cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Frank
Anv-tud
An anv-familh hag ar raganv Frank zo a orin alamanek. Ar raganv a vez kavet stank a-walc'h er broioù saoznek hag aet eo da vezañ roet muioc'h-muiañ er re-all. Frankie zo ur berranv implijet er Stadoù-Unanet dreist-holl.
Conteville-lès-Boulogne
Conteville-lès-Boulogne a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Frank
Anv-tud
Implijet e vez Frank evel ur berranv eus Francis ivez er broioù saoznek.
Penniliz Itron Varia Guadalupe (Mec'hiko)
Ur santual katolik dediet da Werc'hez Guadalupe eo Penniliz Itron Varia Guadalupe e Mec'hiko. War torgenn Tepeyac emañ, en delegación Gustavo A. Madero, e kêr Mexico.
Enni e weler toneg Juan Diego Cuauhtlatoatzin mar deo chomet moulet skeudenn ar Werc'hez goude dezhi en em ziskouez d'ar mesaer-se.
Penniliz Nuestra Señora de Guadalupe
Anvet eo ivez Penniliz "Nevez" Itron Varia Guadalupe. Kentañ azeuldi ar santual eo. Savet e voe gant an tisavourien vec'hikan Pedro Ramírez Vázquez ha Gabriel Chávez de la Mora, d'an 12 a viz Here 1976, evit kemer lec'h ar benniliz kozh a oa o vont da fall en abeg d'an diazezoù re vlot evit ur savadur re bonner.
Azeuldi Dasprenus ar C'hrist Roue
Ar benniliz kozh eo Templo Expiatorio a Cristo Rey, savet en evel lec'h dediet da azeulerezh ar Virgen de Guadalupe, Gwerc'hez Guadalupe, hag e 1749 e voe anvet da iliz-chabistr.
Frienn gweuz-dent mouezhiet
Unan eus ar c'hensonennoù gante un arouezenn ispisial hervez taolennoù ofisiel al lizherenneg fonetikel etrebroadel eo ar frienn gweuz-dent mouezhiet, treuzskrivet [m] hervez reolennoù al LFE, ganti an niverenn dave 115.
A-wezhoù e implijet an arouezenn [m] mui ur sin diakritek ispisial dindani evit diskwel e vez produet gant an dent: [m̪].
Daoust ha ma n'anavezer yezh ebet a ra gant ar fonenn-mañ evel fonem e vez kavet stank e-touez yezhoù ar bed war al live fonetikel evel alofonenn [m] hag a-wezhoù ivez [n] dirak kensonennoù gweuz-dent all, peurliesañ [f] ha [v].
De Pinte
De Pinte a zo ur gumun eus Flandrez Belgia e proviñs Reter-Flandrez.
Dionysos
Dionysos (Διώνυσος pe Διόνυσος e henc'hresianeg) a oa unan eus doueed Henc'hres, mab da Zeus ha Semele. Doue ar gwin e oa. Ne oa ket o chom war menez Olympos gant an doueed all avat, atav e veze o kantren, pe o vambochat.
Bacchus e oa anvet gant ar Romaned.
Bugaleaj
Marvet e oa Semele, serc'h Zeus, ha hi dougerez. Evit saveteiñ ar bugel e oa bet tennet eus he c'hof gant Zeus ha lakaet gantañ en e vorzhed da c'hortoz an nav miz dleet a-raok bezañ ganet. Pa voe ganet e voe roet d'ar roue Athamas ha d'e wreg Ino da ziwall. Met dont a reas Hera, gwreg Zeus da c'houzout kement-se, ha ret e voe d'ar bugel te'hel. Redek bro a reas neuze.
Gwragez ha bugale
Pa oa Theseüs o tistreiñ eus Kreta gant Ariadne, lazhet gantañ ar Minotaoros, en em gavas gant Dionysos en un enezenn. Lezel a reas e wreg gant an doue ha mont kuit da Aten en-dro. Ha Dionysos da gas e wreg d'an Olympos, ha da genderc'hel gant e vuhez bambocher.
Digant Althaia, rouanez Kalydon, en doe ur mab, Meleagros, a voe advabet gant pried Althaia, Oineüs. Digant Afrodite en doe ur mab, Priapos.
Francisco
Francisco zo un anv-badez spagnolek ha portugalek roet d'ar baotred. Klotañ a ra gant an anv brezhonek Frañsez.
Gerdarzh
Dont a ra an anv Francisco eus an anv-badez italianek Francesco, "ar Gallig", a gaver en holl yezhoù Europa.
Anv-lec'h
Gwelout ar pennadoù
Marilyn Chambers
Marilyn Chambers (22 a viz Ebrel 1952 e Westport (Connecticut) - 12 a viz Ebrel 2009 e Los Angeles) a oa un aktourez amerikan. C'hoari a reas dreist-holl e filmoù pornografek.
He buhez
Dont a reas da vezañ brudet a-drugarez d'he ferzh er film Behind the Green Door (1972). Reuz a savas tro-dro d'ar film, dre ma oa ennañ, hag evit ar wech kentañ, un aktourez wenn oc'h ober karantez gant un aktour du. C'hoari a reas ivez e-barzh ur film pornografek brudet all anvet Insatiable (1980). Ar vaouez kentañ o tapout brud hag o c'hounit he zamm bara a-drugarez d' he ferzhioù e filmoù pornografek e voe. Marilyn Chambers a reas berzh ivez e bed ar sonerezh, gant he fladenn vihan disko anvet Benihana e 1976. E 1977 e c'hoaris rol pennañ ar film Rage gant David Cronenberg. He ferzh nemetañ en ur film nann pornografek e voe. Etre 1975 ha 1985 e voe dimezet gant Chuck Traynor, hag a oa bet gwaz un aktourez filmoù pornografek all, Linda Lovelace hec'h anv. Da vare dilennadegoù prezidant ar Stadoù-Unanet e 2004 e lakaas hec'h anv da vezañ besprezidantez Personal Choice Party. Ezel e oa eus AVN Hall of Fame.
Kunujenn
Ur gunujenn zo ur gomz drouk graet da ober droug d'un den all pe goap outañ.
Kentañ skid krennamzerel anavet a ra anv a gunujennoù eo ar Chanson de Roland , ma vez kanet pouilh d'ar Sarazined. E brezhoneg e vez lavaret touiñ Doue evel ur Sarazin.
Doareoù kunujennoù
Ur gunujenn n'eo ket mennet da vezañ leun a vadelezh, met d'ober droug, ha pa vez taolet kunujennoù d'an dud n'eo ket bleunioù int, ha da n'eus forzh piv e vez graet, ha diwar-benn n'eus forzh petra, mes kentoc'h diwar-benn an traoù-mañ:
Penaos pakañ ur gunujenn bravikañ ma c'haller
N'eus nemet div reolenn a bouez:
E gwirionez, n'eus forzh peseurt gerioù, pe dost, a c'hall bezañ implijet evel kunujenn ma vezont lavaret gant kred ha gred. Met evel evit deskiñ seniñ gant ar piano, ar gwellañ eo c'hoari alies evit mestroniañ ar benveg a-zoare.
... ac'hanout!
War-lerc'h ar gerioù kunujenniñ dibabet mat e c'haller lakaat ac’hanout pe a zo ac’hanout (pe ac’hanoc’h), evel er frazennoù-mañ:
Lufr ha lusk a roer d'ar frazenn evel se.
... ma'z out!
Un doare all a zo da stummañ ur gunujenn vrav gant lakaat ma'z out! pe ma'z oc'h! en dibenn, evel pa lavarer: Lonker brein ma'z out!
Makez tamm ... !
