cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Evgeny Berzin
Goude bezañ stummet en URSS en deus gounezet Tro Breizh e 1992 ha marc'hhouarner a vicher en deus bet e 1993. Ar maout zo aet gantañ ar bloaz kentañ e miz Ebrel gant Liege-Bastogne-Liege hag e miz Mae gant Tro Italia. Pantani, Rominger ha dreist-holl Indurain en deus trec'het war hentoù italianed. Señset a oa Berzin mestroniañ ar bloavezhioù 1990 goude-se.
En eil plas en deus echuet Tro Italia e 1995 met dilezet en deus Tro Bro-C'hall e-pad un tennad menezek. E Dro Bro-C'hall wellañ en deus graet e 1996 pa en deus gwisket ar roched melen daou devezh en Alpoù hag en deus gounezet un tennad padventet gantañ. E roched melen en deus kollet enep Bjarne Riis. Eil a oa c'hoazh goude an Alpoù met diaes eo bet e Bireneoù. Ugentvet a oa Berzin e Pariz.
War washaat oa Berzin goude-se: dilezet en deus e-pad Tro Frañs 1997; c'hwitet en deus rekord an eur... E skipailhoù nevez n'o deus ket deuet a-benn da adlañsañ anezhañ hag a-raok Tro Italia 2000 en deus bet tapet evit drammaj. Evgeny Berzin a harz ar marc'hhouarn gant ar gudenn-se. Suspisionet oa bet ar Rusian dija e 1994 pa rede evit skipailh arvarus Gewiss.
Tortosa
Tortosa (Dertusa en latin) zo ur gêr eus Katalonia, e proviñs Tarragona, e komark ar Baix Ebre.
Stephanoxis lalandi
Anvet e voe Trochilus Lalandi (kentanv) da gentañ-penn (e 1818) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831) da zougen bri d'an ergerzher ha naturour gall Pierre Antoine Delalande (1787-1823).
Annez
Brosezat eo ar spesad e reter Brazil (eus stad Minas Gerais da hini Espírito Santo ha biz São Paulo).
Rummatadur
Rannet e oa bet ar spesad kozh Stephanoxis lalandi etre daou all : an issepsad S. l. loddigesii o vont da Stephanoxis loddigesii ha hini S. l. lalandi o chom evel Stephanoxis lalandi a-vremañ.
Zelbio
Zelbio zo ur gumun eus Italia e Proviñs Como, e Lombardia.
Al-Andalus
Al-Andalus (arabeg : الأندلس ; spagnoleg : Al-Ándalus ; portugaleg : al-Ândalus) zo bet ur vro e ledenez Iberia a oa dindan veli vuzulman er Grennamzer e-pad 781 bloaz etre ar bloazioù 711 ha 1492. Andalouzia hiziv, ur gumuniezh emren e Spagn, ne voe nemet un darn vihan eus ar vro-se pa oa en he brasañ.
Alouberezh ha trevadennerezh ar vro gant ar Verbered a voe ken trumm ma voent dic'hortoz, ha klotañ a rejont gant emled ha kresk ar bed muzulman. Al-Andalus a zeuas da vout un oaled a sevenadur uhel en Europa ar Grennamzer.
Aloubadeg
Etre 711 ha 715 e voe aloubet ledenez Iberia gant jeneraled ar C'halif Omeyad.
D'ar 27 a viz Ebrel 711 e tilestras Táriq ibn Ziyad, letanant gouarnour Tanger ha Musa ibn Nusair, gouarnour Afriqiya gant un armead 9 000 den. Tri miz goude, d'an 19 a viz Gouhere, e voent trec'h war ar Vizigoted, hag o roue Roderico a varvas en Emgann Guadalete. Trevadennet buan e voe kreisteiz al ledenez gant tud deuet eus Norzhafrika.
An Dasson-77
E niverenn 77 An Dasson, titlet Troioù ha distroioù, e vêr kaset da heul David ar Rouz, troour anezhoñ, dre soñjoù ha beajoù liessort.
Aberdaron
Aberdaron zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh e Kembre, e penn Ledenez Llŷn e Gwynedd.
Gwernogle
Gwernogle zo ur gêriadenn vihan e hanternoz Sir Gaerfyrddin. Emañ er c'hornôg da gêriadenn Brechfa, en ur goadeg, er gwalarn da gêr Caerfyrddin.
Emañ Gwernogle e parrez Llanfihangel-rhos-y-corn, un tolead torgennoù izel ha koadoù bras, treuzet gant ar stêr Clydach, unan eus adstêrioù ar stêr Cothi.
Ganet e voe ar barzh Lewys Glyn Cothi eno, war-dro 1425, met ne ouzer ket pelec'h resis er barrez.
Kumuniezh kumunioù Bro Matignon
Edo he sez e Matignon. He frezidant diwezhañ a oa Arnaud Lécuyer, maer Sant-Postan.
Kumunioù
Ar gumuniezh kumunioù a yae 9 c'humun d'ober anezhi:
Douar Graham
Douar Graham eo an takad eus ledenez Antarktika lec'hiet en norzh d'ul linenn hag a ya eus Kab Jeremy da Gab Agassiz.
Beregazzo con Figliaro
Beregazzo con Figliaro a zo ur gumun eus Italia e Proviñs Como, e  Lombardia.
Stuart Lewis-Evans
Stuart Nigel Lewis-Evans  (bet ganet d'an e Luton, marvet d'ar  e East Grinhead) a oa ur blenier redadegoù kirri saoz en deus redet e Formulenn 1 etre 1957 ha 1958 gant Connaught ha Vanwall. Sikouret en deus Vanwall da c'hounit kentañ titl ar saverien met lazhet eo bet e fin ar bloavezh gant ur gwallzarvoud e Priz Bras Maroko. Marvet eo ur sizhunvez goude e wallzarvoud, e Bro-Saoz. E varv a lak Vanwall da baouez da redek.
Contralto
Contralto pe alto a reer er sonerezh klasel eus ar rumm mouezhioù hag a zo war ar skeul-vouezhioù etre mezzo-soprano (a zo skiltroc'h) ha tenor (boutoc'h).
Llanfachraeth (Mon)
Llanfachraeth zo ur gêriadenn e Kembre, e gwalarn Enez Von, e kontelezh Gwynedd.
Pedair Heol
Pedair Heol (skrivet ivez Pedair-hewl ; Four Roads e saozneg) zo ur gêriadenn vihan e Sir Gaerfyrddin, e Kembre. Emañ e kreisteiz ar gontelezh, er reter da gêr Cydweli, en ul lec'h ma kej pevar hent (alese anv al lec'h). En draoñienn anvet Cwm Gwendraeth emañ Pedair Heol hag e kumuniezh Llangyndeyrn.
Mary Poppins
thumb|300px| [[Julie Andrews eo Mary Poppins er film produet gant Walt Disney ]] Mary Poppins zo un dastumad levrioù bet skrivet gant Pamela Lyndon Travers hag embannet adalek 1934. Kontañ a ra istor un noun-voudig a zo karet gant ar vugale. Skeudennaouet eo bet ar romant gant Mary Shepard en Europa ha gant Gennady Kalinovsky en URSS.
Kontelezh Sikilia
Savidigezh ar gontelezh e Sikilia gant an Normaned a c'hoarvezas eus tri zra. Da gentañ bezañs Normaned vrezelgar e kreisteiz Italia, o klask kemer douaroù nevez. Da eil ar pab a glask skignañ ar relijion gristen en douaroù muzulman. Da drede kevezerezh etre div iliz er c'hornad : hini Roma ha hini ar Reter abaoe skism 1054.
