cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Go (c'hoari)
Istor ar Go
Er bloazlevrioù Nevezamzer ha Diskar-amzer (etre -722 ha -481) emañ ar menegoù skrivet kentañ eus ar c'hoari go. Diwezhatoc'h eo meneget ar go gant Konfusius en e gaozeadennoù. Skrivet eo bet an dornlevrioù go kentañ e Sina e-tro dibenn an dierniezh Han (deroù an ). D'ar mare-se e voe renket ar go e-touez an "tri arz sakr" (livañ, sonerezh ha kaerskriverezh). Adal dibenn an Haned ha betek adsavidigezh an Impalaeriezh gant ar Suied e 589, e kouezh ar renkadoù ren en arouaregezh hag en em roont d'an daoegezh ha d'ar go.
Da neuze e ra berzh-bras ar go; ijinet e vez un doare renkañ ar c'hoarierien hervez o barregezh, savet e vez ensavadurioù go gant kargidi. Niverus eo al levrioù embannet diwar-benn ar go : dastumadoù abadennoù, skridoù teorikel, roll c'hoarierien, hag all. Renket eo ar go etre an "tri arz sakr" pleustret warno gant an Impalaer ha tud a lez, betek dibenn an.
Degouezhout a ra ar go (baduk e koreaneg) e Korea er. Er emañ e Japan ma ra berzh diouzhtu e-touez metoù ar vrientinien, levezonet-kenañ gant Sina. Ar re-se a vir evito o-unan ar gwir da c'hoari. Berzet eo ouzh ar venec'h c'hoari go e dezveg lezennel 701.
Diwezhatoc'h en em ledo ar c'hoari go e-mesk ar voñzed hag ar samouraied a implije anezhañ evit pleustriñ war ar strategiezh vilourel. Gant ar venec'h nicherenat (skol voudaek japanat) e voe savet ar skol go kentañ : skol Honinbo.
En e kroger da venegiñ ar c'hoari evit ar wech kentañ dre skrid e bed ar c'hornôg. Kavet e vez e dezrevelloù ar veajourien evel hini ar Jezuist Matteo Ricci; dont a ra ar go da vezañ anavezet en Europa. Gant Leibnitz eo bet embannet ar pennad europat kentañ war ar go e 1710. Koulskoude n'eo nemet e dibenn an ma yeas ar go war-raok, dreist-holl en Alamagn hag en Aostria-Hungaria. Krouet eo ar c'hlub kentañ e 1895 gant ofisourien eus ar morlu aostriat-hungarat hag e 1909 e teu er-maez ar gelaouenn gentañ.
War ziorren eo aet ar go modern er bed a-bezh goude an eil brezel bed, broudet gant lusk ar c'hevread japanat ha nerzh nevez ar c'hevreadoù korean ha sinaat.
Ouzhpenn 40 milion a c'hoarierien zo hiziv, en o zouez e-tro 1 milion a Europiz.
Un diverrañ eus ar reolennoù
<div style="float:right;margin:8px;margin-right:0;border:1px solid #AAAAAA;background:#F8F8F8;color:#000000;padding:4px;text-align:center">
Skouer un dalc'h (live aes) : C'hoari a ra ar re Zu.
Penaos saveteiñ ar strollad el laez a-zehou ?
Diskoulm gant 1. Divinit ar peurrest... Eeun eo reolennoù ar go ; setu an diverrañ anezho :
Peurliesañ e vez implijet adstummoù a bep seurt diwar ar reolennoù-se. A-is emañ displeget an adstummoù all-se na cheñchont ket doare ar c'hoari forzh penaos.
An dafar
An tablez (goban e japaneg) zo anezhañ ur gael 19 linenn c'haranet dre 19 a ya da stummañ 361 poent kej. Alies e c'hoari an deskarded war gobanoù bihanoc'h 13x13 pe 9x9, gant an hevelep reolennoù c'hoari.
Peurliesañ e vez lakaet ar mein e-barzh bolennoù (go-ke e japaneg), unan dre c'hoarier. Aes eo ober gant golo ar volenn evit renkañ ar mein bet paket e-kerzh an abadenn.
Deroù an abadenn
A-raok kregiñ gant un abadenn nevez e tiviz an daou c'hoarier pehini anezho a grogo ganti, dre an nigiri. Graet e vez nigiri eus ar fed evit ur c'hoarier da gemer un niver bennak a vein gwenn, tra ma tap egile ur maen du pe zaou. Lakaat a ra da gompren evel-se e soñj dezhañ eo par pe ampar an niver a vein gwenn zo e dorn e eneber. M'eo deuet a-benn da zivinout mat e tap ar mein du hag e c'hoari da gentañ.
Doare ar c'hoari
C'hoariet e vez a bep eil; pep hini a laka ur maen war unan eus poentoù kej ar goban (gallout a reer c'hoari war ar poentoù kej zo war ar bordoù pe war kornioù ar gael ivez). Ur wech bet lakaet war ar goban, ne vez ket cheñchet plas d'ur maen ken. Gallout a ra ur c'hoarier leuskel e dro pe dilezel an abadenn pa vez e dro.
Ar c'ho
Kuit na vefe adc'hoariet an hevelep taol da viken eo bet savet reolenn ar c'ho (Ur ger japanek a dalvez peurbadelezh eo ko). Berzet eo c'hoari un taol a adlakfe ar c'hoari en ur stad bet gwelet dija e-kerzh an abadenn. E gwirionez, peurliesañ ne vez implijet reolenn ar c'ho nemet evit ur maen, pe ur strollad mein, zo o paouez bezañ prizoniet ha pa ne chom nemet ur frankiz gant ar maen eo bet c'hoariet an taol gantañ. Ma vez c'hoariet un taol a adkas an traoù d'ar stad ma oant just a-raok ez eo ur c'ho. Difennet eo c'hoari aze eta. Ret eo d'ar c'hoarier c'hoari pelloc'h eta, ar pezh a grou ur c'hemm war ar goban. Evel-se, ma ne vez ket leuniet ar c'ho gant ar c'hoarier all war-lerc'h, eo posupl pakañ el lec'h-se en-dro.
Efed ar c'ho eo lakaat ur saviad lec'hel (en-dro d'ar c'ho) da vezañ kalz diouzh stad an traoù war peurrest ar goban. Ma fell d'an daou c'hoarier gounid ar c'ho e rankont c'hoari taolioù tag e lec'h all war ar goban, betek ma tivizo unan eus ar c'hoarierien ober van eus ur gourdrouz e lec'h all a-benn gellout gounit emgann ar c'ho.
An emlazh
<div style="float:right;margin:8px 0 8px 8px;border:1px solid #AAAAAA;background:#F8F8F8;color:black;padding:4px;text-align:center"> Emañ an du o paouez tagañ e 1.
N'hall get ar gwenn c'hoari er poent klec'hiet e ruz (emlazh). Pa vez c'hoariet ur maen e vez sellet da gentañ ouzh frankizoù ar strolladoù enep tro-dro dezhañ. Ma n'eus frankiz ebet ken da lod anezho e vezont tennet kuit ha kontet evel prizonidi. Ma n'eus bet paket strollad enep ebet e studier frankizoù ar strollad m'emañ ar maen zo o paouez bezañ lakaet war ar goban (a-wechoù, eñ hepken). Ma n'eus frankiz ebet ken gant ar strollad ez eo un emlazh. Difennet eo.