Un doare all c'hoazh a blij d'an dud en ardremez Montroulez (pe Leoniz pe Tregeriz e vent) gant makez pe makez tamm evel e-barzh: Makez tamm gaouiad brein! Un doare-ober a c'haller erbediñ rak amprouet eo bet ken-ha-ken gant an teodoù distagellet en daou du d'ar stêr ha pep hini en deus kavet e gont gantañ.
Breuriezh Veur ar Brezhoneg
E 1912, Charles Le Goffic a oa o klask aozañ un Ensavadur Breizh (1912) a c'houlennas digant Émile Ernault ha Frañsez Vallée reiñ harp dezhañ da sevel un akademiezh vrezhonek a vije ur skourr anezhañ. Hag an daou yezhour, o doa labouret start dija da sevel "Emglev ar skrivagnerien", da asantiñ.
Mennad Ar Govig ne deuas ket da vat, hogen Ernault ha Vallée a gendalc'has gant mennad an akademiezh, dindan anv "Breuriezh Veur ar Brezhoneg". Anavezet e voe a-berzh-Stad e 1922. Ar Vreuriezh a zibabas evit embann he c'hemennadurioù, ar gelaouenn "Buhez Breiz" da gentañ, ha goude "Kornboud", stagadenn "Feiz ha Breiz". Lakaat a reas moulañ ur rummad levrioùigoù anvet "Alioù Breuriezh Veur ar Brezhoneg d'ar Skrivagnerien". Dindan he maeroniezh e voe embannet "Geriadurig Brezhonek-Gallek" Ernault (1927) ha "Geriadur Bras Gallek Brezhonek" Vallée (1931). Bodadegoù niverus a veze graet e ti Vallée e Sant-Brieg. Ne gemere perzh enno, avat, peurliesañ, nemet pevar den : Ernault, Vallée, Meven Mordiern hag Abeozen. Lizheroù a veze eskemmet etre Vallée ha tud all.
Reoliadur
Ar Poellgor a oa ennañ : ur Rener (dilennet evit tri bloaz) ; pevar isrener d'ar muiañ ; ur sekretour ; un diellour-levraouegour ; an holl a c'helle bezañ addilennet. Adizili a veze dilennet gant ar Vreuriezh, gant mouezhioù-kuzuliañ hepken er bodadennoù hag er strolladoù-studi.
Labour
Labourat a reas ar Vreuriezh, gant nebeut a arc'hant, da sevel ul levraoueg, da sevel kenstrivadegoù, da brientiñ embannadurioù, da "astenn anaoudegezh ar brezhoneg ha da wellaat e lennegezh" ha da "skoaziañ an oberoù breizhek dellezekañ". Galleg ha brezhoneg a oa er bodadennoù.
Izili
Roll izili ar Vreuriezh e 1935
E 1938, goude marv Ernault, e voe anvet Vallée da rener, ha Roparz Hemon da sekretour. An enskrivadur diwezhañ war ar c'haier-se, a voe graet d'ar 14 a viz Genver 1939, da lavarout eo e oa tost ar brezel : ne zreistvevas ket ar Vreuriezh d'an darvoud-se. Daou vloaz goude e vo sinet Emglev miz Gouere 1941 war atiz Roparz Hemon e-unan, tra ma oa klañv Vallée.
"War-raok bepred, a-stroll, gant reizh 'vit mad an holl" e oa lavar-stur ar Vreuriezh Veur.
31
784 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0031 PC (goude ganedigezh J.-K.)
Gwelet ivez
30er
Myrmecophagidae
Myrmecophagidae a zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged.
Spesadoù
Hiziv an deiz ez eus daou c'henad ha tri spesad merienaerien ennañ:
Partit Comunista de Catalunya
Partit Comunista de Catalunya ("Strollad Komunour Katalonia") a oa bet krouet e 1932 dindan beli Strollad Komunour Spagn (PCE, Partido comunista de españa). Kemer a reas plas Federació Comunista Catalanobalear (FCCB, "Kevread Komunour Katalanek-balearek"), disrannet diouzh ar PCE ha krouet gantañ ar Bloc Obrer i Camperol (BOC, "Bloc'had Micherour ha Paizant") a-gevret gant ar Partit Comunista Català ("Strollad Komunour Katalanek").
Adalek 1935, gant Miquel Valdés ouzh ar stern, e klaskas ar Strolald kenlabourat gant strolladoù all eus Katalonia. P'en em unvanas gant ar Partit Obrer d'Unificació Marxista (POUM, "Strollad Micherour Marksour Unvan") ec'h eas kuit lod eus izili ar BOC hag en em ezelañ a rejont ouzh ar PCC.
E 1936 en em deuzas gant strolladoù all ha krouet e oa bet Partit Socialista Unificat de Catalunya (PSUC, "Strollad Sokialour unvan Katalonia")).
Noyelles-lès-Vermelles
Noyelles-lès-Vermelles a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
kantved
Brezel-bed kentañ: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .
Timbroù Kastellórizo
thumb|300px|left|Timbroù Gres, Frañs hag Italia
A-raok diskar an Impalaeriezh Otoman ha fin ar Brezel-bed kentañ eo aloubet an enezenn gant arme Bro-C’hall (eus ar 24 a viz Kerzu 1915 betek ar 21 a viz Eost 1920). Bombezet eo gant Turkia e 1917.
Arme Frañs a embann e 1920 timbroù gall ar Reter Nesañ ("Levant") dreistmoullet ( B.N.F. evit base navale française), gant O.N.F. Castellorizo diwezhatoc’h ( O.N.F. evit occupation navale française) hag erfin OF CASTELLORISO skrivet a-blom ( OF evit occupation française).
Ceres (korrblanedenn)
Ceres, anvadur etrebroadel (1) Ceres (diwar al latin Cerēs; arouez: ) a zo ur gorrblanedenn, an hini gentañ bet dizoloet. Dizoloet e oa bet d'ar c'hentañ a viz Genver 1801 gant Giuseppe Piazzi. Dont a ra hec'h anv eus ar vitologiezh roman, hini an doueez Keres.
Timbroù Kastellórizo
An holl dimbroù-se – war-dro 50 skouerenn zisheñvel - zo rouez ha klasket aketus gant an dastumerien bremañ, hag uhel eo o friz neuze.
Etre ar 21 a viz Eost 1920 ha kreiz ar bloaz 1944 eo aloubet an enezenn gant Italia.
Ceres (korrblanedenn)
E-pad ur pennadig e oa bet lakaet war roll ar planedennoù ha dilamet da c'houde. Betek ar 24 a viz Eost 2006 eo bet lakaet war roll an asteroidennoù, an hini vrasañ anezho. Er gourizad asteroidennoù emañ-hi.
Timbroù Kastellórizo
Adalek 1922 eo krog an Italianed da zreistmoulletañ o zimbroù gant CASTELROSSO. E 1923 e teu er-maez ur rummad pemp timbr kartenn ar vro e-kichen banniel Italia warne. Timbroù ar vammvro dreistmoullet eo a vo implijet goude-se, da skouer an hini gouestlet da Francesco Ferrucci e 1930 ha hini Garibaldi moulet e 1932.
Ceres (korrblanedenn)
Lakaet e vez an niver 1 dirak an anv hervez an doare arnevez da niverenniñ an asteroidennoù.
E deroù ar bloaz 2015 e voe studiet a-dost gant ar sontenn amerikan Dawn a dremenas hebiou dezhi.
Timbroù Kastellórizo
Etre kreiz 1944 hag an 22 a viz Meurzh 1945 : aloubet an enezenn gant arme ar Rouantelezh Unanet. Meret e vo gant ar velestradurezh saoz betek ar 15 a viz Gwengolo 1947.