E miz C'hwevrer 1061 e krogas an abadenn pa dreuzas Robert Guiscard strizh-mor Messina adal Reggio di Calabria ha pan erruas e Messina gant ur mil a soudarded. E 1071 e teuas aotre ar pab. Koulskoude ne voe peuraloubet Sikilia nemet e 1091, hag echuet e voe neuze gant Emirelezh Sikilia.
Ne badas ket pell ar gontelezh, met pinvidikaat a reas, ha krouet e voe ur greizenn treiñ-skridoù skiantel gresianek ha matematik arabek d'al latin. Frank pe norman e oa an uhelidi. Savet e voe palezioù en doare arab-norman, a veske elfennoù arab, bizantat, ha norman. Evit ar gwir e voe mesket ar gwir norman hag al lezenn islamek. E kenemglev e veve ar c'humuniezhioù kristen ha muzulman.
E 1130, dindan Roger II, a oa ivez perc'henn dugelezhioù Calabria ha Puglia, ez eas kontelezh Sikilia da get. Anvet e voe da roue Sikilia gant an eneppab Anacletus II en devoa ezhomm a harperien. Neuze e teuas Rouantelezh Sikilia da vezañ ur stad c'halloudek, ha kevezerez Republikoù Pisa ha Venezia.
Castelnuovo Bozzente
Castelnuovo Bozzente a zo ur gumun eus Italia e Proviñs Como, e  Lombardia.
Campione d'Italia
Campione d'Italia a zo ur gumun eus Italia e Proviñs Como, e  Lombardia.
Villers-lès-Nancy
Villers-lès-Nancy zo ur gumun en departamant Meurthe-et-Moselle hag er rannvro Grand Est, e reter Bro-C'hall. Lec'hiet eo ar gumun e kanton Laxou hag e arondisamant Nancy, e tolpad Nancy.
Er bloavezh e oa 0 a annezidi hag a reer Villarois anezho e galleg.
Oltrona di San Mamette
Oltrona di San Mamette zo ur gumun eus Italia e Proviñs Como, e Lombardia.
Bannieloù Lambaol
Bannieloù Lambaol zo ur ganaouenn vrezhonek eus Bro-Leon diwar-benn pardon Lambaol-Gwimilio hag ar baotred o tougen ar bannieloù. Dañset e vez dañs Leon war an ton anezhi.
Emgann Verdun (1916)
Verdun a voe, evel Emgann la Somme, ur gentel spontus a vo komprenet gant lod damkaniourien alaman. Stabilded an talbenn, daoust d'an niver a soudarded en argadoù, a zeu eus ezvezañs karbedoù hobregonet : e 1940 e kouezho Verdun e 24 eurvezh dindan tennoù ar panzerioù. Modernelezh ar ganolierezh a laka rampo an nerzhioù lu engouestlet.
Gant ma oa fall an amzer e voe rediet d'an Alamanted reiñ dale d'an dagadenn. D'an 21 a viz C'hwevrer 1916 e oa kroget. E-penn kentañ e voe trec'hioù brav gant an Alamanted, Kreñvlec'h Douaumont a voe paket e-pad tri devezh kentañ an argadenn. Goude-se e voe diaesoc'h d'an Alamanted mont war-raok en desped d'ar c'holloù ramzel gant Bro-C'hall.
E-penn kentañ miz Mae, an Alamanted a gemme kadoniezh ar pal a oa bremañ da seveniñ argadennoù lec'hel hag enepargadennoù pa oant taget gant an arme gall. Ar C'hallaoued a brofitas evit tagañ Kreñvlec'h Douaumont. Ar C'hallaoued a zeuas a-benn da adtapout ul lodenn eus al lec'h met an enepargadennoù Alaman a voe drastus. Kollet e voe al lodennoù adtapet, kalz brizonidi brezel a oa bet graet gant an Alamanted. An Alamanted a oa rediet kemmañ o doareoù d'ober.
E miz Mae/Even e voe kroget gant tagadennoù Alaman war bep ribl eus ar stêr Meuse er memes-tro. E miz Even e oa bet aloubet Kreñvlec'h Vaux goude stourmoù feuls taer a-berzh gwarnizon al lec'h. Goude kodianidigezh ar gwarnizon enoret gant ar soudarded alaman, Sylvain-Eugene Raynal an ofiser penn a voe kaset dirak ar C'hronprinz hag enoret ivez.
Emgann Verdun a badas 303 devezh hag a zo chomet unan eus emgannoù gwadusañ istor Mab-den. Er bloavezh 2000 e voe istimet e oa bet 714 231 koll brezel (lazhet, gloazet ha steuziet), 377 231 evit ar C'hallaoued ha 337 000 e-kostez an Alamanted. Keidenn ar c'holloù dre miz a oa 70 000. Evit studiadennoù er bloavezhioù 2010 e vefe uheloc'h ar c'holloù gant 976 000 e-pad an emgann, hag 1 250 000 e Verdun a-hed ar brezel a-bezh.
Westerlund 2
Westerlund 2 a zo un druilhad stered en Hent Sant-Jakez, lec'hiet e-kreiz an nivlennad RCW 49 e steredeg ar Garenn.
Kampionad zambian an echedoù
Kampionad zambian an echedoù eo kampionad hiniennel broadel an echedoù e Zambia. Aozet e vez gant Kevre echedoù Zambia
Ledenez Antarktika
Ledenez Antarktika eo takad norshañ kevandir Antarktika hag an hini nemetañ pe dost lec'hiet a-us ar c'helc'h antarktikel. Menezioù uhel zo (an "Antarktandoù") hag a zo sellet evel kendalc'hegezh an Andoù, gant kernioù evel Menez Hope, 3 239 metr uhelder dezhañ, ha Menez Coman, 3 657 metr uhel.
An hin n'eo ket ken yen hag er peurrest eus ar c'hevandir (etre 0 ha 5 °C en hañv, etre -20 ha −10 °C er goañv). Eno hag en inizi amezek eo eo bet savet al lodenn vrasañ eus ar savlec'hioù imbourc'h.
Arc'het eo bet o riegezh war al ledenez gant Chile, Arc'hantina hag ar Rouantelezh-Unanet met n'eo ket bet degemeret kement-se gant ar gumuniezh etrebroadel abalamour da Feur-emglev Antarktika.
San Bartolomeo Val Cavargna
San Bartolomeo Val Cavargna zo ur gumun eus Italia e Proviñs Como, e Lombardia.
Castrogonzalo
Castrogonzalo zo ur gumun eus proviñs Zamora e Spagn.
Kevin Magnussen
Kevin Magnussen (bet ganet d'ar ) a zo ur blenier redadegoù kirri eus Danmark a red e Formulenn 1 gant McLaren e 2014. Ober a ra e zisoc'hoù e Priz Bras Aostralia 2014. Mab henañ Jan Magnussen eo, an hini a oa blenier e 24 eurvezh ar Mañs hag e Formulenn 1. Ezel stummadur McLaren evit ar vlenierien yaouank eo. Gounezet en deus kevezadeg Alamagn F3 hag ar Formulenn Renault 3.5 a-raok bezañ anvet blenier McLaren e-kichen Jenson Button.
Uggiate-Trevano
Uggiate-Trevano zo ur gumun eus Italia e Proviñs Como, e Lombardia.