Dibenn ar c'hoari
Echuiñ a ra ar c'hoari pa laosk daou c'hoarier o zro lerc'h-ouzh-lerc'h. Tennet e vez neuze ar mein marv (ar re chomet war ar goban hag a vo paket dre ret) e-giz pa vijent bet prizoniet. An tabutoù evit gouzout ha bev pe varv eo ur maen a vez diskoulmet en ur genderc'hel da c'hoari betek ma vefe a-du an daou c'hoarier. E Japan ez eus ur roll degouezhioù hir a ra dave da abadennoù c'hoariet e-kerzh tournamantoù. Dister dra eo se evit an darn vrasañ eus ar c'hoarierien.
Ur wech tennet ar mein marv e konter ar poentoù a-benn gouzout piv zo bet trec'h, da lavaret eo piv zo aet gantañ an tiriad brasañ war ar goban. Daou zoare zo evit se : Ne vern an doare kontañ, trec'h eo an hini a zastum ar muiañ a boentoù. Peurliesañ en em gaver gant an hevelep trec'hour, pe gant mod Sina pe gant hini Japan.
Dilañsoù ha komi
Evit ma c'hallfe c'hoari a-gevret c'hoarierien dezho liveoù disheñvel e c'haller leuskel un tamm lañs d'ar c'hoarier gwanañ. Hennezh, hag a c'hoari gant Du, a c'hall kaout un nebeud mein ouzhpenn lakaet war ar goban a-raok na krogfe an abadenn.
Ar mein dilañs
Peurliesañ, e vez lakaet meiñ lañs ar c'hoarier gwanañ war ar goban war poentoù kej kendivizet anvet hoshi. War ur goban 19x19, ez eo an 9 foent da-heul : Alies eo rakverket al lec'hioù-se war ar goban dre ur poent brasaet en-dro d'ar poent kej.
Du a c'hall lakaat etre 2 ha 9 maen dilañs hervez diforc'h live an daou c'hoarier. Ma ne sav ket an diforc'h live en tu all d'ur maen hepken, du a c'hoari da gentañ, ar pezh a ro un tamm lañs bihan ma c'haller drezañ gounit e-tro 5 pe 6 foent.
Ar c'homi
Abaoe un nebeud bloavezhioù eur tuet da lakaat kreskiñ talvoudegezh ar c'homi. Tremenet eo da 6 poent hanter e Korea hag e Japan ha da 7 poent e Sina.
Strategiezh
Elfennoù diazez ar strategiezh er c'hoari go zo :
An urzhiataerioù hag ar go
Pennad pennañ: An urzhiataerioù hag ar go
Daoust d'an araokadennoù eo pell ar goulevioù c'hoari go da vezañ ken mat ha goulevioù an echedoù. Ar goulevioù barrekañ ne dapont ket live ur c'hoarier klub etre c'hoazh hag aes e vefent pilet gant ur c'hoarier ampart gantañ un dilañs 9 maen. E 1997 eo bet trec'het ar goulev HandTalk gant Janice Kim, shodan a-vicher, daoust d'un dilañs a 25 maen. E 1998 eo bet trec'het Many Face of Go gant Martin Müller, 6 dan amatour gant 29 maen dilañs. Displegañ a c'haller kement-mañ dre doareoù liesseurt ar c'hoari, en o zouez :
Setu perak e soñj da imbourc'herien zo war ar speredegezh kalvezel e kinnig ar go ur muzul gwelloc'h eus barregezh an urzhiataerioù eget an echedoù.
Stankoc'h-stankañ eo ar c'hoari go dre ar Genrouedad. Gallout a ra ar c'hoarierien kejañ, eskemm war abadennoù ha c'hoari an eil ouzh egile. Koulskoude n'eo ket ken priziet hag ar c'hoari gwir. Tu zo da c'hoari gant kalz servijerioù ha meziantoù. Gwelet C'hoari war ar Genrouedad ha Meziantoù c'hoari go.
DeepMind vs. Lee Sedol
E Seoul, d'an 9 a viz Meurzh 2016 e krogas an urzhiataer Google DeepMind, gant ar meziant AlphaGo, da c'hoari enep Lee Sedol (* 2 a viz Meurzh 1983), gwellañ c'hoarier denel 2015. Meur a wech dija ez eo aet ar maout gant ur meziant e-tal un den.
Asam
thumb|200px|Asam en [[India]]
Asam ( অসম [asam] en asameg, yezh pennañ ar vro), pe Assam diwar skouer ar saozneg, zo unan eus stadoù India. Tremen 26 milion a annezidi zo en Asam (2001), war ur gorread 78 438 km². Guwahati eo kêr vrasañ Asam met Dispur, e tolpad-kêrioù Guwahati, eo ar gêr-benn. An div yezh pennañ komzet er stad eo an asameg hag ar banglaeg (bengali); yezhoù all a vez kaozeet eno ivez evel ar yezhoù bodek, anezho yezhoù tibetek komzet ivez e Bhoutan.
En-dro da Asam emañ stadoù Arunachal Pradesh, Nagaland, Manipur, Mizoram ha Tripura en hanternoz hag er reter, Meghalaya er c'hreisteiz ha Kornôg Bengal er c'hornôg. Harzoù en deus ivez gant Bhoutan er gwalarn ha Bangladesh er mervent.
Brudet eo plantadegoù te Asam.
Istor
E 1826 hepken e voe aloubet Asam gant ar Saozon ha staget ouzh ar peurrest eus India.
Pa voe rannet Pakistan hag India, div stad nevez dizalc'h diouzh Breizh-Veur, e c'holoe Asam an holl douaroù a oa e biz India, etre Pakistan ar Reter (Bangladesh bremañ), Sina ha Birmania. Tamm-ha-tamm, a-hed ar bloavezhioù, e voe krouet stadoù bihan all er reter, diwar-goust Asam. Ar wech diwezhañ ma oa bet rannet Asam a oa e 1972, pa oa bet krouet stad Meghalaya, en-dro da gêr Shillong a oa kêr-benn Asam betek neuze. Dispur a zeuas da vezañ kêr-benn nevez stad Asam.
Abaoe 1979 ez eus un emsavadeg kaset war-raok gant ar United Liberation Front of Asom (ULFA), ur strollad a stourm gant armoù da c'houlenn dizalc'hiezh Asam diouzh India.
Alfred Hitchcock
Alfred Hitchcock (13 Eost 1899 e Leytonstone, Bro-Saoz; † 29 Ebrel 1980 e Los Angeles er Stadoù-Unanet) a oa ur filmaozer saoz hag en doa labouret er Stadoù-Unanet dreist-holl goude an Eil Brezel-bed. Lesanvet eo "Mestr ar Suspens".
Sint-Janskappel
Sint-Janskappel  (e galleg:Saint-Jans-Cappel ) a zo ur gumun eus Flandrez Frañs, e departamant Norzh, en Hanternoz Bro-C'hall.
kantved
Brezel-bed kentañ: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .
Siligo
Siligo a zo ur gumun ag Italia e Proviñs Sassari, e rannvro Sardigna.
Kanton Lomme
Kanton Lomme a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Nord-Pas-de-Calais.
Kumunioù
Kanton Lomme a yae nav c'humun hag ul lodenn eus kêr-Lille d'ober anezhañ :
Kuzul Sevenadurel Breizh
Kuzul Sevenadurel Breizh a zo ganet diwar sinadur Karta Sevenadurel Breizh e 1977. Liammet dre genemglev gant rannvro Breizh, ar c'huzul sevenadurel a laboure er pemp departamant (Rannvro velestradurel ha Liger Atlantel). Beze oa ennañ er pennbkentañ:
Oberiantizioù
Ober a rae KSB war-dro pevar ahel: ul lec'h evit eskemmañ titouroù ha kenaozañ etre an dilennidi hag ar c'hoarierien sevenadurel eo, degemennour c'hoant strollel ar bed sevenadurel eo e-kichen ar bobl hag ar velestradurezh ha kinnig mennozioù evit politikerezh sevenadurel e Breizh, e komisionoù diabarzh, sevel a rae danvezioù evit an diorroadur sevenadurel, skoazellañ a rae intruduoù e-kichen azgoulennoù a-zivout.