E dibenn 1947 ez eo tro ar velestradurezh c'hresian da embann timbroù dreistmoullet “Καστελλόριζο » evit an enezenn. Staget e vo Kastellórizo ouzh an tiriad broadel da vat d’an 22 a viz Meurzh 1948.
Ynys Enlli
Ynys Enlli (Enez Enlli e brezhoneg, Bardsey Island e saozneg) zo un enezenn eus Kembre e penn kornôk ledenez Llŷn. Mynydd Enlli (Menez Enlli) a reer eus lec’h uhelañ an enez.
Savet e voe ur manati war enez Enlli, er, gant sant Cadfan. Hervez ar vojenn ez eus ugent mil sant a zo douaret eno. E-pad ar Grennamzer e teuas an enez da vezañ ul lec’h pirc’hirinañ brudet. Ken brudet e oa pirc’hirinded Enlli, e-touez Kembreiz, hag ar birc’hirinded da Roma. Un abati Aogustined a gemeras lec’h ar peniti keltiek kentañ. Ne chom nemet dismantroù anezhañ bremañ.
Un tour-tan a voe savet e beg kreisteiz an enez e 1821. Bremañ n’eus mui gward ebet e-barzh ha mont a ra en-dro e-unan.
E-kreiz an e oa bet betek 92 den o vevañ war an enez. Hiziv n’eus mui nemet un dek bennak, met e-pad an hañv e teu touristed e-leizh a c’hall chom en tiez bihan kozh a zo bet adkempennet.
Brudet eo an enez dre ma’z eo ur gwarezva evned. Ha dre ma kaver warni ur ouenn avaloù dibar, a anver Afal Enlli (aval Enlli). Krediñ a reer e veze gounezet gwez-avaloù eno gant ar venec’h, abaoe ar. Met n’eo nemet e 1998 e voe anavezet ar ouenn avaloù dibar-se ent-ofisiel, pa voe kaset d’an Dastumad Frouezh zo e Brogdale, e kontelezh Kent. Bremañ e vez gwerzhet avaloù Enlli e meur a lec’h dre ar bed.
Sébastien Josse
Kregiñ ' ra da redadegiñ diwezhat a-walc'h. Goude ma vefe aet ar maout gantañ er Challenge Espoir Crédit Agricole e 1997, ez eo degemeret e Pol Frañs Redadeg Diavaez Penn ar Bed.
E 2002 e sin Sebastien un emglev gant ar stal Vañdead VMI evit adprenañ bag Sodebo Thomas Coville. Ar redadegoù a heul an eil war-lerc'h eben, echuiñ a ra 8 e The Transat e 2004 pe c'hoazh 5 en transat Jacque Vabre gant Isabelle Autissier. Pouezusoc'h c'hoazh, echuiñ a ra 5 er Vendée Globe 2004-2005, e 93 devezh. Un taol-kaer eo pa seller eus an niver a genstriverien ha pa seller oad e vag (darn vrasañ ar genstriverien all a rede war bagoù nevez flamm).
Gourdonniñ a ra hiriv an deiz 2007 Sebastien Josse evit prientiñ ar Vendée Globe 2008-2009 a redo war ar vag nevez sponsorizet gant BT (British Telecom).
Echedoù
C'hoari an echedoù zo ur c'hoari strategiezh a zrevez ur brezel etre div rouantelezh, unan sklaer hag unan deñval (gwenn ha du peurliesañ, hogen forzh pe livioù diskemmet a-walc'h evit diforc'hañ etre an daou gostez), gant pep a gastell, roue, rouanez, marc'heion, farouelled ha soudarded. Daou zen hepken a c'hoari, unan evit pep rouantelezh. Reiñ lamm d'ar roue enebour eo ratozh ar c'hoari.
Gerdarzh
Ar ger sanskritek चतुरङ्गक्रीडा tchatouranga "pevar ezel eus ul lu" (olifanted, kezeg, kirri ha soudarded war droad) eo orin ar ger.
Eus ar sanskriteg e teuas ar ger persek chatrang, alese an arabeg شطرنج chat-ranj hag ar spagnoleg ajedrez dre an Arabed.
Eus ar perseg as chah "ar roue" ha dre an Arabed ivez e teuas ar ger gallek eschac, a droas da eschecs (1080), alese ar saozneg chess hag ar brezhoneg "echedoù".
Istor
Den ne oar piv a ijinas ar c'hoari echedoù. Meur a vojenn zo, en o zouez hini ar mael henc'hresian Palamedes en devije ijinet ar c'hoari evit diduiñ e soudarded a-kerzh Brezel Troia ha hini ar braman Indian Sissa ibn Dair en devije ijinet ar tchatouranga evit plijadur ar roue.
Kavet ez eus bet izelvosoù henegiptat a zo bet graet en trede milved kent J.-K. hag a ziskouez daou c'hoarier a bep tu d'un tablez ma'z eus pezhioù. Pezhioù ha tresadennoù zo bet kavet e Mezopotamia, e Pakistan, e Sina, e Roma, en Aten hag en India.
Dre ziouer a brouennoù ez eo savet an istorourion a-du gant o c'henpar H. J. R. Murray (1868-1955) evit lavaret ez eo deveret c'hoari an echedoù eus ar tchatouranga a oa deuet war wel en India war-dro ar bloaz 570. C'hoariet e veze gant pevar den war un tablez 8 x 8 = 64 c'hombod dezhañ, pep den evit ur rouantelezh, dre vannañ un diñs a ziskoueze pe bezh a ranked dilec'hiañ ; ret e oa d'an den en em soñjal ha diuzañ ur c'hombod a-douez ar re ma c'helle ar pezh mont. Pa veze lazhet ur roue e veze kollet ar brezel gantañ, ha kenderc'hel a rae ar c'hoari gant an dud all betek ma ne chomje nemet unan, Gant ar roue bev diwezhañ ez ae ar maout.
Abred e voe kaset an diñs da get — hag ar chañs ivez war an dro. D'ur c'hoari poellata e troas ar tchatouranga neuze. Goude-se e voe c'hoariet a-zaou (2 + 2), ne voe mui nemet div rouantelezh. Pelloc'h e voe lakaet pep rouantezh tal-ouzh-tal, hag e voe lakaet ar pezhioù a-linennad dirak daou zen hepken. Evel-se e vez c'hoariet hiziv an deiz.
Dre dri hent dre vras e veajas ar tchatouranga eus India dre ar bed : da Sina, hag alese da Gorea ha Japan dre hentoù hengounel ar c'henwerzh ; er e voe degaset da Iran, goude aloubadeg an Arabed ez eas da Vro-C'hall a-drugarez d'ur c'hoari a voe profet da Garl Veur gant ar c'halif Haroun al-Rachid (766-809) ; dre islamekadur aodoù ar Mor Kreizdouar e tizhas Spagn hag alese holl vroioù kristen Europa ; war-dro an  ez eas eus India da Rusia dre ar Vongoled, an Datared hag an Impalaeriezh roman ar Reter, hag eus Rusia e tizhas Skandinavia, Alamagn ha Bro-Skos.
E-kerzh ar beajoù-se e voe ganet c'hoarioù deveret diouzh an echedoù : tablezoù 9 x 9 = 81 c'hombod, pezhioù disheñvel, hag all, hep na vefe kemmet ratozh ar c'hoari : diskar ar roue enebour.
En ez erruas c'hoari an echedoù en Amerika
An Arabed a skrivas dornlevrioù chat-ranj a voe troet e yezhoù all ; goude-se e voe savet dornskridoù europat, unan eus ar re gentañ anezho o vout ar Bonus socius (c. 1286).
