cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bro-Sant-Brieg
thumb|[[Banniel Bro-Sant-Brieg]] Bro-Sant-Brieg, a vez graet Pentevr-ha-Goueloù anezhi a-wechoù, a zo unan eus nav bro hengounel Breizh. Kant teir c'humun ha tregont a ya diouzh hec'h ober, dindan 2 597 km², ha gant ur boblañs a 299 702 den e 2010. Isrannet eo ar vro e Bro-Oueloù er gwalarn ha Pentevr er peurrest (ar stêr Goued a ra an disrann etreze o-div).
Bounoueg Bu-Nao
Ur yezh mongek eus skourr ar yezhoù bounouek eo ar bounoueg Bu-Nao komzet gant 390 000 a dud e Sina (Guangxi, Yunnan ha Guizhou).
Bro-Sant-Brieg
Al lodenn vrasañ eus ar vro-se a zo hiziv an deiz e departament Aodoù-an-Arvor, gant ul lodennig vihan er Mor-Bihan. War-bouez hanternoz Bro-Oueloù, emañ Bro-Sant-Brieg e Breizh-Uhel. Kêr-benn ar vro eo Sant-Brieg.
Frans Masereel
Frans Masereel a zo bet ganet d'an 30 a viz Gouere 1889 e Blankenberge (Flandrez Belgia) ha marvet d'an 3 a viz Meurzh 1972 en Avignon.
Bro-Sant-Brieg
Brezhoneg
E distro-skol 2022 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 391 skoliad (1,9% eus skolidi ar vro evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).
Ferenneg
La luminosité et l'ouverture maximale
La valeur d'ouverture dans la dénomination d'un objectif est son ouverture maximale. Quelques objectifs exceptionnels, généralement des focales fixes de 50mm, atteignent f/1 voire f/0.95 ou encore f/0.9 mais ils sont très chers.
Les zooms ont généralement une ouverture maximale variable en fonction de la focale utilisée.
La dénomination suivante : 28-350 f/3,5-5,6 signifie que l'ouverture maximale à 28 mm est f/3.5 et que l'ouverture maximale à 350 mm est f/5,6.
Il y a une grande relation entre l'ouverture maximale et le prix de l'objectif ; plus cette ouverture est grande, plus l'objectif sera cher. Plus l'objectif sera lumineux, et plus il sera facile de réussir des photos créatives.
Il existe un rapport direct entre l'ouverture de l'objectif et son champ de netteté (ou profondeur de champ). En effet pour un objectif donné, plus l'ouverture utilisée est grande (chiffre f petit, ex f1,8) moins le champ de netteté sera étendu (ou moins la profondeur de champ sera grande). Ce qui fait qu'avec un objectif très ouvert à la prise de vue, il sera possible d'avoir, pour un portrait, les yeux nets et le nez flou...
Le diaphragme
A l'exception des appareils bas de gamme, tous les objectifs sont munis d'un diaphragme. Il s'agit d'un assemblage de lamelles mobiles (6, 8, 10 suivant la taille de l'objectif et son prix), à l'intérieur de l'objectif entre les groupes de lentilles avant et arrière.
Un mécanisme (manuel ou automatique) fait varier l'ouverture et permet de modifier la zone de netteté qui est d'autant plus importante que l'ouverture du diaphragme est petite. Le diaphragme est d'autant plus ouvert que la valeur indiquée (sur l'objectif, dans le viseur) est petite. Par la même occasion, il modifie la quantité de lumière qui atteint la surface sensible.
Voir le Wikilivre sur la profondeur de champ.
Sur les appareils reflex, le diaphragme est toujours ouvert en grand, pour permettre une visée lumineuse, confortable. Il est fermé à la valeur affichée par l'appareil juste avant la prise de vue, grâce au levier de présélection.
Pour juger de la profondeur de champ, il faut actionner un levier (ou touche) dit « testeur de profondeur de champ ». La visée s'assombrit, mais la zone de netteté perçue dans le viseur se retrouvera sur la photo.
Ouverture photométrique « T »
Elle est la mesure de l'efficacité lumineuse réelle d'un objectif. Toujours inférieure à l'ouverture « mécanique », elle est nettement inférieure avec la plupart des zooms.
Résolution
Toujours meilleure au centre que sur les bords, elle s'améliore souvent nettement quand on ferme le diaphragme de quelques crans. Quand le diaphragme est trop fermé, apparaissent des phénomènes de diffraction qui font chuter la résolution (exemple : fermeture de 16 et plus en 24x36).
Distorsion
Elle peut être en barillet ou en coussinet. Elle se mesure en pourcentage, positif pour une déformation en barillet et négatif en coussinet.
Vignetage
Tous les objectifs donnent une image dont la périphérie est plus sombre ; il se mesure en différence d'IL (indice de lumination). Ce défaut peut être invisible (inférieur à 0,1 IL), sensible (à partir de 0,3 IL) à gênant (au-delà de 1 IL).
En général le défaut de vignetage s'estompe quand on ferme le diaphragme d'un à deux crans.
Un pare-soleil ou un filtre mal adapté peut également provoquer du vignetage (exemple : un pare-soleil de 50 mm utilisé avec un 35 ou un 28 mm).
Rendu chromatique
Un objectif parfait doit transmettre le blanc, blanc. La plupart des objectifs le transmettent un peu jaune ou rose (ils ont un rendu « chaud ») ou vers le vert ou le bleu (rendu « froid »).
Liammoù diavaez
Objectief (lens) Objetivo
Mic'hail Tchigorin
Mestrc'hoarier echedoù rusian e oa.
Menorca
Menorca (katalaneg hag ofisiel) a zo unan eus an inizi Balearez, e kornaoueg ar Mor Kreizdouarel.
Amos Burn
Amos Burn a zo bet ganet d'an 31 a viz Kerzu 1848 e Hull (Bro-Saoz) ha marvet d'ar 25 a viz Du 1925 e Londrez (Bro-Saoz).
Mestrc'hoarier echedoù saoz.
E wellañ renk Elo a oa bet 2728.
Kingston upon Hull
Kingston upon Hull, berraet e Hull alies, zo ur gêr hag ur velestradurezh unvan eus kontelezh lidel Riding Reter Yorkshire e Bro-Saoz.
Disrannet eo diouzh he c'hontelezh amaezel abaoe krouidigezh ar gontelezh-se, d'ar 1añ a viz Ebrel 1996.
Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel Kingston upon Hull
Arzh du Amerika
Arzh du Amerika (Ursus americanus) a zo ur bronneg eus Norzhamerika.
Santez-Anna-ar-Gwilen
Santez-Anna-ar-Gwilen (Sainte-Anne-sur-Vilaine e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Felgerieg-Veur e departamant Il-ha-Gwilen.
Brezel-bed kentañ
, an hini diwezhañ a oa er 117vet Rujumant Troadegiezh ,
Mérida (Mec'hiko)
Mérida zo ur gêr e norzh ledenez Yucatán, e Republik Mec'hiko, ha kêr-benn stad Yucatán. Dont a ra an anv eus kêr Mérida, e Spagn, degaset gant an alouberien Spagnol.
Arzh du Azia
Arzh du Azia (Ursus thibetanus) a zo un arzh krenn e vent. Heverk eo gant an tarch gwenn e stumm un hanterloar war e vruched.
Arzh gwenn
An arzh gwenn (Ursus maritimus) a zo un arzh arktikel. Ar c'higdebrer kevandirel brasañ eo.
Arzh ar mougevioù
Arzh ar mougevioù (Ursus spelaeus) a oa un arzh hag a veve en Europa da vare ar Pleistosen. Aet e vefe da get war-dro 27  500 vloaz 'zo.