Kemer a rae perzh e Nevezamzer ar Brezhoneg hag aozañ a rae e Skol-Veur Hañv. Ober a rae studioù diwar diorroadur ar c'hleweled e Breizh. Kenembannet en deus ul Levr Gwenn,Ur sevenadur breizhek evit an XXIvet kantved, hag embannet al levr Livre Noir de l'enseignement du Breton pe c'hoazh Annuaire des dessinateurs de Bretagne. Aozañ a rae oberoù evit ar re yaouank : Krouet en deus Tiez Hor Bro. Skourr Breizh Burev Europa ar yezhoù nebeut implijet e oa, ha kemer a rae perzh pep bloaz e devezh Europat ar Yezhoù. Kemer a rae perzh ivez e [[Emgav ar yezhoù ha sevenadurioù ranvroel pe bihanniver hag a vod bep bloaz tud e karg eus ar sevenadur en un dek rannvro bennak° Aozañ a rae breudoù ha kollokoù war ar yezhoù bihanniver.
Kemeret eo bet e blas gant Kevre Breizh
Deuet oa Kuzul sevenadurel Breizh (kevredigezh hervez lezenn 1901) da vezañ ur gengevredigezh o vodañ an darn vrasañ eus ar c'hevredigezhioù a labour war dachenn sevenadur Breizh.
Pa grouas ar C'huzul rannvro ur bodad aliañ anvet "Kuzul Sevenadurel Breizh" e miz Gouere 2009 e voe ret d'ar gevredigezh kemm. Divodet e voe ha krouet e voe en he flas Kevre Breizh. Tangi Louarn a oa prezidant Kuzul Sevenadurel Breizh (kengevredigezh) a zo prezidant Kevre Breizh abaoe 2009. Chom a ra palioù hag oberiantizoù Kevre re ar gengevredigezh kozh.
Kuzul Sevenadurel Breizh, bodad aliañ ar C'huzul rannvro
(da sevel...)
Da welet ivez
Appel: "La Bretagne, c'est la vie"
Liamm
Lec'hienn ofisiel
Boursaout
Boursaout, pe Bourc'h-Saout a zo ur gumun eus Bro Sant-Maloù e kanton Plangoed, e departamant Aodoù-an-Arvor, e Norzh Breizh.
Val-d'Oise
Ar Val-d'Oise (distaget ) a zo unan eus an departamantoù savet e 1968 en-dro da gêr Bariz, er rannvro Enez-Frañs. Pontoise eo ar pennlec'h anezhañ, met e Cergy emañ ar prefeti. Savet eo bet diwar an departamant kozh Seine-et-Oise. An niverenn 95 a zo roet dezhañ. Dont a ra e anv — "Traoñ-Oise" — eus ar stêr Oise.
Johannes Althusius
Johannes Althusius (kemeret evel anv-pluenn gant Johann Althaus) (1563-1638) ganet e Diesdenhausen (Nordrhein-Westfalen), a zo bet ur c'helenner alaman, ur skrivagner ha penn politikel ur riez bihan e Emden (Alamagn). Anavezet eo evel prederour ar c'humuniezhoù politikel hag ar gevreadelouriezh. Levezonet eo gant preder politikel Aristoteles ha Tomaz Akwino.
Buhez
Ne oa ket pinvidik e dud ha studiañ a reas ar brederouriezh e Wittgenstein gant harp kont Yann a Nassau. Degemeret en deus ar brotestantiezh ar c'hont ha kemmañ a reas Althusius d'ar relijion nevez dindan ar stumm prezegennet gant Jean Calvin. Studiet en deus e Kologn hag e Pariz hag ez eas da studiañ ar gwir roman e Jeneva . Degemeret evel doktor war ar gwir-iliz ha lik e oe e 1586 e Basel hag e c'helennas e Akademiezh Herborn ar gwir roman, ar brederouriezh hag an doueoniezh. E 1603 ec'h embannas e oberenn bennañ Politica methodice digesta (e latin), adembannet ha reizhet meur a wech betek an embannadur peurechuet e 1614. E 1615 e asantas bezañ anvet pennbarner ar gêr damemren Emden (Friz ar Reter) hag eno e chomas betek e varv e 1638.
Preder politikel
Ar symbiosis (kedvevañ) eo ar meizad pennañ. Termenañ a ra ar bolitikerezh evel "an arzh a bled gant staliañ, diorreañ ha mirout ar pezh a zo ret evit sevel ur vuhez kevredigezhel unvan etre an dud". Pep den a zo ezel ur "consociatio symbiotica" (kumuniezh genvevañ) ken eo ar gevredigezh ar bennaenn gentañ ha n'eo ket ar gevredigezh savet diouzh samm an hiniennoù. Pep a gumuniezh a dlee bezañ doujet outi, met labourat a ra ma vo bastaet d'an ezhommoù ha na c'hellont bezañ bastaet gant obererezh liveoù a-is dezhi. Setu perak eo bet gwelet Althusius, goude Tomas Akwino, evel prederour ar subsidiaritouriezh.
1575
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1575
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1575
Ƴ
Ul lizherenn latin ispisial eo Ƴ, ƴ implijet evit skrivañ un nebeud yezhoù Afrika evel ar peuleg.
Meilh ruz
Ar meilh ruz (Mullus barbatus) a zo ur pesk mor, priziet dreist ar c'hig anezhañ.
Murau
Murau a zo ur gêr e rannvro Stiria Uhel, stad kevredet Stiria, Aostria. Lec'hiet eo e kornôg pellañ Stiria war riblennoù ar Mur.
Istor
Poblet eo bet tachenn Murau abaoe an Neolitik. Diazezet e voe ar gêr a-vremañ en. E 1298 e voe anavezet Murau evel keoded gant duged Stiria. Pinvidik-kenañ e teuas da vezañ abalamour da genwerzh an holen hag an houarn. Hiziv an deiz emañ lod eus ar boblañs o labourat war dachenn an douristelezh.
Monumantoù heverk
thumb|Kastell Obermurau hag iliz Sant Mazhev
CBGB
thumb|Talbenn CBGB CBGB & OMFUG a oa ur sal sonadegoù staliet e niv. 315 Bowery e Manhattan (New York). Anv klok ar sal a oa : Country, Bluegrass, and Blues and Other Music For Uplifting Gormandizers. Perc'hennet e oa gant Hilly Kristal (23 a viz Gwengolo 1931 - 27 a viz Eost 2007). Krouet eo bet e miz Kerzu 1973, ha serret d'an 31 a viz Here 2006. Krouet e oa bet evit kinnig sonerezhioù a bep seurt, met deuet e oa da vezañ brudet e dibenn ar bloavezhioù 1970 pa oa bet kinniget enni ar strolladoù punk amerikan kentañ evel Ramones, Blondie, Television pe c'hoazh Talking Heads.
