cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Impalaeriezh roman ar Reter
Brezel gant ar Bersed, koll dirak an Arabed
Taeroc'h e teuas ar brezel a-enep ar Bersed neuze. Aloubiñ a rejont proviñs Siria ha tapout a rejont Damask ha dreist-holl Jeruzalem, en ur skrapañ ar Groaz Wir da Ktesiphon, o c'hêrbenn. Enep-argadiñ a reas Heraklius o prezantiñ e vrezel evel unan santel, gant un ikonenn bras eus ar C'hrist bet diskouezet e raok an armeoù, en un doare heñvel ouzh troioù ikonenn ar Werc'hez tro-dro da Gêrgustentin pa oa bet lakaet seziz war ar gêr gant an Avared e 626, asambles gant ar Bersed hag ar Slaved. Padout a reas ar brezel etre ar Vizantiz hag ar Bersed eus 602 betek 628. Goude seziz Kêrgustentin (etre Mezheven 626 ha Gouere 626) e kilas tamm ha tamm arme ar Bersed en Anatolia betek ma c'hellas Heraklius aloubiñ Mezopotamia ar Bersed e-lec'h ma voe distrujet o arme gant ar Vizantiz e 627 e Nineveh. E 629 e c'hellas Heraklius mont betek Ktesiphon e-lec'h ma adtapas ar Groaz Wir a voe adlakaet e Jeruzalem gant lidoù meur kerkent, e-pad ma oa ar Bersed oc'h en em dagañ en ur brezel diabarzh. Rankout a rejont ar Bersed rentañ Ejipt hag ar Reter-nesañ, met skuizhet e oa bet an div vro gant ar brezel, gouest da vezañ preizhet gant an armeoù muzulman a oa o paouez diwan. Trec'het e voe ar Vizantiz ganto e Yarmouk e 636 pa gouezhas Ktesiphon en o c'hrabanoù ar bloaz goude.
Un Impalaeriezh roman gresianek he sevenadur
Kil ar Vizantiz dirak an Arabed a gendalc'has war-lerc'h. Kollet e voe Jeruzalem, met pas ar Groaz Wir a voe kaset d'ar gêrbenn, met dreist-holl proviñsoù pinvidik ar Reter-Nesañ hag Ejipt. Cheu a oa etre ar proviñsoù-se, a chome feal d'ur sell resis war natur ar C'hrist, hini ar monofizistiezh, hag ar c'hreiz en doa degemeret dogm an daou natur d'ar C'hrist, ar pezh a voe sellet gant Ilizoù Antioch, Jeruzalem hag Aleksandria evel liesdoueegezh. Degemer a rejont neuze mat a-walc'h ar vuzulmaned e grede start en un Doue unvan hag e leze anezho da chom kristen e-keit ma voe paeet un truaj, an dhimmi dezho. Koll a reas neuze an Impalaeriezh ul liesseurted relijiel, met ivez sevenadurel ha yezhel kar komzet e veze yezhoù all estreget ar gresianeg e proviñsoù-se : arameeg e Siria-Palestina, kopteg (da lavaret eo ejiptianeg) en Ejipt. Bed ar Vizantiz a zeuas da vezañ ur bed gresian hag ortodoks neuze.
Kregiñ a reas an Arabed da dagañ Azia Vihanañ, war zouar ha war vor e memes koulz, ha lakaat a rejont seziz war Kêrgustentin etre 674 ha 678. Kilañ a rejont dirak ijinadenn an tan gresian a zistrujas o bigi. Un emglev a Beoc'h e voe sinet etre ar Vizantiz ha ar c'halifad omeyad. Tagadennoù an Arabed a zistrujas memestra sevenadur kêrel Anatolia, pa dec'has annezidi ar vro e kêrioù brasoc'h mogeriet-kreñv, ha digreskiñ a eas ar boblañs e Kêrgustentin zoken a dremenas eus 500 000 annezad da 40 000 evit an istimoù bihanañ. Karterioù a-bezh eus ar gêr a zeuas da vezañ parkeier ha pradeier, evel en holl gêrioù an Impalaeriezh. Adalek 618 e kollas ivez ar bigi leun a greun a zeue eus Ejipt ha neuze ne voe ket roet ken ed digoust da annezidi ar gêrbenn e-giz ma veze graet gwezhall.
Kemmet e voe aozadur an Impalaeriezh gant sistem an themoù renet gant ur galloud brezel ne responte nemet dirak melestradur an Impalaer.
An troc'h bras a zo bet a-fet politikerezh ha sevenadurel a zo lakaet gant lod evel fin ar bed bizantat, ha neuze ne bije an Impalaeriezh Bizantion ur stad heulier nemetken eus an Impalaeriezh roman. Dav eo amsaviñ o deus kendalc'het annezidi an Impalaeriezh da lavaret e oant Bizantiz goude ar mare-se, daoust d'ar c'hemmoù.
Gourdrouz ar Vulgared, an Arabed hag ar brezelioù diabarzh
Gant ar brezelioù er Reter e oa bet kaset kuit ur bern soudarded a zifenne ar Balkanoù, ar pezh a lezas ar Slaved da aloubiñ douaroù e Su an Danav, sikouret ivez gant ar memes emdroadur hag en Azia Vihanañ, treuzfurmadur ar c'hêrioù en annezoù bihan kreñvaet. Dont a reas ivez ur bobl nevez, ar Vulgared, ur bobl durk a gendeuzas war-lerc'h gant ar Slaved. Trec'hiñ a rejont an armeoù bizantat e 680 e Su an Danav.
Klask a reas Kustentin IV sinañ peoc'h gant khan ar Vulgared Asparukh, ar pezh a lezas Bulgaria da ren war meuriadoù slav a anaveze gwezhall gallout ar Vizantiz warno, met Justinian II a glaskas kentoc'h ober brezel a-enep dezho. Daoust d'e drec'hioù e tiskouez e ziaezamantoù evit treuziñ Thrakia ha Makedonia pegen gwan e oa deuet da bezañ beli Kêrgustentin er rannvro.
Klask a reas Justinian II terriñ galloud an dud veur a chome e kêrioù o kreskiñ o zailhoù hag oc'h envel tud eus diavaez ar metoù-se war postoù ar melestradurezh met sevel a reas un enebiezh outañ a gasas anezhañ kuit e 695, betek kavout repu gant ar gKazhared hag ar Vulgared. Sikouret ganto e tistroas e 705 da Gêrgustentin evit adkemer ar galloud ha ren a reas dre ar spont diwar-neuze, o lazhañ e enebourien, o lakaat ar boblañs war evezh. Un emsavadeg all a gasas anezhañ kuit e 711.
E-kreiz ar gorventenn : etre an ikonoklasmiezh ha taolioù a-enep unvanidigezh an Impalaeriezh
Ren Irena a voe diaes-tre ken bras e seblante he c'hoantoù e-keñver he galloudoù. Gant marv he mab Kustentin VI e kemeras ar galloud hec'h-unan dindan titl basileia met tamallet e voe bezañ drouklazhet he mab. Er c'hornôg, e Rouantelezh ar Franked a gontrolle brasañ tiriadoù bet roman gwezhall, e voe gwelet an darvoudoù-se evel ur sede vacante : evito ne oa ket ken eus un Impalaer. E 800 e voe kurunet Karl Veur « Impalaer ar Romaned » daoust ma roas mouezh ar « Romaned », da lavaret eo ar Vizantiz. O klask tud evit he souten e kinnigas Irena eured gant Karl Veur met biskoazh ne voe graet. Impalaer Mikael Iañ a rankas anavezout titl ar Frank e 812.