Écrouves
Écrouves zo ur gumun en departamant Meurthe-et-Moselle hag er rannvro Grand Est, e reter Bro-C'hall. Lec'hiet eo ar gumun e kanton Toul hag e arondisamant Toul, e tolpad Toul.
Er bloavezh e oa 0 a annezidi hag a reer Scrofuliens anezho e galleg.
The Villainess
The Villainess zo ur film sukorean niñvek embannet e 2017. renet eo gant Jung Byung-gil, Kim Ok-bin eo an aktourezh pennañ. Skignet eo bet evit ar wech kentañ e-pad 70vet festival Cannes e Mae 2017.
Istor
Ur plac'hig a zo bet desavet e Sina evit ober anezhi ur vuntrerezh a-vicher garv. Ur wech gour e vez harzet hag implijet gant ur penn eus ar spiañh Sukorean evel spierezh kousk. Ma ra pezh a lar dezhi ar vaouez e vefe dieubet a-benn dek vloaz gant un identelezh hag ur vuhez nevez. Erruout neuze ar vuntrerezh e Korea ar Su evel aktourezh c'hoariva.
Embann
Embannet eo bet ar film The Villainess d'an 8 a viz Even 2017. Hervez an embanner Next Entertainment World ar film a oa bet gwerzhet da 115 bro e-touezh anezho Norzh Amerika, Su Amerika, Bro-C'hall, Alamagn, Spagn, Italia, Aostralia, Taiwan hag ar Filipinez. Goude-se e oa bet gwerzhet war douaroù Japan, Sina, Singapour, India betek tizhout un hollad a 136 bro dre ar bed-holl.
Bulgarograsso
Bulgarograsso zo ur gumun en Italia e Proviñs Como, e rannvro Lombardia.
Paol Kalvez
Paol Kalvez a oa ur skrivagner bet ganet er bloavezh 1924 ha marvet d'an 29 a viz Gouhere 2021. Un emsaver e oa ha skrivet en deus meur a bennad.
Buhez
Ganet e voe e Lokournan e 1924, e vamm a oa o terc’hel meur a stal er vourc’h hag e dad a oa mañsoner eus e vicher. Desavet eo bet e brezhoneg betek an oad a 13 vloaz.
Tad eo da zaou vugel en deus desavet e brezhoneg.
Labour emsaver
Bet eo bet unan eus renerien bouezusañ KEAV e-pad ur mare, a-gevret gant Ronan Huon ha Vefa de Bellaing hag e kengrouas SADED gant Guy Étienne ha Youenn Olier. Sevel a reas darempredoù etre KEAV ha SADED eus 1963 da 1967. War-lerc'h e kuitas embregerezhioù Guy Étienne evit labourat e savadurioù katolik gant Youenn Olier. Klasket en doa skoulmañ darempredoù etre KEAV ha Skol An Emsav (SAE) er bloavezh-skol 1970-71, pa oa SAE ur gevredigezh kristen. Paouez a reas da labourat evit KEAV e 1978.
Ur paot-mat a bennadoù en deus skrivet evit ar gelaouenn Imbourc'h ha kavout a reer lod eus e brederiadennoù, merket don gant ar feiz kristen, war load Emglev An Tiegezhioù. Kenderc'hel a reas al labour kroget gant Marsel Klerg evit sevel ha skridaozañ ur breviel e brezhoneg e 12 levrenn (Lennadurioù kristen).
E 2007, Paol Kalvez en deus skrivet ul levr, Kambr ar stered, embannet gant an ti-embann Mouladurioù Hor Yezh. Ennañ e kaver un c'hendiviz gant Malo Bouessel du Bourg a-zivout red e vuhez en tu all da bevar-ugent vloaz hag e gejadennoù gant tud zo evel Lanza del Vasto da skouer.
E 2015 ez eo embannet e droidigezh eus ar c'helc'hlizher "Lumen Fidei" skrivet gant ar pab Frañsez, troet "Sklêrijenn ar Feiz kristen" gantañ.
Pechez
Ar pechez zo frouezh ar gwez-pechez (Prunus persica).
Doare ar voulouz zo gant o flusk arvelen pe orañjez. E-kreiz o bouedenn, chugonus ha sukret, ez eus un askorn, evel er c'herez, en abrikez pe er prun. Meur a seurtad pechez zo, diseurt o stumm ha liv o flusk, lod gant ur vouedenn wenn ha lod all gant ur vouedenn velen.
Frouezh eus Sina e oant gwechall hag eno e voe gounezet ar gwez-pechez evit ar wech kentañ. Goude e voent degaset da vroioù ar Reter Nesañ ha da vare Aleksandr Veur e errujont en Europa. Eus ar galleg eo deuet ar ger brezhonek pechez (pesches er Grennamzer) hag eus al latin pessica, persica e teue ar ger gallek, met malum persicum e oa anv latin kentañ ar frouezh-se, da lavaret eo "aval Persia".
Kanton Mendon (1790)
Dilamet e voe gant ar Goñvañsion e miz Even 1793 hag adsavet gant ar C'huzul-Ren hervez ar Vonreizh bet votet d'ar 26 a viz Here 1795. Diskaret e voe gant lezenn an 8 pluviôse an IX (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl loi portant réduction du nombre de justices de paix.
War Raok !
War Raok ! zo ur gelaouenn vroadelour vreizhat divyezhek (galleg - brezhoneg), krouet gant Padrig Montauzier e 2000, evel kelaouenn ar strollad politikel Adsav. Embannet e vez teir pe beder gwezh ar bloaz, en un doare dizingal. Brudet eo ar gelaouenn-se evit bout skrivet gant skrivagnerion eus an tu-dehoù katolik pe nevez-pagan.
An istitl anezhi zo "Mouezh Breizh".
Bramm
Ar bramm a zo anezhañ skarzh trouzus ur gaz dre ar fraezh. Bez' ez eo disoc'h goadur materi kuzumet ; enno gazoù dic'hwezh evel ar metan (hennezh a zo flammus), dioksidenn garbon, nitrogen, oksigen, hidrogen, ha gazou taol-c'hwezh sulfuret. O c'hementad a c'hell bezañ stag ouzh meur a arventenn evel kleñvedoù 'zo (dipadapa...). Ar gazoù-se a zo produet e-pad ar goadur, ha pa gemer amzer ar goadur, ar pezh a c'hoarvez gant goadur proteinoù kemplezh, ez eo lieskementet ar produiñ gazoù. Evit an den, debriñ legumaj sec'h (soja, piz, favennoùigoù, kasoulet...) ha kig ruz a o deus un efed splann talvoudekaat produadur a gazoù-se. Tud zo a c'hell kaout ivez diaesterioù da enbarzhiañ glusidoù 'zo (laktoz, fruktoz...), ar pezh a c'hell ivez kas d'ur produ gazoù stankoc'h.
Well-wazh e laosk un den war-dro 0,5 ha 1,5 litrad gaz, ha betek 25 litrad diwar abegoù ispisial (magadur dizingal, kleñvedoù...). Anavezet eo ar geotdebrerien da vezañ ar c'hentañ brammerien, kement ma vefe ur gwir gudennaoueg endro hiziv an deiz gant chatalerezh mab-den.
Gaer-lwyd
Gaer-lwyd (skrivet Gaerllwyd e saozneg) zo ur gêriadenn vihan e kreisteiz Kembre, e Sir Fynwy. E-barzh parrez Drenewydd Gelli-farch emañ. Emañ ar gêriadenn er gevred da v-Brynbuga hag en hanternoz da Gas-gwent.
Albiolo
Albiolo a zo ur gumun eus Italia e Proviñs Como, e  Lombardia.