Istor ar sal
Digeriñ a reas ar sal e miz Kerzu 1973. Kempennet e oa bet gant Hilly Kristal : a-raok e oa anvet « Palace Bar ». 370 m² a oa ment ar sal, da lavaret eo e oa sal vrasañ ar c'harter, neuze e soñjas e c'hallfe degemer enni tud entanet gant sonerezh country, bluegrass pe blues. Met diaes e voe dezhañ. Ar strolladoù kentañ a sonas e-barzh a voe Wayne County and the Electric Chairs ha Suicide, ur wech serret Mercer Arts Center (miz Eost 1973). Nepell goude ez eas izili ar strollad Television e darempred gantañ, hag ur sonadeg a rojont er sal d'an 31 a viz Meurzh 1974. Daoust ma tremenas fall an traoù e teuas a-benn manager ar strollad da gendrechiñ Kristal da zegemer anezho en-dro. Seniñ a rejont ur wech ouzhpenn neuze, asambles gant Ramones. Ramones ha Blondie a grogas da reiñ sonadegoù enni azalek miz Eost 1974. Patti Smith a roas he sonadeg kentañ enni d'ar 14 a viz C'hwevrer 1975. Da heul e teuas ivez Mink DeVille, Blondie, Talking Heads, The Fleshtones ha meur a strollad all. Dreistvevañ a reas sal Kristal er bloavezhioù 1980, hag enni e tiwanas ar seurt sonerezh anvet punk hardcore. Bep Sul e teue strolladoù punk hardcore da seniñ evit netra, hag e-pad an endervezh a-bezh. Tamm-ha-tamm ez eas an traoù war washaat abalamour d'ar feulster a oa e-pad koulz ha tro-dro d'ar sonadegoù. Kristal a nac'has neuze ma sonfe seurt strolladoù en e sal, hag azalek 1990 ne voe strollad hardcore pe punk ebet a sonas enni. E-touez ar strolladoù punk hardcore a sonas er CBGB emañ : Gorilla Biscuits, Cro Mags, Agnostic Front, Sick Of It All, Rest In Pieces, Warzone, Urban Waste, Youth Of Today, Murphy's Law, Leeway, Sheer Terror, Killing Time ha Bad Brains. Koulskoude ne oa bet embannet reolenn sklaer ebet, hag ur snadeg punk hardcore a voe aozet d'an 3 a viz Gouere 2005. Enni e kemeras perzh Killing Time, Bulldoze, Underdog, Subzero, Homicidal, Billyclub Sandwich, Icepick hag Aggressive Threat. E miz Eost 2005 e tivizas Bowery Residents Committee (ur gevredigezh he fal sikour an tud hep to nag aoz, hag a oa perc'henn war ar sal) chom hep astenn al lizher-feurm, dre ma ne oa ket paeet ar feurm. Klemmoù a voe, met ne voe tamm sikour ebet a-berzh maer New York, Michael Bloomberg e anv, neuze e tivizas Kristal leuskel an traoù da vont e miz Kerzu 2005. Un emglev a gavas gant ar perc'henn ha chom a reas digor ar sal betek ar 15 a viz Here 2006. Evit dont a-benn a rankas Kristal chom a-sav gant e c'houlenn lakaat CBGB da vezañ renket e-touez ar savadurioù istorel. thumb|250px| CBGB en deiz goude ma vefe bet serret : 16 a viz Du 2006 A-raok ma serrfe e teuas strolladoù liesseurt da seniñ enni en-dro: Sonic Youth, Dead Kennedys, Sick Of It All, Murphy's Law, Agnostic Front, Debbie Harry ha Chris Stein ( Blondie) ha Bad Brains. Ar sonadeg ziwezhañ a voe roet gant Patti Smith. Fellout a rae da Hilly Kristal digeriñ ur sal gant ar memes anv e Las Vegas, met mervel a reas a-raok dont a-benn da gas e raktres da benn. Hiziv an deiz eo deuet d a vezañ un diskouezva anvet Morisson Hotel. Nepell emañ "Joey Ramone Place".
Troad relativel
Er yezhoniezh e vez implijet an termen troad relativel (saoz.: relative case) evit komz eus un droad a dalvez da stagañ un anv-kadarn ouzh un elfenn yezhadurel all evit sevel un islavarenn stag.
An droad relativel hag an droad c'henitivel
Disheñvel eo an droad relativel diouzh an droad c'henitivel rak daoust ha ma c'hell talvezout ivez ar genitivel da liammañ un anv-kadarn ouzh unan all, n'eo ket hemañ nag hec'h arc'whel nemetañ nag hec'h arc'hwel pennnañ. Diouzh an tu all avat, daoust ha ma c'hell talvezout an droad relativel da stagañ anvioù an eil re ouzh ar re all, ne dalvez ket da verkañ ul liamm perc'penniezh, arc'hwel pennañ an droad c'henitivel.
Yezhoù skouer
Ral a wezh e kaver yezhoù implijet gante un droad relativel rik, en o zouez un nebeud yezhoù kaokazek, ar yezhoù mic'hel-sokek (mixe–zoque) hag ar youpikeg (ur yezh eskimoek, da skouer:
Mammennoù:
Blake, Barry J. (1994: 151) Case (Cambridge Textbooks in Linguistics), Cambridge: Cambridge University Press
Steredoniezh
Skiant evezhiañ an oabl hag ar c'horfoù-egor eo ar steredoniezh. Kontet eo da skiant koshañ Mab-Den. Gouiziegezh vat a-fet ar steredoniezh (koublet alies gant ar steredouriezh), a zo bet gant an holl sevenadurioù aet da goll, ha kavet ez eus bet roudoù anezhe e pep seurt doareoù. Dispartiet e vez ar skiant e meur a dachenn : ar steredoniezh a evezhierezh, an astrometriezh, an astrofizik, hag ar gosmologiezh.
An astrofizik a zo ur brank eus ar steredoniezh hag eus ar fizik, ha sellet a ra diouzh aplikadennoù ar fizik er fenomenoù evezhiet gant ar steredoniezh. Evit bremañ, tout ar steredoniourien o deus ur stummadur hir ha resis war an astrofizik, hag o evezhiadennoù a vez studiet en ur genarroud astrofizik, setu n’eus ket kemend-all a gemm ken etre an daou gelenn-mañ.
Kanton Marcq-en-Barœul
thumb|170px|left|Kanton Marcq-en-Baroeul en arondisamant Lille Kanton Marcq-en-Barœul a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Nord-Pas-de-Calais.
Kumunioù
Kanton Marcq-en-Barœul a yae 10 gumun d'ober anezhañ:
Meilh melen
Ar meilh melen, pe meilh lammer, (Liza aurata) a zo ur pesk mor.
Andy Schleck
Andy Schleck a zo ur marc'hhouarner luksembourgat ganet d'an 10 a viz Mezheven 1985 e kêr Luksembourg. Gant e vreur Fränk eo reder a-vicher evit Saxo Bank, ur skipailh hag a oa anvet CSC betek 2007. Mab Johnny Schleck eo, skipailher Janssen ha Ocaña e-pad ar bloavezhioù 1970. E daol-kaer kentañ a reas e 2007 war hentoù Tro Italia en ur gemer an eil plas e Milano. Dizoleiñ a reas Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn e 2008 e skipailh Carlos Sastre, ar Spagnol a voe ar roched melen gantañ e Pariz. Schleck a echuas ar redadeg en daouzekvet renk gant ar roched wenn war e zivskoaz. E miz Eost e oa ar vreudeur Schleck e Beijing evit ar C'hoarioù Olimpek hañv 2008: Andy a voe renket da bempvet. Ur bloaz war-lerc'h e wiskas c'hoazh Andy Schleck ar roched gwenn met ar wech-mañ war ar podiom, en eil renk a-dreñv Alberto Contador. E 2009 ivez e teuas ar maout gantañ e Liège-Bastogne-Liège, goude un achapadenn ugent kilometrad hed. Kampion broadel, Andy Schleck a oa ivez en eil plas war Flèche Wallonne. Dilennet eo bet Andy Schleck sportour ar bloaz e Luksembourg e 2009.