Plourin-Montroulez
Plourin-Montroulez zo ur gumun e Bro-Dreger, sko ouzh Montroulez e departamant Penn-ar-Bed e gwalarn Breizh.
Douaroniezh
Kumunioù amezek : Pleiber-Krist ; Sant-Martin-war-ar-Maez ; Montroulez ; Plougonven ; Ar C'hloastr-Plourin.
Anv
Talvoudegezh : *Ploe + anv sant diasur.
Bounoueg Jiongnai
Ur yezh mongek eus skourr ar yezhoù bounouek eo ar bounoueg Jiongnai (bunu jiongnai, punu, qiungnai, kiong nai, jiongnai, jiongnaihua, hualan yao) komzet gant 1.078 a dud e reter Rannvro Emren Guangxi ha Rannbarzh Emren Jinxiu Yao e su Sina (1999).
Disheñvel-tre eo diouzh ar yezhoù bounouek all komzet tro-war-dro.
Yezhoù bounouek
Ur isskourr eus ar yezhoù mongek eo ar yezhoù bounouek (saozneg: Bunu) komzet e su Sina, ennañ 4 yezh:
Pudask marellet
Ar pudask marellet (Vormela peregusna) a zo ur bronneg hag a vev en Eurazia, eus gevred Europa betek kornôg Sina.
Ar spesad nemetañ eo er genad Vormela.
Bolivia
Bolivia (aymareg: Wuliwya, ketchwaeg: Bulibiya), ent-hir Stad Liesvroadel Bolivia, a zo ur vro eus Amerika ar Su; kêr-benn: Sucre (aymareg: Sukri, ketchwaeg: Chuqichaka), sez ar gouarnamant: La Paz (aymareg: Chukiyawu, ketchwaeg: Chukiyapu).
Demografiezh
60% eus ar boblañs zo indian, pegementad brasañ ar broioù suamerikan.
60% eus ar boblañs a zo dindan treuzoù ar baourentez.
Bounoueg Wunai
Ur yezh mongek eus skourr ar yezhoù bounouek eo ar bounoueg Wunai (bunu wunai, punu, wunai, ngnai, hm nai) komzet gant 18.442 a dud e kornôg Proviñs Hunan e Rannbarzhoù Longhui, Xupu, Tongdao, Chenxi, Dongkou, Cengbu, ha Xinning e su Sina (1995).
Bolivia
Yezhoù ofisiel
Hervez ar vonreizh, en he mellad 5, eo ofisiel ar yezhoù-mañ: spagnoleg kastilhanek, Aymara, Araona, Baure, Bésiro (Chiquitano), Canichana, Cavineño, Cayubaba, Chácobo, Chimán, Ese Ejja, Guaraní, Guarasu’we, Guarayu, Itonama, Leco, Machajuyaikallawaya (Kallawaya), Machineri (Machiguenga), Maropa, Mojeño-Trinitario, Mojeño-Ignaciano, Moré, Mosetén (Tsimane'), Movima, Pacawara (Pacahuara), Puquina, Quechua, Sirionó, Tacana, Tapiete, Toromona, Uru-Chipaya, Weenhayek (Wichí Lhamtés Nocten, Wichí Lhamtés Vejoz), Yaminawa, Yuki, Yuracaré ha Zamuco (Ayoreo). Rankout a ra gouarnamant Bolivia hag ar gouarnamantoù departamantel ober gant div yezh da vihanañ bep tro, ar gouarnamantoù emren, hag a bled gant tachennoù bihanoc'h, a rank-i ober gant div yezh ivez, ar c'hastilhaneg o vezañ unan anezho.
Tregont yezh indianek a zo bet degemeret en deskadurezh a-skoaz ar spagnoleg e 1994.
Aberzhidigezh Izaag (arz)
Taolennoù brudetañ
thumb|left|Abraham oc'h aberzhiñ Izaag, gant [[Laurent de La Hire. ]] Anaout a reer dreist-holl:
Ouzhpenn se e weler an hevelep mojenn diskouezet e taolennoù all:
Kizelladurioù
Kizelladurioù brudet zo ivez:
Livadurioù all
Abraão
Bounoueg Younuo
Ur yezh mongek eus skourr ar yezhoù bounouek eo ar bounoueg Younuo (bunu younuo, punu, pu no, younuo, yunuo, yuno) komzet gant 9.716 a dud e biz Rannvro Emren Guangxi e su Sina (1995).
Ur yezh gant 6 tonenn an hini eo.
Plouvien
Plouvien zo ur gumun e Bro-Leon e kanton Plabenneg, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
Douaroniezh
Treuzet eo ar gumun gant an Aber Benniged.
Ardamezioù
En aour e leon kudennek en sabel kurunet en aour, o terc'hel ur gammell-eskob ivez en aour karget ouzh beg gant ur bennlizherenn P en argant ; e gab kenframmek etre argant ha gul a c'hwec'h pezh.
Rostov-an-Don
Rostov-an-Don (Росто́в-на-Дону, Rostov-na-Donu), kêr ha porzh a Rusia, war ribl ar stêr Don, 46 km eus Mor Azov. Emañ e su Rusia Europa. Poblañs (dre vras): 1 099 500 a annezidi (2003). Hed: 47°14′N - Led: 39°42′R
S/2000 J 11
S/2000 J 11 eo an hini bellañ eus al loarennoù progradek direizh eus Yaou. Gant ur strollad steredonourien eus Skol-veur Hawaii e voe dizoloet e 2000.
E strollad Himalia e oa bet lakaet met ne oa bet ket jedet perzhioù he c'helc'htro d'an ampoent.
Liammoù diavaez
Loarennoù nevez-dizoloet Yaou
Smilodon californicus
Ar Smilodon californicus e oa un tigr dent sabrenn. Kavout a ra da galz klaskourien ne oa nemet un isspesad eus Smilodon fatalis, evel Smilodon floridanus.
Karrekaenn Stad Kalifornia eo ar Smilodon californicus. Kalz skeledennoù a gaver e La Brea Tar Pits, lec'h ma oant bet lonket gant an traezh pa oa o hemolc'hiñ preizhoù.
Liammoù diavaez
an digred dent sabrenn war Lioncrusher.com
<-- Etrewiki -->
Mehmet Murat İldan
Mehmet Murat İldan zo ur skrivagner turk ganet e Elazığ e 1965.
Spagnol
Spagnol zo ur ger a denn :
Isidor Gunsberg
Isidor Arthur Gunsberg (Budapest, 2 a viz Du 1854 – Londrez, 2 a viz Mae 1930) a oa ur mestrc'hoarier echedoù hungarat a-vicher.
Mérida
Mérida zo un anv-lec'h spagnolek a gaver e meur a vro dre ar bed.
Plouvorn
Plouvorn (distaget ) a zo ur barrez eus Bro-Leon hag ur gumun eus kanton Landivizio, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
Ardamezioù
Ne vefe ket
Bouroundouk
Ar bouroundouk (Tamias sibiricus) a zo ur bronneg krigner hag a vev en Azia an Norzh, Korea, Sina hag enez Hokkaido (Japan).
Knittelfeld
Knittelfeld a zo ur gêr e rannvro Stiria Uhel, stad kevredet Stiria, Aostria.
Gevelliñ
Gevellet eo Knittelfeld gant ar c'hêrioù-mañ:
Karv ruz
Ar c'harv ruz (Cervus elaphus) a zo ur bronneg daskirier a-orin eus Europa ha kornôg Azia.