Adalek neuze e voe kemmet lod fiñvoù (re ar rouanez hag ar farouell) hag e voe ouzhpennet reolennoù evel kerzh ar soudarded e deroù ur c'hrogad, ar pakañ en ur dremen, ar savidigezh hag ar rok. En e voe ar c'hoari evel m'emañ hiziv an deiz.
Goude ar Reconquista e voe aozet e Spagn ar c'hentañ tournamant e 1575 gant ar roue Felipe II. Italia a voe kalon bed c'hoari an echedoù goude-se betek dibenn ar Renad Kozh e Bro-C'hall, a voe o ren betek kreiz an XIXvet kantved. Er bloaz 1851 e voe aozet e London, Rouantelezh-Unanet, ar c'hentañ tournamant arnevez. Kreizennoù a zeuas war wel en Alamagn, e Kreizeuropa, e Rusia hag e Stadoù-Unanet Amerika.
D'ar 20 a viz Gouere 1924 e voe krouet ar Fédération Internationale des Échecs (FIDE) e Pariz gant ar C'hallaoued Pierre Vincent ha Henri Delaire, ar Rouman Jon Gudju ha kannaded eus broioù all. E dibenn an Eil Brezel-bed e voe anzavet er bed a-bezh. D'ar mare-se e oa Unaniezh ar Republikoù Sokialour Soviedel o ren war bed c'hoari an echedoù.
E 2020 e vode ar FIDE 190 Stad dindan renerez Arkadi Dvorkovitch, a oa besprezidant Rusia kent bout dilennet er FIDE e 2018.
D'an 10 a viz C'hwevrer 1996 e kollas ar Mestr etrebroadel Garry Kasparov ur c'hrogad enep an urzhiataer stadunanat Deep Blue bet savet gant IBM.
Rikoù
War un tablez karrezek rannet e 64 c'hombod (8 x 8) sklaer ha teñval a bep eil e vez c'hoariet. Tablezoù a bep ment zo, eus ar re vunut evit c'hoari en ur veajiñ betek ar re zivent a weler e lod liorzhioù-kêr, pezhioù tremen ur metr uhelder dezho. E forzh pe danvez : koad, maen, metal, mezell hag all e vez fardet tablezoù ha pezhioù.
Lies ivez eo stumm ar pezhioù (ret eo c'hellfer o anavout evelato), war dodenn Star Wars da skouer, hogen ar stumm ofisiel eo an hini a voe ijinet gant ar c'hazetenner breizhveuriat Nathaniel Cooke e 1842, hag a anvas Staunton en enor d'ar Mestr etrebroadel Howard Staunton (1810-1874). C'hwezhek pezh zo da bep rouantelezh : 1 roue, 1 rouanez, 2 farouell, 2 varc'heg, 2 dour hag 8 soudard. Setu amañ neuz ar pezhioù hag o arouezioù el levrioù :
Reolennoù
Gant ar FIDE e vez termenet reolennoù ar c'hoari. E 2018 ez embannas e zornlevr ofisiel diwezhañ.
Staliañ ar c'hoari
An daou zen en em stailh a bep tu d'an tablez, gant pep a gombod gwenn er c'horn dehoù. Un doare resis zo da staliañ pep rouantelezh war an tablez dirak pep den : Merkit e vez ar rouanez war ur c'hombod a-liv ganti a-raok ma fiñvfe pezh pe bezh.
Pevar renk goullo zo etre an div rouantelezh neuze.
Kerzh ar pezhioù
Ne c'hall mont nemet da unan eus ar c'hombodoù a zo stok ouzh e hini war bep tu. Gouest eo an damez da fiñval betek forzh pe gombod a zo war ar bann, ar renk pe ar veskell m'emañ pa vez he zro da c'hoari. Ne c'hall ket tremen dreist ur pezh a zo war he hent. Ar farouell a c'hall fiñval betek forzh pe gombod a zo war ar veskell m'emañ pa vez he zro da c'hoari. Ne c'hall ket tremen dreist ur pezh a zo war e hent. Ne c'hall ar marc'heg mont nemet d'ur c'hombod a zo an tostañ dezhañ hep bout war an hevelep bann, renk pe veskell m'emañ. Lammat dreist pezhioù all a ra neuze, ha gwenn pe zu e vefent. Merkit e fiñv neuze eus ur c'hombod sklaer da unan teñval, pe d'ur c'hombod teñval da unan sklaer. Fiñval a ra betek forzh pe gombod a zo war ar bann pe ar renk m'emañ. Ne c'hall ket tremen dreist ur pezh a zo war e hent. Ne c'hall mont nemet d'ar c'hombod a zo dirazañ war an hevelep bann, gant ma ne vo pezh ebet war ar c'hombod-se.
Ur soudard a c'hall pakañ forzh pe bezh enebour a zo war unan eus ar c'hombodoù a zo a-veskell stok outañ (gant un « X » war an dresenn emañ merket ar c'hombodoù ma c'hall ur soudard pakañ ur pezh). Ne c'hall ket kilañ.
Pa seller ouzh ar staliadur kent ar fiñv kentañ neuze e verker ez eus pezhioù a c'hall fiñval (an 8 soudard hag an daou varc'heg), tra m'emañ stanket ar pezhioù all gant ar soudarded. Dre ma c'hall ur soudard mont ur c'hombod pe zaou war-raok er fiñv kentañ ha ma c'hall pep marc'heg mont d'e du kleiz pe d'e du dehoù e c'hall pep rouantelezh dibab a-douez 20 fiñv evit he fiñvadenn gentañ. Lod zo mat, ha lod zo fall-tre evel ma vo gwelet gant Lamm ar beulke.
Ar rok
En un degouezh hepken e c'hall ur roue fiñval a-hed muioc'h eget ur c'hombod en un taol : rok a reer eus an degouezh-se, diwar roque, anv gallek kozh an tour ; rokañ a reer neuze. Ur wezh hepken ez eo aotreet ar rok e-kerzh ur c'hrogad.
Ur fiñvadenn hepken eo ar rok, daoust ma fiñv daou bezh war an dro, ar roue hag unan eus e dourioù.
Evel-mañ e vez roket : ar roue a fiñv eus e gombod orin d'an eil kombod war-du an tour, ha war an dro ez a an tour betek ar c'hombod diwezhañ a zo bet treuzet gant ar roue.
Rok bihan a reer eus ar fiñvadeg pa vez graet diouzh tu an tour nesañ, rok bras pa vez graet diouzh an tour pellañ (hini an damez).
Ar roue a rank bout dilec'hiet a-raok an tour, mod all ez eo lakaet fiñv an tour d'ar pezh eo : fiñv an tour, n'eo ket ar rok ; ha neuze e koller ar gwir da rokañ, peogwir n'emañ mui an tour war e gombod orin.
Plac'h nevez
Ar plac'h nevez a vez graet eus ar plac'h o timeziñ da zeiz hec'h eured, hag a-wechoù un tamm a-raok (met an danvez-pried a vez laret kentoc'h) pe un tamm goude zoken. Ar paotr nevez a vez graet eus he fried, hag an dud nevez anezho o-daou.
Echedoù
Bec'h d'ar roue !
E bec'h e vez ar roue pa vez en arvar da vout paket gant ur pezh enebour (pe zaou, gwelit ar skeudenn a-zehoù), zoken pa ne c'hall ket ar pezh-se e bakañ hep lakaat e roue dezhañ e bec'h. N'eo ket ret lavaret « bec'h d'ar roue » p'e zager, evit gouzaviñ an enebour, met alies e vez graet dre gourtezi.