= Skipailhoù =
Rembrandt van Rijn
Rembrandt Harmenszoon van Rijn (15 a viz Gouere 1606 e Leiden - 4 a viz Here 1669 en Amsterdam), anavezet evel Rembrandt (e anv-badez) ken plaen ha tra, a oa ul livour izelvroat, an hini pouezusañ ha labourusañ en arz ar vro, hag en hini Europa. Tost da 400 livadur en deus graet, hag ouzhpenn un 300 tresadenn hag un 300 dourengravadur. Dre ar 100 emboltred graet gantañ e c'haller e heuliañ a-hed e vuhez: didruez e live e roufennoù. Ne liv ket kened na pinvidigezh met kengompren ha kendruez.
Unan eus perzhioù e labour eo implij ar sklaer-ha-teñval a sach ar selloù abalamour da nested al livioù disheñvel. Bevet en deus e-kerzh ar c'hantved aour nederlandat pa oa levezon an Izelvroioù en he barr e-keñver pinvidigezh, kenwerzh, sevenadur, skiant ha politikerezh.
Dimezet e oa da Saskia van Uylenburgh, a voe graet meur a boltred anezhi diwar zorn he fried. Evel ma voe graet poltredoù eus e vab Titus hag eus e eil pried, Hendrickje.
Ɣ
Ul lizherenn latin ispisial eo Ɣ, ɣ implijet evit skrivañ un nebeud yezhoù eus Afrika evel an eweeg hag ar c'habileg.
Implijet e vez ivez al lizherenn vihan gant ar Lizherenneg Fonetikel Etrebroadel evit ober diouzh treuzskrivadennoù fonologel pe fonetikel.
Awenet e oa bet stumm al lizherenn-mañ gant hini al lizherenn c'hresianek gamma (γ).
Se questo è un uomo
Se questo è un uomo a zo un danevell hir, savet gant Primo Levi, skrivet etre miz Kerdu 1945 ha miz Genver 1947, diwar-benn e vuhez e kamp-labour Auschwitz III-Monowitz betek e zieubidigezh. Troet eo bet e brezhoneg gant Serj Richard e-giz Hag un den ez eus anezhañ, Mouladurioù Hor Yezh, 2015.
Danvez
Karget e oa bet Primo Levi e 1945, hag ur prizoniad all gantañ, da sevel un danevell deknikel diwar-benn mont en-dro kamp-diouennañ Auschwitz evit ar Re Unanet. Al labour-se eo a voe diazez e levr Se questo è un uomo.
Poan en doe o kavout un embanner italian, nac'het e voe gant Einaudi, embanner meur Torino. A-benn ar fin e teuas al levr er-maez e miz Du 1947, e ti un embanner bihan, moullet 2500 skouerenn anezhañ hep sachañ nemeur a evezh warnañ. 1500 skouerenn a voe gwerzhet, ar peurrest a voe distrujet e liñvadeg Firenze e 1960.
Pa voe embannet e eil levr La Tregua ("An Dreverz") e 1963, e teuas un tamm brud d’ar skrivagner hag e voe taolet muioc’h a evezh ouzh e Se questo è un uomo, a voe troet neuze e meur a yezh.
Se questo è un uomo a gont ar vuhez e kampoù-diouennañ ar Yuzevien, evel ma oa bet bevet gant an oberour e-pad an Eil Brezel bed, gant ar stourm a zeiz da zeiz evit chom bev. Diskouez a ra a-hed al levr pegen euzhus e oa ar c’hampoù, ha pegen izel e veze lakaet an dud gant o bourevien. Unan eus ar gwellañ testenioù savet diwar ar Shoah eo al levr. Ur pennad-dilost a zo bet lakaet e 1976 d’al levr, ma klask Primo Levi respont d’ar goulennoù a vez graet outañ dalc’hmat goude e brezegennoù.
Giorgio Vasari
Giorgio Vasari (30 a viz Gouhere 1511 en Arezzo - 27 a viz Mezheven 1574 e Firenze) a oa ul livour italian eus ar, hag ivez un tisavour hag ur skrivagner.
Ǝ
Ul lizherenn latin ispisial eo Ǝ, ǝ implijet evit skrivañ un nebeud yezhoù Afrika.
Giorgio Vasari
Brudet eo e levr Le Vite (pe Le Vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori), diwar-benn buhez arzourien italian e amzer, ar c'hentañ levr diwar-benn istor an arz. Muioc'h e oa priziet e livadurioù en e vev eget en amzer-vremañ.
Ǝ
Implijet e vez ivez al lizherenn vihan gant ar Lizherenneg Fonetikel Etrebroadel evit ober diouzh ar vogalenn greiz schwa.
Giorgio Vasari
E vuhez
Ganet e oa e ti tud dister, hag erbedet e voe gant e genderv Luca Signorelli da vont da ziskibl gant Guglielmo da Marsiglia da zeskiñ ar vicher livañ gwer. D'e 16 vloaz e voe kaset gant ar c'hardinal Silvio Passerini d'ober e studi da Firenze gant Andrea del Sarto hag e ziskibien arall Rosso Fiorentino ha Jacopo Pontormo. Ober a ras anaoudegezh gant Michelangelo, ha levezonet bras e voe gantañ. E 1529 edo e Roma o studiañ oberennoù Raffaello hag arzourien all an Azginivelezh roman. Implijet e voe gant tud an tiegezh Medici e Firenze hag e Roma, ha labourat a reas ivez e Naplez hag en Arezzo.
Ǝ
Tost-tre eo stumm al lizherenn implijet en azerieg evit ober diouzh son ar schwa dre skrid Ə, ə.
Giorgio Vasari
E vuhez
E-touesk e livadurioù brudetañ e vo meneget: Pouezusoc'h avat eo e labour tisavour eget e livadurioù.
Skrivagner
Brudet eo e levr Le Vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori) (1560-1570), un oberenn a bouez, embannet e 1550 evit ar wech kentañ, adembannet e 1568. Urzhiañ a ra an arzourien zo bet en e raok pe ar re zo kempred gantañ gant ur sell istorel.
Sturnidae
Sturnidae a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, ennañ an dridi hag evned kar dezho, termenet e 1815 gant ar skiantour stadunanat Constantine Samuel Rafinesque (1783-1840).
Judenburg
Judenburg a zo ur gêr e rannvro Stiria Uhel, stad kevredet Stiria, Aostria. Lec'hiet eo war riblennoù ar Mur.
Sturnidae
Diouzh Doare 12.1 an IOC World Bird List ez a daou c'henad golvaneged ha tregont d'ober ar c'herentiad :
Judenburg
Istor
Meneget e voe Judenburg evit ar wech kentañ e 1074 dindan an anv a Judinspurch ("kastell [an Aotrou] Youdin"), daoust ma vez komprenet ar stumm modern evel "kastell ar Yuzevien" en alamaneg a-vremañ. Abalamour da se e klaskas an Nazied cheñch anv ar gêr er bloavezhioù 1940.
Monumantoù heverk
thumb|left|Tour ar Geoded e Judenburg
Sint-Jan (Ieper)
left|thumb|180px|An iliz katolik  Sint-Jan  hag ar presbital Sint-Jan en izelvroeg,  Sient-Jan e flandrezeg kornôgel, a zo ur rann eus kumun Ieper, e Flandrez Belgia e rannvro Westhoek hag e proviñs Kornôg-Flandrez. Ur gumun e oa gwechall. Staget eo bet ouzh kumun Ieper gant lezenn 1977.
Tud dibar
•	Yves Leterme, politikour ha den-stad belgiat.
Berlaimont
Berlaimont a zo ur gumun eus departamant gall an Norzh e Bro-C'hall. Pennlec'h Kanton Berlaimont eo.
kantved
Brezel-bed kentañ: .