Kriogenieg
Ar c'hriogenieg eo maread diwezhañ an neoproterozoeg. Mont a ra eus 850 milion a vloavezhioù 'zo betek betek 635 milion a vloavezhioù 'zo. An daou varead-skorn eus istor an Douar, ar marinoeg hag ar sturtieg, a zo e-barzh.
Dont a ra e anv eus ar goueledennoù skornegek pennskoueriek eus ar maread-se. Diskouez a reont e c'houzañvas an Douar an daou varead-skorn pouezusañ en istor gant skornegoù hag a ya a-frapadoù betek ar c'heheder. Kavout a reer roudennoù anezho dindan ar furm a dilitoù e lec'hioù a voe e-kichen ar c'heheder e-pad ar c'hriogeneg. Kevreet ez eo ar re-mañ gant goueledennoù-raz na c'hellont bezañ bet furmet nemet en un hinad tomm-kenañ. An dra-se a laka da soñjal e oa bet un heuliad a vareadoù-skorn kreñv-kreñv hag a vareadoù tommoc'h diwanet diwar un efed ti-gwer bras.
An akritarc'hed a zo hogozik aet da get e-pad ar mareadoù-skorn-hont ha bezañs bandennoù houarnek er goueledennoù a ziskouez e oa aet da baour-baour an oksigen en atmosferenn.
Georgia (disheñvelout)
Georgia zo un anv-bro hag un anv-badez.
Kriogenieg
Studioù henvagnetek o deus diskouezet e oa aet buan-buan an diroud kevandirel. Un nebeud klaskourien a gred, avat, e c'hellje bezañ mareadoù-skorn ar c'hiogenek un artefakt krouet gant un fiñvadenn drumm eus ar penn-ahel magnetek. Tolpadur an doureier en ur c'hevandir hepken en dijee krouet un digempouez er vantell hag a vefe bet penn-kaoz d'ur fiñvadeg kalz buanoc'h eus ar c'hevandirioù eget da gustum.
Liammoù diavaez
ar c'hriogenieg war GeoWhen
Georgia (disheñvelout)
Broioù
Teir bro zo anvet Georgia
Tud
Un anv-bihan saoznek eo Georgia.
Plouie
Plouie a zo ur gumun eus Bro-Gerne e kanton Karaez, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
Phạm Xuân Ẩn
Bet ganet d'an 12 Gwengolo 1927 e oa marv Pham Xuan An d'an 20 Gwengolo 2006.
Ezel eus Strollad Komunour Viêt Nam adalek penn-kentañ ar bloavezhioù 1950 e reas e goñje e lu Bao Dai. War-lerc'h e voe kaset d'ober 2 vloavezh studi war ar c'hazetennerezh e Kalifornia. Evit an ajñs Reuters e labouras e-pad ar brezel ouzh Stadoù-Unanet Amerika a-raok mont gan skipailh an Time.
E 1978 e anzavas e voe unan eus spierien bennañ SKV e Su ar vro.
Beloen
Beloen (Baolon e galleg) zo ur gumun eus Breizh e Kanton Gwizien e departamant Il-ha-Gwilen.
Ardamezioù
"brizhet e lammell en gul"
Ardamezioù ar familh de Baulon (siell 1378).
Tbilisi
Kêr-benn Jorjia eo Tbilisi (jorjieg: თბილისი, distaget [ˌtbiˈliːsi]).
Beloen
Brezel-bed kentañ
pevar anezhe a varvas e Belgia d'an 22 a viz Eost 1914: daou en Emgann Rossignol , ha daou all e Virton,.
Tbilisi
Gevellerezh
Tbilisi zo gevellet gant:
Paoul
Paoul a zo ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor.
Ikened
Aloubadeg ar Romaned
Da goulz an aloubadeg roman edo o c'hêr vras, pe o c'heoded, e Venta Icenorum (Caistor St Edmund e-kichen Norwich en deiz a hiriv).
Alessandro Allori
Alessandro Allori, lesanvet Bronzino, a oa ul livour eus Firenze (ganet eno d'an 31 a viz Mae 1535 - ha marvet eno ivez d'an 22 a viz Gwengolo 1607).
Ikened
Aloubadeg ar Romaned
Ar penn Prasutagus a eas a-du gant ar Romaned, ha neuze e voe lezet da roue gant an impalaer roman Claudius. D'ar Romaned ne dlee an dra-se padout nemet betek marv ar roue brezhon. Goude e vije roet d'an impalaer, hêr madoù ar roue.
Alessandro Allori
Oberour un "Aberzh Abraham" e vije, a weler en Mirdi an Ofisoù e Firenze, hag an  Avoultrerez , en iliz ar Spered Santel e Firenze ivez. Studiañ a reas ar gorfadurezh ha feal e oa e stumm da dresañ.
Ikened
Aloubadeg ar Romaned
Pa deuas an ofiserien roman e rejont gaou ha gwall d'e wreg Boudika ha d'e verc'hed, hag ar bobl en em savas enep dezho. Er bloavezh 61, mouget an emsavadeg renet gant Boudika, rouanez an Ikened, e voe distrujet Londrez.
Anv
- A.L.F Rivet & Colin Smith : The Place-names of Roman Britain. Batsford Ltd. 1979. Édition 1982., p. 373-74-75
-
Talvoudegezh : nemet damkaniezhoù evit ar poent. Respont sur ebet.
Taino
thumb|right|300px|Ur gêriadenn eus ar bobl Taino adsavet e [[Cuba.]] Taino, pe taíno (hervez ar skritur spagnolek) eo anv an henvroidi a veve en inizi ar Mor Karib (Bahamas, Antilhez Brasañ, hag hanternoz Antilhez Bihanañ) en amzer ma tegouezhas Kristof Koulm gant e listri e 1492.
Krediñ a reer e oa kar ar bobl Taino da Arawaked Kreisteizamerika. Kar eo o yezh d'ar familh maipureek a en em astenn adal Kreisteizamerika betek inizi ar Mor Karib
Pan erruas Kristof Koulm e oa pemp rouantelezh taíno en Hispaniola (Haiti hiziv ha Republik Dominikan), hag ur roue, pe cacique (pe kasik) hag a rene e pep hini, hag a veze paeet an truajoù dezhañ. Ar gasiked o deveze gwir da zougen bravigoù aour anvet guani, a veve e tier karrezek anvet bohíos e-lec'h ar re grenn evel ar bobl, a goazeze war skebell koad dirak o c'houviidi. Betek 3000 den a oa o c'hom er c'hêriadennoù brasañ.
Ar bobl taino a oa amezek d'ar bobl Karib, a oa feuls ha kriz, deuet eus Kreisteizamerika ha diazezet en Antilhez Bihanañ. Meur a studienn zo bet savet diwar-benn an darempredoù etre an div bobl.
Wombat boutin
Ar wombat boutin (Vombatus ursinus) a zo ur bronneg godellek hag a vev en Aostralia. Ar spesad nemetañ eo er genad Vombatus.
Lenier Domínguez Pérez
thumb|Lenier Domínguez Pérez Lenier Dominguez-Perez a zo bet ganet d'an 23 a viz Gwenholon 1983 e La Habana (Kuba).
Wombat boutin
Doareoù pennañ
Etre 70 ha 120 cm eo hirder e gorf, gant ur pouez etre 25 ha 40 kg. Bevañ a ra diouzh an noz evit debriñ geot ha gwrizioù. E-pad ar goañv e c'hell mont en heol war an deiz avat.
Turiañ a ra an douar ha sevel garidennoù war hedoù bras (betek 200 m).