Arabat eo lakaat ur pezh da fiñval mar chom e roue e bec'h goude ar fiñv, pe mar laka e roue e bec'h dre e fiñv. Hag, evel-just, arabat eo d'ur roue en em lakaat e bec'h.
Plac'h nevez
Plac'hed a enor (unan da vihanañ) a vez war-dro ar plac'h nevez en deiz-se.
Echedoù
Bec'h d'ar roue !
Hollret eo divec'hiañ ur roue. Pa ne c'hall ket ober e-unan (kombod dieub ebet tro-dro dezhañ, meur a bezh ouzh e dagañ), pe pa ne c'hall pezh all ebet ober, e tap ul lamm ha faezhet eo e rouantelezh.
Plac'h nevez
Dilhad ar plac'h nevez
<!--
Echedoù
Bec'h d'ar roue !
Tri doare zo da zivec'hiañ ur roue : pakañ ar pezh tager, fiñval d'ur c'hombod dieub, pe sparlañ ar bec'h. Ar roue e-unan a c'hall pakañ ar pezh tager, mar n'en em laka ket e bec'h en ur ober ; da skouer, en dresenn 1 amañ a-us, ne c'hellfe ket ar roue pakañ ar soudard mar bije an damez war ar c'hombod e1.
Ur pezh all a c'hall divec'hiañ ar roue : en dresenn 5 amañ dindan e c'hall ar marc'heg du pakañ ar farouell gwenn a zo o tagañ ar roue gwenn. Kement-se a c'haller ober pa vez ur c'hombod dieub tost d'ar roue, pe pa c'hall pakañ ur pezh war unan eus ar c'hombodoù-se — unan eus an daou fiñv-se, hep en em lakaat e bec'h evel-just. En dresenn 6 e c'hall ar roue diflipañ dre unan eus ar c'hombodoù a zo merket gant ur groaz ; ne c'hall ket mont d'ar bann f abalamour d'an tour gwenn. Pa ne c'hall ket ar roue fiñval e c'heller klask lakaat ur pezh etre eñ hag ar pezh tager.
Plac'h nevez
Legal requirements
Before a bride can be formally called wife or (if the bride is not marrying a man of higher rank than "Mr.") Mrs. (maybe taking the surname of her spouse), she must finish the formal (legal) wedding procedure. In some cultures, successful sexual intercourse between the bride and bridegroom is a required step to complete (or consummate) the wedding ceremony.
Echedoù
Bec'h d'ar roue !
En dresenn 7 e c'hall ar marc'heg mont d'ar c'hombod g7 (ront gwenn) evit en em lakaat etre ar farouell tager hag ar roue : sparlet eo beskell ar farouell neuze (ha tachet ar marc'heg evit ar mare).
Plac'h nevez
Attire
In Europe and North America, the typical attire for a bride is a formal dress and sometimes a tiara. For first marriages, a white wedding dress is a tradition started by Queen Victoria's wedding. Etiquette prescribes that a white dress may not be worn for subsequent marriages (regarded by some as a symbol of virginity, also regarded as a symbol that the bride is happy), but this guideline is often ignored with brides wearing white dresses for any number of marriages. In addition to the gown, the bride normally also wears a veil and carries a bouquet of flowers. In some areas, a garter may be worn to be removed by the groom at a later time after the ceremony.
Echedoù
Bec'h d'ar roue !
Nemet ez eo arabat d'ar pezh-se fiñval mar degas un eil bec'h, evel en dresenn 8 : taget eo ar roue du gant an damez ; lamet e vefe ar bec'h mard afe ar marc'heg d'ar c'hombod d5 (ront gwenn), hogen berzet eo dezhañ ober peogwir e lakafe e roue e bec'h abalamour d'ar farouell gwenn ; tachet emañ ar marc'heg neuze. Dilec'hiañ ar roue eo an diskoulm nemetañ.
Plac'h nevez
History
The term appears in combination with many words, some of them obsolete. Thus "bridegroom" is the newly married man, and "bride-bell," "bride-banquet" are old equivalents of wedding-bells, wedding-breakfast. "Bridal" (from Bride-ale), originally the wedding-feast itself, has grown into a general descriptive adjective, e.g. the bridal party, the bridal ceremony. The bride-cake had its origin in the Roman confarreatio, a form of marriage, the essential features of which were the eating by the couple of a cake made of salt, water and spelt flour, and the holding by the bride of three wheat-ears, symbolical of plenty.
Under Tiberius the cake-eating fell into disuse, but the wheat ears survived. In the middle ages they were either worn or carried by the bride. Eventually it became the custom for the young girls to assemble outside the church porch and throw grains of wheat over the bride, and afterwards a scramble for the grains took place. In time the wheat-grains came to be cooked into thin dry biscuits, which were broken over the bride's head, as is the custom in Scotland to-day, an oatmeal cake being used. In Elizabeth's reign these biscuits began to take the form of small rectangular cakes made of eggs, milk, sugar, currants and spices. Every wedding guest had one at least, and the whole collection were thrown at the bride the instant she crossed the threshold. Those which lighted on her head or shoulders were most prized by the scramblers. At last these cakes became amalgamated into a large one which took on its full glories of almond paste and ornaments during Charles II.'s time. But even to-day in rural parishes, e.g. north Notts, wheat is thrown over the bridal couple with the cry "Bread for life and pudding for ever," expressive of a wish that the newly wed may be always affluent. The throwing of rice, a very ancient custom but one later than the wheat, is symbolical of the wish that the bridal may be fruitful.
Echedoù
Notadur
En tournamantoù e vez ret da bep c'hoarier(ez) notañ dibun ar c'hrogad, e ken degouezh ma vefe nac'het an disoc'h pe goulennet ma vefe tennet d'ar sort (reolenn ar 50 fiñv, da skouer).
Meur a zoare da notañ ur c'hrogad zo bet a-hed istor ar c'hoari echedoù, betek ma voe termenet unan ofisiel gant ar FIDE, a zo displeget amañ berr-ha-berr. E deroù ar c'hrogad neuze, emañ ar roue sklaer war ar c'hombod e1 hag an damez teñval war ar c'hombod d8.
Arouezioù dibar zo evit merkañ ar pezh a c'hoarvez er c'hrogad. N'eus erbedadenn ebet digant ar FIDE a-fet priziadur, hogen boas e vezer da briziañ lod fiñvoù dre arouezioù.
Ur c'hrogad displeget
Etre an ao. Potter ("Gwenn") hag an ao. Matthews ("Du") e voe c'hoariet ar c'hrogad-mañ e London e 1888. Gwell e oa da Zu pakañ pezhioù eget diorren e armead... Enep tra eo ret ober.
Plac'h nevez
History
The bride-wain, the wagon in which the bride was driven to her new home, gave its name to the weddings of any poor deserving couple, who drove a "wain" round the village, collecting small sums of money or articles of furniture towards their housekeeping. These were called bidding-weddings, or bid-ales, which were in the nature of "benefit" feasts. So general is still the custom of "bidding-weddings" in Wales, that printers usually keep the form of invitation in type. Sometimes as many as six hundred couples will walk in the bridal procession.
Echedoù
Kudennoù
Milimilionoù a grogadoù hag a fiñvoù zo bet, lod dispar ha kaer, lod fall pe falloc'h, ha dister an darn vuiañ anezho. Abred-tre ez eus bet tud a gave gwelloc'h ar gened eget an nerzh, ha mennet e oant da ober un arz eus c'hoari an echedoù, alese ar saviadoù o deus ijinet, a anver kudennoù hiziv. Peadra da lakaat an neuron da labourat, ha da saouriñ kened dibar "c'hoari ar roue ha roue ar c'hoarioù".