E 813, da heul marv Nikephoros Iañ en ur brezel a-enep ar Vulgared hag o Impalaer Krumm ha dilezel Mikael Iañ e teuas Leon V ag Armenia war ar gador-roue. Evitañ e oa liammet an diaezamantoù-se gant ar skeudennoù ur wezh ouzhpenn, ar pezh a soñjas ivez un darn eus an arme : soudarded a zeuas da Iliz an Ebestel Sant da bediñ Kustentin V da ren an armeoù ha saveteiñ an Impalaeriezh. Merzet en doa Leon V e oa marvet an holl Impalaerien ikonoklast en o gwele padal e oa bet diskaret, drouklazhet pe lazhet en emgann ar re o doa klasket adlakaat ar skeudennoù e plas. Kregiñ a reas da gemer meur a ali diwar-benn an ikonoklasmiezh a-raok kemer un diviz. Goude bezañ adkavet disoc'hoù ar Senedoù bet dalc'het war ar poent-mañ abaoe kant vloaz e tivizas e 815 an Impalaer tennañ an ikonenn veur ar C'hrist diouzh Dor Chalke ar Palez. Kadarnaet e voe e ziviz da zistreiñ d'an ikonoklasmiezh gant ur sened en Iliz Hagia-Sophia er memes bloaz. Heuliet e voe gant e vab Mikael II hag e vab-bihan Theophilius met pa varvas hemañ ne oa ket ken kreñv al lanv ikonoklast. E wreg Theodora, a rene ar vro evit o mab Mikael III, a adlakaas implij ar skeudennoù e pleustr e 843, hep kondaoniñ a re ne raent ket ganto.
An tu-kreñv gant ar Vizantiz en-dro (867-1025)
Pa'z eas Bazil II war ar gador-roue e krogas ur prantad nevez evit an Impalaeriezh, renet gant Impalaerien gouest ha youlek. Un distro politikel e voe ha tremen a reas ar Vizantiz eus difenn harzoù an Impalaeriezh betek adpakout tachennoù nevez. Ouzhpenn un distro politikel ha soudardel e voe un "azgivinelezh" e-keñver an arzoù, ar prederouriezh hag al lennegezh. Strivañ a raed evit adsevel ur mare alaouret bet "kollet" abalamour d'an aloubadegoù slav ha d'ar brezelioù a-enep an Arabed. Daoust ma ne oa ket ken ledan tiriad an Impalaeriezh hag e mare Justinian Iañ e oa unvanoc'h a-fet yezh ha sevenadur.
Brezel a-enep an Arabed
Kerkent ha deroù e ren en em lakaas Bazil Iañ da zifenn aodoù Dalmatia diouzh an Arabed ha tamm ha tamm e adtapas kontrol ar rannvro. Kaset e voe neuze menec'h da avieliñ ar Slaved (Kirill ha Method), gant ur stourm levezon a-enep Iliz Roma a glaske ober kemend-all. Klask a reas ivez adtapout Malta met poblañs an enezenn a gemeras tu an Arabed hag e argasas ar Vizantiz.
Kreñvaet e voe galloud ar Vizantiz en Italia ar Su avat pa adtapjont Bari e 873 gant peurrest Su ar gourenez, a chomo bizantat e-oad 200 vloaz. Mont a reas war-raok er Reter ivez a-enep an Abbassided. Ne oa ket peurvat an traoù avat, dreist-holl dindan ren Leo VI ma voe kollet Sikilia d'an Arabed ha taget Thessaloniki ganto ivez. Daoust ma oa kreñvaet lestraz an Impalaeriezh e chomas dibosupl adtapout Kriti diouto ivez e 911.
Gwanoc'h e voe ar Vulgared goude marv an tsar Simeon Iañ e 927 ar pezh lezas ar Vizantiz da lakaat nerzh er Reter. Brezel a voe kaset e Mezopotamia e 943 betek adtapout Edessa. Etre 963 ha 976 e voe renet an Impalaeriezh gant daou Impalaer-soudard, Nikephoros II Phokas (963-969) ha Yann Tzimiskes (969-976) a aloubas tiriadoù e Siria en-dro. Aleppo a voe adtapet gant Nikephoros Phokas e 962 a-raok ma voe skarzhet an Arabed eus Kriti ar bloaz war-lerc'h, ar pezh a baouezas an tagadennoù war Gres hag ar mor Egea. Kenderc'hel a rejont ar stourm betek adtapout Kiprez e 965 hag Antioch e 969 a voe krouet ur proviñs nevez eviti. Yann Tzimuskes az eas pelloc'h, betek Damask ha Liban, o kaout spi e-pad ur mare da adtapout Jeruzalem. Kreiz ar galloud muzulman avat a chomas e peoc'h avat.
Brezel a-enep ar Vulgared
Stourmoù levezon war ar Slaved a gendalc'has etre Roma ha Kêrgustentin, dreist-holl evit gouzout pehini a heulio ar Vulgared. Un aloubadeg gant tsar ar Vulgared Simeon Iañ e 894 a lakaas ar Vizantiz da baeañ truaj, daoust m'o doa argaset an arme bulgar. Marv Leo VI e 912 a lezas Simeon da arsailh Kêrgustentin gant ur arme bras. Daoust ma oa re greñv mogerioù ar gêr evit ar Vulgared e voe ken spontet pennoù bras an Impalaeriezh ma voe pedet Simeon e-barzh da reseviñ an titl basileus ("impalaer") ar Vulgared ha da ginnig unan eus e verc'h da zimeziñ an Impalaer yaouank Kustentin VII. Un emsavadeg a verzas an eured avat ha tagañ a reas ar Vulgared Andrinoupolis. Tostoc'h e teuas neuze ar Stad bulgar en ur mare ma rankas ar Vizantiz stourm gant daou du, hep kaout an digarez da stourm a-enep ur bobl ne oa ket kristen. Un argad kaset gant Leo Phokas ha Roman I Lekapen e 917 a voe ur c'hwitadenn vras evit ar Vizantiz, ha distrujañ a reas ar Vulgared Gres an Hanternoz ar bloaz war-lerc'h a-raok kemer Andrinoupolis adarre ha ober seziz Kêrgustentin e 924. Marv Simeon e 927 a zismantras galloud ar Vulgared, o sevel peoc'h adarre etrezo hag ar Vizantiz, a stourmas kentoc'h a-enep an Arabed neuze. Taget e voe ar Vulgared gant ar Rous Kiev renet gant Sviatoslav I.
Distrujañ ar Vulgared a voe pal pennañ ren Bazil II (976-1025), lesanvet Bulgaroctaune « lazher Bulgared », diwanet marteze diwar distruj e armeoù e Porzh Trajan (un ode tost da Ihtiman e Bulgaria) pa oa yaouank. Rankout a reas gortoz ur pennad bras a-raok en ober avat, ha lezel ar Vulgared da astenn o galloud e Balkanoù, ken tapet e oa gant emsavadegoù en Anatolia. Pa grogas ar brezel da vat e padas kazi ugent vloaz. Goude trec'hioù bras e oa boaz Bazil II da dismantrañ kreñv-lec'hioù ar Vulgared bep bloaz gant e armeoù, tamm ha tamm, ha bazenn da vazenn. Distrujet e voe arme ar Vulgared en Emgann Kleidion e 1014 : hervez an testennoù e voe dallet 99 soudard diwar 100 ha kaset e voent holl a vagadoù 100 kaset gant an hini ne oa ket bet dallet. Lavaret eo bet e varvas an tsar Simeon a-drumm pa welas restajoù e arme. E 1018, pa gouezhas kreñvlec'h diwezhañ ar Vulgared e voe ebarzhet ar vro en Impalaeriezh. Abaoe Heraklius n'o doa ket tizhet bevennoù an Impalaeriezh ar stêr Danav.