Lenier Domínguez Pérez
2683 edo e renk Elo e miz Here 2007.
Wombat boutin
Doareoù pennañ
An aliesañ ne vez ganet nemet ur c'holen bewech gant ar barez. Chom a ra 6 pe 7 miz e godell e vamm a-raok bevañ en ur gambr dindan-zouar. Dizonet eo d'an oad a 15 miz.
Tiriad
thumb|left|200px|Tiriad ar wombat boutin (e ruz)
Liamm diabarzh
Wombat
Meurvor ar Su
Dre emglev e vez graet Meurvor ar Su bremañ (abaoe 2000) eus an hollad morioù a gaver en-dro da Antarktika betek an 60vet ledredenn su, da-heul un diviz eus an Aozadur Hidrografel Etrebroadel (AHE/IHO).
Voitsberg
Voitsberg (LFE: ['fɔɪ̯tsbɛɐk]]) lakaet da geoded (civitas) war-dro 1200, zo ur gêr e rannvro Stiria Uhel, Stad kevredet Stiria, Aostria.
Meurvor ar Su
Unan eus pemp meurvor ar bed an hini eo. Gwechall e veze graet Meurvor Antarktika, pe Meurvor polel Antarktika eus an hollad-se.
Goloet e vez an darn vrasañ anezhañ e-pad c'hwec'h miz ar goañv gant ar vorskorneg.
Douaroniezh
E-keñver moroniezh eo termenet ar meurvor-se evel ar meurvor liammet gant Morredenn Drobolel Antarktika hag a dremen en-dro da Antarktika. E-barzh emañ Mor Amundsen, Mor Bellingshausen, un darn eus Tremen Drake, Mor Ross, un tamm bihan eus Mor Scotia, ha Mor Weddell. Ar pezh a ra 20 327 000 kilometrad-karrez.
Heureuchin Retereuropa
Heureuchin Retereuropa (Erinaceus concolor) a zo ur bronneg eus ar c'herentiad Erinaceidae.
Goz c'hodellek an norzh
Goz c'hodellek an norzh (Notoryctes caurinus) a zo ur bronneg godellek turier hag a vev e dezerzhioù Aostralia.
Heureuchin skouarnek
An heureuchin skouarnek (Hemiechinus auritus) a zo ur bronneg a-orin eus ar C'haokaz ha kreiz Azia.
Abram Rabinovitch
Abram Izaakovitch Rabinovitch (e ruseg:Абрам Исаакович Рабинович) a zo bet ganet d'an 20 a viz Kerzu 1878 e Vilnius ha marvet d'ar 7 a viz Du 1943 e Moskov.
Heureuchin skouarnek
Doareoù pennañ
Etre 15 ha 30 cm eo e hirder ha war-dro 275 g e bouez.
Abram Rabinovitch
Mestrc'hoarier echedoù lituanian ha soviedat eo.
Heureuchin skouarnek
Doareoù pennañ
Kouskediñ a ra war an deiz dindan reier pe strouezheg. Debriñ a ra loened bihan.
Tartaros
An Tartaros (henc'hresianeg : Τάρταρος / Tártaros ; latinekaet e Tartarus) a oa lec'h donañ ha teñvalañ an Ifernioù e relijion Henc'hres. D'an Tartaros e veze kaset an Anaon fallakrañ.
Er mojennoù koshañ e oa Tartaros unan eus an doueed kentañ, ganet eus ar C'haos. Tad e oa da Dyfon hag Ec'hidna, hag ivez da Hekate.
Fraezh
Ar fraezh (pe fraez) eo an anv a vez roet d'an toull-revr, a zo etre an divfeskenn, e penn ar vouzellenn-dev. Etre an divfeskenn emañ, e-barzh ar ritenn, e penn ar youlc'h (rektom). Serret eo dre nerzh kigennoù, stumm ur walenn dezhe: alese e teu ar ger latin anus, a dalv kement ha gwalenn. Dre aze eo e vez kaset ar fank er-maez eus korf an dud hag al loened peurvuiañ, pe e vijent munud evel amprevaned pe e vijent bras evel olifanted.
Un nor da vont er c'horf
Implijet e vez ar fraezh e medisinerezh:
Plijadur ar reizh
Tud zo a implij ar fraezh evit kavout o flijadur reizhel, Evit gouzout hiroc'h sellit ouzh ar pennadoù a denn d'ar reizh.
Yec'hed
Naetadurezh a zo ret evit ar yec'hed. Gwalc'hiñ gant soavon dous ha dour eta. Pa reer gant soavon rust, pe gant doareoù garv, e c'haller tanailhañ pe drailhañ ar c'hroc'hen tener en-dro d'ar fraezh, ha neuze kaout debron pe boan.
Debron o devez ar vugale p'o devez preñved.
Lous
Stag eo ar meizad a loustoni ouzh ar ger hag al lec'h.
Gwikomm
Gwikomm (Bourg-des-Comptes e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Gwizien e departamant Il-ha-Gwilen.
Douaroniezh
War lez ar stêr Sevnon emañ Gwikomm.
Anv
Gerdarzh
Diwar gwik (bourc'h) ha komm.
Ardamezioù
En glazur e oan-fask e groaz en gul ; e gab en aour karget gant ur galon treuzet gant ur saezh, beg ouzh kab, an holl en gul
Suis
Ur stad eus Europa eo Suis (en alamaneg Schweiz, e galleg Suisse, en italianeg Svizzera, e romañcheg Svizra) a zo ur vro eus kreiz-kornaoueg Europa gant Alamagn, Frañs, Italia, Aostria ha Liechtenstein en-dro dezhi. Gant hec'h anv latin Helvetia e vez graet ivez. Bern eo he c'hêr-benn.
Istor
Sellout ouzh ar pennad istor Suis.
Savet e oa Kengevread Bro-Suis d'ar 1añ a viz Eost 1291. An deiz-mañ eo a zo lidet evel deiz ar vro diwar neuze. Techet eo bet Suis da chom neptu en istor, n'he deus ket ezelet d'an ABU nemet e 2002.
Politikerezh ha melestradurezh
Gwelout ar pennad kantonioù Suis. Ur c'hevread a gantonioù eo abaoe 1848. E 26 kanton eo rannet ar vro hiziv hon deiz.
Aozadurioù etrebroadel
Sez meur a aozadur etrebroadel he deus : Poellgor Etrebroadel ar Groaz Ruz, eil brasañ sez Aozadur ar Broadoù Unanet goude New York, Ofis ar Broadoù Unanet e Geneva, Bank ar Paeamantoù Etrebroadel hag ar Poellgor Olimpek Etrebroadel. Ezel eo Suis eus an Takad Schengen hag eus Kevredigezh Frankeskemm Europa, n'eo ket nag eus Unaniezh Europa nag eus Takad Armerzhel Europa avat.
Renk Suis er bed
Evit an "neveziñ" e oa Suis da gentañ er bed e 2012 ha 2013 hervez skol-veur Cornell (USA), Insead (Frañs) hag Aozadur bedel ar perc'hennañ spered.
Yezhoù mongek-mienek
Ur familh-yezhoù eo ar yezhoù mongek-mienek, ennañ 35 yezh komzet e su Sina dreist-holl (Guizhou, Hunan, Yunnan, Sichuan, Guangxi ha Hubei) met ivez e lec'hioù all eus gevred Azia : e Thailand, Laos, Viêt Nam ha Myanmar abalamour d'ar repuidi staliet eno goude bezañ tec'het kuit diouzh Sina 300-400 vloaz 'zo.