Plac'h nevez
History
The bride's wreath is a Christian substitute for the gilt coronet all Jewish brides wore. The crowning of the bride is still observed by the Russians, and the Calvinists of Holland and Switzerland. The wearing of orange blossoms is said to have started with the Saracens, who regarded them as emblems of fecundity. It was introduced into Europe by the Crusaders. The bride's veil is the modern form of the flammeum or large yellow veil which completely enveloped the Greek and Roman brides during the ceremony. Such a covering is still in use among the Jews and the Persians,. -->
Bradypodidae
Bradypodidae a zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged. Bradypus eo ar genad nemetañ ennañ.
Spesadoù
4 spesad lezireged tri biz a zo ennañ:
Treant-an-Erzh
Treant-an-Erzh (Trans-sur-Erdre e galleg) a zo ur gumun a Vreizh e Kanton Enorzh, e Liger-Atlantel, e gevred ar vro.
Desvres
Desvres a zo ur gumun hag ur gêrig eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Treant-an-Erzh
Anv
Erwan Vallerie ː Trent, 1235; Trant, XIVt
Ardamezioù
En glazur e bont a deir volz loc'hant ouzh lezioù; e c'hrenngonk en argant karget gant teir brizhenn erminig laket 2, 1.
Zulte (Reter Flandrez)
Zulte a zo ur gumun eus Flandrez Belgia e proviñs Reter-Flandrez.
32
785 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0032 PC (goude ganedigezh J.-K.)
Gwelet ivez
30er
Tobangeg
Div rannyezh ez eus:
Ar C'hrav-Sant-Laorañs
Ar C'hrav-Sant-Laorañs (La Grée-Saint-Laurent e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e kanton Ploermael e departamant ar Mor-Bihan.
Kabalaieg
Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter A.2 eo ar c'habalaieg (kabalai, keb-kaye pe (gab)lai) komzet gant tro-dro da 17.885 den e mervent Tchad (1993).
Eilhart von Oberg
Eilhart von Oberg (peOberge) a oa ur barzh alaman er Grennamzer, e servij Herri al Leon (Heinrich der Loewe), dug Bavaria, hag Otto IV Braunschweig, etre 1189 ha 1207.
War-dro 1170 pe 1180, en deus skrivet Tristrant und Isalde, doare kentañ Tristan en alamaneg, savet diwar skrid gallek Béroul. Hennezh eo ar c'hoshañ skrid klok eus istor Tristan hag Izold biskoazh. , . Diwarnañ ez eus bet savet 4 eus 19 pennad an Tristan et Yseult gallek adsavet e deroù an XXvet kantved gant Joseph Bédier.
An Neñva
Ar vanhua kentañ troet e brezhoneg eo An Neñva.
Embannet eo bet an levrenn gentañ, Rouanez ar Forbanned, e 2006 gant Embannadurioù an Amzer (Editions du temps) en dastumad Toki ; ISBN 10 : 2-84274-249-4 ; ISBN 13 : 978-2-84274-249-2. Savet eo bet an oberenn orin gant Wee Tiang Beng, embannet e Meurzh 1999 e Singapour gant Asiapac Books. Troet eo bet gant Kristin David, Katell Leon ha Visant Roue.
An eil levrenn, Emgann e skeud al loargann, a voe embannet e Gwengolo 2007 gant an hevelep embanner. An droourien a oa memes re. ISBN 978-2-84274-404-5.
Louviteg
Al louviteg a oa yezh anatoliek komzet gwechall en Arzawa war-du ar c'hornôg hag ar mervent eus kreizenn an impalaeriezh hititek. En testennoù koshañ e oa anvet ar rannvro ma veze komzet louviteg, en Arzawa hag e Kizzuwatna Luwia. Ar vro-se a reas ar C'hresianed anezhi Lydia (Λυδία).
Al louviteg a oa, war a seblant, hendad al likieg pe unan eus e gerent. Gwirheñvel eo ivez e oa ar yezh komzet e Troia daoust ma'z eo posupl ivez e oa ur yezh direneek tost ouzh al lemneg.
Formosus
Formosus (war-dro 816 en Ostia–896) a voe pab katolik eus 891 betek 896. Bec'h a voe e-kerzh e amzer-pab, dizouaret e voe gorf war-lerc'h e varv, ha barnet en e zilhad pab gant ur c'huzul eskibien.
E vuhez
Kardinal hag eskob Portus, ur porzh war lez ar stêr Tiber, e oa e 864. Kaset e voe evel kannad da v-Bulgaria (866) ha da Vro-C'hall (869 ha 872), hag e kendrec'has Karl Voal, roue ar Franked, da vezañ kurunet gant ar pab.
Adal 872 e klaskas bout pab, met abalamour da aferioù politikel luziet e tilezas Roma ha lez ar pab Yann VIII er bloaz-se. Mervel a reas d'ar 4 a viz Ebrel 896, ha Bonifas VI a voe pab war e lerc'h. 300px|thumb|left|Ar pab Formosus ha Stefan VII, [[1870, gant Jean-Paul Laurens.]]
Arondisamant Kortrijk
Arondisaman Kortrijk a zo unan eus an eizh arondisamant eus Proviñs Kornôg-Flandrez e Flandrez Belgia.
Istor
Arondisamant Kortrijk a oa bet krouet e 1800; ul lodenn eus departamant gall (pevar arondisamant ennañ) al Lys (departement van de Leie e nederlandeg) eus Belgia, bet savet e 1795, e oa.
Minnie Mouse
Minerva "Minnie" Mouse zo un dudenn tresadennoù-bev ha bannoù-treset ijinet gant Walt Disney. Mignonez Mickey Mouse eo, a-wechoù e wreg. Kinniget eo ivez evel ur vignonez nes Daisy Duck.
Chartrez
Chartrez (e brezhoneg ), Chartres e galleg (distagadur LFE: [ʃaʁtʁ]), a zo ur gêr eus Bro-C'hall ha pennlec'h departamant an Eure-et-Loir. Emañ e kreiz kompezenn ar Beauce m'eo he c'hêr bennañ. Brudet eo hec'h iliz-veur, Itron-Varia Chartrez, enskrivet war roll Glad bedel an Unesco.
Thomas Woolner
Thomas Woolner (17 a viz Kerzu 1825 e Hadleigh, Suffolk – 7 a viz Here 1892) a oa ur c'hizeller hag ur barzh saoz.
Unan eus krouerien ar Vreuriezh rakrafaelour e voe e 1848. Woolner a zeskas gant ar c'hizeller William Behnes hag azalek 1843 e voe diskouezet e oberennoù er Royal Academy.
Dedennet e oa Woolner gant ar glasegezh, ar pezh ne glote ket gant ar peurrest eus ar rakrafaelourien, hag a oa troet war ar Grennamzer. A-du e save memes tra ganto evit a selle ouzh sellout pizh ouzh an natur. Dre ma ne zeue ket a-benn da c'hounit e damm gant e oberennoù e tivoras da Aostralia e 1852, met a-benn ar fin e tistroas d'ar Rouantelezh-Unanet, m'en en stalias evel kizeller ha gwerzher oberennoù arzel. A-drugarez d'e chomadenn en Aostralia e voe goulennet gantañ sevel delwennoù d'ar c'habiten Cook ha da Sir Stamford Raffles, hag eñ krouer Singapour. The Civilisation ha Virgilia eo e oberennoù brudetañ ha gwellañ, ma weler e varregezhioù dibar war ar c'hizellañ.
