn, gant al linenn pennañ etre Dar es-Salaam ha lenn Tanganyika o kas dre Arusha ha Mwanzahag. War-dro 88 200 km a hentoù evit ar c'hirri zo, met 10% anezho hepken zo terduet. Ar porzhioù-mor brasañ eo Dar es-Salaam ha Mtwara. Aerborzh Dar es-Salamm ha Zanzibar a ra war-dro an nijadennoù etrebroadel ha broadel. Ar shilling eo ar moneiz skoet gant Bank of Tanzania (krouet e 1966).
Boazhioù hengounel Tanzania
Teir yezh zo e Tanzania : Gant an dud pinvidik e veze komzet kiswahili, neuze a re baour a grogas da gomz swahili evit en em ziforc'hiñ diouto. Bremañ n'eus ket kement-se a dud pinvidik er vro, setu perak e vez komzet kalz a swahili e Tanzania. Daoust da gement-se, kilswahili eo ar yezh a zo bet lakaet da ofisiel gant gouarnamant Tanzania. Lavaret e vez ez eo e Zanzibar e vez komzet ar bravañ swahili. Div gredenn vras a vez azeulet e Tanzania :
Ar vuzulmaned a vev kentoc'h en enezennoù pe e-kichen tevennoù ; ar gristenien a vev kentoc'h e kreiz Tanzania. War ar maezioù e vev ar re n'o d'eus ket ar memes kredenn. E Tanzania ne vez ket selaouet kement-se a sonerezh er vuhez pemdeziek, met kentoc'h e vez sonet e-pad ar gouelioù. Kalz binvioù dre gerdin zo. Tu zo da glevet taboulinoù ivez, ha binvioù dre c'hwezh ; meur a zoare fleütoù zo : e Lamu e klever ar siwa, ur fleüt hengounel graet diwar stilhon un olifant. Ar ganerez Siti binti Saad (Zanzibar, 1880-1950) e voe an Danzanianez kentañ oc'h embann ur bladenn, e 1928. Ganti e voe kanet taarab Zanzibar e swahili, pa veze graet betek-henn en arabeg ha gant paotred hepken.
Padal,an Afrikaned a blij dezho an dañs dreist-holl. E Tanzania ez eus un dañs anavezet-tre hag a zo anvet karen blixen, hep mar diwar anv ar skrivagnerez danat Karen Blixen, a vevas e Kenya. Graet vez gant an dañserien ur c'helc'h pe kelc'hioù bihan, ha ret eo dezho lammat uhel ha diouzh al lusk. Kavet e vez muioc'h a baotred o tañsal eget a verc'hed e reter Tanzania ; er c'hornôg avat e tañs ar baotred hag ar merc'hed a holl asambles.
Tanzania n'eo ket ur vro pinvidik-tre. Bez' ez eus memestra meuzioù mat-tre evel ''kikuyu', ur meuz hep kig fardet gant legumaj hag ed hepken. Debret e vez gant ar re baour e kreiz an devezhioù gouel. Ur meuz all eo posho, graet diwar blini gant pizh bihan du ha ruz. Kalz a fav glas, a-orin eus Tanzania, a vez debret er vro ; ar fav-se zo deuet da vezañ brudet pa oant bet lakaet e kenwerzh Europa. E Maniony, pa vez ur gouel, e vez atav fardet ur meuz anvet ebinyebuce : kig sec'h lakaet barzh an tan gant legumaj, ed, hili riz ha kalz a blantoù bihan evit ar c'hwezh.
Met memestra ez eo ret lavarout ez eus muioc'h eget 5 000 bugel o verrvel bep bloaz gant an diouer a voued.
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1950
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn a voe gounezet gant ar reder suis Ferdi Kubler e 1950.
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1951
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn a voe gounezet gant ar reder suis Hugo Koblet e 1951.
Pomeg (tibetek)
Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù konyakek eo ar pomeg  (phom, tamlu (naga) pe chingmengu) komzet gant tro-dro da 34 000 (1997) e Nagaland en India.
Tost-tre eo d'ar c'honyakeg.
Impalaeriezh Kushan
Orin
Dont a ra an anv Kushan eus ar sinaeg Guishuang (sinaeg:貴霜) a dalveze da envel unan eus pemp meuriad ar Yuezhied (sinaeg:月氏), anezho ur c’hengevread laosk a bobloù Indezeuropek a gomze adstummoù eus an Tokhareg. E-touez Indezeuropiz int bet ar bobl a oa o chom ar pellañ er reter e plaenennoù sinac’h Diazad an Tarim er Xinjiang a-hiziv, a-raok bezañ kaset war-du ar c’hornôg gant Xiongnu e 176–160 kent JK. Anavezet eo ar pemp meuriad Yuezhi en istor Sina dindan an anvioù a Xiūmì (休密), Guishuang (貴霜), Shuangmi (雙靡), Xidun (肸頓), ha Dūmì (都密).
Tizhet o deus ar Yuezhied rouantelezh hellenat Gres-ha-Baktria e Baktria (un dachenn en hanternoz pellañ Afghanistan hag Ouzbekistan) e-tro 135 kent JK, hag argaset eo bet ganto an dinastiezhioù gresian a oa eno hag a yeas d'en em staliañ en-dro e diazad an Indus (e Pakistan an deiz a-hiziv) e kornôg ar rouantelezh Indez-gresian.
Un impalaeriezh liessevenadurel
Kalz a elfennoù eus sevenadur Hellenat Baktria, el lec’h m'o doa graet o annez zo bet degemeret gant ar Gushaned. Azasaet o deus al lizherenneg c’hresian (a-dreuz alies) evit ha lakaat da glotañ gant o yezh (hag ijinet o dues ouzhpenn al lizherenn Þ "sh", evel e "Kushan"). Goude diorroidigezh ar skrivañ ez eus bet skoet moneizoù war batrom ar C’hresianed. Merket e veze menegoù e gresianeg war o fezhioù a-gevret gant menegoù e Kharoshthi tre betek bloavezhioù kentañ ren Kanishka ha, goude-se, eo bet implijet ar yezh kushanek mesk-ha-mesk gant menegoù gresianek, an daou anezho gant al lizherenneg c’hresian.
Da vare Wima Takto eo kroget ar Gushaned da zegemer sevenadur India evel ar strolladoù ergerzhourien all bet aloubet ar vro ganto abretoc’h. Evit doare en doa degemeret Wima Kadphises an impalaer kushan meur kentañ ar Saivegezh evel m'eo merket war e voneizioù. Kavet o deus gwelloc’h an impalaerien kushan a zeuas war-lerc’h skeudennaouiñ kalz a zoueed liesseurt eus India, kreiz Azia hag ivez Bouda.