Arondisamantoù Penn-ar-Bed
Pevar arondisamant a gaver e departamant Penn-ar-Bed :
Myrmecocichla
Myrmecocichla a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant an evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Eizh spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
Nav (9) isspesad en holl ; o c'havout a reer en Afrika.
Querula purpurata
Querula purpurata a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Cotingidae.
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha frouezh.
Annez
Kavout a reer ar spesad e Kreiz ha Suamerika, eus kreisteiz Nicaragua da Amazonia.
Latium
Latium (latin : Lătĭŭm) zo ur rannvro istorel eus kreiz-kornôg Italia ma voe savet kêr Roma, a deuas da vezañ kêr-benn Impalaeriezh Roma. Ouzhpenn al Latined, a roas o anv d'ar vro, e oa meur a bobl all o chom er vro.
Hengoun lennegel
Meur a hengoun, pe vojenn, a vez kavet e skridoù oberourien evel Dionysios Halikarnassos, Plinius an Henañ, Titus Livius, Strabon, Festus, ha Servius Danielis. Darn a gomz eus Siculi, pe Ligured evel pobloù kentañ Latium, met peurvuiañ e tispleger anv Latium o lavarout eo al Latined a oa ar bobl kentañ diazezet er vro.
Amadeo Iañ Spagn
Amedeo Savoia, pe Amedeo Ferdinando Maria di Savoia en italianeg, pe Amadeo Iañ (1845 – 1890), a oa ur priñs italian, dug Aosta, anvet da roue Spagn, eus 1870 betek 1873.
Taifa Tortosa
Taifa Tortosa, pe Turtuixa, a oa un taifa, pe rouantelezh arab ha muzulman en Al-Andalus, e Spagn ar Grennamzer, ha Tortosa, tostik da aber an Ebro, e oa ar gêr-benn anezhi.
Lleida ha Turtuixa e oa kêrioù muzulman brasañ Katalonia hiriv. Ur voskeenn vras a oa, el lec'h m'emañ an iliz-veur hiriv an deiz,
Krouet e voe an taifa goude kouezhet kalifiezh Córdoba.
Istor
Betek 1031 e chomas ar galloud etre daouarn an emir Labib Al'Amiri Al-Fatá.
En 1061 e tremenas etre daouarn Al-Muqtadir, roue Taifa Saraqusta, ha goude-se e voe gouarnet gant Al-Mundir Imad ad-Dawla, emir taifa Játiva.
En XIIvet kantved e voe dindan beli an Almoravided. Kollet e voe gant ar Vuzulmaned pa voe kemeret en 1148 gant Ramón Berenguer IV, kont Barcelona.
Evel ar rouantelezhioù all a-hed an aod e oa ur rouantelezh sklav.
Rouaned an taifa
Pevar roue a voe e penn an taifa ken na voe kemeret gant taifa Zaragoza, ha gant an Almoravided e deroù an. Ar rouaned sklav:
Amadeo Iañ Spagn
E-kerzh e ren e c'hoarvezas Brezel Kuba, kroget e 1868, hag ur brezel diabarzh kroget e 1872.
Teotihuacan
Teotihuacan a oa ur gêr lec'hiet e Traonienn Mec'hiko, savet gant pobloù amerindian, hag a voe e barr he brud war-dro 450. Emañ war roll Glad bedel an UNESCO abaoe 1987.
Amadeo Iañ Spagn
Dimeziñ ha bugale
Div wech e timezas
Maria Pavlovna Rusia (1786-1859)
Maria Pavlovna Rusia ( pe Мария Павловна Романова e ruseg) (1786-1859), Dugez-veur Rusia, a oa merc'h d'an Tsar Paol Iañ ha d'e bried Sophie Dorothee von Württemberg.
Vieux Objets
Vieux Objets zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet e 1882.
Maria Pavlovna Rusia (1786-1859)
Dre he dimeziñ e teuas da vout Dugez-veur Sachsen-Weimar-Eisenach.
He buhez
Ganet e oa e 1786 en Sant Petersbourg. He zad a oa mab da Katelin II, hag he mamm a oa merc'h da Friedrich II Eugen, Dug Württemberg -
C'hoar e oa da
Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Karl Friedrich von Sachsen-Weimar-Eisenach ( 1783 en Weimar-1853), Dug-meur Sachsen-Weimar-Eisenach. Pevar bugel o doe
Vieux Objets
Istor
Kentañ ma voe embannet Vieux Objets a oa e Gil Blas d'an 29 a viz Meurzh 1882, sinet « Maufrigneuse ». Ne voe adembannet nemet goude marv ar skrivagner, en dastumad dalif Le Père Milon e 1899.
An danevell
Adélaïde, ur vaouez kozh o chom hec'h-unan en he zi, a skriv d'he mignonez Colette, anavet a gozh. E Pariz emañ he mab, he merc'h pelloc'h c'hoazh, ha hi digenvez hogozik atav. Petra eo ddezhi an evurusted?
Latium
Latium vetus pe Latium antiquum
Latium kozh : Bro al Latined da gentañ (Latini). Goude pobloù all staget outo :
Latium novum pe Latium aiectum
Latium nevez pe Latium stag.
Llanarth
Llanarth zo un anv-lec'h kembraek:
Dean Edwards
Dean Edwards, d'an 30 a viz Gouere 1970 e New York, a zo ur fentour, ur c'haner hag ur muzikour amerikan.
Alserio
Alserio zo ur gumun eus Italia e Proviñs Como, e  Lombardia.
Lechwe
Al lechwe (Kobus leche) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e kreiz Afrika.
Kanton Pluniav (1790)
Krouet e voe Kanton Pluniav e 1790. Ur rann velestradurel ha lezvarnel hag ur bastell-vro dilenn eus Bann Pondi e departamant ar Mor-Bihan e oa. Teir c'humun a oa ennañ:
Dilamet e voe gant ar Goñvañsion e miz Even 1793 hag adsavet gant ar C'huzul-Ren hervez ar Vonreizh bet votet d'ar 26 a viz Here 1795. Diskaret e voe gant lezenn an 8 pluviôse an IX (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl loi portant réduction du nombre de justices de paix.
Llywelyn Ddu
Llywelyn Ddu zo anv daou zen en istor al lennegezh kembraek:
Alta Valle Intelvi
Alta Valle Intelvi a zo ur gumun eus Italia e Proviñs Como, e  Lombardia.
Tregele
Tregele zo ur gêriadenn en Enez Von, e Kembre.
Lechwe an Nil
Al lechwe an Nil (Kobus megaceros) a zo ur bronneg daskirier; kavet e vez e Susoudan hag Etiopia ivez.
Stéphanie de Beauharnais
Stéphanie de Beauharnais (Versailles 1789-1860 Nice ) a oa ur briñsez c'hall. Merc'h e oa d'ar c'hont Claude de Beauharnais, ha hennezh a oa kar da Alexandre de Beauharnais, pried kentañ Joséphine de Beauharnais.
Baden
E miz Ebrel 1806 e rankas Stéphanie dimeziñ da Karl Ludwig Friedrich von Baden, Dug-meur Baden, hervez c'hoant hag ezhomm politikel Napoleone. Ar priñs avat a oa dindan levezon e eontr Ludwig von Baden, ur gastaouer brudet, ha ne reas tamm war-dro e bried, a oa ur stipenn hag un tamm penn-brell anezhi.
He bugale
Pemp bugel o doe Karl ha Stéphanie.