Woolner a voe dilennet er Royal Academy e 1875 hag ar c'hizellañ a gelennas etre 1877 ha 1879.
Brudet e voe ivez evel barzh. Unan eus e varzgonegoù kentañ, My Beautiful Lady e ditl, a zo ennañ levezon al luskad rakrafaelour. En oberennoù a skrivas da-heul, evel Pygmalion, Silenus ha Tiresius, e weler levezon ar glasegezh hag an orgederezh. Woolner a oa mignon da Alfred Tennyson, ha sevel a reas patrom ar barzhoneg Enoch Arden. Ken skoet e voe Charles Darwin gant poellad Woolner diwar-benn korfadurezh mab-den ken e tibabas envel Woolnerian Tip ul lodenn eus ar skouarn, diwar ur perzh eus un delwenn da Buck (an dudenn ijinet gant Shakespeare) savet gant Woolner.
Laelianus
En em embann impalaer a reas Laelianus e Mainz e miz c'hwevrer pe e miz meurzh 268. Nebeut traoù a anavezer diwar-benn e vuehz kent e emsavadenn met krediñ a reer e oa unan eus jeneraled Postumus, marteze al legatus eus Germania Superior pe kpennlu al Legio XXII Primigenia. Un arvar bras a oa-eñv evit Postumus abalamour an div lejion a c'hourc'hemenne (Primigenia e Mainz and VIII Augusta e Strasbourg). Ne badas nemet un nebeud mizioù e emsavadenn, avat. Lahet e voe gant e soudarded pe gant re Postumus goude seziz e gêrbenn.
Marvus e voe ar brezel da Bostumus ivez rak e soudarded a lazhas anezhañ peogwir eñ-doa nac'het outo ar gwir da skrapañ ar gêr.
An hevelep nomen hag ur familh veur eus bro-Spagn, an Ulpii a oa gant Laelianus hag unan eus hec'h izili a c'hell bezañ bet. An dra-mañ a c'hellfe displegañ perak ez eas Spagn en-dro e-barzh an Impalaeriezh roman goude e varvelezh.
Unan eus an Trede Mac'homer a ra an Historia Augusta anezhañ.
Gwelet ivez
Impalaeriezh c'halian
Fonem
E yezhoniezh e vez implijet an termen fonem pe soniad (saoz.: phoneme) war dachenn ar fonologiezh evit komz eus keal teorikel ur sonenn hervez framm fonologel ur yezh resis. Da lavarout eo n'eo ket kevatal ur fonem d'ur fonenn hepmuiken war-eeun met kentoc'h da berzhioù ar fonennoù en ur yezh resis liammet ouzh ar semantik.
Kemmañ a ra ar fonemoù a yezh da yezh, da skouer en armenieg Ղ ղ distaget [ʁ] (treuzskrivet a-wezhoù <ġ>) a zo ur fonem disheñvel diouzh Ր ր distaget [ɾ] (treuzksrivet <r> peurliesañ), pa'z eo alofonennoù e brezhoneg an daou fonem-se dre ma tenn an distagadurioù disheñvel-se da zoare-komz hiniennel an dud pe d'ar rannyezhoù lec'hel ha n'eo ket da framm ar yezh war-eeun.
Evit gouzout hag-eñ e talvez ur fonenn (da lavarout eo ur sonenn resis) da fonem en ur yezh bennak e klasker reoù gerioù gante pep a ster disheñvel gante dre ziforc'h ur fonenn nemetken, da skouer "kar" ha "par".
Pa ne gaver diforc'h-ster ebet etre seurt reoù gerioù en ur yezh resis evit daou fonem disheñvel e rankont bezañ lakaet da alofonennoù, da skouer [ɹ], [r] ha [ʁ] (<r>) e brezhoneg hag a gemm hervez ar rannyezh hag an dud pe [x] ha [χ] (<c'h>) implijet hervez o lec'h en ur ger.
Hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel e ranker skrivañ treuzskrivadennoù fonemek etre beskelloù (/ /) keit ha ma vez skrivet etre sonnelloù ([ ]) treuzskrivadennoù fonetikel.
Diaes e c'hell bezañ pa vezer o klask dielfennañ pe deskiñ fonemoù ur yezh dianav betek-henn kompren pere eus ar fonennoù implijet ganti a zo fonemoù, dreist-holl pa ne glota ket framm fonologel ar yezh-se gant patromoù ar yezhoù anavet gant ar c'hlasker pe an desker, da skouer dre ma'z eo alofonennoù e saozneg ar c'hensonennoù dre serriñ c'hwezhet e c'hell bezañ techet ur saozneger da grediñ n'hall ket bezañ fonemoù an hevelep fonennoù er yezhoù all daoust ha m'eo gwir ar c'hontrol evit meur a yezh indezek evel an hindeg.
957
Diwar-benn bloavezh 957 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 957
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 957
Nantchereg
Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter A.2 eo an nantchereg (nan(g)cere, nan(g)jere pe nan(g)chere) komzet gant tro-dro da 71.609 den e mervent Tchad (1993).
Megalonychidae
Megalonychidae a zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged. Choloepus eo ar genad nemetañ gant spesadoù bev hiziv an deiz, lezireged anezho.
Genadoù
Acratocnus • Choloepus • Diabolotherium • Diodomus • Eucholoeops • Habanocnus • Imagocnus • Megalocnus • Megalonychops • Megalonychotherium • Megalonyx • Meizonyx • Menilaus • Miocnus • Neocnus • Neomesocnus • Ortotherium • Paranabradys • Parocnus • Paulocnus • Pliometanastes • Pliomorphus • Proschisomotherium • Protomegalonyx • Pseudortotherium • Sinclairia • Synocnus • Torcellia • Valgipes
Gabrieg
Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter A.2 eo ar gabrieg (gab(e)ri, ngabre pe gabrieg ar su) komzet gant tro-dro da 25.000-30.000 den e mervent Tchad (1999).
Div rannyezh ez eus:
Sparfell-vor lostek
Ar Sparfell-vor lostek (liester: Sparfelled-mor lostek) a zo un evn-mor, Stercorarius longicaudus an anv skiantel anezhañ.
Echinghen
Echinghen a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Dingo
Dingo a zo un anv roet da veur a dra,, bez ez eo:
Montana
Montana a zo ur Stad eus Stadoù-Unanet Amerika.
Choloepus
Choloepus a zo ur genad e rummatadur ar bronneged.
Spesadoù
2 spesad lezireged daou viz a zo ennañ:
Dwyryd
thumb|240px|right|Ar stêr Dwyryd e-kichen [[Maentwrog]]
Ur stêr eus hanternoz Kembre eo an Afon Dwyryd, e Gwynedd. Eieniñ a ra er c'hornôg da Ffestiniog, hag aberiñ a ra e-kichenik Porthmadog e Bae Ceredigion.
Memphis
Memphis a oa un anv-den a-raok bezañ un anv-lec'h.
Dwyryd
He red
Diskenn a ra doureier Moelwyn Mawr da lenn Tanygrisiau, hag er-maez anezhi e teu ar stêr Goedol; goude e teu ar Bowydd da gemberiñ. Pelloc'h eget Rhyd y Sarn e teu ar stêr Cynfal eus ar reter da gemberiñ ganti.
Memphis
Kêrioù e SUA
Er Stadoù-Unanet: hag ivez :
Leleg
Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù tchadek ar reter A.2 eo al leleg (lele) komzet gant tro-dro da 26.000 den e mervent Tchad (1991).
Teurgoule
thumb|Teurgoule An Teurgoule (pe c'hoazh bourgoule, torgoule) a zo ur meuz dibar eus Normandi.