Heraios
Moarvat eo bet Heraios roue kentañ ar Gushaned. Marteze a-walc’h e oa bet graet emglev etrezañ hag ar C’hresianed. Implijout a rae an hevelep seurt moneizoù. Soñjet e vez e oa Heraios tad Kujula Kadphises.
Kanishka I
Ren Kanishka I, an eil a-zouez impalaerien veur ar Gushaned, ha pempvet roue ar Gushaned, a vleunias e-pad 28 vloaz a-c’houde ar bloaz 127 pe war-dro. Meret e oa ar vro adal div gêr-benn : Purushapura (Peshawar hiziv e norzh Pakistan) ha Mathura, e norzh India. Ur gêr-benn all a oa ivez evit an hañvezhioù Bagram (anvet Kapisa da neuze), e-lec’h m'eo bet kavet "teñzor Bagram", ennañ pezhioù arz sinaat ha gresian. Da varn diouzh enskrivadur Rabatak e oa Kanishka mab da Vima Kadphises, map-bihan Vima Taktu, ha gourvab Kujula Kadphises. Trubuilhek eo bet ren Kanishka ar pezh en deus degaset distabilder da ren al levieren all zo deuet war e lerc’h ivez. Soñjet e vez e oa deuet Kanishka da ren e-tro 78, bloaziad a greder bezañ diazez deiziadur ofisiel Saka en India.
E-pad ren ar Gushaned eo bet liammet ar c’henwerzh mor a-dreuz Meurvor Indez gant kenwerzh Hent ar seiz a-hed traoñienn an Indus, kavell sevenadurezhel kozh. E barr an dinastiezh eo en em astennet gallout laosk-dilaosk ar Gushaned war ur vro a yae eus mor Aral betek broioù Ouzbekistan, Afghanistan ha Pakistan a-hiziv, ha betek hanternoz India.
A drugarez d'an unaniezh laosk ha d'ar peoc’h o ren mui pe vui war un dachenn ken ledan eo aet war-raok ar c’henwerzh a-bell ; degouezhet eo seiz Sina betek Roma ha steudadoù kêrioù puilh zo en em zispaket a-hed an hent.
En o bleuñv e oa an eskemmoù sevenadurel ivez ha kengejet ez eus bet elfennoù sevenadurel hellenat ha boudaat evit reiñ ar voudaegezh c’hresian a oa d'en em ledañ e kreiz ha norzh Azia e stumm ar voudaegezh Mahayana. Brudet eo Kanishka en hengoun boudaat evit bezañ bodet ur c’huzul relijiel e Kashmir. Lavaret e vez e verk ar c’huzul-se deroù ofisiel boudaegezh hollzoueel Mahayana hag an disrann anezhi diouzh Boudaegezh Nikaya. Lakaet en deus Kanishka testennoù boudaat orin ar Mahayana a oa e yezh ar vro ar Gandhari, anvet c’hoazh Prakrit, da vezañ troet er yezh uhellennek, ar sañskriteg. A-gevret gant an roue indiat Ashoka, ar roue Indez-Gresian Menander I (Milinda), ha Harsha Vardhana, e vez sellet gant ar voudaegezh ouzh Kanishka evel ouzh unan eus e vadoberourien veur.
Arz ha sevenadur Gandhara, e kroashent an impalaeriezh e barr he bleuñv d'ar mare-se, eo an eztaoladurioù kushanat anavezet ar muiañ gant ar c’hornôg.
Darempredoù gant Roma
Meur a vammenn skrid roman a zeskriv gweladennoù kannaded eus rouaned Baktria hag India e-pad an eil kantved ; ober a reont dave d'ar Gushaned moarvat :
O komz diwar-benn an Impalaer Hadrian en deus skrivet Aelius Spartianus (117–138 ) en e Istor Aogust : Reges Bactrianorum legatos ad eum, amicitiae petendae causa, supplices miserunt (Kas a reas rouaned Baktria d'e vete kannaded d'e azpediñ hag azgoulenn evit e vignoniezh).
E 138 ivez, diouzh Aurelius Victor (Épitomé‚ XV, 4), hag Appian (Praef., 7), en deus degemeret Antoninus Pius, warlerc’hiad Hadrian, un nebeud kannaded indiat, baktrian (Kushaned) hag herkunian.
Kêr-benn hañv ar Gushaned, Bagram, zo bet kavet enni ur bern marc’hadourezh o tont eus Impalaeriezh Roma, peurgetket, pezhioù gwer
Darempredoù gant Sina
E-pad ar 1 hag an eil kantved eo en em ledet dre heg impalaeriezh ar Gushaned war-du an norzh hag aloubet eo bet ganto darn eus diazad an Tarim, o douaroù genidik, ar pezh en deus o lakaet e-kreiz kenwerzh gounidus Azia Greiz gant impalaeriezh Roma. Kredet e vez o deus kenstourmet gant Sinaiz a-enep argadegoù ergerzhourien ; dreist-holl o deus kenstourmet gant ar jeneral sinaat Ban Chao a-enep d'ar Sogdianed e 84, pa oant o klask harpañ un emsavadeg gant roue Kashgar. War-dro 85, o deus harpet ar jeneral sinaat c’hoazh en un dagadenn a-enep da Turfan, er reter da diazad an Tarim.
Da anaoudegezh evit o skoazell da Sinaiz e c’houlennas ar Gushaned kaout ur briñsez Han ha daoust dezho bezañ kaset profoù d'al lez sinaat e voe nac’het outo. D'en em zialañ e tivizjont neuze mont a-benn da lu Ban Chao e 86 gant un armead a 70,000 a dud, met skuizh-divi gant o hent e voent trec’het a-benn ar fin gant nerzhioù gwanoc’h. Goude kiladenniñ e rankas ar Yuezhi paeañ un truaj da impalaeriezh Sina e-doug ren an impalaer Han He (89–106).
Diwezhatoc’h, e-tro 116, renet gant Kanishka, o deus diazezet ar Gushaned ur rouantelezh kreizennet en-dro da Kashgar. Deuet int da vezañ mestr war Khotan ha Yarkand ivez e diazad an Tarim, Xinxiang a-vremañ, a oa dalc’het gant Sinaiz. Ganto eo bet degaset ar skritur Brahmi hag ar yezh indiat Prakrit implijet er velestradurezh. Astennet o deus levezon an arz boudaat-gresian a zisoc’ho war an arz serindat.
Roud eñvor ar Gushaned a gaver c’hoazh e 158–159 evit bezañ kaset profoù da lez Sina e-pad ren an impalaer Han Huan.