Goude Brezelioù Indezsina e tec'has kuit meur a vongeger davet Aostralia, ar Stadoù-Unanet ha broioù all evel repuidi ha kavet e vez eno kumuniezhioù bras pe vrasoc'h.
Rummatadurioù koshoc'h eus ar yezhoù a lakae ar yezhoù mongeg-mieneg e rummad ar yezhoù sinek-ha-tibetek, e lec'h ma vezont kavet c'hoazh e kalz rummatadurioù sinat. Gant kenasant yezhoniourien ar c'hornôg avat, hiziv an deiz, ez eont d'ober ur rummad disheñvel dioute-unan.
Yezhoù unsilabennek eo ar yezhoù mongek-mienek evel an darn vrasañ eus ar yezhoù all komzet e Su Azia. Gante e vez implijet tonennoù kalz muioc'h evit yezhoù all er bed ha lod a gav dezhe e c'hellje bezañ bet dre bezañ levezonet gant ar re-mañ ma oa bet kroget yezhoù all komzet e Su azia d'ober gant tonennoù ivez, evel da skouer ar sinaeg, yezhoù tibetek-burmek all evel ar yieg, hag ivez ar yezhoù taiek, bet levezonet gantañ d'e dro war-lerc'h ar vietnameg.
Joseph Bigot
Ur savour eo bet Joseph Bigot, ganet e Kemper e 1807 ha marvet eno e 1894. Anvet eo bet savour departamant a-berzh ar Stad e 1835 ha mirout a reas ar garg betek 1873. Rener savouriezh eskopti Kemper e voe eus 1837 betek 1892. Graet en deus war-dro 400 savadur, 29 iliz hag 81 skol en o zouez.
A-raok 1856 e talc'has d'ur stil nevezklasel, met tamm-ha-tamm e klaskas e awen e savouriezh ar Grennamzer hag e perzhioù breizhek evel an tourioù dantelezet ha priziañ a rae kalz ilizoù Leon ha Kerne savet er ha. Berzh a reas gant ar stil nevezc'hotek evit meur a iliz nevez ha soutenet e oa bet gant an eskob Joseph-Marie Graveran. Goude 1870 eo bet e labour tost da hini Eugène Viollet-le-Duc ha divreizhek-tre. Dipitet e oa bet pa n'en doa tapet tamm brud ebet e Pariz hag eñ kaset da benn e oberenn bennañ, an daou dour mistr hag uhel-uhel (77 m) savet evit peurechuiñ iliz-veur Kemper. Da guzulier-kêr Kemper e oa bet dilennet e 1870 hag eñ ur republikan katolik ha kerreizh. E vab, Gustave, a gemeras e bost savour an departamant a-berzh ar Stad.
Goven
Goven a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Gwizien e departamant Il-ha-Gwilen.
Anv
Gerdarzh
Goven a vefe deuet a-ziwar anv Sant Goulven (eskob Leon e Penn-ar-Bed). (daveoù a vank)
E gallaoueg e reer Govaen eus ar gêr.
Ardamezioù
Eus ardamezioù familh de Blossac, diforc'het gant ar c'hucher ouzhpenn, vit komz eus koadoù ha lanneier ar gumunn.
Fosa
Ar fosa (Cryptoprocta ferox) zo ur bronneg kigdebrer na vev nemet e Madagaskar. Kigdebrer brasañ an enezenn eo. Heñvel eo ouzh ur meskaj etre ur c'hi hag ur c'hazh met ur c'har d'ar vibinell eo.
Deskrivadur
Muzuliañ a ra ar pared etre 75 ha 80 cm gant ul lost 70 - 90 cm. Pouezañ a reont etre 6 ha 10 kg. Bihanoc'h eo ar parezed (65 - 70 cm evit 5-7 kg).
Un aneval gwevn-tre eo ar fosa. Gallout a ra lammat eus ur wezenn d'eben evel ur gwiñver. Keñveriet e vez alies ouzh al loupard koumoulek, ur c'hazh heñvel e vent a vev e gevred Azia.
Emzalc'h
Krediñ a raed gwechall e oa ar fosa un aneval-noz met war a seblant eo oberiant diouzh an deiz ivez. Bevañ a ra e koadegoù klouar Madagaskar. Al lec'h gwellañ evit gwelet unan eo ar goadeg Kirindi, 70 km eus Morondava.
Da bevar bloaz e tizh ar fosa e oad-gour ha gallout a ra bevañ ugent vloaz er mirlec'hioù.
Debriñ a ra pesked hag evned met e breizh pennañ eo al lemured. Unan eus ar preizherien pennañ eus Madagaskar eo met ne chase ket ar saout nag an dud er c'hontrol eus ar pezh a lâr ar mojennoù lec'hel.
Bez' e oa gwechall ur spesad brasoc'h (Cryptoprocta spelea) a oa a-vent gant un oselo. Krediñ a reer e hemolc'he al lemured bras a veve en enezenn kent donedigezh an dud.
Mirerezh
E Madagaskar hepken e kaver fosaed. Ne vanfe nemet 2.500 anezho ha war zigresk eo aet o niver abalamour da zistruj o annez.
Liammoù diavaez
Ar fosa war Lioncrusher
Ar fosa war Animal Diversity Web
Monotremata
Monotremata zo un urzhiad e rummatadur ar bronneged.
Loened an urzhiad-mañ eo ar bronneged nemeto a zozv vioù : vic'haner int.
Doareoù pennañ
Berr eo o favioù, bihan o fenn hag o daoulagad. Un toull hepken zo ganto evit ar forzhioù genel hag ermaeziañ fank ha troazh. Ur pigos o deus : plat eo hini an ornitorinked, stumm un duellenn gant hini an ekidneed.
Bevañ a reont en Aostralia pe Ginea Nevez.
Spesadoù
Daou gerentiad ha 5 spesad a ya d'ober an urzhiad Monotremata :
Amprevanetaer
thumb|Ur [[flouperig brizh paket un amprevan gantañ]]
Un amprevanetaer zo ul loen a zo an amprevaned al lodenn vrasañ eus e vevañs.
Amprevanetaerien zo e-touez ar bronneged, an evned, ar stlejviled, an divelfenneged...
Arabat droukveskañ an termen hollek-mañ gant an urzhiad Insectivora bet implijet e rummatadur ar bronneged.
thumb|left|300px
Godelleg
Ar godelleged zo bronneged hag a ya d'ober an usurzhad (pe an iskevrennad) Marsupialia. Dont a ra o anv eus ar c'hodell stag ouzh kof (pe a-wechoù ouzh kein) ar parezed hag a servij da zougen ar re vihan goude o ganedigezh.
Doareoù pennañ
Disheñvel eo ar godelleged diouzh ar bronneged all dre ma vez ganet ar fetus abred-tre. En em vagañ a ra ar grouell diwar laezh p'en em vag re vihan ar bronneged all diwar ar plakenta.
Spesadoù
7 urzhiad godelleged zo, ha war-dro 300 spesad.
Magnus Clemens Maximus
Lakaet e oa bet da impalaer en Impalaeriezh roman ar C'hornôg gant e armeoù, eus 383 betek an 31 a viz Eost 384. Goude se e teuas da vezañ kenimpalaer hervez reizh en Impalaeriezh roman ar c'hornôg betek e varv e 388, pa voe lazhet war urzh an impalaer Teodosius.
E vuhez
Magnus Clemens Maximus a oa genidik eus Bro-Spagn, sur a-walc'h eus trowardroioù Valladolid.