Darempredoù gant Rous Kiev
Darempredoù lies he deus bet an Impalaeriezh gant ar Stad nevez bet savet gant ar Slaved tro-dro Kiev. Ul levezon bras en feus bet an darempred-se war istor Slaved ar Reter, da gentañ gant ar c'henwerzh etre an div vro a zegasas ul levezon sevenadurel war Kiev. Da gentañ e voe merket o darempredoù gant feulster : klask a reas ar Rus' tagañ Kêrgustentin e 860 ha meur a wezh adarre, memes o vont dre tu azian ar Bosfor e 941. Basil II a verzas pegen kreñv e oa ar Rus' ha klask a reas degas anezho dindan levezon Kêrgustentin dre ar relijion. Eured Vladimir Veur gant ar briñsez Anna Porphyrogeneta e 988 ha kristenadur Rous Kiev a skoulmas darempredoù kreñv diwar neuze. Pedet e voe arzourien, ti-savourien, beleien roman da gristenekaat ar vro ha sevel ilizioù a vil-vern er vro, pa glaskas ar Slaved bezañ implijet evel soudarded gant ar Vizantiz (Gward Varanged).
Ne dalvez ket eo bet peoc'hus o darempredoù goude ar gristenadur zoken. Kemer perzh a reas Rous Kiev e brezelioù a-enep ar Vizantiz eus tu ar Vulgared e 968-971 ha goude zoken e voe tagadennoù war aod ar Mor Du betek Kêrgustentin. Paeet e voe truaj dezho ha sinet emglevioù a oa o zu kreñv gant ar Rus', da skouer goude ur brezel e 1041 a ziskouezas mat e c'helle Kiev bezañ gwelet evel ur galloud meur.
Barr nevez un Impalaeriezh gozh
Evit meur a abeg e vez gwelet ar mare-se evel barr an Impalaeriezh Bizantion, evit an istorourien a lak war wel ar c'hemm gant an Impalaeriezh roman klasel. Ma pouezer war kendalc'h ar Stad roman abaoe Aogust eo ur poent barr nevez goude ur mare diaes. Bazil II a zo gwelet evel un Impalaer barrek, a voe gouest da astenn an Impalaeriezh eus Armenia betek Kalabria, oc'h ebarzhiñ Bulgaria, Georgia, un darn eus Armenia, goude bezañ adtapet Kriti, Kiprez hag Antioch. Ne voe ket astennoù berr strategel met gwir adaloubadeg proviñsoù a oa bet kollet met a veze gwelet evel darnoù eus Impalaeriezh ar Vizantiz.
Dinan Leo VI e voe echuet gant treuzskrivadur al lezennoù e gresianeg. 60 levrenn az a d'ober e oberenn a voe diazez an holl lezennoù deuet war-lerc'h hag a vez studiet c'hoazh. Treset e voe en-dro harzoù an themoù gantañ evit kempouezañ gant ar c'hreiz (Kêrgustentin). Berzhioù brezel an Impalaeriezh a roas pouez d'ar pennoù bras er maezioù avat hag a wanaas ar beizanted dieub a voe kazi lakaet da served.
Kêrgustentin a greskaas adarre d'ar mare-se, o tizhout 400 000 anneziad er, a-drugarez d'un aozadur melestriñ efedus a c'hellas degas pinvidigezhioù d'ar gêr dre ivez ar c'henwerzh etre Kornôg ha Reter dre Hent ar Seiz.
Un troc'h relijiel etre ar Reter hag ar C'hornôg
Darvoudoù relijiel a-bouez a c'hoarvezas d'ar mare-se, goude daou c'hant vloaz a eskemmoù diaes etre Iliz Roma hag Iliz Kêrgustentin. Kristenadur ar Slaved gant Kirillos ha Methodius en doa bet ul levezon bras war kartenn relijiel Europa ha taer e voe ar c'hevezerezh etre an div Iliz evit degas ar paganed d'ar gristeniezh, ar pezh a vagas meur a dagadennoù etre beleien an div Iliz.
Kerkent hag adalek fin prantad ma oa bet ar bibien dindan beli Kêrgustentin ez eas an div Iliz war daou hent disheñvel. Tostaat a reas ar bibien ouzh ar Franked evit bezañ gwarezet ouzh al Lombarded ha dibab ar rejont Karl Veur evit bezañ Impalaer er C'hornôg, ar pezh voe gwelet evel trubarderezh er Reter. E memes koulz e voe lakaet ouzhpenn ar filioque e Kredo Iliz Roma, hep goulenn ali gant an ilizioù all. Grevus e oa an ouzhpennadenn-se evit an ortodoksed kar seblantout a ra lavaret emañ ar Spered Santel dindan an Tad hag ar Mab en Drinded, ar pezh az a e-enep unvaniezh an Drinded ma n'eo ket kevatal an holl dudennoù enni. Lakaat a ra ivez ret krediñ e Jezuz evit bezañ savetaet, ar pezh n'emañ ket e kredennoù kristenien ar Reter.
Brezelioù diabarzh ha diavaez
Politikerezh brezel Nikephoros II, Yann Tzimiskes ha Bazil II a voe paeet un nebeud bloavezhioù war-lerc'h gant enkadennoù a-bep seurt en Impalaeriezh a-bezh. Implij stank ar c'hroprsoudarded a lezas difenn ar vro e daouarn estrañjourien a c'helle cheñch tu gant ma vijent paeet muioc'h. Ouzhpenn-se e oant kaer-ruz hag Impalaerien ne oant ken troet war-zu an arme a lezas ar soudarded-se dic'hopr ha neuze dilabour dreist-holl abalamour ma ne oa ket ken dañjerus ar broioù tro-dro ha ne oa ket dav ken kempenn kreñvlec'hioù evit difenn an harzoù. Gwahoc'h e voe gwelet an arme evel un dispign didalvoud hag evel ur gourdrouz politikel zoken. Hejet e voe ivez aozadur kozh an themoù a voe diaezet war bagadoù arme savet gant keodedourien evit difenn ar vro. Daoust ma oa leun-chouk koufroù an Impalaeriezh goude marv Bazil II e voe renet fall gant e heulidi, a savas jeu etrezo rak ne lezas an Impalaer merc'hed nemetken war e lerc'h ha buan e teuas kevezerezh levezon etre paotred a glaskas dont da Impalaer o timeziñ gant unan eus merc'hed Bazil. Strivañ a rejont evit kreñvaat armerzh ar vro met ne zeujont a-benn nemet da zistabilañ anezhi, ar pezh a greskaas ar prizioù hag a zigreskas talvoudegezh ar moneiz. Ur sistem moneiz a oa bet lakaet e plas abaoe seizh kant vloaz a voe diskaret en un nebeud dekadoù.
Gwashoc'h e voe an traoù eus kostez ar Reter. Dont a reas ur bobl nevez, an Durked Seldjouk da gregiñ da dagañ an Impalaeriezh Bizantion tro-dro da Armenia etre 1065 ha 1067. An darvoudoù mallusañ-se a greñvaas pouez pennoù-bras Anatolia a lakjont unan diouto e penn an Impalaerien, Romanos Diogenes, e 1068. Brezel a reas gant e holl nerzhioù a-enep an Durked en Anatolia met, trubarded gant izili e arme, e c'houzañvas ur c'holl souezh en Mantzikert e 1071 e-lec'h ma voe paket gant ar Sultan Alp Arslan. Doujet e voe ha ne voe ket goulennet re digant ar Vizantiz da zilezel. Met kerkent ha distroet e Kêrgustentin e voe diskaret Romanos IV hag erlec'hiet gant Mikael Doukas, enebet gant un darn eus ar pennoù-bras, ar pezh a aotreas an Durked da aloubiñ ar brasañ eus Anatolia, o kemer Nikaea evel o c'hêrbenn, 90 km pell diouzh Kêrgustentin.