Da-heul an dra-se eo kresket c’hoazh an eskemmoù sevenadurel ha dont a reas misionerien voudaat kushan evel Lokaksema da vezañ oberiant e kêrioù bras sinaat Loyang hag, a-wechoù, Nanjing. Brud a oa warno eno abalamour d'o labourioù treiñ dreist-holl. Int eo zo bet ar re gentañ a gaver roud anezho o tegas ar skriturioù Hinayana ha Mahayana da Sina. Perzh bras o deus kemeret en emled ar voudaegezh a-hed hent ar seiz.
Diskar
Adal an IIIe kantved e krogas impalaeriezh ar Gushaned da vont a dammoù.
E 225 da vare marv Vasudeva I eo bet daouhanteret an impalaeriezh a norzh da su. War-dro 224–240, eo bet aloubet Baktria hag hanternoz India gant ar Sasanined, e-lec’h m'o anavezer dindan an anv a Indez-Sasanid.
E-tro 270 c’hoazh eo bet kollet tiriadoù plaenenn ar Ganga gant ar Gushaned. Eno eo en em staliet an impalaeriezh Gupta e-tro 320.
Diskaret eo bet dinastiezh kozh ar Gushaned e-tro kreiz ar gant Kidara ur gwaz d'ar Gushaned e Pakistan. Krouet ez eus bet ur rouantelezh gantañ goude-se anavezet dindan an anv a Rouantelezh Kidarit. Met moarvat e selle Kidara outañ e-unan evel ouzh ur C’hushan evel ma laka e bezhioù moneiz a c’hiz kushan da grediñ. Evit doare o deus graet berzh ar Gidarited met bihanoc’h eo bet o levezon eget hini o diagentidi kushan.
A-benn ar fin eo bet skarzhet dilerc’hioù impalaeriezh ar Gushaned er gant aloubadegoù an Huned ha, goude-se, re ar Vuzulmaned.
Touilh rous
An touilh rous, pe touilh du, pe kazh-rous bras, (Scyliorhinus stellaris) zo ur pesk migornek kar d'ar rinkin.
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1953
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1953 a voe gounezet gant ar reder breizhat Louison Bobet.
Strollad Komunour Slovakia
An anv "Strollad Komunour Slovakia" a c'hell ober dave da daou Strollad disheñvel hervez ar maread resis:
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1954
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1954 a voe gounezet gant ar reder breizhat Louison Bobet.
Alexandre Hébert
Alexandre Hébert (1921-2010), a lavare bezañ anarkour-sindikadour, a oa tost da drostkourion ar PCI (bremañ POI). Bet eo bet pennsekretour Force Ouvrière el Liger-Atlantel eus 1947 da 1992. Kamarad e oa d'an trotskour Pierre Lambert, rener ar PT.
Hervez kelaouennoù zo (Le Monde) e oa tost d'an FN ivez, ha darempredoù mat en doa gant Jean-Marie Le Pen.
Jingnan
Jingnan (荆南), anvet ivez Nanping (南平), a oa unan eus an dek Rouantelezh e kreiz Sina, e-doug Marevezh ar pemp tierniezh hag an dek rouantelezh. Krouet e oa bet e 924. He diazezer Gao Jixing (高季興) a oa bet anvet da Jiedushi (gouarner milourel) Jiangling e 907 gant Tierniezh al Liang Diwezhat a zalc'he norzh Sina goude diskar an dierniezh Tang. Kemer a reas ar renk a roue goude distruj al Lianged Diwezhat gant an dierniezh Tang Diwezhat.
Douaroniezh
Jingnan a oa ar rouantelezh a oa bet hirañ he buhez e-mesk ar rouantelezhioù bihan. Jiangling a oa he c'hêr-benn ha derc'hel a rae daou vann war ribloù ar Yangtze. Harzhoù en doa gant an dierniezh Tang Diwezhat, gant rouantelezh Chu ha gant Tanged ar Su pa stagjont ar rouantelezh-mañ ouzh o hini e 951. Gant ar Shu Diwezhat en doa harzhoù ivez goude o c'hrouidigezh e 934.
Diskar ar rouantelezh
Krouet e voe an Dierniezh Song e 960 met daoust ma lakaer d'an amzeriad-mañ penn Marevezh ar Pemp Tiernelezh hag an Dek Rouantelezh e treuzvevas rouantelezhioù ar Su e-pad hogozik 20 bloavezh. An hini kentañ da vezañ distrujet a voe Jingnan avat. E 963 e voe aloubet.
Liammoù diavaez
Jingnan war Chinaknowledge.de
Kanton Hazebroek-Su
Kanton Hazebroek-Su a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, bet krouet gant lezenn an 23 a viz Eost 1790, e departamant an Norzh hag er rannvro Nord-Pas-de-Calais.
Kumunioù
Kanton Hazebroek-Su a yae 8 kumun d'ober anezhañ.
Kanton Sant-Nazer-Reter
Kanton Sant-Nazer-Reter a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs).
Kumunioù
Kanton Sant-Nazer-Reter a yae ul lodenn eus kumun Sant-Nazer d'ober anezhañ.
Siouslaweg
Ar siouslaweg a zo ar yezh yezh penoutiek nemeti eus skourr ar yezhoù siouslawek komzet gwechall gant an Siouslawed, ur bobl-orin a veze o chom gwechall e mervent Oregon (Stadoù-Unanet.
Ur yezh varv eo hiziv.
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1955
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1955 a voe gounezet gant ar reder breizhat Louison Bobet.
Sir y Fflint
thumb|Logo Kuzul Sir y Fflint thumb|Ardamezioù Sir y Fflint
Istor
Bro pobl vrezhon an Deceangli, pe "Deceangi", e oa ar c'hornad-bro a-raok aloubadeg ar Romaned er.
Splujer gouzoug du
Ar splujer gouzoug du a zo un evn dour, Gavia arctica an anv skiantel anezhañ.
Annez
Bevañ a ra al labous e kornôg Douar Franz-Josef ha broioù isarktikel.
Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar splujer gouzoug du en urzhiad Gaviiformes pe Ciconiiformes.
Tchangeg (tibetek)
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù konyakek eo an tchangeg  (chang, mojung, machongrr, mochumi pe changyanguh) komzet gant tro-dro da 1.000-2.000 den (1997) en Assam hag e Nagaland en India.
Neuchâtel (kêr)
Neuchâtel (arpitaneg: Nôchâthél, alamaneg: Neuenburg) a zo ur gêr a Suis e gwalarn ar vro, kêr-benn kanton Neuchâtel ha bann Neuchâtel, e Menez-Jura.
Touilh-traezh
An touilh-traezh, pe touilh gwenn, pe touilh gris, pe kazh-rous bihan, (Scyliorhinus canicula) zo ur pesk migornek kar d'ar rinkin.
Konyakeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù konyakek eo ar c'honyakeg (konyak, rong pe nünpa) komzet gant tro-dro da 105.000 den (1997) en Assam hag e Nagaland en India.
Meur a rannyezh ez eus:
Oabl
An oabl eo an egorenn a weler a-us d'ar penn pa vezer er-maez. Seblantout a ra bezañ ur seurt bolzenn harzet war-du pep roud-avel gant an dremmwel. Gwiskadoù treuzwelus lodenn izel aergelc'h ar Voul-Zouar eo. Eno e weler ar meteorennoù, da lavaret eo traezennoù a bep seurt pell pe dost. Meur anezho a zo fenomenoù deuet eus mont-en-dro an aergelc'h hag eo danvez studi an oablouriezh (pe "meteolorogiezh").
Ger all hag adfurmoù
An neñv a zo ur ger implijet e meur a zegouezh gant ar memes ster eget an oabl, met tuet eo ar vrezhonegerien hag ar skrivagnerien da virout neñv ha neñvoù evit ar meizad relijiel. Sellet ouzh neñv.
Furmoù all a vez kavet :
Treffynnon
Kêr santez Gwenfrewi eo ivez.
Oabl
Oabl an deiz hag oabl an noz
Diwar ar gouloù kreñv ha ar sked degaset gant an Heol eo disheñvel bras an oabl pa vez an deiz ha pa vez an noz. E korf an deiz e tegas an Heol ur gouloù kalz lufrusoc'h eget ar c'horfoù-oabl all ken ne c'heller gwelout anezho nemet en noz (a-wechoù e weler al Loar pe wGwener en deiz koulskoude). Gouloù an Heol a zo ul liv melen-gwenn dezhañ hag ez eus pep liv ar spektr ennañ. Da noz e tegas al Loar ur gouloù gwan awalc'h ha dizingal hervez he c'hresk-digresk hag ar c'houmoul ma 'z eus anezho.
Oabl ar steredoniezh
Pa tro an Douar war hec'h ahel e seblant ma 'z eont d'en em sevel pep korf-oabl war-du ar Reter (ar Sav-Heol a reer anezhañ ivez) ha ez eont d'en em guzhañ dindan linenn an dremmwel war-du ar C'hornôg (ar C'huzh-Heol a reer anezhañ ivez). Ar c'horfoù-oabl a c'helle gwelout hep mekanik arbennik a zo an Heol, al Loar, un nebeud planedennoù, ar mein-kurun, hag darn eus ar stered, ar steredennoù lostek en o zouez.
Treffynnon
E 2011 e oa 8,886 a dud o chom e kumuniezh Treffynnon ha 1,192 anezho a oa kembraegerien (14%).
Douaroniezh
Emañ etre Prestatyn, en hanternoz, hag Yr Wyddgrug, er c'hreistez, 5 km bennak eus kêr Y Fflint, e-harz Mynydd Helygain.
Istor
Brudet eo Feunteun Gwenfrewi (St Winefride's Well), a voe savet ur chapel en-dro dezhañ. Anavezet eo ar feunteun (pe buñs) abaoe amzer Proviñs Britannia, ha pirc'hirined a deu di abaoe 660 pa voe dibennet ar santez gant Caradog a glaske he gwallañ.
Meneget eo ar puñs e-touez Seizh Marzh Kembre hag embann a ra kêr bout Lourd ar vro.
Adalek an e voe pouezus ar mengleuzioù plom hag al labouradegoù kotoñs.
Un Eisteddfod a voe eno e 1869.
Geriadur
Ur geriadur zo ul levr dave a dalvez da adkavout titouroù diwar-benn gerioù, anvioù, pe meiziadoù, renket hervez urzh al lizherenneg peurliesañ. A bep seurt geriadurioù zo. Ar geriadurioù ar muiañ anavezet eo ar geriadurioù yezh, evel Geriadur brezhoneg an Here pe geriadurioù divyezhek.
Istor
Ar c'hentañ geriadur skrivet er bed a vije bet savet gant ar Vabilonianed er VIvet kantved kent J.K..
Karamell
Ar C'haramelled eo an evned-mor a ya d'ober ar genad Fulmarus.
Geriadur
Istor
Ar c'hentañ geriadur skrivet e sinaeg, ar Shuowen Jiezi, a oa skrivet e-tro ar bloavez 100. Hervez bloazdanevelloù Bro-Japan, e oa skrivet ar c'hentañ geriadurioù japaneg e 682, daoust ma oa ar c'hentañ ur geriadur evit lenn an arouezlunioù sinaeg.
Ar c'hentañ geriadurioù a oa geriadurioù divyezheg alies. Geriaouegoù gerioù galleg, saozneg, Italianeg pe Latin, e oant, en Europa, gant pep a droidigezh pe a zisplegadenn e yezh an aozer.
Ar c'hatholicon eo ar c'hentañ geriadur brezhoneg. Skrivet e oa e 1464 hag embannet evit ar wezh kentañ e 1499 gant Jehan Lagadeuc, person e Plougonven. Ur geriadur teiryezhek e oa, latin, galleg brezhoneg. Ar c'hentañ geriadur galleg eo ivez. Savet e oa bet evit skoazell ar gloareged a yae da studiañ d'ar broioù krec'h ha na ouient ken latin pe brezhoneg.
Ar c'hentañ roll eus 8000 ger saozneg a oa The Elementarie skrivet gant Richard Mulcaster e 1582,. Ne oa ket urzhiet ar gerioù hervez urzh al lizherenneg. Ar c'hentañ geriadur saozeg urzhiet hervez urzh al lizherenneg a oa skrivet gant ar c'helenner Robert Cawdrey e 1604.
Ar geriadurioù yezh
Kavout a reer geriadurioù unyezhek ha lod all skrivet gant gerioù eus meur a yezh. Talvezout a reont da gavout titouroù diwar-benn gerioù hag anvioù ur yezh bennak. Bodañ a reont gerioù ar yezh-se renket dre urzh al lizherenneg, ar penngerioù, a vez skrivet d'o heul ur pennad gant titouroù pe troidigezhioù.
Ar geriadurioù unyezhek
Ar geriadurioù unyezhek zo skrivet penn-da-benn en ur yezh. Ar penngerioù hag an titouroù a denn dezhe zo skrivet er memes yezh. Ar geriadurioù-se a c'hall kaout un niver implijoù disheñvel. Ur skoazell int evit ar re a sav testennoù pe a lenn anezhe.
Peurliesañ e kaver er pennad un termenadur eus ster(ioù) ar pennger urzhiet e melladoù disheñvel, skouerioù, ha distagadur ar pennger. A-wezhioù e kaver ivez notennoù etimologiezh ha yezhadur a denn dezhañ ivez.