War fallaat ez ae yec'hed he fried, hag eñ 31 bloaz, troet ma oa da vambochat, levezonet a lavarer gant e eontr Ludwig Iañ von Baden, a oa prest da ren war e lerc'h.
Daoust da se e oa bet graet ar peoc'h etre an daou bried, ha petra bennak ma c'halle an dug-meur Karl kas e wreg kuit, war zigarez ne oa mab ebet, ne reas ket.
Intañvez
Intañvez e oa Stéphanie da 29 bloaz, teir merc'hig dezhi, o-unan e-kreiz ul lez hag un Europa he devoa kaz ouzh an Napoleon hag ouzh e gerentiezh. Mont a reas neuze da repuiñ da Mannheim, ur vro gatolik evelti. Eno e renas ur vuhez sioul ha deol evel "Dugez-veur trederannerez Baden", doujet gant holl lezioù Europa, ha dreist-holl an tsar Aleksandr Iañ Rusia, pried da Luise von Baden ha gant ar roue Masimilian Iañ Jozeb, pried da Karoline Friederike Wilhelmine von Baden.
En 1831 evit tostaat d'an tiegezh Hochberg, e timezas he merc'h Louise d'he c'henderv Gustav, priñs Vasa, mab da Gustav IV Adolf ha da Friederike Dorothea von Baden, breur d'an dugez-veur Sophie von Baden, met fall e troas an eured-se, a voe torret en 1844. O bugel nemetañ e voe Carola Wasa, a zimezas en 1853 d'ar roue Albert Iañ von Sachsen (1828-1902).
En 1834 e teuas he merc'h Josephine, da vout bouzar, ha dimeziñ a reas d'ar priñs Karl Antoine von Hohenzollern-Sigmaringen,
An teir friñsez ganet e relijion protestant o zad eta a varvas e relijion katolik o mamm.
Porsal
Ur gêriadenn eus arvor Penn-ar-Bed Breizh eo Porsal. Ul lodenn eus kumun Gwitalmeze eo.
Stéphanie de Beauharnais
Intañvez
Gwelout a reas Stéphanie adsavidigezh an Impalaeriezh c'hall gant Napoleon III en 1852. Mervel a reas e Nisa d'an 29 a viz Genver 1860.
Porsal
Kroget e oa bet gant un argerzh evit distagañ Porsal diouzh Gwitalmeze, diwar goulenn ar gevredigezh "Une commune à Portsall", , met nac'het e oa bet gant ar prefed, met ar justis he doa roet da c'houzout e oa aet ar prefed re bell ganti. Nac'h a reas ur wech c'hoazh er bloaz war-lerc'h, d'an 10 a viz Mezheven. hag abaoe n'eo ket aet an traoù war-raok.
Kanton Malastred (1790)
Krouet e voe Kanton Malastred e 1790. Ur rann velestradurel ha lezvarnel hag ur bastell-vro eus Bann Ploermael e departamant ar Mor-Bihan e oa. Malastred a oa e bennlec'h hag e gumun nemeti.
Dilamet e voe gant ar Goñvañsion e miz Even 1793 hag adsavet gant ar C'huzul-Ren hervez ar Vonreizh bet votet d'ar 26 a viz Here 1795. Brasaet e voe ar c'hanton dindan anv Kanton Malastred ivez, gant lezenn an 8 pluviôse an IX (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl loi portant réduction du nombre de justices de paix.
Pennedepie
Pennedepie a zo ur gêriadenn hag ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.
Abia de las Torres
Abia de las Torres zo ur gumun eus proviñs Palencia, e Spagn.
Pinarornis plumosus
Pinarornis plumosus a zo ur spesad golvaneged eus kerentiad ar Muscicapidae. Ar spesad nemetañ er genad Pinarornis an hini eo.
Annez
Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus gevred Zambia da vBotswana, kreisteiz Malawi, Zimbabwe ha Mozambik, ma plij ar savanennoù kras dezhañ.
Llanbadarn
Llanbadarn zo un anv-lec'h kembraek, savet diwar llan, hag an anv Padarn, a zo Patern pe Padern, e brezhoneg.
Leigh Francis
Leigh Francis, ganet Leigh Zsaak Francis d'an 30 a viz Ebrel 1973 e West Yorkshire, a zo ur c'haner, un aktour hag ur sevener saoz.
Next Entertainment World
Next Entertainment World Co., Ltd (hangeul: ㈜넥스트엔터테인먼트월드, lesanvet: NEW) zo un embregerezh sevel hag embann filmoù eus Sukorea. Savet eo bet evel Domeo Holdings gant prezidant Showbox, Kim Woo-taek. An embregerezh New a embann filmoù e Sukorea abaoe Gwengolo 2008.
An embregerezh a zo staliet e Seoul
Gofilon
Gofilon (skrivet Govilon e saozneg) zo ur gêriadenn eus Kembre, e Sir Fynwy. Emañ etre Llanffwyst ha Gilwern, e-kichen Y Fenni, e hanternoz ar gontelezh.
Tremen a ra Kanol Sir Fynwy ha Brycheiniog dre ar gêriadenn.
Sainte-Marguerite-des-Loges
Sainte-Marguerite-des-Loges a oa ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.
Bodet e oa gant 21 kumun all d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Livarot-Pays-d'Auge.
kantved
Eil brezel-bed, Emgann Normandi, 1944: gant ar brezel e voe lazhet daou den nann-soudard e Sainte-Marguerite-des-Loges e mizioù Even hag Eost; nav anezhe a voe lazhet pa gouezhas un nijerez d'ar 25 a viz Even, daou zen dizanv a voe lakaet da varv gant an Alamaned d'an 10 a viz Eost hag ur paotrig a voe lazhet gant ur vombezadeg d'ar 17 a viz Eost.
Cahagnes
Cahagnes a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.
Monumantoù ha traoù heverk
. Letanant e oa er 4 Batailhon eus ar Grenadier Guards. Mervel a reas d'an 30 a viz Gouere 1944 e-doug Emgann Normandi e-pad an Eil brezel-bed.
Eveliz
Eveliz a zo ur gumun eus departamant Mor-Bihan e Breizh, krouet e 2016.
Istor
Krouet eo bet d'ar 1 a viz Genver 2016, o vodañ kumunioù Moustoer-Remengol, Neizin ha Remengol.
Albalate de las Nogueras
Albalate de las Nogueras zo ur gumun eus Proviñs Cuenca e Spagn.
Nouelig Azia
An Nouelig Azia (liester: Noueliged Azia), pe Nouelig Kaspia, a zo un evn amprevanetaer, Charadrius asiaticus eus e anv skiantel.
Inverigo
Inverigo zo ur gumun en Italia e Proviñs Como, e rannvro Lombardia.
Commercy
Commercy zo ur gumun en departamant Meuse hag er rannvro Alsace-Champagne-Ardenne-Lorraine, e reter Bro-C'hall. Pennlec'h arondisamant Commercy eo.
Anv
Commerciens a reer eus an annezidi e anezho e galleg.
Brud
Brudet eo ar gêr gant ar wastell krouet eno er : ar vadalenn.
Gilberto Gil
Gilberto Gil (Gilberto Passos Gil Moreira diouzh e anv gwir), bet ganet d'ar 26 a viz Mezheven 1942 e Salvador da Bahia, zo ur soner gitar koulz hag ur c'haner-sonaozer brazilian.
Anvet e oa bet da Vinistr ar Sevenadur er gouarnamant bet savet gant Lula, kement-mañ eus an 2 a viz Genver 2003 d'an 30 a viz Gouere 2008.