Stok ha stok gant ar C'honôg : ar gKomnened hag ar C'hroaziadegoù (1081-1185)
E-pad ur c'hantved e voe renet an Impalaeriezh gant ar memes familh, ar gKomnened. Pemp Impalaer a zo bet, met tri o deus renet e-pad ar muiañ eus ar prantad-se : Alexios Iañ, Yann II ha Manuel I. Klask a rejont holl adsevel an Impalaeriezh e-pad ar mare-se (renovatio imperii), e-keñver an arme, an armerzh hag ar politikerezh ha daoust ma oa gwelloc'h an traoù n'int ket deuet a-benn da vont betek-penn o raktres. Met daoust ma oa an Durked Seldjouk e kreiz an Impalaeriezh en Anatolia e voe graet muioc'h war-dro ar Gornôgiz, dreist-holl an Normanded.
ㅠ
Unan eus lizherennoù diazaez (jamo) ar skritur hangeul (한글, treuzskrivet ivez hankul hervez ar sistem Yale pe c'hoazh Han'gŭl hervez ar sistem McCune-Reischauer) implijet evit skrivañ ar c'horeaneg eo ㅠ, romanikaet yu'' ha distaget [ju] hervez al LFE.
Impalaeriezh roman ar Reter
Stok ha stok gant ar C'honôg : ar gKomnened hag ar C'hroaziadegoù (1081-1185)
Ar C'hroaziadegoù a voe darvoudoù pennañ ren an Impalaerien-se, dreist-holl an hini kentañ, Alexios I. Ur roll pennañ en deus c'hoariet ennañ pa sikouras an armeoù kroaziet betek an Douar Santel hag ul levezon bras en deus bet ar sevenadur bizantat war ar re groaziet hag Europa ar C'hornôg war-lerc'h. Ouzhpenn evit an-dra-se e kreskas an darempredoù etre ar Reter hag ar C'hornôg : ar c'henwerzh a zeuas da abegiñ bezañs niverus ar Venizianed (a oa ur proviñs kozh eus an Impalaeriezh da gentañ) e Kêrgustentin, asambles gant Italianed all (60 000 a vije bet er gêr d'ar mare-se, un drederenn eus ar boblañs a-bezh). Eskemmoù a bep tu a zo bet neuze e-keñver an arzoù hag ar sevenadur.
Ur c'hrec'h nevez a voe ar prantad evit levezon an Impalaeriezh ha chom a reas Kêrgustentin kêr bennañ ar gristeniezh. Desachet e voe ivez an deskidi gant sevenadur Henc'hres kenkoulz hag implij modern ar gresianeg. Un istorourez bennañ he deus skrivet d'ar mare-se, Anna Gomnena, merc'h an Impalaer Alexios I.
Alexios I hag ar Groaziadeg Kentañ
Goude ur prantad hej-dihej da heul emgann Mantzikert e voe ur prantad adsevel dindan ar Gomnened. Isaak I (1057-1059) a voe bet Impalaer a-raok met rankout a reas lezel e blas d'ur familh all, ar re zDoukas a-raok ma teuje e niz a-benn da tapout ar galloud e 1081. Kerkent ha seizet ar galloud gantañ e rankas Alexios Iañ diwall diouzh an Normaned renet gant Robert Guiscard a dagas an Impalaeriezh e meur a lec'h, betek them Thessaloniki, sikouret gant e vab Bohemond a dTarento. Pa'z eas Robert Guiscard d'an anaon e 1085 e voe dinec'het ar Vizantiz evit ur prantad hag ar vloaz war-lerc'h e varvas ar sultan, ar pezh a darzhas e vro e meur a dammoù. Alexios a drec'has ivez ar bPechneged e 1091.
Peogwir e oa stabil an traoù er C'hornôg e c'hellas Alexios ober war-dro armerzh an Impalaeriezh ha labourat war an difenn, a oa bet dismantret en dekadoù a-raok. Ne voe ket a-walc'h avat evit adtapout an tiriadoù bet aloubed gant an Durked. Kas a reas kannaded neuze da Sened Piacenza e 1095 da gomz gant ar pab Urban II diwar-benn kristenien ar Reter o lavaret e c'houzañvent kalz hag e kendalc'hjent da c'houzañv ma ne vije kaset sikour ebet gant ar C'hornôg. Un digarez e voe evit Urban II evit kreñvaat unvaniezh Europa ar C'hornôg ha degas Iliz ortodoks dindan beli Roma.
D'ar 27 a viz Du 1095 e c'halvas Urban II ar pobloù kristen d'ar Groaziadeg e-pad Sened Clermont : gervel e reas anezho da gemer o armoù, da livañ ur groaz warno ha da vont d'ar Reter da adtapout Jeruzalem digant ar vuzulmaned e stumm ur birc'hinaj armet. Kontrol d'ar pezh a oa gortozet e voe heuliet ar galv gant berzh bras.
Sedangeg
Ur yezh vanarek eo an sedangeg (sedang), komzet gant tro-dro da 40.000 den e reter Laos hag e Cong Tum e su-kreiz Viêt Nam.
Galidiinae
Ar Galidiinae zo un iskerentiad kigdebrerien eus Madagaskar, ennañ 4 genad ha 5 spesad.
Impalaeriezh roman ar Reter
Alexios I hag ar Groaziadeg Kentañ
O c'hortoz goprsoudarded, ha pas kement-se anezho, e oa Impalaer ha souezhet-mik e voe pa gomprenas e teue niverus ar Gornôgiz. Ne oa ket prest evit merañ ur arme ken niverus ha ken amsent. Gwashoc'h c'hoazh evitañ e oa Norman an hanter eus pennoù bras ar Groaziadeg, unan anezho o vezañ Bohemond, mab Robert Guiscard. Ouzhpenn-se e ranke tremen ar groazidi dre Gêrgustentin, ar pezh a roas memes tra un tamm kontrol d'ar Vizantiz. En eskemm da reiñ heñcherien ha soudarded e c'houlennas digant pep penn bagad ul le da rentañ kement douar a oa d'an Impalaeriezh a-raok Mantzikert (betek Antioch neuze) dezhañ.
Diskennidi Alexios hag ar C'hroaziadegoù all
Diwezatoc'h e troas e aked war ar Reter a-enep an Durked en Azia Vihanañ. Kemm a reas kempouez ar galloudoù er Reter o lakaat an Durked da gilañ hag oc'h adsevel kreñvlec'hioù bizantat en Anatolia o lakaat Raymond Poatev, priñs Antioch, da anavezout e oa dindan beli ar Vizantiz. Ren a reas ivez ur Groaziadeg gant armeoù an Impalaeriezh hag reoù ar Stadoù kroaziet en Douar Santel evit en em ziskouez evel rener ar bed kristen, met daoust d'e nerzh e voe dipitet gant trubardiezh ar re groaziet. Arsailh a reas Antioch e 1142 met mervel ar reas ar bloaz war-lerc'h. Trec'het e voe Raymond Antioch gant an Impalaer nevez, Manuel I Komnenos.
Manuel Iañ Komnenos a reas brezel tro-dro d'an Impalaeriezh, er Reter kenkoulz hag er C'hornôg. E Palestina ez eas a-gevred gant Rouantelezh Jeruzalem hag e aloubas Egipt ar Fatimided gant ul lestraz bras asambles gant ar re groaziet. Anavezet e voe evel aotrou ar rouantelezhioù kroaziet, dreist-holl war Antioch ha Jeruzalem. Tagañ a reas Su Italia e 1155 evit kontrolliñ en-dro porzhioù-mor ar vro met un dizemglev gant ar re deuet a-gevred gantañ a lakaas an dagadenn da c'hwitañ. E memes koulz e reas berzh en ur aloubiñ kreisteiz Rouantelezh Hungaria e 1167, goude emgann Smirnium. Ar bloaz war-lerc'h e voe aloubet kazi holl aod Adriatek. Emglevioù a veze sinet gant ar pab hag ar Rouantelezhioù er C'hornôg ha degemer a reas gant berzh an Eil Kroaziadeg.