Lod anezhe zo geriadurioù deskrivañ. renabliñ a reont ar gerioù hag o implijoù er yezh komzet pe skrivet. Lod all zo geriadurioù reolata.
Ar geriadurioù liesyezhek
Peurliesañ ez eo geriadurioù divyezhek.
Ar geriadurioù arbennik
Gallout a reer kavout geriadurioù prederouriezh, istor, skiant, arz.
Lod eus ar geriadurioù a ginnig ditouroù diwar-benn an distagadur, an deveradurioù, an istorioù, ar gerdarzh, ar skeudennoù, an implij, an hentenn ha skouerioù frazennoù. Stumm ul levr pe meur a levr eo ar stumm kavet an aliesañ.
Roz-Lanrieg
Roz-Lanrieg (Roz-Landrieux e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Dol e departamant Il-ha-Gwilen.
Turdidae
Turdidae a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, ennañ an driski hag ar milc'hwided, termenet e 1815 gant ar skiantour stadunanat Constantine Samuel Rafinesque (1783-1840).
Diouzh Doare 8.2 an IOC World Bird List ez a seitek genad d'ober ar c'herentiad :
Osismied
Anv anezho a ra ar moraer gresian Pytheas gant an anv Ostimioi. Edont o vevañ e-kichen ur c'hab Kabaion hervezañ. N'ouzer ket hag-eñ e oa Beg ar Raz pe Penmarc'h ar c'hab-se. O anv a dalv pe ar re uhelañ pe ar re eus penn ar bed. Er c'hontrol d'ar braz eus an anvioù pobloù galian all eo aet o anv da get en deiz a hiziv el lec'hanvadurezh. Bro an Osismied e oa an douaroù a zo Kernev, Leon, Treger ha Goueloù bremañ.
Kêrioù
E Karaez e oa kêr-benn an Osismied, ha Vorgium e oa hec'h anv latin, savet gant ar Romaned. Ur gêr all o doa, e Vorganium (e Gwineventer e-kichen Landerne), hag un oppidum er Gozh Yeoded e-kichen Lannuon.
Loeiz XV (Bro-C'hall)
Loeiz XV, ganet d'ar 15 a viz C'hwevrer 1710 e Versailhez (Bro-C'hall) ha marvet eno d'an 10 a viz Mae 1774 a voe Roue Bro-C'hall ha Navarra adalek 1715 betek e varv e 1774.
Mervel a reas e dad pa oa 2 vloaz hag anvet e voe da zaofin en ofisiel. E dad-kuñv e oa ar roue Loeiz XIV, ha pa varvas hennezh e 1715 ne oa-eñ nemet 5 bloaz. E eontr-kozh, dug Orléans, a voe anvet da « rejant ar Rouantelezh » d'an 2 a viz Gwengolo 1715, betek ar 15 a viz C'hwevrer 1723: en dezi-se, krog ar c'hrennard en e 14vet bloavezh, e voe kemeret ar galloud gantañ.
Bugale hervez ar gwir
E bried Maria Leszczyńska a c'hanas dek bugel, ha tri anezhe a varvas yaouankik :
Johannes Vermeer
Johannes Vermeer (pe Johannis, Johan, Jan), anavezet ivez evel Vermeer Delft, badezet e Delft d'an 31 a viz Here 1632 ha marvet eno d'ar 15 a viz Kerzu 1675, zo ul livour izelvroat eus ar. Johannis e oa e anv en e vadeziant, ha Jan pa varvas.
E vuhez
43 bloaz e oa Vermeer pa varvas, ne livas nemet 35 taolenn en ur ober 20 vloaz, nebeut a dra e-skoaz livourien all, ha koulskoude eo bras e vrud.
Moarvat n'ae ket e vrud pelloc'h eget trowardroioù Delft, e gêr c'henidik. Gant skriverien e vuhez eo bet dastumet an evezhiadenn-mañ a-berzh ur c'hronikour gall, Balthasar de Monconys, hag en devoa gwelet un oberenn gantañ e ti ur pober: « (...) 1000 lur e oa koustet, pa vije bet re gant 6 pistol a gavan-me. » « A-zivout Ver Meer eus Delft, e c'houlennas-hi digantañ hag ur vaouez an hini he devoa roet c'hoant dezhañ da vezañ, ha Swann en devoa anzavet e oa unan ... met ur sekred e oa, ne oa ket bet troet gant al livour-se ken. » Marcel Proust Er geoded izelvroat, staget gant an Istor ouzh an Tiegezh Orange, ma oa c'hoazh ur statud dibar ha stag brientoù outi, e seblant Vermeer bezañ tapet brud un arzour hag un nevezer. Lakaet e oa bet e anv gantañ en 1653 evel arzour dizalc'h e Gild Sant-Lukaz, ha dean e oa ennañ. Brudet e oa evel anaoudeg e taolennoù livet, peogwir e voe galvet en 1672 da vont da Den Haag da reiñ e ali diwar-benn un dastumad taolennoù eus Venezia gwerzhet da Frederig-Gwilherm, Dilenner Meur Brandenburg. Diouer a zielloù zo diwar-benn buhez an arzour, ha gant-se ned a alies an istorourien nemet war varteze. Krediñ a ra lod e oa bet Vermeer o teskiñ ar vicher gant Carel Fabritius, a oa o labourat e stal Rembrandt. Taolennoù zo, a-hervez, dre ma'z int teñval ha leun a velkoni, a vije prouenn a gement-se, evel ar Plac'h o vorediñ.
Gouzout a reer ivez e tegouezhas Pieter de Hooch en Delft en 1654 : hag en em zaremprediñ a rae an daou arzour? N'haller ket bout sur, met splann eo o deus labouret o-daou da reiñ un doare nevez d'al livañ oberoù ar pemdez o lakaat war al lien efedoù gwirion ar gouloù hag an danvezioù. Moarvat en deus livet Vermeer evit tud a hiniennoù, ha n'eo ket evit ar varc'hadourien oberennoù arzel. Hervez Montias (Vermeer and his milieu, 1989), e laboure evit P. Claesz van Ruijven dreist-holl; hennezh a oa un tailhanter pinvidik. Goude-se e voe legadet an dastumad da verc'h Van Ruijvenha d'e vabeg, Jacob Dissius. Pa varvas hennezh e voe gwerzhet ouzh ar gouloù un daolenn warn-ugent bet livet gant Vermeer en Amsterdam. Daoust da se n'eus roud skrivet ebet eus al labour-se evit van Ruijven. Gouzout a reer avat ec'h amprestas Vermeer 200 florin digantañ en 1657.