Eupilio
Eupilio zo ur gumun en Italia e Proviñs Como, e rannvro Lombardia.
Daption capense
Daption capense, a zo ur spesad evned-mor eus kerentiad ar Procellariidae.
Graet e voe Procellaria capensis anezhañ da gentañ-penn pa voe deskrivet gant Carl von Linné e 1758.
Doareoù pennañ
E galleg e vez graet "Damier du Cap" (Damer ar C'hab) eus al labous en abeg d'e bluñv gwenn ha du arouezius ken ez int.
Boued
Bevañ a ra diwar grill dreist-holl, met ivez diwar besked ha gagnoù zoken. Kustumiñ a ra heuliañ ar bigi pesketa evit adtapout an dilerc'hioù bet stlapet er mor diwar o bourzh.
Annez hag isspesadoù
Al labous a vev an daou isspesad anezhañ — Daption capense australe ha Daption capense capense — en hantervoul su.
Aval difennet
An aval difennet, pe frouezhenn difennet, eo frouezhenn gwezenn an anaoudegezh eus ar mad hag an droug, hervez ar Bibl, e Levr ar C'heneliezh (2;16,17). E Liorzh an Eden e oa ar wezenn.
Andy Serkis
Andrew Clement Serkis, anavezetoc'h evel Andy Serkis, ganet e Ruislip (Middlesex) d'an 10 a viz Ebrel 1964, zo un aktour.
Gwernesni
Gwernesni (skrivet Gwernesney e saozneg) zo ur gêriadenn eus Kembre, e Sir Fynwy. Emañ e-kreiz ar gontelezh, er reter da v-Brynbuga. E parrez Llantrisant Fawr emañ.
Ynyslas
Ynyslas (Enez c'hlas e brezhoneg) zo ur gêriadenn eus Ceredigion, e Kembre, un hanter lev en hanternoz da Y Borth ha 10 km en hanternoz da Aberystwyth, tost da c'henoù ar stêr Dyfi, 129,4 km eus Kerdiz.
Maya
Anv meur a dra e c'hall bezañ Maya :
Sevenadurezhioù
E Amerika ar C'hreiz : En Azia : En Euskal Herria : En Afrika :
Anvioù-bihan
Stank vez kavet Maya evel anv-bihan merc'hed. Gwelout Maya (anv-bihan) hag ivez Maia (disheñvelout).
Kob krouzell wenn
Ar c'hob krouzell wenn (Kobus ellipsiprymnus) a zo ur bronneg daskirier hag a vev en Afrika.
Listennad kumunioù an Izelvroioù
Ar gumun (nederlandeg: gemeente) eo ar rann velestradurel vihanañ a gaver en Izelvroioù. Meur a gumun lakaet asambles a ya d'ober ur broviñs.
Krouet int bet gant Napoleon, a felle dezhañ unvaniñ rannoù melestradurel e impalaeriezh. E 1811 e oa voe lakaet da lezenn e oa ret kaout 500 annezad a-benn kaout ur gumun. Abaoe un nebeud dekvloaziadoù e vez kenedeuzet kumunioù an Izelvroioù. D'ar 1añ a viz Genver 2018 e oa 380 anezho. Mont en-dro ar c'humunioù a zo renet gant Lezenn-diazez an Izelvroioù (Grondwet) ha gant Kod ar c'humunioù (Gemeentewet).
Kuzul ur gumun a vez dilennet evit un amzeriad 4 bloaz-pad. Diouzh an nivez a annezidi e ve dibabet an niver a guzulierien (raadsleden) : 9 da nebeutañ, betek 45 d'a muiañ (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag hag Utrecht). Foran eo emvodoù ar c'huzulioù-se.
An dilenndidi a zo izili eus skourr lec'hel ur strollad politikel broadel pe eus ur strollad politikel lec'hel. Gant Ministr an diabarzh eo e vez kinniget ar burgemeester ha goude-se e vez anvet gant ar Rouanez, dre embann un dekred. Anvet eo ar burgemeester evit un amzeriad 6 vloaz-pad. Pennren a ra emvodoù ar c'huzul-kêr, met n'eo ket ezel anezhañ. Sikouret e vez gant ar wethouders (skorrerien) hag a zo anvet gant izili ar c'huzul. An niver a skorrerien a zo diazezet ivez war an niver a annezidi.
A
{| style="vertical-align:top"
Binago
Binago zo ur gumun en Italia e Proviñs Como, e rannvro Lombardia.
Vantaa
Vantaa (Vanda e svedeg) zo ur gêr vras e kreisteiz Finland, e proviñs Uusimaa. Emañ e meurgêr Helsinki. Gant 212,473 a annezidi e 2015 ez eo ar pevare kêr vrasañ e Finland. N'eo nemet en eo deuet ar c'horn-bro da vezañ poblet-stank, gant tud deuet eus Helsinki. War douar Vantaa emañ aerborzh etrebroadel Helsinki.
Cambridge (disheñvelout)
Cambridge zo unanv-lec'h saoznek, ha da gentañ penn anv Cambridge e Cambridgeshire e Bro-Saoz.
Alies ivez e reer anv eus al lec'hioù-mañ:
Met implijet e vez an anv d'ober meneg eus lec'hioù all ha traoù all c'hoazh.
Boulay-Moselle
Er bloavezh e oa 0 a annezidi hag a reer Boulageois anezho e galleg.
France Bleu Breizh Izel
France Bleu Breizh Izel a zo unan eus chadennoù ar rouedad France Bleu eus Radio France. Skignet e vez e Penn-ar-Bed, Aodoù-an-Arvor hag ar Mor-Bihan. Kroget e oa bet er bloavezhioù 1980 gant an anv "Radio Bretagne Ouest - Radio Breizh Izel".
D'ar 4 a viz Gwengolo 2000 e oa bet bodet chadennoù lec'hel Radio France er rouedad France Bleu.
Trouz
Meur a wech bemdez, hag abaoe bloavezh krouidigezh ar skingomz, e klever kanañ "Radio Breizh-Izel" gant ar ger "Izel" taol-mouezhiet en un doare kriz da glevet d'an divskouarnioù brezhonek.
Erba (Lombardia)
Erba zo ur gumun en Italia e Proviñs Como, e rannvro Lombardia.
Torno (Lombardia)
Torno zo ur gumun en Italia e Proviñs Como, e rannvro Lombardia.
Centro Valle Intelvi
Centro Valle Intelvi a zo ur gumun eus Italia e Proviñs Como, e  Lombardia, un 50 km en hanternoz da gêr Milano.
Krouet e voe d'an 1 a viz Genver 2018 o kendeuziñ kumunioù Casasco d'Intelvi,  San Fedele Intelvi, ha  Castiglione  d'Intelvi,
Lappland (Sveden)
Lappland (Laponia e brezhoneg; Lapponia e latin) zo ur broviñs (landskap e svedeg), e norzh Sveden.
Azvent
An Azvent (diwar ar ger latin adventus) eo an anv a roer d’ar peder sizhun a-raok Nedeleg.
Lappland (Sveden)
Proviñsoù amezek
Stok outi emañ Jämtland hag Ångermanland er su, Västerbotten ha Norrbotten er reter, Bro-Norvegia er c'hornaoueg, ha Finland en norzh. E Norrland emañ. Un darn eo eus Sápmi, bro ar Samied.