Ne voe ket ken brav an traoù er Reter avat. Trec'het e voe Manuel gant an Durked e 1176 en emgann Myriokephalon, met ne voe ket ken grevus ar c'holl eget ar pezh a oa gortozet ha trec'h en devoe war-lerc'h war an Durked en-dro. Yann Vatatzez, e penn an armeoù bizantat, a c'hellas zoken bodañ soudarded war e hent en Anatolia, ar pezh a ziskouez pegen kreñv e oa deuet an arme vizantat en-dro dindan beli Manuel.
Azginivelezh an kantved
Ur bolitikerezh brezelek a voe kaset gant Yann ha Manuel, gant sevel mogerioù nevez tro-dro d'ar c'hêrioù ha kreñvlec'hioù all, ha daoust d'un nebeud kolloù e voe astennet harzoù an Impalaeriezh ha stabilaet anezhañ. Diwar-se e tiorroas ar sevenadur bizantion en-dro.
Armerzh
Unan eus armerzhioù aet ar muiañ war-raok en Europa e oa an Impalaeriezh e-pad kantvedoù ha kantvedoù. Kergustentin a oa ar gêr ma tremene ar c’henwerzh etre Azia ar Reter pellañ, Europa, hag ar bed arabek ha muzulman, da skouer gant Hent ar Seiz. Bosenn Justinian hag aloubadegoù an Arabed hag ar Slaved o doa lakaet an armerzh da wanaat a-raok ma lakaas reformoù Kustentin V an Impalaeriezh da vont war-raok adarre betek 1204. Evit Europa ar C’hornôg a wele an Impalaeriezh evel ul lec’h pinvidik mor. Gant ar Pevare C'hroaziadeg e voe distrujet greanterezh an Impalaeriezh ha kreñvaet pouez ar varc’hadourien italian er mor Kreizdouar. Daoust da strivoù ar Palaiologoi da adsevel armerzh an Impalaeriezh e voe re wan o beli war o ziriad hag ar c’henwerzh evit ma vefent efedus o c’hreñvaat armerzh Kergustentin en-dro. Beli ar gouarnamant a oa bras a-walc’h war an armerzh, dre al lezenn, ar reolennoù bet savet gantañ, an tailhoù hag ivez an niver a fonksionerien hag al labourioù publik.
Relijion
Ur c'hezarpabouriezh e oa an Impalaeriezh : an Impalaer a zo e karg ar Stad hag an Iliz impalaerel ha diazezet e oa doktrinoù ha politikerezh ar Stad war ar reizhkredenn gristen. An ideologiezh a lakae splann penaos e oa an Impalaeriezh skeudenn Rouantelezh an Neñv war an Douar, ha neuze e oa e bal bezañ un Impalaeriezh hollvedel, da lavaret eo e vije an holl gristenien izili an Impalaeriezh hag annezidi ar bed kristen. Eus an Henamzer e teu ivez boazioù an Impalaeriezh roman diwar-benn ar relijionoù ha neuze ar boaz a veze gant an Impalaerien da gemer perzh en aferioù an Iliz, ar pezh a oa kreñvaet gant ar soñj ma oa an Impalaer kannad ar C'hrist war an Douar. Gallout a reer diverraen an holl draoù-se en ur ger-stur : « Un Doue, un Impalaer, un Iliz ». Biskoazh ne oa bet aozet an darempredoù etre ar Stad hag an Iliz en un doare sklaer avat.
Aozet eo an Iliz ortodoks war divizoù ar pemp Sened-Iliz, a rankont bezañ lakaet da dalvezout gant an Impalaer, dre al lezenn. Abaoe 388 e rank holl geodedourien an Impalaeriezh bezañ « kristenien katolik » (hervez gerioù al lezenn), da enebiñ ouzh ar baganed met ivez ouzh an ariaded, a-wezhioù ar Yuzevien. Daoust da lezennoù an Impalaer ne zeuas morse an Iliz ortodoks a-benn da reprezantiñ an holl geodedourien en Impalaeriezh, pe abalamour ma oa niverusoc'h c'hoazh ar baganed er c'hantvedoù kentañ, pe abalamour ma savas dizemglev etre an ilizoù lec'hel diwar-benn poentoù kredennoù. Sañset e veze diskoulmet an holl gudennoù-se dre ar Senedoù-Iliz met a-wezhioù ne voe ket doujet ouzh divizoù an eskibien gant Ilizoù zo, da skouer evit kredenn un-natur ar C'hrist (pe monofizism) bet lakaet er-maez eus al lezenn gant Kergustentin, met lakaet evel kredenn veur gant Ilizoù Antioch, Jeruzalem hag Aleksandria. Dizemglev a savas ivez en Impalaeriezh diwar-benn an ikonennoù, ar pezh a lakaas an Impalaeriezh dost d'ur brezel diabarzh. Avielet e oa bet ar Slaved er memes koulz, ar pezh a astennas ar bed ortodoks e-keñver Patriarkelezh Roma. Dizemglev a savas tamm ha tamm etre Roma ha Kergustentin, dreist holl diwar-benn mont en-dro an Iliz, betek m'en em weljont evel Ilizoù brizhkredenn an eil hag egile goude ar C'hroazadegoù.
Ur vinorelezh a-bouez e oa ar Yuzevien, anavezet gant al lezennoù roman-ha-bizantat. A-wezhioù e oant bet hegaset met peurvuiañ e voent lezet e peoc'h.
ㅒ
Unan eus lizherennoù diazaez (jamo) ar skritur hangeul (한글, treuzskrivet ivez hankul hervez ar sistem Yale pe c'hoazh Han'gŭl hervez ar sistem McCune-Reischauer) implijet evit skrivañ ar c'horeaneg eo ㅒ, romanikaet yae'' ha distaget [jæ] hervez al LFE.
Gavr-erc'h
Ar c'havr-erc'h (Oreamnos americanus) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e Norzhamerika. Ar spesad nemetañ eo er genad Oreamnos.
Doareoù pennañ
Heverk eo he blevenn wenn stank a sikour anezhi da dalañ ouzh ar yenijenn dre ma vev etre 1000 ha 5000 m a-us live ar mor e kornôg Norzhamerika, eus gevred Alaska betek Idaho ha Montana e SUA.
Kerniel du, etre 20 ha 30 cm hir, zo gant ar par koulz ha gant ar barez ha kreskiñ a reont a-hed buhez ar c'havr-erc'h. Gallout a reer jediñ oad ul loen o kontañ ar c'helc'hioù bloaziek a zo enno. Etre 60 ha 80 kg eo pouez ar par paz'eo etre 55 ha 70 kg hini ar barez.
Gouennañ
thumb|left|250px
Mare ar gouennañ a c'hoarvez etre fin miz Du ha penn kentañ miz Genver. An dougen a bad etre 150 ha 180 deiz ha ganet e vez betek 3 menn gant ar barez war un tor serzh evit diwall diouzh ar preizhataerien. Dizonet e vez ar re vihan goude 3 pe 4 miz hag e chomont gant o mamm betek ganedigezh an torad a zeu war o lerc'h.
Yann (roue Bro-C'hall)
Daou roue gall a zo bet anvet Yann :
Unión do Povo Galego-liña proletaria
Unión do Pobo Galego-liña proletaria (UPG-lp) ("Unvaniezh Pobl Galiza - Linenn broleter") oa ur strollad broadelour galizek hag a difenne ur Stad dishual ha sokialour.
Krouet e oa bet e 1977 gant Xosé Luís Méndez Ferrín pa oa bet skarzhet hennezh hag un nebeud tud all eus Unión do Povo Galego ("Unvaniezh Pobl Galiza"), tamallet gante da vont war hent an tu-dehoù. Skarzhet e oant bet dre ma savent a-enep da bolitikerezhezh sindikal ar Strollad dreist-holl, abalamour d'ar fed ma kave gwell dezhe chom hep kemer perzh er miuezhiadegoù hag evit sevel a-du gant ar stourm dre armoù.