Dimeziñ
E 1653 e timezas Vermeer da g-Catharina Bolnes, merc'h da Maria Thins ha ne oa ket divadoù. Koulskoude, en 1672, e voe disklêriet brezel gant Bro-Saoz d'an Izelvroioù, hag int aloubet gant an armeoù gall. Kement-se a voe drastus evit marc'had an arz ha war washaat ez eas stad Vermeer hag e diegezh.
Setu a lavaro e wreg diwezhatoc'h: « Abalamour da se ha d'an dispignoù bras a oa d'ober evit ar vugale pa n'en doa ket madoù a-walc'h da baeañ e voe ken glac'haret hag e fallaas kement ma kollas e yec'hed ha ma varvas en ur ober un devezh hanter ». Eizh minor a chomas gant e wreg. E 1676 e voe roet un aotre dizleañ da Catharina : hervez al lezenn e leze an dleidi da gemer madoù Vermeer.
John Smith (1833), marc'hadour oberennoù arzel, ha Thoré-Bürger (1866) eo a zo kaoz da vrud nevez Vermeer.
E 1935 e voe aozet gant Mirdi Rotterdam ar c'hentañ diskouezadeg diwar-benn ul livour dindan an anv : « Vermeer - orin ha levezon ». Roet e voe d'ar mestr ar vrud a verite, goude ma chome da reizhañ ar fazioù graet gant e azeulerien ha da ziskuliañ drevezadennoù ar falserien, evel re an hini brudetañ anezho, Han van Meegeren, a werzhas ur falsoberenn diwar Vermeer da Hermann Göring.
An dud livet gantañ
Livet en deus Vermeer tud en o zier dreist-holl. Hag an div daolenn eus Delft a seblant bezañ livet eus a-drek ur prenestr zoken. Un nebeud poltredoù zo, met livet en deus tud en o buhez ordinal da gentañ-penn, tud vunut alies, plac'h al laezh o labourat, met tud pinvidik ivez e tier klet.
Daveoù relijiel ha skiantel zo ivez e darn eus an taolennoù, a-wechoù en taolennoù a weler en daolenn.
Oberennoù
C'hwec'h taolenn ha tregont zo anavezet evel oberennoù graet gant Vermeer. Met n'emañ ket a-du an holl gant ar varnadenn-se.
Gwelout ivez
Livourien izelvroat brudet arall a oa kempredidi da Johannes Vermeer.
Catharus
Catharus a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ milc'hwided, krouet e 1850 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).
Ainoueg
An ainoueg (ainoueg: アイヌ イタク, aynou itak; japaneg: アイヌ語, ainou-go) a zo ur yezh digenvez komzet gwechall gant an Ainoued war enezenn Hokkaido e hanternoz Japan. Komzet e veze gwechall ivez en Inizi Kouril, e hanternoz Honshu hag e kreisteiz Sac'halin.
Catharus
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Trizek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
Perseüs
Perseüs (Περσεύς / Perseús, « ar preizher»), a oa anv un haroz hellazat. Mab e oa da Zeus ha Danae. Eñ eo an hini a lazhas Medousa hag a zimezas da Andromeda.
Ainoueg
Kavet e vez gerioù boutin etre an ainoueg hag an nivc'heg a deu diwar darempredoù etre an div yezh, dres evel ar gerioù boutin all etre ar japaneg hag an ainoueg.
Ur yezh en arvar da vont da get eo an ainoueg hag an darn vrasañ eus ar 150 000 a dud a disklêr bezañ ainoued ne gomzont nemet japaneg. Bez e oa 100 den barrek war ar yezh e Niboutani (Biratori, Hokkaido) met n'eus nemet 15 dioute a rae ganti bemdez er bloavezhioù 1980. En holl ez eus tro-dro da 1 000 den barrek war ar yezh e Hokkaido a-bezh, an darn vrasañ dioute ouzhpenn 30 vloaz.
Perseüs
Hervez Apollonios Rodos e oa Eurymedon e wir anv.
Ainoueg
War gresk a ya an niver a dud a zo o teskiñ ar yezh hiziv koulskoude ha muioc'h a dud a gomz an ainoueg da eil yezh eget da yezh kentañ.
Perseüs
Ganedigezh an haroz
E kêr Argos e oa un tour arem uhel, ha warnañ prenester hag a oa barrinier houarn tev outo. En tour-se e oa ur briñsez o ouelañ dourek rak lakaet e oa bet aze da viken gant ar roue he zad.
Ainoueg
Ez ofisiel e vez skrivet an ainoueg gant lizherennoù ar silabenneg japanek katakana, met implijet e vez ivez al lizherenneg latin.
Fonologiezh
Silabennoù an ainoueg a zo CV(C). Dre ret e teraouont gant ur gensonenn met galloud a reont echuiñ gant ur gensonenn.
Perseüs
Ganedigezh an haroz
Ar roue Akrisios a oa bet diouganet dezhañ gant ur beleg e vije lazhet gant e vab-bihan. Petra reas neuze, nemet kraouiañ e verc'h Danae da virout outi a gaout bugel ebet, rak n'en doa ket bet kalon d'he lazhañ. Evel-se e kave dezhañ e oa bet madelezhus ha fur war un dro.
Koulskoude, un noz, a-dre ar barrinier e kouezhas ur barrad glav aour. Zeus an hini e oa, rak an tu-se en doa kavet an doue da zont d'ober e lez d'ar plac'h yaouank, a voe brazezet gantañ.
En harlu
Kaset ha digaset war ar mor e tegouezhas an arc'h en enez Serifos. Eno e voent skoazellet gant ur pesketaer, Diktys e anv, a oa breur da roue an enez, Polydektes.
Kefridi Polydektes
Athena a oa kaz enni ouzh Medousa rak embaret e oa ouzh Poseidon en un templ a oa bet savet dezhi. Ha setu hi d'en em ziskouez dirak Perseüs ha d'e genteliañ diwar-benn pezh a rankje ober.
Andromeda
Kassiopeia, mamm Andromeda ha rouanez Aitiopia, he devoa poufet e oa ken koant hag an Nereidezed, ma savas droug e Poseidon, doue ar mor, a c'holoas ar vro gant an dour-beuz, hag a gasas un euzhvil a rene war ar mor, ma ne c'halle den mont war vag ken.
Diouganañ a reas beleg an doue Amon ne vije peoc'h ebet digantañ ken na vije roet merc'h ar rouaned, Andromeda, d'an euzhvil. Neuze e voe staget ar plac'h kaezh ouzh ur garreg war an aod. Dres d'ar poent-se edo Perseüs o tistreiñ eus lazhañ Gorgon, hag o tremen damdost, pa glevas hirvoudoù ar briñsez. Goude lazhañ an amprevan e tieubas Andromeda hag e timezas ganti, petra bennak ma oa bet prometet d'ur paotr yaouank all, Fineüs e anv.