Azvent
Dont a ra ar ger Azvent eus ar ger latin adventus a dalvez "donedigezh". En amzer an Azvent e lid ar gristenien donedigezh Jezuz-Krist. Gant an Azvent e krog ar bloavezh a liderezh en ilizoù kristen. Lidet e vez gant an ilizoù katolik hag anglikan hag un nebeud re all.
Lappland (Sveden)
Istor
E 1809 e voe kemeret reter Rouantelezh Sveden gant Impalaeriezh Rusia. Rannet e voe Laponia, pe Sápmi, etre Lappland Sveden ha Lappland Finland.
Azvent
Ur mare eo evit ar gristenien da brientiñ Ginivelezh Jezuz ha gouel Nedeleg, kenkoulz hag evit prientiñ addonedigezh Jezuz war an Douar. Ur mare a breder hag a bedenn eo evito.
Lappland (Sveden)
Pennad kar
Laponsko (historická provincie) Laponia (antzinako probintzia) Lappland tartomány
Azvent
Dre vras ez eo an Azvent ur mare ma vez an dud o prientiñ gouel Nedeleg, o kinklañ o zi, o prenañ profoù hag o fardañ boued evit koan Nedeleg.
Ponna
Ponna zo ur gumun en Italia e Proviñs Como, e rannvro Lombardia.
Jules Ferry
Jules Ferry zo ur politikour gall, ganet d'ar 5 a viz Ebrel 1832 e Saint-Dié (Vosges) ha marvet e Pariz d'ar 17 a viz Meurzh 1893.
Deuet eo da vezañ tamm-ha-tamm arouez al laikelezh mod gall hag unan eus tadoù identelezh republikan. Ministr ar C'helennerezh e oa e-pad an Trede Republik c'hall. Lakaet en deus an deskadurezh en e stumm laik da vezañ ur redi, pe evel ma lavar tud 'zo : "ar skol digoust, laik ha dre ret".
E skeud-se, e teuy Jules Ferry da vezañ difenner bras an trevadennerezh gall en Afrika hag Azia.
O vont da Republikan
Mab e oa Jules François Camille Ferry da Charles-Edouard Ferry, alvokad, hag d'Adèle Jamelet[1]. Teuzerien kleier e oa ar bras eus gwazed ar familh-se. E 1718, e teuas tud Ferry da vevañ da Saint-Dié-des- Vosges, e-lec'h ma teujont da vezañ renerien un deolerezh. François-Joseph Ferry, tad-kozh Jules, a oa d'ar c'houlz-se maer ar gêr-se. E vab Charles-Édouard a dimezeas d'Adèle Jamelet, ha bet o doa tri a vugale : Jules (1832-1893), ar politiker gall brudet ; Charles (1832-1909) hag Adèle (1826-1871)[2].
Skoliad e voe da gentañ e skolaj Saint-Dié betek 1846, ha goude e lise impalaerel Strasbourg (en deiz a hiziv Lise Fustel de Coulanges). Goude ez eas da studier e skol ar gwir Pariz. Dont a reas da vezañ un alvokad brudet ispisialekaet war ar gwir publik. Difenner ar Republikaned e teuas da vezañ. Kenlabourat a reas alies neuze gant ar c'helaouennoù-mañ : La Presse, Le Courrier de Paris, Le Temps.
Enebiñ a reas kalz ouzh an Eil Impalaeriezh ha dont a reas da vezañ brudet e 1868 pa embannas ur flemmskrid fentus a-enep Prefed ar Seine hag anvet "Les Comptes fantastiques d'Haussmann" pe "Kontadennoù faltazius Haussmann". Anvet e voe da zepute pe gannad Pariz e miz Mae 1869.
E vuhez republikan
D'ar 4 a viz Gwengolo 1870, e teuas da vezañ ezel eus Gouarnamant an Difennerezh Broadel. Anvet e voe da vaer Pariz eus ar 16 a viz Du 1870 d'an 18 a viz Meurzh 1871[3]. Kemer a reas da garg, un dra kazi dibosubl, boueta ar gêr-benn ha hi sezizet gant arme Prusia. Reolenniñ a reas ar reiñ boued, kement ma voe lesanvet "Ferry-Famine" pe "Ferry-naonegezh". Pa grogas emsavadeg Kumuniezh Pariz, ez eas kuit diouzhtu rak gouzañv a reas tagadennoù feuls-spontus. Dont a reas da vezañ enebour daonet ar gomunarded pe ar gumuniz.
Frañmason ha pried da 43 bloaz
D'an 8 a viz Gouere 1875, ez eus bet graet kalz a fed dezhañ gant ar Frañmasoned pa voe degemeret gant ar Grand Orient de France (logell « La Clémente Amitié »). Degemeret e voe asambles gant Littré ha Grégoire Wyrouboff. Brud a vez graet da brezegenn Littré en deiz-se gant ar c'helaouennoù. Ezel e teuas da vezañ goude eus logell « Alsace-Lorraine ».
Er bloaz-se dres e timezas gant Eugénie Risler, ur Brotestantez kuñv, merc'h ur penn-labouradeg pinvidik eus Bro-Elzas. Dimezet e voent e ti-kêr 8vet arondisamant Pariz. N'o devo ket a vugale. Un ti-hañv giz Bro-Suis a lakjont sevel e Saint-Dié, lec'hiet war an uhelennoù e koadeg Kemberg. Peurvuiañ e vevjont e Pariz en o lojeiz bourc'hiz evelkent. Karantezus e voent gant e niz Abel Ferry.
Difenner ar skol laik
Anvet e voe da vinistr ar Gelennadurezh Publik eus ar 4 a viz C'hwevrer 1879 d'an 23 a viz Gwengolo 1880 e strollad-ministred Waddington. Stagañ a reas e anv ouzh lezennoù an deskadurezh. Setu e zivizoù kentañ :
Anvañ a reas Ferdinand Buisson da rener an deskadurezh kentañ-derez e 1879.
Pa oa prezidant ar C'huzul eus an 23 a viz Gwengolo 1880 d'an 10 a viz Du 1881, e kendalc'has da lakaat e pleustr lezennoù war an deskadurezh :
Pennad tennet eus ul lizher d'ar skolaerien :
«Monsieur l'Instituteur,
L'année scolaire qui vient de s'ouvrir sera la seconde année d'application de la loi du 28 mars 1882. Je ne veux pas la laisser commencer sans vous adresser personnellement quelques recommandations qui sans doute ne vous paraîtront pas superflues, après la première expérience que vous venez de faire du régime nouveau. Des diverses obligations qu'il vous impose, celle assurément qui vous tient le plus au cœur, celle qui vous apporte le plus lourd surcroît de travail et de souci, c'est la mission qui vous est confiée de donner à vos élèves l'éducation morale et l'instruction civique : vous me saurez gré de répondre à vos préoccupations en essayant de bien fixer le caractère et l'objet de ce nouvel enseignement ; et, pour y mieux réussir, vous me permettrez de me mettre un instant à votre place, afin de vous montrer, par des exemples empruntés au détail même de vos fonctions, comment vous pourrez remplir, à cet égard, tout votre devoir, et rien que votre devoir.