Meneger
Ar skridoù
Ur meneger a zo ur roll elfennoù skrivet urzhiet dre an urzh alfabetek. Kavet e vez peurvuiañ el levrioù evit reiñ an tu da glask en ur doare efedusañ e danvez degaset en oberenn. D'an aliesañ e vez pennaouet an anvioù boutin pennañ pe an anvioù-tud pennañ pe an anvioù-lec'h pennañ pe an oberennoù hag all. Kavet e vez ivez menegerien hollzanvezel e dibenn pe asamblez gant ar c'helc'hgeriadurioù urzhiet evit kavout un tremen aes e kementad bras a anaoudegezhioù c'heller kavout enno. E Encyclopedia universalis (doare gallek an Encyclopaedia britannica) ez eus daou levrenn meneger e-touezh an ugentad levrennoù.
Cher (stêr)
Emañ hec'h andon e Menezioù-Kreiz Bro-C'hall, ha tremen a ra dre gêrioù:
Adstêrioù zo dezhi ivez. Bez' ez int anvet: Tardes, Aumance, Yèvre ha Sauldre.
Labourioù bras-divent a oa bet aozet e Teurgn gant ar maer Jean Royer e dibenn ar bloavezhioù 1960 evit reizhañ ar stêr Cher, disuj ha disent.
Rouzegan karekit
Ar rouzegan karekit (liester : rouzeganed karekit) a zo ur spesad golvaneged, Acrocephalus arundinaceus an anv skiantel anezhañ.
Kanton Pont-à-Marcq
thumb|170px|left|Kanton Pont-à-Marcq en arondisamant Lille Kanton Pont-à-Marcq a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant an Norzh hag er rannvro Nord-Pas-de-Calais.
Kumunioù
Kanton Pont-à-Marcq a yae 15 kumun d'ober anezhañ:
Rouzegan karekit
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned dreist-holl met ivez diwar zivelfenneg ha kevnid.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
Lucky Luke
Lucky Luke zo un heuliad bannoù-treset gallek savet gant ar Belgiat Morris er gelaouenn Journal de Spirou e 1946.
Anvet eo diouzh e dudenn pennañ Lucky Luke, ar c'how-boy digenvez eus ar Far-West, brudet evit bezañ « an den a denn buanoc'h eget e skeud ».
Embannadurioù
Kenlabourat a reas Morris gant ar senarioour René Goscinny etre 1955 ha 1977.
An albomoù 1 da 31 zo bet embannet e ti Dupuis, an albomoù 32 da 72 zo bet embannet e ti Lucky Productions ha Lucky Comics. E 1968, diwar ali Goscinny, ec'h asantas Morris Dupuis ha mont da di Dargaud. Goude marv Goscinny e 1977 e labouras Morris gant oberourien all, Xavier Fauche, Jean Léturgie ha Lo Hartog Van Banda en o zouez.
En holl, 75 albom Lucky Luke zo bet embannet betek hiziv. E 23 yezh eo bet troet an heuliad.
An heuliad
I'm a poor lonesome cowboy… ("Ur paourkaezh cow-boy digenvez zo ac'hanon") : adalek an albom Des rails sur la prairie e kan Lucky Luke an ton-mañ e fin e droioù-kaer, en ur bellaat war-du an heol o vont da guzh. I'm a poor lonesome cow-boy and a long long way from home.
« Ur paourkaezh cow-boy digenvez zo ac'hanon ha hir eo an hent betek ar gêr. »
Guest stars
Tresoù tud vrudet zo bet lakaet da lod tudennoù er stirad Lucky Luke.
Troioù-kaer Lucky Luke diouzh Morris
Anv nevez an heuliad goude marv Morris.
Albomoù troet e brezhoneg
Daou albom zo bet embannet e brezhoneg er bloavezhioù 1970 : Pare Paotred Dalton ha Ma Dalton.
N'eus ket pell zo e voe embannet Ar Pevar Sant Dalton gant BZH5, troet gant Brieg ar Menn ha lizherennet gant Malo ar Menn.
Bruderezh
Ar bruderezh (pe daranverezh, ) eo an hollad teknikoù ha doareoù-ober implijet gant un den pe un embregerezh, evit reiñ da anavezout e anv, ar c'henderc'hoù aozet pe gwerzhet gantañ.
Evit se e ra gant ur benveg (pe binvioù) anvet "media", a zo ul liamm etre an embanner-bruderezh hag an anv da vrudañ, etre an embregerezh hag ar preizh (ar prener), evit gwerzhañ ar c'henderc'had.
Benoît Purenne
Benoît Purenne a zo bet ganet e 1997.
C'hoarier echedoù breizhat eus Kleub Echedoù Langedig eo.
Kampion ar Morbihan er rummad " Poñsined Bihan " e 2004.
Kampion ar Morbihan hag eus Rannvro Breizh ha seizhvet e Kampionad Bro-C'hall e Kalvi er rummad " Poñsined Bihan " e 2005.
Kampion ar Morbihan ha bez-kampion eus Rannvro Breizh ha navet e Kampionad Bro-C'hall en Aix-les-Bains er rummad " Poñsined " e 2006.
Kampion ar Morbihan hag eus Rannvro Breizh ha bez-kampion Bro-C'hall er Grand-Bornand er rummad " Poñsined " e 2007.
Kemer ha reas perzh gant skipailh Bro-C'hall e Kampionad Europa e Sibenik (Kroatia) e miz Gwenholon 2007.
1830 eo e renk Elo (FIDE).
En hentenn divyezhek (brezhonek-gallek) foran e ra e studi.
Meilh-karreg
Ar meilh-karreg (liesterioù : meilhed-karreg, meilhi-karreg) a zo ur spesad pesked-mor, Cyclopterus lumpus an anv skiantel anezhañ. Ar spesad nemetañ eo er genad Cyclopterus.
Emgann Soissons
Emgann Soissons a c'hell daveiñ da veur a emgann pouezus.
Memor Compact Flash
left|thumb|Ur vemor "Compact Flash" 128 Me gant un azasaer PCMCIA
Ur rizh kartenn memor eo ar vemor "Gompact Flash" o kaout enni ur reoler memor gant memor "flash" endalc'het e-barzh ur glozenn a vent dister (42,8 mm a hirder ha 36,4 a ledander). Krouet e oa bet e 1994 gant ar c'hevredad SanDisk.
Daou rizh Compact Flash a zo disheñvel o ment :
thumb
Kempleg eo ar C'hompact Flash diouzh ar reolad PCMCIA/ATA.
Arouezet e vez ar memorioù Compact Flash gant o barr. Bez' ez 'eus memorioù 128 Me (Mega eilenn), 256 Me, 512 Me, 1 Ge.
Implijoù ar vemor Gompact Flash
Arveret e vez alies bremañ ar memorioù-se da hizivaat ijinennoù 'zo evel da skouer al luc'heilerezioù pe ar savennoù liesarc'hwel vureveg. D'hen ober e vez aveet kartennoù elektronek pennañ an ardivinkoù-se gant ur c'hennasker azas. Pa vez lakaet an ijinenn war enaou en-dro goude bezañ lazhet anezhi ha luget ar vemor, e c'hell ar c'horrgoulev ("firmware") en em gargañ e-barzh memor sonn ar gartenn bennañ.
Arveret e vezont ivez alies e-barzh al luc'hskeudennerezioù niverel da kadaviñ al luc'hskeudennoù.
A-hend-all e c'heller kennaskañ ar vemor Gompact Flash ouzh kennasker PCMCIA un urzhiataer hedoug evel un drobarzhell. Da c'hellout implijañ anezhi e ranker neuze he mentrezhañ evel ma vez graet gant ur gantenn galet.
Mogolieg
Ur yezh mongolek eus skourr ar yezhoù mongolek ar c'hornôg eo ar mogolieg (moghol, mogholi) komzet gwechall en-dro da Herat en Afghanistan. Ur yezh varv an hini eo war a seblant.