Adanvet e oa bet Partido Galego do Proletariado ("Strollad Proletariad Galiza") e 1978.
Embann a rae ar gelaouenn Terra e Tempo.
Soufrière
E galleg, soufrière zo ul lec'h ma c'heller dastum soufr, peurliesañ war ur menez-tan.
En douaroniezh e c'hall ober dave :
Solrinnes
Solrinnes zo ur gumun e departamant Norzh e Bro-C'hall.
Frañsez Jaffrennou
Buhez
Mab e oa da Glaoda Jaffrennou, bet noter e Karnoed ha da Anna Roparzh, houmañ barzhez ha saverez-ganaouennoù e brezhoneg, eus Bolazeg. Tad e voe d'ar soner Gweltaz Jaffrennou. Goude e studi e skolaj Itron-Varia Wengamp ez eas da hini Sant-Charlez e Sant-Brieg. Eno e c'houlennas ma voe roet kentelioù brezhonek hag diouzh-se e tarempredas gant Frañsez Vallée, a voe anvet da gelenner war ar brezhoneg. E Roazhon e tapas e aotreegezh war ar gwir, evel e dad, dre heuliañ kentelioù brezhoneg Joseph Loth, asambles gant Pêr ar Rouz. Tremen a reas un doktorelezh lennegezh diwar-benn ar barzh ha kaner Prosper Proux. Bet eo Taldir-Jaffrennoù an den kentañ o skrivañ un dezenn skol-veur e brezhoneg. Gant Vallée en doe heuliet kentelioù kembraek ken e voe gouest treiñ kan broadel Bro-Gembre, Hen Wlad fy Nhadau. Goude embannedennoù teskadoù barzhonegoù brezhonek (1899, 1900, 1902…), e voe merzet e voe e varregezhioù lennegel, rak e veze gwelet evel modern. E brezhoneg e tesavas e vugale, ar pezh a oa dibaot-kaer a-berzh ur bourc'hiz ; an hini nemetañ e kêr Garaez e voe oc'h ober kement-se. Prenañ a reas un ti-moullerezh evit gallout sevel kazetennoù kenwerzhel ha skignañ e vennozhioù rannvroelour ha diorren ar wask brezhonek. E 1904 ec'h embannas ur gelaouenn viziek e brezhoneg anvet Ar Vro, hag ur gazetenn sizhuniek brezhonek-gallek anvet Ar Bobl, an daou skignet er Poc'hêr. Emezelañ a reas er vuhez bolitikel, koulz en e vro pa voe cheu etre e gostez rannvroelour ha kristen hag hini ar radikaled-sokialourien a voe e penn ar Poc'hêr hag e Breizh a-bezh ha pelloc'h. Kemer a reas perzh en daou aozadur nevez, ar Gevredigez Broadel Breiz (Union Régionaliste Bretonne) e 1898 hag Unvaniez Arvor (Fédération régionaliste bretonne) e 1911. O vezañ ma oa unan eus an drouized bennañ, a-raok ma vo Drouiz-Meur e 1933, e e tapas ul levezon bras war al luskad rannvroelour ao ennañ kalz a embregerien vihan eveltañ. A-ratozh-kaer en em vode an Drouized pep bloaz e-doug gouelioù keltiek a veze aozet ganto asambles gant o mignoned lec'hel ha pennadurezhioù ar pastell-vro. Un den o taremprediñ meur a uhelad e voe F. Jaffrennou ha gouest da vezañ degemeret mat gant ar pennadurezhioù. Div wezh e tapas arouezennoù enor roet d'an dud ur spered republikan asur ganto.
Ne c'hellas mui kendalc'h gant an embann goude ar Brezel-bed kentañ ha, goude bezañ bet gwerzhet ar voullerezh e chanchas e vicher da hini marc'hadour gwin, sistr ha alkohol. Adkregiñ a reas gant an embann kazetennoù e 1921, pa kavas un den prest da fiziañ dezhañ ur gelaouenn pa glask hemañ sevel un emglev armerzhel, Kevre Breiz (Le Consortium breton) evit bodañ embregerezhioù Breîzhen ur rouedad klozarmerzhez.
Obererezh politikel
Er bloaz 1900 e savas strollad ar "Studieren Vreton" gant Leon ar Berr a chomas ur c'heneil feal, koulz evel kazetenner hag evel drouiz. E 1899 e kemeras perzh er bodadeg a diazezzas Kevredigez Broadel Breiz, kentañ aozadur a zo bet krouet gant an emsaverien e Breizh. Bloaz goude e voe anvet da zrouiz asambles gant Yann ar Fustek ha Erwan Bertoù e-doug kentañ bodadeg ar Goursez e 1900. Er bloaz 1903 en doa tapet lakaat anaout "Bro Goz ma Zadou" da "gan broadel" e kendalc'h Kevredigez Vroadel Breiz. Evitañ da vezañ ur barzh hag istimet mat e klaske tolpañ ar varzhed vrezhonek ken e teufent da vezañ embannerien spered kelt Breizh diwar patrom luskad ar varzhed kembraek a ambroug buhez sevenadurel o bro. Ar "varzhelezh" e rae eus al luskad kelt hag e soñje-eñ, asambles gant izili Skolaj ar Varzhed (un eil anv a veze implijet gantañ evit Goursez Vreizh), e c'hellfe kreñvaet saviad ar Broioù kelt (Breizh, Kembre, Kernow, Man ha Skos) ma vije staliet liammoù strizh etrezo e framm an Hollgeltiegezh pe Geltiegezh. Klask a reas lakaat da ziwanañ un "dispac'h sevenadurel" hep ma vefe disrannet Breizh diouzh Bro-C'hall. Daremprediñ a reas tud ar vegenn evit o c'hendrec'hiñ e oa un dra vat kelenn ar brezhoneg e Breizh-Izel ha broudañ ur santad brezhon e Breizh a-bezh.
E 1911, goude kendalc'h Kevredigez Vroadel Breiz ma tarzhas diemglevioù etre kostezenn an dudjentil rouelour hag hini an izili gant ur spered kristen ha sokial digoroc'h e tibabas mont gant ar re a oa liammet ouzh ar vourc'hielezh vihan a veze o tiorren, a-feur ma kreske an deskadurezh. Darn eus ar "Varzhed" a yeas da sevel un aozadur nevez, Unvaniez Arvor (Fédération régionaliste de Bretagne) ha Poellgor ar Goursez a oa hogos kuzul-ren an UA. Hervez Michel Nicolas, pennrener gwir an aozadur (kadoriet gant an Varzh Jos Parker) e oa Jean Choleau, nann-brezhoneger, met barrek war an armerzh. Lezet e veze Taldir hag e genseurted da ren war an temoù lennegel ha yezhel, rak kevrennoù arbennik a voe evel e KBB hag er c'hevarzheoù gouiziek. Da-geñver kendalc'h Unvaniez Arvor e Douarnenez e miz Eost 1912 e voe savet abadennoù a bep seurt (ha prezegennoù.kanaouennoù, dañsoù, sonerezh, gouren) gant skoazell an ti-kêr. Bodadeg ha lid a veze graet ar Goursez digor anezhi a voe dalc'het er mare-se ivez. Kenstrollañ abadennoù a bep seurt, breizhek o livioù, a voe barregezh dibar an Drouized. Unan eus ar gouelioù keltiek-se gant 150 kouviad o tont eus ar Rouantelezh-Unanet a voe aozet gant Taldir hag ranvroelourien lec'hel evel Pêr Mokaer a voe arc'hantaouet gant kêr Vrest e 1908. En degouezh-se e kanas laz-kanañ bugale Karaez ar Vro gozh mz zadoù war kae ar porzh-houarn.