La loi du 28 mars se caractérise par deux dispositions qui se complètent sans se contredire : d'une part, elle met en dehors du programme obligatoire l'enseignement de tout dogme particulier ; d'autre part, elle y place au premier rang l'enseignement moral et civique. L'instruction religieuse appartient aux familles et à l'Eglise, l'instruction morale à l'école. Le législateur n'a donc pas entendu faire une œuvre purement négative. Sans doute il a eu pour premier objet de séparer l'école de l'Eglise, d'assurer la liberté de conscience et des maîtres et des élèves, de distinguer enfin deux domaines trop longtemps confondus : celui des croyances, qui sont personnelles, libres et variables, et celui des connaissances, qui sont communes et indispensables à tous, de l'aveu de tous. Mais il y a autre chose dans la loi du 28 mars : elle affirme la volonté de fonder chez nous une éducation nationale, et de la fonder sur des notions du devoir et du droit que le législateur n'hésite pas à inscrire au nombre des premières vérités que nul ne peut ignorer. Pour cette partie capitale de l'éducation, c'est sur vous, Monsieur, que les pouvoirs publics ont compté. En vous dispensant de l'enseignement religieux, on n'a pas songé à vous décharger de l'enseignement moral : c'eût été vous enlever ce qui fait la dignité de votre profession. Au contraire, il a paru tout naturel que l'instituteur, en même temps qu'il apprend aux enfants à lire et à écrire, leur enseigne aussi ces règles élémentaires de la vie morale qui ne sont pas moins universellement acceptées que celles du langage ou du calcul. [...] »
Difenner an trevadennerezh
E skeud-se, e voe Jules Ferry dalc'hiad start astennadur an trevadenniñ gall. setu perak e voe lesanvet an "Tonkinad" gant e eneberien ha gant ar re a oa a-enep d'an trevadenniñ.
E Tunizia e vezo kavet merk Jules Ferry dreist-holl pa zeuas a-benn da lakaat ar vro-se dindan gwarezveliezh d'an 12 a viz Mae 1881 da heul feur-emglev ar Bardo e Madagaskar. Diouzhtu goude e kasas an dizoloer-broioù Pierre Savorgnan de Brazza da aloubiñ Kongo. Se a reas drouk dezhañ pa oa prezidant ar C'huzul an eil gwech, a oa kroget d'an. Miret en doa evitañ ministrerezh an Aferoù Diavaez. Adolphe Thiers hag ar virourien a zo a-enep d'an trevadenniñ dre ma soñj dezho e lonkje se ur bern arc'hant o dije gallet bezañ postet e lec'h all. Ar c'hontrol-mik eo an araokourien p'emaint a-du gant an trevadenniñ dre ideologiezh. Republikaniz an tu-kleiz, renet gant Georges Clemenceau a zo a-enep krenn an trevadennerezh en abeg ma tizoont nerzhioù ar Republik kuit diwar ar broioù kollet evel Elzas ha Loren. En ur ober tri pe bevar remziad avat e kemmo savboentoù an holl. O vezañ ma oa deuet a-benn da gaout digant ar Gambr ar yalc'hadoù a oa ezhomm da aloubiñ an Tonkin, e kasas ar brezel war-du Bro-Sina ivez. Pa rankas ar C'hallaoued kilañ e-kostez Lạng Sơn, dre-se e vezo lesanvet « Ferry-Tonkin », en em savas ar parlamant a-enep d'ar gouarnamant hag e voe diskaret d'an. Brud fall a gouezhas warnañ neuze dre Vro-Frañs.
Bommoù tennet eus breutaerezh an 28 hag an 30 a viz Gouere 1885
Jules Ferry prononce un discours dont Charles-André Julien a pu dire qu'il était « le premier manifeste impérialiste qui ait été porté à la Tribune ». "« Il y a un second point, un second ordre d'idées que je dois également aborder (...) : c'est le côté humanitaire et civilisateur de la question. (...) Messieurs, il faut parler plus haut et plus vrai ! Il faut dire ouvertement qu'en effet, les races supérieures ont un droit vis-à-vis des races inférieures... [Rumeurs sur plusieurs bancs à l'extrême gauche.] Je répète qu'il y a pour les races supérieures un droit, parce qu'il y a un devoir pour elles. Elles ont le devoir de civiliser les races inférieures. »"
"« Voilà, en propres termes, la thèse de M. Ferry et l'on voit le gouvernement français exerçant son droit sur les races inférieures en allant guerroyer contre elles et les convertissant de force aux bienfaits de la civilisation. Races supérieures ! Races inférieures ! C'est bientôt dit. Pour ma part, j'en rabats singulièrement depuis que j'ai vu des savants allemands démontrer scientifiquement que la France devait être vaincue dans la guerre franco-allemande, parce que le Français est d'une race inférieure à l'Allemand. Depuis ce temps, je l'avoue, j'y regarde à deux fois avant de me retourner vers un homme et vers une civilisation et de prononcer : homme ou civilisation inférieure ! (...)"
"C'est le génie de la race française que d'avoir généralisé la théorie du droit et de la justice, d'avoir compris que le problème de la civilisation était d'éliminer la violence des rapports des hommes entre eux dans une même société et de tendre à éliminer la violence, pour un avenir que nous ne connaissons pas, des rapports des nations entre elles. (...) Regardez l'histoire de la conquête de ces peuples que vous dites barbares et vous y verrez la violence, tous les crimes déchaînés, l'oppression, le sang coulant à flots, le faible opprimé, tyrannisé par le vainqueur ! Voilà l'histoire de votre civilisation ! (...) Combien de crimes atroces, effroyables ont été commis au nom de la justice et de la civilisation. Je ne dis rien des vices que l'Européen apporte avec lui : de l'alcool, de l'opium qu'il répand, qu'il impose s'il lui plaît. Et c'est un pareil système que vous essayez de justifier en France dans la patrie des droits de l'Homme !"
"Je ne comprends pas que nous n'ayons pas été unanimes ici à nous lever d'un seul bond pour protester violemment contre vos paroles. Non, il n'y a pas de droit des nations dites supérieures contre les nations inférieures. Il y a la lutte pour la vie qui est une nécessité fatale, qu'à mesure que nous nous élevons dans la civilisation nous devons contenir dans les limites de la justice et du droit. Mais n'essayons pas de revêtir la violence du nom hypocrite de civilisation. Ne parlons pas de droit, de devoir. La conquête que vous préconisez, c'est l'abus pur et simple de la force que donne la civilisation scientifique sur les civilisations rudimentaires pour s'approprier l'homme, le torturer, en extraire toute la force qui est en lui au profit du prétendu civilisateur. Ce n'est pas le droit, c'en est la négation. Parler à ce propos de civilisation, c'est joindre à la violence l'hypocrisie. »"
<!--Le point de vue de Clemenceau est propre à cette époque, bien que Victor Hugo ait exprimé un souci voisin ; si les avis diffèrent quant à la colonisation pour des raisons économiques (la colonisation rapporte-elle ou non de l'argent ? Faut-il financer des guerres pour des territoires africains — ou asiatiques ? Ne vaut-il pas mieux investir en France au lieu de gaspiller notre argent chez des peuples n'ayant rien fait pour nous quand ils étaient riches et nous pauvres ?), le débat sur la supériorité de la civilisation des Lumières ou sur les droits de l'homme, n'auront lieu que plus tard, après la Grande Guerre principalement. En 1885, la génétique n'existe pas encore, la statistique est embryonnaire, et la notion de race est l'objet de conjectures (Gobineau). Les lettrés constatent que les populations européennes ont atteint un degré de développement encore inconnu des autres. Clemenceau, perspicace, comprend que ces théories servent de prétexte à justifier une politique propice au pillage qui va donc rapidement se montrer contraire aux droits de l'homme. Isolé à cet égard au sein de la gauche républicaine, il rejette le processus de colonisation, mais pour une raison bien différente du « Nous d'abord » caractérisant les positions de Thiers et de la droite.