Caravaggio
Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milano, 29 a viz Gwengolo 1571 – Porto Ercole, 18 a viz Gouere 1610), anavezet gwelloc'h evel Caravaggio, a oa ul livour italian.
Unan eus livourien ar skol naturelouriezh italian eo, enebet ouzh ar skol ardaouegezh a rene war ar.
Adnevezet en deus an arz en e amzer ha kontet eo da vezañ unan eus ar c'hentañ arzourien al luskad barok.
Brudet eo al livour koulz abalamour d'e arz ha d'e vuhez. Adalek 1600 e oa brudet e Roma evel un arzour dornet-kaer. Diwar neuze ne vankas ket al labour dezhañ, nemet ar berzh a rae a save d'e benn.
Bet eo un den feuls, brusk, hoalus ha dañjerus, enebour d'an urzh, a veze armet, a ouie en em gannañ, hag a lazhas ouzhpenn un den. Kraouiet e voe meur a wech peogwir e nac'he pourmen dizarm e straedoù Roma, goude ma oa difennet.
Ur pennad diwar e benn e 1604 a ziskleir e zoare-bevañ tri bloaz a-raok, a gont « en devoa labouret e-pad pemzektez hag e oa aet da gantren, miz pe zaou, e gleze gantañ ouzh e gostez, ur mevel ouzh e heul, eus an eil sal-dañs d'eben, prest da glask kann pe tabut, ken ne veze ket aes kaout afer outañ. »
E 1606 e rankas tec'hel eus Roma, pa oa klask warnañ abalamour m'en devoa lazhet un den en doa bet kann outañ.
Tristan (anv-badez)
Trestan, pe Tristan , zo un anv-badez brezhonek a gaver e meur a yezh all.
Caravaggio
Caravaggio a zegase nevezenti gant e naturalouriezh, un doare-ober savet diwar pizhsellout hag implij chiaroscuro, eleze sklêrijenn ha teñvalijenn.
Tristan (anv-badez)
Gerdarzh
Keltiek e vije, diwar un anv predenek Drust pe Drustanus, diwar ur ger drest, drystan a dalvezfe trouz, dispac'h. Hervez lod e vije diwar ur stumm piktek Drostan. Levezonet e vije bet gant ar ger latin tristus, a gaver e bar koulz e brezhoneg evel e kembraeg pe e galleg.
Caravaggio
Brud ha levezon en doe Caravaggio en e vuhez, hogen ankounac'haet e voe er c'hantvedoù war-lerch e dremenvan. Ret e voe gortoz an evit dizoleiñ pegen kreñv en doa levezonet arz ar C'hornôg. Koulskoude eo bras e levezon war an doare-livañ nevez a zeuas war-lerc'h an ardaouegezh, ar barocco. Andre Berne-Joffroy, sekretour Paul Valéry, a lavare diwar e benn : « Pezh a grog gant labour Caravaggio n'eo nemet al livouriezh vodern. »
Tristan (anv-badez)
Orin ha brud an anv
Anavezet eo an anv evel hini ar marc'heg karet gant Izold, e mojenn Tristan hag Izold, brudet adal ar Grennamzer el lennegezh c'hallek hag alamanek.
Caravaggio
An oad tener (1571-1592)
Ganet e oa Caravaggio e Milano. E dad, Fermo Merisi, a oa merour-ti ha kinkler-ti da Francesco Sforza, markiz Caravaggio. E vamm, Lucia Aratori, a oa he zud perc'henned er memes kornad.
Tristan (anv-badez)
Orin ha brud an anv
En eo bet brudet adarre gant c'hoarigan Richard Wagner, Tristan und Isolde.
Caravaggio
An oad tener (1571-1592)
Krediñ a reer eo e Caravaggio e kreskas ar bugel, met daremprediñ ar reSforza a rae e dud atav hag an tiegezh Colonna ivez. Tost e oa an div familh vras-se an eil ouzh eben, dimezioù a oa bet etre o bugale, ha skoazell a gavas Caravaggio diganto. Ar re Golonna a oa tud c'halloudus e Roma, hag e-kreiz ur rouedad tud a roas skoazell d'an arzour pa voe en diaezamant.
Tristan (anv-badez)
Orin ha brud an anv
En em ledet eo bet an anv dre brud mojennoù An Daol Grenn, un tamm evel ma vez brudet un anv amerikan gant ur film pe ar skinwel hiziv ; meur a film zo bet diwar ar vojenn.
Caravaggio
An oad tener (1571-1592)
D'e 13 vloaz, e 1584, ec'h eas da Vilano da zeskiñ ar vicher livour gant Simone Peterzano, a lavare bout diskibl da Dizian. Hep mar ebet e reas anaoudegezh gant teñzorioù arzel Milano, gant Ar Goan Ziwezhañ livet gant Leonardo da Vinci a-dra-sur, ha gant arz Lombardia dre vras, dezhañ un doare a roe talvoudegezh d'ar "sell didro hag an evezh ouzh ar munudoù naturel", un arz a oa tostoc'h da naturelouriezh Alamagn eget d'an ardaouegezh a oa diouzh ar c'hiz e Roma.
Krediñ a reer e chomas ur pennad e Milano war-lerc'h echuet gantañ e bennad-diskibl, met marteze ez eas da Venezia hag e welas eno labour Giorgione, a voe lavaret goude ne rae nemet e varmouzañ, ha hini Tizian.
E 1589 e tistroas da Garavaggio betek marv e vamm, ken na voe rannet peadra an tiegezh e 1592. Neuze ez eas da Roma.
Tristan (anv-badez)
Orin ha brud an anv
Emañ Tristan e-touez ar 1 000 anv roet ar muiañ d'ar baotredigoù abaoe 1971 er Stadoù-Unanet.
Caravaggio
Roma (1592-1600)
War-dro kreiz 1592 e tegouezhas e Roma, “en e noazh hag en ezhomm bras... hep annez na boued... diarc'hant.” Bod en doa kavet gant ur mignon d'e diegezh, an eskob Pucci. Evitañ e live hag e kopie taolennoù relijiel. Livañ a rae ivez e ti Cavalier d'Arpino, ul livour anavezet ivez evel il Giuseppino, ma reas eno oberennoù kentañ e yaouankiz : Fanciullo con canestro di frutta ("Ar paotrig e banerad frouezh", 1593-1594) ha Bacchino malato ("Bacchus yaouank klañv", idem). Kaoz zo bet c'hoazh gant lod istorourien eus ur veaj da Venezia evit displegañ levezonoù veneziat war e arz, dreist-holl en daolenn Riposo durante la fuga in Egitto ("Diskuizh e-kerzh an dec'hadeg da Egipt", 1595-1596), met netra sur n'eus bet prouet.
N'ouzer ket gwall vat petra a reas e-pad e vloavezhioù kentañ e Roma. Brud en doa da vezañ un den feuls, brusk, troet da glask kann, ret dezhañ tec'hel a-zirak al lezenn alies.
Un nebeud mizioù diwezhatoc'h e labouras evit al livour Giuseppe Cesari, a oa e barr e vrud da neuze, ha livour muiañ-karet ar pab Klemañs VIII, “o livañ bleunioù ha frouezh” en e labouradeg. Eus ar mare-se ec'h anavezomp Ragazzo che monda un frutto ("Paotr o peliat ur frouezhenn", 1592, e gentañ livadur anavezet), Fanciullo con canestro di frutta ha Bacchino malato, a lavarer e oa un emboltred graet war-lerc'h ur c'hleñved fall a echuas gant e zilez roet da Cesari. An teir zaolenn-se a ziskouez ar perzhioù a reas brud Caravaggio : studiet eo bet frouezh ar banerad gant ur c'helenner liorzhouriezh ha gallet en deus anavezout un torr war un delienn, a oa "un delienn vras gant un devadenn anat diwar foue damheñvel ouzh an antrakoz (Glomerella cingulata)", emezañ.