Etre an daou vrezel-bed e stourmas F. Jaffrennou evit ar brezhoneg hag e klaskas broudañ ar Vretoned da chom stag ouzh o gwrizioù ha hengounioù. Evel un toullad kefredourien vreton eus Emsav brezhonek ar mare-se, levezonet gant emsav Kembre, e oa ezel Taldir eus Goursez Breizh, a glaskas kas war-raok.
D'ar 1añ a viz Kerzu 1940 e sinas, a-gevret gant Markiz an Estourbeillon ha Roparz Hemon, ur reketig titlet Placet au Maréchal Pétain, Chef de l’État Français evit ma vije kelennet ar brezhoneg er skolioù.
E dibenn an Eil Brezel-bed e voe karc'hariet Taldir e toull-bac'h Kemper evel ar pep brasañ eus an emsaverien bolitikel ha sevenadurel vreizhat. Tamallet e oa dezhañ bezañ flatret al levrdier Adolf ar Gwazhioù, ar pezh a nac'has groñs. Kondaonet e voe ha harluet da Vro-C'hall, difennet ma voe outañ chom da vevañ e Breizh. Mervel a reas eno en harlu e Brageirac, Okitania. Skrivet en deus Taldir ur pikol deizlevr brezel, diwar-benn ar Brezel-bed Kentañ hag an Eil Brezel-bed. E Levraoueg Vroadel Kembre en Aberystwyth eo miret an darn eus e eñvorennoù a zo chomet diembann.
Golvaneg
Ar golvaneged eo evned an urzhiad Passeriformes, m'emañ ouzhpenn an hanter eus ar spesadoù evned ennañ, da lâret eo war-dro 5 500.
Dont a ra an daou c'her brezhonek ha latin eus ar golvan (Passer domesticus), an hini boutinañ anezho.
Isurzhad Passeri
Marteze un uskerentiad
Evan
Un anv kembraek a orin eo Evan, a-wechoù Efan, adstumm da Ieuan pe Iefan, kar d'ar Yann brezhonek eta.
Deuet eo da vout un anv-badez saoznek, ha brudet a-walc'h e SUA.
ㅢ
Unan eus lizherennoù diazaez (jamo) ar skritur hangeul (한글, treuzskrivet ivez hankul hervez ar sistem Yale pe c'hoazh Han'gŭl hervez ar sistem McCune-Reischauer) implijet evit skrivañ ar c'horeaneg eo ㅢ, romanikaet ui pe ŭi'' ha distaget [ɨj] hervez al LFE.
Kragvouc'h Nubia
Kragvouc'h Nubia (Capra nubiana) a zo ur bronneg daskirier hag a vev er Reter-Nesañ.
Evan
Stummoù all
Stummoù all zo e kembraeg:
Stummoù deveret
thumb|260px|[[Evan Rachel Wood]]
Pennad kar
Evan Evan
Torrer-kraoñ brizhellek
An torrer-kraoñ brizhellek, pe kegin-bin, a zo un evn, Nucifraga caryocatactes e anv skiantel.
Yezhoù monek-kmerek
Asambles gant ar yezhoù moundek ec'h eo ar yezhoù monek-kmerek (mon-khmer) unan eus daou skourr ar yezhoù aostrez-aziatek.
Isrannet e vez ar yezhoù monek-kmerek e 11 rumm disheñvel evel-hen:
Ph (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Ph, ph implijet gant ar vietnameg evit skrivañ ar son kensonennel [f].
Implijet e vez ivez gant ar c'hembraeg evit skrivañ kemmadur dre c'hwezhañ al lizherenn p, distaget dres evel al lizherenn gembraek ff implijet evit skrivañ ar son [f] en holl degouezhioù all, da skouer pen > ei phen (“he fenn”)
Implijet e vez alies ivez evit treuzskrivañ al lizherenn c'hresianek Φ, φ (“phi”), distaget [ph] e henc'hresianeg met [f] e gresianeg a-vremañ.
List of Latin-script digraphs
Kmoueg
Un isrumm eus ar yezhoù monek-kmerek eo ar yezhoù kmoueg (khmu pe pu thenh) komzet e norzh Laos.
Ermengarde (merc'h Jafrez Iañ)
Ermengarde Anjev  (932-992) a oa merc'h da Jafrez I (kont Anjev), ha da Adèle de Meaux. C'hoar e oa da Foulk Nerra.
Dimezet e oa da g-Konan I, kont Roazhon ha dug Breizh, a reas brezel d'e vreur-kaer.
He bugale
Tri mab all en doe he fried, ha ne greder ket e oant diwar Ermengarde:
Llydaw
Llydaw a dalvez kement ha Breizh e kembraeg.
Yezh
Ma vije eus ar ger e brezhoneg e vije Ledav (distaget 'ledaw') o talvezout kement ha douar-bras. Gwelout ar reer ar pennc'her "led" ennañ.
Letavia
An anv Letavia a veze graet gant ar Vrezhoned eus Breizh Vihan e latin ivez. Kar eo d'an anv kembraek Llydaw.
ㅖ
Unan eus lizherennoù diazaez (jamo) ar skritur hangeul (한글, treuzskrivet ivez hankul hervez ar sistem Yale pe c'hoazh Han'gŭl hervez ar sistem McCune-Reischauer) implijet evit skrivañ ar c'horeaneg eo ㅖ, romanikaet ye'' ha distaget [je] hervez al LFE.
Katoueg
Un isrumm eus ar yezhoù monek-kmerek eo ar yezhoù katouek (saozneg: katuic languages) ennañ 19 yezh en holl, isrannet d'o zro evel-henn:
ㅘ
Unan eus lizherennoù diazaez (jamo) ar skritur hangeul (한글, treuzskrivet ivez hankul hervez ar sistem Yale pe c'hoazh Han'gŭl hervez ar sistem McCune-Reischauer) implijet evit skrivañ ar c'horeaneg eo ㅘ, romanikaet wa'' ha distaget [wa] hervez al LFE.
Kragvouc'h Etiopia
Capra walie zo ur bronneg daskirier brosezat en Etiopia.
Annezva
thumb|left|{{Legend|#040447|Tiriad Capra walie {{clr|left}}
Nijerez
Un nijerez (liester nijerezioù), pe ur c'harr-nij, hervez an termenadur degemeret gant an <abbr title=" Organisation de l'Aviation Civile Internationale">OACI, zo un aerlestr pounneroc'h eget an aer ha kaset da loc'hañ ha da zibradañ gant ur c'heflusker (ma n'eus keflusker ebet ez eo ur blaverez). Ar c'hemporzh en aer a zeu eus an ersavioù aerwezhel a c'hoarvez war gorreoù difiñv e-kerzh an nijadenn.
Ne gomzer ket "nijerez" pa zeu ar c'hemporzh eus un ardivink fiñvadus evel ur viñ-tro, rak ur viñsaskell eo an ardivink en degouezh-se. Ma vez lakaet ouzh an nijerez un ardivink evit pradañ war an dour e teu an nijerez da vezañ un dournijerez.
Istor
Savet e voe ur blaverez gant an ijinour saoz George Cayley e 1853, met gant Jean-Marie Le Bris eo e voe graet nijadenn gentañ un nijerez e 1856, da lavaret eo nijadenn un aerlestr erlusket gant un nerzh rak sachet e oa e garr-nij L'Albatros artificiel gant ur penn-kezeg a zaoulamme war un draezhenn. Evit kontañ nijadennoù an nijer breizhat eo e voe implijet ar ger avion evit ar wech kentañ gant ar c'hazetenner Gabriel de La Landelle en e levr Aviation ou navigation aérienne sans ballon e 1863.