Kaset e oa bet da Vreizh-Veur gant an arme roman, er bloavezh 367-368, dindan ar c'hont Flavius Theodosius (anvet ivez Teodosius an Henañ gant an istorourien), war urzh an impalaer Valentinian Iañ, a oa staliet en Amiens d'ar c'houlz-se.
En Enez Vreizh
Dont a reas da vezañ jeneral an arme roman e proviñs Britannia, en Enez Vreizh (pe Preden), a zo Breizh-Veur hiziv. Dimeziñ a reas d'ur Vrezhonez anvet Elena, e Seguntium (Caernarfon), hag a vije bet merc'h d'ur penn brezhon anvet Octavius.
Anvet e vije bet da roue ar Vrezhoned hervez ar vojenn. Un mab anvet Flavius Victor en doa bet gant Elena, hag anvet e voe da aogustus (titl), pe kenimpalaer, gant e dad, e 387, hag eñ bugel c'hoazh.
Pa guitaas Breizh-Veur en dije fiziet e rouantelezh er roue brezhon Caradocus.
E Galia
Anvet e oa bet da impalaer gant e arme e Breizh e 383. Treuziñ a reas Mor Breizh en nevezamzer. Dilestrañ e reas er genoù ar Somme (Saint-Valery = Leuconos; Abbeville = Talentia). Trec'h e oa da gentañ war Himbaldus, ur Frank kevredet. Trec'h e oa goude war an impalaer Gratianus e-kichen Pariz, hemañ tapet ha lazhet gant Andragatius, magister equitum / penn dragon Maksim e Lugdunum (Lyon hiziv) d'ar 25 a viz Eost 383.
Mestr e oa Maximus war Galia, ma voe anavezet evel impalaer ar C'hornôg hag augustus (dies imperii) gant impalaer ar Reter Teodosius d'an 31 a viz Eost 384, da-geñver un emgav e Beroae, en hanternoz da Vro-Drakia. En Augusta Treverorum (Trier) en Galia e tiazezas e gêr-benn.
Erru mat e oa d'an dud, heskinañ a reas an disivouderien. Lakaat a reas lazhañ an disivouder Priscillianus ha reiñ harp d'ar gristeniezh reizhkredennek.
Goz c'hodellek ar su
Goz c'hodellek ar su (Notoryctes typhlops) a zo ur bronneg godellek turier hag a vev e dezerzhioù Aostralia.
Magnus Clemens Maximus
E Galia
Tri impalaer a oa neuze:
Goz c'hodellek ar su
Doareoù pennañ
Turiañ a ra ar c'hondon gant he moj kornek ha skilfoù he favioù a-raok. Skarzhañ a ra an douar pe an traezh gant an tri skilf tev a zo ouzh he favioù a-dreñv. Dre ma tisac'h an traezh ne chom garidenn ebet war he lerc'h.
Magnus Clemens Maximus
E Galia
Aet e oa Maximus da vrezeliañ ouzh Valentinian II, e 387. Kemer a reas Roma hag Italia penn-da-benn. Valentinian a z'eas da repuiñ da-gichen Teodosius I, impalaer roman ar reter, a savas a-du gantañ.
Goz c'hodellek ar su
Doareoù pennañ
En em vagañ a ra diwar togoù-touseg, torzhelloù, preñved, glazarded... Ar c'hwesha hag ar stekiñ eo an div skiant a ra ganto evit tapout he freizhoù.
Ur c'holen pe zaou a c'hell mont e godell ar barez. War an a-dreñv e tigor ar c'hodell-se, kuit da vezañ leuniet gant douar pa vez ar c'hoz o turiat.
Magnus Clemens Maximus
Daou enebour
Neuze en em glevas Teodosius ha Valentinian da stourmañ a-enep Maximus o-daou en hañvezh 388.
Trec'het e voe Maximus en emgann ar Sava, a-hed ar stêr Sava, adstêr d'an Danav, nepell diouzh Emona. Andragathius, magister equitum Maximus, an hini en devoa lazhet Gratianus, a voe trec'het e-kichen Siscia, hag e vreur Marcellinus e Poetovio.
Roger Wittevrongel
Roger Wittevrongel Blankenberge, Flandrez, Belgia, ganet d'an 23 a viz Ebrel 1933 a zo livour, tresour ha grafist dreistgwirvoudel flandrezat.
Studiet en deus Roger Wittevrongel e Gand, en Akademiezh Roueel an arzoù-kaer (1953-1956), en ur heuliañ er memes mare ur stummadur kelenner war an arzoù plastik e skol-vistri ar Stad (1954-1956), dindan renerezh Octave Landuyt.
Magnus Clemens Maximus
Daou enebour
E vab Victor, oadet war dro 7 bloaz, a voe trec'het ha lazhet nebeut amzer goude en Augusta Treverorum gant magister peditum Valentinian, Arbogast e fin ar bloavezh-hont.
Roger Wittevrongel
Etre 1956 ha 1971 e kelennas an arzoù plastik e skol grenn ar Stad e Gand. Diwezhatoc'h e voe kelenner dour-kreñv, tresañ ha maendresañ e Akademiezh Roueel an arzoù-kaer e Gand betek tizhout ar garg a Gelenner a enor e 1997. E 1954 e heulias aergelc'h Octave Landuyt, met difetisoc'h, gant un oberenn troet war an distruj hag ar pennoù anevaled. E-tro 1964 e livas muioc'h-mui taolennoù-skeudenniñ, gant kenaozioù o strollañ alies tisaverezh kinklet gant plantoù, maouezed noazh ha danvez da livañ pe dresañ tro-dro. Er bloavezhioù 1970 e labouras war ar gwirvoudelezh, o tresañ resis-kenañ ar bed gwelus. Resteurel a reas en un doare kazi difetis sujedoù ordinal dreist-holl, maouezed ha diabarzh an tiegezh. En e oberennoù e pouez kalz war al liamm etre Mab-den hag ar gwirvoud hewel. N'eo ket tre dre e deknik peurvat e lak an arvester en entremar, met kentoc'h gant ar goulenn savet gantañ war bezañs an traoù.
Magnus Clemens Maximus
Daou enebour
E-touez e ziskennidi e oa Olybrius, impalaer e 472, meur a gonsul hag a eskob evel Saint Magnus Felix Ennodius, eskob Pavia (514-21). (daveoù !)
Minell an tiez
Minell an tiez (Crocidura russula) a zo ur bronneg bihan eus Europa ha Norzhafrika.
Magnus Clemens Maximus
Mojennoù
Hervez 'Historia regum Britanniae gant Jafrez Menoe (diazezet diwar vojennoù kembraek ha saoznek), e oa deuet Maximus da vout Roue ar Vrezhoned goude marv Octavius, hag e oa niz d'ar roue Coel Hen dre e vreur Ioelinus. Kement-se zo diaes da grediñ: ganet e oa Maximus war-dro 335, ha marvet Coel Hen e 440.
Cristofano Allori
Cristofano Allori (17 a viz Here 1577 - 1añ a viz Ebrel 1621) a oa ul livour italian. Mab e oa d'al livour Alessandro Allori. Bronzino a veze graet anezhañ, evel eus e dad, hogen trec'h d'e dad e oa evit c'hoari gant al livioù.
Magnus Clemens Maximus
Mojennoù
Hervez mojennoù ar Mabinogi, ha dreist-holl Breuddwyd Macsen (Huñvre Macsen), e timezas Maximus da Elen Luyddog, merc'h da unan eus pennoù Segontium (a zo Caernarfon hiziv).