En eured e savas kann etre an daou baotr, ha troet e voe Fineüs e maen tra ken 'met o welout penn Gorgon. War-lerc'h an eured ez eas Andromeda gant he fried da Diryns, en Argolis.
Livadurioù
Livadurioù niverus zo bet, ar re anavezetañ
11
764 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr-Roma) = 11 goude ganedigezh J.-K.
Levrlennadur
10er
Sant-Gouenoù
Sant-Gouenoù  a oa ur gumun eus Kanton Plened-Yugon e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh. Kendeuzet e oa gant c'hwec'h kumun-all d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Ar Menez.
Harenkarspel
thumb|right|200px|Lec'hiadur Harenkarspel thumb|right|120px|Banniel Harenkarspel thumb|right|80px|Ardamez Harenkarspel thumb|right|100px|Krugell an oadoù (01/01/2008) Harenkarspel (distagañ : ) a zo ur gumun e proviñs Noord-Holland, e rannvro West Friesland en Izelvroioù. D'an 31 a viz Mae 2009 e oa 15 997 annezad enni. 54,83 km² eo gorread Harenkarspel. Ar c'hêriadennoù da-heul a ya d'ober Harenkarspel : Dirkshorn, Eenigenburg, Groenveld, Kalverdijk, Kerkbuurt, Krabbendam, 't Rijpje, Schoorldam (evit un darn), Sint Maarten, Stroet, Tuitjenhorn, Valkkoog, Waarland, Warmenhuizen. Tuitjenhorn eo ar greizenn a-fet melestradur.
Kentelioù an Noz - Gwinieg
Ur gevredigezh da gas kentelioù brezhoneg d'an dud deuet e Gwinieg Breizh eo Kentelioù an Noz - Gwinieg.
Harenkarspel
Kuzul-kêr
E kuzul-kêr Harenkarspel ez eus 17 dileuriad.
Kentelioù an Noz - Gwinieg
Krouet e oa bet e miz Mezheven 2008.
El Lavreer-Botorel emañ he sez.
Ezel eo eus ar gevredigezh Kentelioù an Noz.
Nokteg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù konyakek eo an nokteg (nocte, borduria, jaipuria, paniduria, mohongia pe namsangia) komzet gant tro-dro da 33.000 den (1997) e Nagaland, Jaipur hag en Assam en India.
Teir rannyezh ez eus:
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1958
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn a voe gounezet gant ar reder luksembourgat Charly Gaul e 1958.
Polyneikes
Polyneikes (henc'hresianeg Πολυνείκης / Polyneíkês, "kalz a riotoù") a oa mab da Oidipoüs, ha d'e bried Iokaste. Dimezet e oa da Argeia, merc'h da Adrastos, ha bugale o doe : Thersandros, Adrastos ha Timeas.
Oidipoüs, goude bezañ lazhet e dad Laios, a oa dimezet d'e vamm, ha bet bugale ganti : Polyneikes neuze, hag Eteokles, Antigone, Ismene.
Pa voe anavezet kement-se e voe kaset kuit Oidipoüs eus kêr Dhebai, ha harluet da Golonos (a zo dodenn an drajedienn Oidipoüs e Kolonos gant Sofokles). E zaou vab avat a chomas d'ober war-dro o zamm rouantelezh.
Divizet e voe gant an daou vreur ren e Thebai pep hini d'e dro, bep eil bloaz. Met pa deuas ar c'houlz e nac'has Eteokles lezel e lec'h gant Polyneikes, ha setu Polyneikes da Golonos da c'houlenn bennozh e dad. E-lec'h bennozh avat e klevas e vallozh.
Hag abalamour d'ar mallozh-se e varvas an daou vreur en un emgann evit ar galloud (danvez an drajedienn Ar Seizh a-enep Thebai gant Aisc'hylos). Kreon, breur da Iokaste, deuet da roue nevez e Thebai, a zifennas neuze seveniñ al lidoù-kañv ret evit Polinikes. Petra a reas an div c'hoar ? Sed aze dañvez an drajedienn Antigone holl-vrudet gant Sofokles.
Kiamnioungeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù konyakek eo ar c'hiamnioungeg (khiamniungan, khemungan,kalyokengnyu, makware, nokaw, para, ponyo, aoshedd pe welam) komzet gant tro-dro da 25.000 den e Nagaland en India (1991) hag ivez e Myanmar.
Disheñvel-tre eo ar yezh-mañ diouzh ar yezhoù konyakek all.
Jacques Vaché
Jacques Vaché (7 a viz Gwengolo 1895 en Oriant- 6 a viz Genver 1919 e Naoned), a oa ur skrivagner gallek ha gwelet eo evel unan eus ar re a levezonas luskadoù evel dada hag an dreistgwirvoudelezh.
E vuhez
Etre 1909 ha 1912 e studias e Grand Lycée (lise Clemenceau hiziv an deiz) e Naoned. E 1913 e tapas kaout e vachelouriezh hag ec'h enskrivas e Skol arzoù-kaer Naoned. E miz C'hwevrer 1913 e voe embannet ar gelaouenn lennegezh En route mauvaise troupe, savet gant Jean Sarment, Eugène Hublet, Pierre Bissérié ha Vaché. Reuz a voe peogwir e oa ur pennad eneparme er gelaouenn. Etre 1913 ha 1914 e reas war-dro ar gelaouenn anvet Le Canard Sauvage (peder niverenn en holl). E Naoned eo e reas anaoudegezh gant Gant André Breton. Hemañ a lavaras diwar-benn Jacques Vache e oa « un den yaouank faro ha ruz e vlev » (tennet eus « Les pas perdus“). E-pad an hañv 1914 ez eas da welout e gendirvi e Londrez, ha galvet e voe da vont d'an arme. Enluet e voe e 19 rejimant troadeien e Brest d'ar 15 a viz Kerzu 1914. D'ar 25 a viz Gwengolo 1915 e voe gloazet e Mesnils les Hurlus. D'ar 24 a viz Even 1917 ez eas Vaché betek Pariz da welout André Breton. An devezh kentañ ma veze c'hoariet ar pezh-c'hoari Les Mamelles de Tirésias, gant Guillaume Apollinaire, e oa. Met ken hegaset e voe Vaché gant ar pezh-c'hoari ken e kinnigas tennañ war an arvesterien. E fin miz Meurzh 1918 e voe gloazet en-dro. War-lerc’h ne chomas eus ar barzh dandy nemet un nebeud lizhiri-brezel, ken skoet e oa bet gant an darvoud kriz-se. Embannet e voent gant Breton. Etre kreiz miz Du ha dibenn miz Kerzu 1918 e veajas e Belgia hag en Alamagn, ha da vare Nedeleg e tistroas da Naoned. Mervel a reas Jacques Vaché e kambr 34 e leti Bro-C’hall, plasenn Graslin e Naoned, peogwir en doa tapet re a opiom. Hiziv e vez sellet ouzh Vaché evel an hini en deus roet lañs d’al luskad dada, abalamour d’e fent du, d’e emzalc’h distag diouzh red ar vuhez.