Kalz diaraogerien en nijerezh all a glaskas dibradañ o flaverezioù evel an Alaman Otto Lilienthal etre 1867 ha 1896. Aerlistri gant ur mekanik dre vurezh a voe savet gant an ijinadenner gall Clément Ader adalek 1890 hag an ijiner saoz-ha-stadunanat Hiram Maxim e 1894, met ne zibradas ket o ijnadennoù pe neuze nebeutoc'h eget 20 cm a-us al leur. Nijadenn ar vreudeur Wright er Stadoù-Unanet e 1903 e voe an nijadenn gentañ gwiriekaet gant ar Gevread Aerlestrel Etrebroadel. Awenet e oant bet gant labour Otto Lilienthal dreist-holl. War wellaat a reas ar c'hirri-nij e-pad ar Brezel-bed kentañ ha goude. Ar Vreizhveuriz John Alcock hag Arthur Whitten Brown a reas an nijadenn dreuzatlantel diarsav gentañ e 1919.
Nijerezioù a voe en holl emgannoù bras an Eil Brezel-bed. Un elfenn bennañ eus ar strategiezh a voe evit ar Blitzkrieg alaman, Emgann Breizh-Veur, Brezel ar Meurvor Habask hag ar brezel argadiñ war kevandir Europa, kenkoulz war Talbenn ar C'hornôg ha Talbenn ar Reter.
Ar flistrell gentañ, da lavaret eo un nijerez gant ur c'heflusker dre zazloc'h, a voe an Heinkel He 178 alaman e 1939 hag an hini gentañ da emgann el Luftwaffe e voe an Messerschmitt Me 262 e 1943. E miz Here 1947 e voe tizhet moger ar son gant ur flistrell evit ar wech kentañ gant ar Bell X-1. An de Havilland Comet e voe ar flistrell genwerzhel gentañ, e 1952. Ar Boeing 747 e voe an nijerez treizhidi vrasañ eus 1970 betek 2005, ar bloaz ma'z erruas an Airbus A380.
Nieuwmarkt
Nieuwmarkt ("Marc'had nevez" e nederlandeg) a zo ur blasenn e kreiz-kêr Amsterdam, er c'harter anvet Chinatown, nepell diouzh De Wallen, hag a zo karter ruz Amsterdam. Ar c'harter tro-dro d'ar blasenn a zo anvet Nieuwmarktbuurt (distrig Nieuwmarkt). Er blasenn e kaver dreist-holl tavarnioù ha coffeeshopoù. Marc'had a vez aozet bemdez, ur marc'had boued organek a voe aozet da Sadorn, ha marc'had an traoù kohz hag al levrioù a vez da Sul e-pad an hañv. thumb|200px|right|Marc'had e Nieuwmarkt En Nieuwmarkt e kaver De Waag, hag a oa ur porzh da vare ar Grennamzer, hag a voe lakaet da di pouezañ pa voe diskaret mogerioù kêr Amsterdam er kantved.
Er bloavezhioù 1970 e voe diskaret meur a savadur er blasenn ha tro-dro, a-benn lakaat sevel ul linenn metro hag un hent bras. Met reuz bras (anvet the Nieuwmarktrellen e nederlandeg) a savas e 1975, ha neuze e voe dilezet raktres an hent. Ar metro a voe savet avat, hag hiziv an deiz e kaver un arsav-metro anvet Nieuwmarktstation.
Bro-Vigoudenn
Gerioù
Lavaret e vez "ar Vro Vigoudenn", pe "Bro ar Bigoudenned". Eus ur paotr eus ar vro e vez graet ur Bigouter, eus ur vaouez ur Vigoudenn (hervez ar ster strizh eo ur vaouez a zoug ar c'hoef bigoudenn) thumb|right|200px|Ur vaouez eus ar Vro-Vigoudenn gant he c'hoef
Banniel ar Vro-Vigoudenn
thumb|right|200px|[[Banniel Breizh ha hini ar Vro Vigoudenn]] Savet eo bet banniel ar Vro-Vigoudenn e 1992 gant Bernard Le Brun. Al livioù (ruz hag aour) zo hogos re livioù broderezh ar Vro-Vigoudenn, hag a zo orañjez hag aour.
An teir bandenn ruz a skeudenn tri c’hanton ar Vro-Vigoudenn hag an div vandenn aour an daou ganton kozh hag a oa kanton Pont-'n-Abad ha kanton Plogastell-Sant-Jermen.
An daou erminig ruz warn-ugent hag a zo en tu kleiz d'ar skeudenn a zo arouezioù kumunioù ar Vro Vigoudenn.
Leers (Bro-C'hall)
thumb|250px|right|Lec'hiadur Leers e [[Kanton Lannoy hag en Arondisamant Lille]] Leers a zo ur gumun hag ur gêr eus departamant an Norzh e Bro-C'hall.
Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun
Dek bez eus an daou vrezel-bed.
Mahalon
Mahalon a zo ur gumun eus Bro-Gerne e kanton Douarnenez, e departamant Penn-ar-Bed, e Bro ar C'hab e kornôg Breizh.
Broig
Daoust m'emañ ar gumun e Kumuniezh kumunioù Bro ar C'hab emañ Mahalon e Bro giz Douarnenez evit a sell ar c'hiz kozh evit ar c'hoefoù, ha neket e Bro ar C'hab. A-raok e heulie ar merc'hed giz Bro ar C'hlaziked, ha setu ma veze graet "Borledenned" eus ar merc'hed-se (da lavaret eo merc'hed giz Kemper), gant tud Douarnenez, ha neket "Pennoù-sardin". Evit un darnig evelkent e oa er Vro-Vigoudenn.
Broioù ar Jeneraliezh
Broioù ar Jeneraliezh, pe Generaliteitslanden en izelvroeg, a oa douaroù d'ar Proviñsoù-Unanet (Izelvroioù a hiriv) gouarnet war-eeun gant Stadoù jeneral ar Proviñsoù-Unanet. 20% eus douaroù ar Republik a oa dindan ar Jeneraliezh. Kontrol d'ar seizh proviñs emren (Holland, Zeeland, Utrecht, Gelderland, Overijssel, Friesland ha Groningen), ne oa ket a stadoù proviñsel enne, ha ne oant ket dileuriet er gouarnamant kreiz.
Goude Brezel ar Pevar-Ugent Vloaz e oa chomet an douaroù-se dindan ar Republik, ha kement-se a voe kadarnaet gant feurioù-emglev Westfalen en 1648.
Douaroù e oant ha biskoazh n'o devoa bet Stadoù Proviñsel, pe neuze e oant douaroù dispartiet diouzh o Stadoù, da lavarout eo diouzh o froviñs, a oa chomet e dalc'h an Izelvroioù spagnol:
Evit ar broioù all e veze lakaet ar rakger Staats-, da lavarout eo "Stadoù" (jeneral). Padout a reas ar jeneraliezh betek 1795 :
Elisedd ap Gwylog
Elisedd ap Gwylog (Elisetus e latin hag Ellis e saozneg), ganet war-dro 725 ha marvet war-dro 755, a oa roue Powys.
Peul
Hervez barzhonegoù kozh en devoa Elisedd ur gurunenn dibar, ur chadenn aour, hag a oa arouezioù dizalc'hted Powys. Roud ebet anezho ne gaver en istor, met marteze e teujont war wel pa voe kurunennet Owain Glyndŵr e 1400.
War-lerc'h Elisedd e renas e vab Brochfael.
ㅙ
Unan eus lizherennoù diazaez (jamo) ar skritur hangeul (한글, treuzskrivet ivez hankul hervez ar sistem Yale pe c'hoazh Han'gŭl hervez ar sistem McCune-Reischauer) implijet evit skrivañ ar c'horeaneg eo ㅙ, romanikaet wae'' ha distaget [wæ] hervez al LFE.
Kragvouc'h Sibiria
Kragvouc'h Sibiria (Capra sibirica) a zo ur bronneg daskirier hag a vev en Azia.