Istor
Aozennoù (riz ha kanell) ar meuz-mañ, hag a zo arouezius eus Normandi, n'o deus tamm liamm ebet gant Normandi. Implijet e vezont dre ma vezent kaset da Normandi gant ar gourserien normant hag a dage bagoù spagnol pa zeuent en-dro eus Amerika, da vare ar kantved. Hiziv an deiz e c'hoarvez e vefe implijet ur glorenn vanilha, karamel, tammoù-plusk aouravaloù pe zoken un delienn lore e-lec'h implijout kanell. Breuriezh an teurgoule a zo diazezet e Houlgate, ur genstrivadeg fardañ teurgoule a vez aozet bep bloaz gant hec'h izili.
Rheged
thumb|240px|Rheged hag ar priñselezhioù en-dro dezhi.
Rheged a oa ur rouantelezh vrezhon en hanternoz Enez Vreizh, er vro a vez graet yr Hen Ogledd (an Hanternoz Kozh) anezhi gant Kembreiz, da lâret eo ar vro poblet ha renet gant Brezhoned er pezh zo hiziv norzh Bro-Saoz ha kreisteiz Bro-Skos, da vare deroù ar Grennamzer.
N'eo ket deskrivet he harzoù er barzhonegoù evel-just, met lod eus al lenneien a soñj e oa enni ar vro anvet Cumbria, e Norzh Bro-Saoz bremañ, hag en em astenne marteze betek Lancashire ha Bro-Skos. En dielloù ez eo stag anv Rheged ouzh hini ar roue Urien Rheged hag e diegezh. Hec'h annezidi a gomze ur rannyezh predenek, kar d'an hengembraeg.
E pelec'h e oa rouantelezh Rheged ?
N'ouzer ket nemeur a dra diwar-benn ar rouantelezh-se, na pelec'h e oa d'ar just zoken. Kavout a reer alies an anv Rheged evel renadenn-anv an den anvet Urien en un niver a varzhonegoù hengembraek hag a lignezoù roueel. E drec'hioù war pennoù Angled Bernicia en eil hanterenn ar a oa meneget gant Nennius ha meulet gant ar barzh Taliesin a ra anezhañ "Penn Rheged". Diskouez a ra e oa o vevañ e Norzh Bro-Saoz hag en un doare resisoc'h er Westmorland pa raed anezhañ "Roue Llwyfenydd" (traoñienn ar stêr Lyvennet). Mojennoù all a liamm Urien gant kêr Carlisle, 25 lev hepken diouzh traoñienn ar Lyvennet. Hervez Higham, Rheged a "glote tamm-pe-damm gant ar Civitas Carvetiorum gozh, ar rann velestradurel roman a oa he c'hreiz e Carlisle". Daoust ma c'hallfe Rheged bezañ ur c'hreñvlec'h hepken, n'eo ket ral e rafe ar rouanez eus ar mare gant anv o rouantelezh evel anv-doareañ. Soñjal a reer peurliesañ eta e oa eus Rheged ur rouantelezh a zalc'he ul lodenn vras eus ar pezh zo Cumbria hiziv.
Diwezh ar rouantelezh
Goude unanidigezh Bernicia ha Deira a zeuas da vezañ Rouantelezh Northumbria, Rheged a dremenas dindan dalc'h rouantelezh Northumbria, war-dro 730. Un eured a voe etre ar priñs Oswiu Northumbria (ar roue da zont) ha Riemmelth, priñsez Rheged ha merc'h-vihan Rum (Rhun), war-dro 638 moarvat. Gallout a reer soñjal eta e oa unanet an div rouantelezh en un doare peoc'hus, hag e oant resevet en hêrezh gant ar memes den. Ne c'haller ket miret a soñjal avat e diwezh dugelezh Breizh ha marteze e oa rediet ar briñsez da zimeziñ gant un amezeg re c'halloudus.
Ur wezh aet Rheged d'ober ul lodenn eus Northumbria e oa kemeret lec'h ar yezh predenek gant an hensaozneg, ha ne chomas ar yezh keltiek bev nemet e kumuniezhioù ar menezioù. En, goude distruj galloud Northumbria gant aloubadegoù ar Vikinged e tremenas lodennoù bras eus kornôg ar menezioù Pennines e dalc'h rouantelezh Strat Clut hep brezel, ha Leeds a zeuas da vezañ war an harzoù etre ar Vrezhoned ha rouantelezh viking York. Marteze ez eo ar roud eus ur sevenadur brezhon bev c'hoazh en ul lodenn eus Northumbria d'ar mare-se. Chom a reas al lodenn-se eus Cumbria dindan Strathclyde betek deroù an pa'z eas Strathclyde hec'h-unan da vezañ ul lodenn eus rouantelezh Bro-Skos. Chomet eo bev anv Kembreiz gwezhall en anv Cumberland hag e hini Cumbria.
Roueed Rheged
Rannet e voe neuze ar rouantelezh etre daou vab.
Roueed Rheged ar c'hreisteiz
Pa voe aloubet Rheged ar c'hreisteiz gant an Angled ha Saozon ez eas ar roue Llywarch Hen da Gembre, da rouantelezh Powys ma vevas en harlu betek e varv e 634. Brudet eo dreist-holl evel barzh.
Roueed Rheged an Hanternoz
Rheged an Hanternoz a vije bet staget ouzh Northumbria dre zimeziñ ar briñsez Rhiainfelt ferch Rhoedd (a Rheged ) hag ar priñs Oswy (a voe roue goude), eus Northumbria, war-dro 638. War-lerc'h marv ar roue Rhoedd, eus Rheged, n'eus ket bet a bennhêr marteze, ma voe kemeret ar vro gant Saozon Northumbria hep nemeur a vec'h, a greder. Met dister eo an dihelloù.
Tri roue anezhi zo brudet:
Hiziv
Ur Rheged Centre zo e o Penrith e Cumbria, ur seurt mirdi touristel, ma vez kalz a gaoz eus Cumbria hag un tamm eus istor Rheged, gant ur film zoken.
Oblast Emren Yuzev
An Oblast Emren Yuzev (ruseg: Евре́йская автоно́мная о́бласть, Yevreyskaya avtonomnaya oblast; yidicheg:, Yidishe Oytonome Gegnt), zo un Oblast Emren e reter Republik Kevreadel Rusia, stok ouzh harzoù Sina.
Birobidjan eo sêz melestradurel an oblast-mañ.
Daoust d'e anv ec'h eo bihan-tre an niver a Yuzevion a zo o vevañ eno, war-dro 1,2% hepken, ha Rused hag Ukrainiz eo a ya d'ober an darn vrasañ eus ar boblañs.
Fellout a rae d'an Unaniezh Soviedel sevel un takad ma c'hellfe diorren ar sevenadur yuzevek hep mont war hent ar sionegezh hag implijet e veze ar yidicheg evel yezh sevenadurel an takad-se.
Er bloavezhioù 1930 e oa bet treuzfurmet an Takad Broadel Yuzev en Oblast Emren ha pouezet e veze war ar Yuzevion a lec'h all dezhe da vont di d'en em staliañ ha seul vuioc'h a Yuzevion hag a Yuzevezed en em stalias en OE Yuzev, seul greñvoc'h e teuas ar sevenadur yuzevek da vezañ, gant ur gelaouenn e yidicheg Der Birobidzhaner Shtern (Биробиджанер Штерн / ביראָבידזשאנער שטערן, "Steredenn Birobidjan"), hag ur strollad c'hoariva hag anvet e veze ar straedoù gant anvioù skrivagnerion e yidicheg brudet evel Sholom Aleichem ha Y. L. Peretz.