Roger Wittevrongel
Roger Wittevrongel a aozas diskouezadegoù adalek 1954 e Belgia, lzelvroioù, Bro-C'hall, Breizh-Veur, Italia, Suis, Alamagn, Sveden, Maroko, Tunizia, Afrika ar Su, Brazil, Japan, SUA, Kanada ha Taiwan.
Cristofano Allori
E oberenn vrudetañ eo Judit gant penn Holofern war ziskouez er Palez Pitti. E batrom evit an daolenn e oa e serc'h Mazzafirra, a weler ivez en un daolenn all gantañ, Madalen. Tud zo a lavar eo penn an arzour emañ o terc'hel.
Roger Wittevrongel
Menegoù:
Hiziv an deiz emañ ar Belgiad o chom e Bachte-Maria-Leerne, war al Lys, e-kichen Gand, e rannvro Flandrez ar Reter.
Magnus Clemens Maximus
Mojennoù
Kement-se a glot gant istor Jafrez pa skriv e oa Octavius, roue ar Vrezhoned, o klask dimeziñ e verc'h d'un den galloudus hanter roman hag hanter vrezhon ha reiñ rouantelezh Breizh evel argouroù d'he fried.
Klask war lec'h an dilestradeg eus an nevez-amzer 383
O tont diouzh petore porzh eus Breizh-Veur e oa arme Maksim ? N'ez eus anv bet dioutañ.
Etrezek pelec'h ?
- "... da gentañ etrezek rouantelezh an Armorici, anavezet bremañ Breizh(Vihan)", hervez Jafrez Menoe, o skrivañ war dro 750 bloaz war lec'h Maksim;
Darn vrasañ eus an istorourien, en o zouez Léon Fleuriot (p. 119), a zo a-du gant Zosismus, met hep gouzout pelec'h en em gav Portus Calvosus, ha perak Maksim a vije diskennet eus genou ar Rhin da Baris a-raok mont da Augusta Treverorum (Trier).
En tu all, istorourien vrezhon an XIXvet kantved a zo aet war-eeun a-du gant Jafrez Menoe, o welout un dilestradeg war-dro Plougernev, pe c'hoazh war-dro Konk-Leon, o soñjal et Tolente, Portus Salliocanus, hag o soñjal ivez e vije bet Maksim barrek da aloubiñ Roazhon war an taol, an anv kêr Redoni, Redonum, kavet e testenn Jafrez. Evel-se, evito, Breizh a-vremañ a zo ar memes hini bet krouet gant Maksim e 383.
Ur respont a zo koulskoude. Houmañ e vez kavet drek anv keltiek Mor-Breizh : Mori-Ikt-ios, hag er pezh en eus lavaret Strabo diwar genou ar Rhin :
IV.3.3 : "An daou stêr se (Rhin, Saena) a red eus ar c'hreisteiz war zu an hanternoz. Dirak o genouioù en em gav Breizh, hag a zo tost awalc'h diouzh hini ar Rhin evit ma vez gallet gwelout Cantium, beg reter an enezenn, mes un tamm pelloc'h eus hini ar Saena. An doue Kezar en devoa e chanter listri enno pa-z e dremenas e Breizh."
IV.5.1 : "... pa'z eer diouzh bro ar Rhin (evit mont da Vreizh), ne gemeer ket ar mor rik er genou ar stêr, mes er bro ar Vorini, amezeien ar Venapii, e Itium, ar porzh e lec'h Kezar en devoa bodet e listri raok mont da dagañ an enezenn. Savet an eor en noz, e zigouezas war aod an tu all an deiz war lec'h d'ar beure, d'ar pedervet eur goude un dreuzadenn a 320 stad."
Itium, Portus Itius, a zo anavezet gant an istorourien kement ha Gesoriacum / Bononia = Boulogne-sur-Mer, hag en em gav ivez, neuze, war aod Mori-Ikt-ios.
An anvioù bet klasket e Breizh, pe kaset d'ar vojenn, en em gav kazimant tout er genoù ar Samara / Somme :
- Saint-Valery-sur-Somme, raok Leuconaus, Lieuconos, klasket e Porzh Liogan, e Konk Leon,
- Tolente : pont de la Talance, en Abbeville, klasket e Plougernev,
- Portus Calvosus : Caubert, en Abbeville, kavet neblec'h,
- Himbaldus : kavet e Château Hubault, hag un palez bras gallo-roman (arkeologouriezh), e Le Vieux-Rouen-sur-Bresle,
- R°t°n- (Redonum, Redoni) : Le Vieux-Rouen-sur-Bresle, war un hent roman eus Le Tréport ha Saint-Valery-sur-Somme da Baris.
E Kembre
E Breuddwyd Macsen Wledig, e timezas Macsen da Elen Luyddog, merc'h da Eudaf eus tolead Segontium, caer roman e-kichen Caernarfon, ha kred zo e oa gwir ar vojenn.
Wombat
Ar wombated a zo bronneged godellek ha geotdebrerien hag a vev en Aostralia.
Tunduko
An tunduko (Aconaemys fuscus) zo ur bronneg krigner eus Arc'hantina ha Chile.
Magnus Clemens Maximus
E Kembre
Anv zo eu Macsen gant Dafydd Iwan en e ganaouenn 'Yma o Hyd'.
Levrlennadur
-e galleg:
-e kembraeg:
Wombat
Doareoù pennañ
Tennañ a ra klopenn ar wombated da hini ar c'hrignerien, gant rakdent kreñv.
Ar c'hodell a zigor war an a-dreñv, kuit d'an douar pe d'an traezh mont enni p'emañ al loen o toullañ.
E-kerzh ar pleistosen e veze tropelladoù wombated ramzel (a-vent gant frikorneged) o kantreal e plaenennoù su Aostralia.
Spesadoù
2 c'henad ha 3 spesad wombated a zo:
Brezel 1898 etre Spagn hag ar Stadoù-Unanet
Brezel 1898 (Guerra de Cuba pe Desastre del 98 e Bro-Spagn; Guerra hispano-cubano-norteamericana e Kuba; Guerra hispanoamericana e Puerto Rico,Spanish–American War en saozneg e SUA), a voe ur brezel etre Spagn ha SUA, hag a c'hoarvezas etre Ebrel hag Eost 1898, e-pad brezel-dieubiñ Kuba (1895-1898).
Da neuze ne rene ket an infant Alfonso XIII, hag e vamm Maria Kristina Aostria (1858-1929), intañvez Alfonso XII, a oa rejantez, ha Práxedes Mateo Sagasta a oa prezidant ar gouarnamant spagnol, pa oa William McKinley prezidant Stadoù-Unanet Amerika.
Klask a rae SUA lakaat o c'hrabanoù war douaroù tramor diwezhañ a chome eus impalaeriezh Spagn, da lavarout eo Kuba, ar Filipinez, Puerto Rico ha Guam, war zigarez stourm evit o frankiz. Trec'h e voe SUA war arme Spagn.
D'an 10 a viz Kerzu 1898 e voe sinet feur-emglev Pariz a roe galloud da SUA war an holl zouaroù-se a oa bet kollet gant Spagn.
Stad an traoù
War an diskar edo galloud Spagn abaoe koll Kreisteizamerika, hag e dibenn an ne chome nemet un toulladig douaroù er Meurvor Habask, Afrika, hag an Indez. Dizalc'h e oa an darn vrasañ eus an impalaeriezh trevadennel ha kalzik eus ar re a chome e dalc'h Spagn a oa o klask ober heñvel.