Klañv e oa Caravaggio da neuze, hogen meur a rendaet zo bet a-zivout pennabeg e dremenvan : un dial, kleñved Naplez, malaria, kleñved Malta hag all. Beziet e voe e bered San Sebastiano e Porto Ercole ; pa voe serret er bered e 1956 e voe treuzkaset e relegoù er bered Sant'Erasmo, e Porto Ercole bepred. Eno e voent dielfennet e 2001 gant skiantourien a un abeg all da dremenvan al livour : pistriet e vije bet gant ar plom a oa e livioù e vare ; anavezet mat eo ar c'hleñved-se evit degas feulster en dud. Enklaskoù all a lakaas da soñjal e vije bet marvet Caravaggio diwar sepsis en devije bet dre Staphylococcus aureus a-c'houde un emgann e Napoli. E 2002, ar Vatikan a embannas dihelloù hag a skore un abeg all : peuzlazhet e vije bet Caravaggio dre ur vendetta paeet gant familh Raniccio Tomassoni, a oa bet muntret gant al livour abalamour d'ar batromez Fillide Melandroni, ar vaouez yaouan a weler en dolenn Giuditta e Oloferne.
Levezon
Caravaggio "a lakaas an deñvalijenn en damsklêrijenn." Chiaroscuro a veze implijet a-werso, met Caravaggio an hini a ziazezas da vat an doare-se da livañ.
Adal ma voe diskouezet livadurioù Sant Vazhev e chapel Contarelli en iliz San Luigi dei Francesi e Roma e krogas o levezon war an arzourien yaouank, ar voe lesanvet i Caravaggisti. Brud Caravaggio ne chomas ket war-lerc'h e dremenvan e 1610. An doareoù nevez degaset gantañ a voe implijet en doare barocco, nemet ha pa voe implijet ar chiaroscuro e voe dilezet ar gwirvoud bredoniel a oa e taolennoù ar mestr.
Levezoniñ a reas doare-livañ e geneil Orazio Gentileschi, ha hini e verc'h Artemisia Gentileschi, hag a-bell hini ar C'hallaoued Georges de La Tour ha Simon Vouet, koulz ha hini ar Spagnol José de Ribera.
Koulskoude, meur a zek vloaz war-lerc'h, e veze lakaet e oberoù war-gont livourien "dereatoc"h", pe e veze graet fae warno. An doare barok, kenijinet gantañ, a oa aet war-raok, kemmet e oa ar gizioù, met ne oa ket bet savet stal ebet gant Caravaggio, evel en devoa graet Annibale Carraci (1560-1609), ha ne oa bet skol ebet o legadiñ e zoare-livañ da ziskibien feal.
Er bloavezhioù 1920 ez eo an arzvarnour Roberto Longhi a roas brud en-dro da anv Caravaggio, hag a roas e lec'h dezhañ en istor liverezh Europa : "Ribera, Vermeer, La Tour ha Rembrandt ne vije ket bet anezho panevetañ. Hag arz Delacroix, Courbet ha Manet a vije bet disheñvel-rik." A-du gantañ e oa an istorour war an arzoù Bernard Berenson (1965-1959) pa skrive : War-bouez Michelangelo n'eus bet livour italian ebet dezhañ ken bras levezon. E kalz a virdioù, e Stadoù-Unanet Amerika zoken (Detroit ha New York), e kaver livadurioù a-leizh graet e doare Caravaggio : un darvoud da noz, gouloù teñval, tud ordinal, livañ ar wirionez naturel. Livourien vodern evel an Norvegad Odd Nerdrum (bet ganet e 1944) pe an Hungarad Tibor Csernus (1927-2007) n'o deus biskoazh kuzhet o deus klasket kevezañ gantañ, hag al livour stadunanat Dougl Ohlson (1936-2010) a oa anaoudek-meurbet ouzh Caravaggio.
Al livour (ha falser) izelvroat Han van Meegeren (1889-1947) en deus implijet taolennoù Caravaggio en e labour war ar Vistri Gozh. Ar filmaozer Saoz Derek Jarman (1942-1994) en deus sevenet e 1986 ar film Caravaggio diwar-benn buhez an arzour. En deiz a hiziv ne chom nemet 77 taolenn a zo diwar zorn Caravaggio hep mar ebet. Unan, Vocazione dei santi Pietro e Andrea ("Galvidigezh ar sent Pêr hag Andrev", 1603-1606), zo bet lakaet war anv Caravaggio e 1943 gant Roberto Longhi, hogen tennet eo bet eus roll oberennù an arzour e 2009. Prenet e oa bet gant ar roue Charles I Bro-Saoz e 1637, gwerzhet da c'houde hag adprenet gant Charles II ha lakaet a-gostez e palez Hampton Court er mervent da Londrez, ma kave d'an dud e oa un eillivadur. Un toullad livadurioù gant Caravaggio zo bet kollet moarvat abaoe e varv. Richard Francis Burton an hini en deus skrivet diwar-benn "un daolenn eus ar Rozera Santel (e mirdi personel dug meur Toskana) ma weled ur c'helc'hiad tregont den turpiter ligati " ha ne chom roud ebet anezhi. Un daolenn all eus un ael a zo bet distrujet e-kerzh bombezadeg Dresden, ha ne chom nemet luc'hskeudennoù gwenn-ha-du anezhi.
Skeudennaoueg
Amañ e kavor taolennoù ha n'int ket bet diskouezet uheloc'h. Diglok eo ar skeudennaoueg, evel-just.
Meilh gweuzek
Ar meilh gweuzek (Chelon labrosus) a zo ur pesk mor.
Komz chuchumuchu
E yezhoniezh e vez implijet an termen komz chuchumuchu (saoz.: whispering) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh hag ivez er vuhez pemdez evit komz eus un doare fonadur divouezh ma vez lakaet kerden ar vouezh da daravat en un doare divoas dre o zostaat an nebeutañ posupl betek ma vez klevet ur son pa ezanaler.
Pa vez mouezhiet e vez produet un doare fonadur all anvet mouezh sourrus.
Praeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr ar yezhoù pwoek eo ar praeg (phrae) komzet e norzh Tailand.
Meroiteg
Komzet e veze Meroiteg e rouantelezh Meroe anvet ivez rouantelezh Kouch, e Soudan e-pad ar marevezh meroitek (e-tro 300 kt JK - 400 goude JK). Ur yezh varv eo bremañ.
Evit e skrivañ e veze implijet ar skritur meroitek. Abalamour d'an diouer a skridoù divyezhek n'eo ket anavezet mat-tre ar meroiteg. N'eus ket trawalc'h gant an nebeud gerioù zo bet kadarnaet o zalvoudegezh evit liammañ ar yezh ouzh yezh all ebet. Renket e vez gant yezhoniourien zo gant ar yezhoù nilek-saharek, met re all a sell ouzh ar meroiteg evel ouzh ur yezh en hec'h-unan. Peuzdianav e chom ar yezh-mañ eta daoust deomp kaout skridoù eviti.
Python (aerouant)
Python (henc'hresianeg : Πύθων) a oa ur mell aerouant, mab d'an doueez Gaia, hag a ziwalle feunteun Kastalia e-kichen Delfi hervez mojennoù Hellaz kozh.
Mojenn
Lakaet e oa bet gant Hera da heskinañ Leto, mamm an doue Apollon. Lazhet e voe gant saezhadoù Apollon.