Tort glas
An Tort glas (liester: Torted glas) a zo un evn-mor, Calonectris diomedea an anv skiantel anezhañ.
Kinshasa
thumb|200px|Kreiz kêr Kinshasa Kinshasa (lingaleg: Kinsásá; anvet gwechall Léopoldville e galleg ha Leopoldstad e nederlandeg) eo kêr-benn ha kêr vrasañ Republik Demokratel Kongo.
An trede kêr vrasañ eo en Afrika, goude Lagos ha Kaero. Meur a vilion a dud zo o chom enni, 7,5 milion hervez niveridigezh 2005. Unan eus kêrioù brasañ ar bed eo evit an niver a gomzerien c’hallek, an eil vrasañ goude Pariz evit ar mare, met dizale e c’hellfe tremen dirak kêr-benn Bro-C’hall ma talc’h an niver a annezidi da greskiñ enni. Emañ war ribl ar stêr Kongo, a-dal da gêr Brazzaville, kêr-benn Republik Kongo, zo en tu all d’ar stêr.
Kentelioù an Noz - Chapel-Erzh
Kentelioù an Noz - Chapel-Erzh zo ur gevredigezh a ra skol vrezhoneg d'an dud deuet e Chapel-Erzh.
Kinshasa
Gant Henry Morton Stanley e oa bet diazezet kêr e 1881, e-kichen ur gêriadenn anvet Nshasa pe Kinshasa, dindan an anv Léopoldville en enor d’ar roue belgiat Leopold II, en doa graet eus ar vro e zomani prevez. E 1966 e voe lakaet Kinshasa gant ar prezidant Mobutu Sese Seko.
Kentelioù an Noz - Chapel-Erzh
Krouet e oa bet e miz Kerzu 2008.
Ezel eo eus ar gevredigezh Kentelioù an Noz.
Soner (loen)
Ar soner (Lamna nasus) zo ur pesk migornek kar d'ar rinkin.
Kentelioù an Noz - Gwerzhav
Ur gevredigezh da gas kentelioù brezhoneg d'an dud deuet e Gwerzhav eo Kentelioù an Noz - Gwerzhav.
Krouet e oa bet e miz Kerzu 2008.
Ezel eo eus ar gevredigezh Kentelioù an Noz.
Euskadi
Euskadi (anv euskarek distaget e-ouch-ka-di), gwechall Euzkadi, a vez lavaret alies e brezhoneg eus Euskal Herria, met n'eo ket tre evel-se e vez implijet er vro end-eeun pa'z eo un anv distaolet muioc'h-mui nemet en e ster strishañ.
Sterioù
Tri implij a c'haller gwelout:
Istor an anv
Euzkadi a zo ur ger bet savet e dibenn an, e 1896, gant Sabino Arana Goiri. Un anvadur politikel a zo anezhañ, troet eo bet gant “broad Vask” pe “Stad Vask”. Brudet eo bet an anv-se, hag anavezet-mat eo dre ar bed a-bezh. Hiziv an deiz avat, er vro end-eeun, ne dalvez Euskadi mui-ouzh-mui nemet evit ar Gumuniezh emren (3 froviñs hepken). Graet e vez gant Euskal Herria evit ober anv eus ar vro a-bezh (ar 7 proviñs). Herri a dalvez “bro”, a zo ur ger-mell, hag Euskal a dalvez “Bask” (adkavout a reer er ger euskal ar memes gwrizienn hag en euskara, anv ar yezh, an euskareg), EH eo ar berradur evel ma c’haller gwelet ouzh penn a-dreñv ar c’hirri-tan.
Un den eus ar vro a zo un euskaldun (liester euskaldunak), ar pezh a dalvez da gentañ-penn “euskareger”. Diazezet eo ar vroadelezh war ar yezh eta (evel-se e c'haller klevet tud zo o lavaret n'int ket euskarat dre ma n'ouzont ket ar yezh, daoust ma oa euskarat holl o zadoù-kozh dre ma ouient ar yezh). Evit ober anv eus tud a zo bask a-orin, pe tud o chom er Vro-Vask e vez graet gant gerioù nevez evel euskotar pe euskal erritar.
Kumuniezh emren Euskadi
Emañ Kumuniezh Emren Euskadi e Norzh Rouantelezh Spagn war ribl ar Meurvor atlantel. E menezioù an aradennad kantabrik emañ, menezioù a reer Menezioù Euskadi anezho ivez. Er Gevred emañ harzoù Frañs, er Reter emañ Kumuniezh forel Nafarroa, er Su ar Rioja ha Kastilla-ha-Leon hag er C'hornôg kumuniezh Kantabria.
Hervez bonreizh ar Rouantelezh eo anavezet kumuniezh Euskadi evel unan eus broadelezhioù Spagn war diriadoù proviñsoù Araba, Gipuzkoa ha Bizkaia. Dezho ur gorread a 7 234 km², hag ur boblañs a 2 124 846 a annezidi (2005) gant ur stankter poblañs a 292,4 annezad/km². Emañ kêr-benn ar Gumuniezh e Gasteiz (spagnoleg : Vitoria) en Araba. Staliet eo gouarnamant Euskadi ha Breujoù ar Gumuniezh eno.
Divyezhek eo an annezidi pa'z eodever an holl Spagnoled, hervez ar vonreizh, gouzout spagnoleg, yezh ofisiel ar riez, met 45% a oar komz euskareg, ur yezh ha na zeu ket eus al latin evel ar yezhoù all komzet en Iberia. Anavezet eo da bep annezad e Bro-Spagn ar gwir da implij yezhoù ar broadelezhioù er vuhez foran. Bez' ez eus skolioù unyezhek e-lec'h ma vez implijet yezh ar vroadelezh lec'hel, reoù all unyezhek e spagnoleg ha reoù all gant spagnoleg hag ar yezh lec'hel.
Touilh
An touilhed, pe kizhier-rous, zo pesked migornek dizrouk kar d'ar rinkined eus ar genad Scyliorhinus.
Spesadoù
2 spesad touilhed zo :
Pesked all
Touilh a vez graet ivez eus ar spineg (touilh-spin), pe eus ar soner.
Cave canem
Cave canem zo ur bomm-lavar latin en doare-gourc'hemenn hag a dalv kement ha « Diwall diouzh ar c'hi ».