Bagadoù emsavidi a oa oberiant er Filipinez, hag e Cuba e oa bet un emsavadeg armet ivez e-pad ar Brezel Dek vloaz, entre 1868 ha 1878, da glask gounit an dizalc'hiezh pa voe disklavet e sklaved gant ar planter Carlos Manuel de Céspedes ha savet un arme. 37 planter all a reas kemend-all hag a savas Bonreizh Republik Kuba.
War-dro 1894 e oa postet arc'hant amerikan er plantadegoù korz-sukr ha labouradegoù-sukr Kuba, kement ha 50 milion a zollaroù amerikan, hag ar c'henwerzh etre an div vro bep bloaz a save betek ur 100 milion a zollaroù US. Sukr dreist-holl a veze kaset da SUA. Ouzhpenn-se, diskibien a oa d'an amiral Alfred Mahan, a wele Kuba evel al lec'h gwellañ da ober perzhier-brezel tost da SUA;
Met bec'h a oa e Cuba, hag er baourentez vras e oa ar bobl izel.
Istor ar gwambiaeg skrivet
An testenioù kentañ
Evel er peurrest eus Suamerika, ne oa ket anavezet ar skritur gant Gwambiaiz a-raok an aloubadeg spagnol. Ar gerioù gwambiaek kentañ, koshañ, a zo deuet betek ennomp eo an anvioù-lec'h hag an anvioù-tud. Moarvat e c'heller soñjal ez eus bet kroget gant notenniñ lod anezho kerkent ha dizoloidigezh hag aloubidigezh ar c'horn-bro gant ar Spagnoled Juan de Ampudia ha Pedro de Añasco e 1535. Eus deroù ar eo an testenioù skrivet kentañ eta. Evit poent koulskoude, n'eo ket bet studiet al lec'hanvadurezh hag an tudanvadurezh gwambiaek nemeur c'hoazh gant den ebet. Elfennoù talvoudus evit istor ar yezh wambiaek a c'hellont degas koulskoude. Da skouer, un anv kumun testeniekaet a-gozh evel Novirao zo evit Nupirau, "an Douar Bras", da lavaret eo "Ar Vro". Savet eo diwar Nu (bras) ha Pirau (douar). Diskouez a ra un anv evel hemañ e veze lakaet an anv-gwan dirak an anv-kadarn e gwambiaek ar kantved, hag alese moarvat abretoc'h, tre evel m'en greer c'hoazh hiziv an deiz. Bez' hon eus aze eta testeni stabilded ur fed yezh war pevar pe pemp kantved.
Testenioù mareoù kentañ an dizalc'hiezh
A-benn ar fin e vo ret gortoz dibenn an ha labourioù ar Gall Léon Douay a oa marc'hadour kinkina e Silvia e-tro 1860, ouzhpenn 40 vloaz goude embannidigezh an dizalc'hiezh, evit lenn ar rolloù gerioù gwambiaek kentañ. Harpet e voe Léon Douay en e enklaskoù gant ar C'holombian Pedro Carvajal. Merket eo deroù an gant ganedigezh skol an Amerikanourien he deus lakaet da bal dezhi hec'h-unan studi ar yezhoù amerindian. En hanterenn gentañ an kantved e c'heller notenniñ un nebeud labourioù, digant Europiz ha yezhoniourien eus ar Stadoù-Unanet dreist-holl, evel ar C'hallaoued Paul Rivet hag Henri Beuchat (e 1910, 1912, 1938, 1946) pe ar C'holombian Sergio Elias Ortiz (e 1938-1939). Ar studiadennoù-se a zo anezho dreist-holl rolloù-gerioù berr ha sec'h, da bal dezho talvezout da rolloù diazez evit keñveriañ, a-benn o strollañ dre familhoù, ar yezhoù indian an eil gant eben. Un testeni splann eus tro spered ar prantad-se eo labourioù ar C'holombian L.V. Ghisletti, da skouer. En e levr "Los Mwiskas" e c'hall an den lenn rolladoù ha rolladoù gerioù tennet eus degadoù a yezhoù disheñvel ha lakaet keñver-ha-keñver gant ar pal anataat kerentiadoù etre ar yezhoù a-benn sevel gwezenn-familh holl yezhoù Amerika. Etre ar bloavezhioù 30 hag ar bloavezhioù 50 emañ mare ar studiadennoù yezhadurel kentañ (fonologel hag ereadurel). Enno e vo kavet un deskrivadur berr-ha-berr, ha dre vras, eus mont en-dro ar yezh. Menegomp labourioù Alberto Eraso Guerrero (1944), Henri Lehmann (1946), Luis Ussa Vargas (1946), ar Gall Jean Caudmont (1954) pe c'hoazh Silvia Jesús Maria Otero (e 1939, 1952). Niver ar seurt studiadennoù ne raio nemet mont war-gresk goude-se.
An I.L.V. pe SIL
Sklaer eo levezon lizherenneg an I.L.V. war skridoù ar C'habildo tre betek er bloavezhioù 80. Santet e vez c'hoazh levezon al lizherenneg diazezet ganto e labourioù Francisco Tumiñá-Pillimué, anezhañ ar Gwambiaad kentañ en deus skrivet ur c'heriaoueg spagnoleg-gwambiaeg, embannet e 1981.
Dihun ar yezhoniourien kolombian
E-keit-se ez a ivez war baotaat ar studiadennoù geriadurel ha yezhadurel renet eus skolioù-meur kolombian er bloavezhioù 70 ha 80. Menegomp e-touez re all labourioù reizh-tre Rafael Cortez peurgetket gant ur c'heriaoueg divyezhek nav fajennad enni. Ret eo notenniñ ivez, evel-just, oberennoù niverus Violeta Long gant ur pennad 17 pajennad enni a ginnig, e 1975, un diverrañ eus yezhadur ar gwambiaeg, unan all fonnusoc'h a-galz e 1985 hag ur geriadur divyezhek (gwambiaeg-spagnoleg-gwambiaeg) e 1978.
Tunig munut
An tunig munut (Suncus etruscus) eo ar bronneg skañvañ anavezet, daoust ma n'eo ket an hini bihanañ holl (Craseonycteris thonglongyai an hini eo, un askell-groc'hen).
Doareoù pennañ
2 gramm eo e bouez ha 4 cm e hirder. Chaseal a ra preizhoù brasoc'h egetañ, noz ha deiz. Debriñ a ra amprevaned, buzhug, maligorned, kevnid. An dougen a bad 27 devezh ha bep bloaz e vez ganet betek 6 torad.
Emgann Badon
Emgann Badon, Cad Mynydd Baddon e kembraeg, Bellum in Mons Badonicus e latin, a voe unan eus an emgannoù, en Enez Vreizh, etre 493 ha 516, ma voe trec'h arme ar Vrezhoned, renet gant ar roue Arzhur hervez ar vojenn, war an Angled hag ar Saksoned da goulz aloubidigezh Enez Vreizh er.
Evel al lodenn vuiañ eus darvoudoù ar maread-se n'anavezer nemet nebeut a draoù diwar e benn. Ar ger a implij Gweltaz da gomz a-zivout an emgann, obsessỉo "kaeladur", a zamveneg e voe ur seziz kentoc'h eget ur gwir emgann. N'anavezer ket kennebeut, en un doare sur, piv e oa pennoù an div lu na pelec'h e stourmjont. An Annales Cambriae a embann e oa "Arzhur" e penn ar Vrezhoned met, daoust ma'z eo istorel an dud arall a venegont, an dra-se ne dalvez ket ne oa ket bet an Arzhur-se un den mojennek a vefe bet lakaet war e gont kurioù ur penn-brezel disoñjet.
An andonioù
Dre ziv andon distag ez anavezer emgann Badon, ar pezh a ziskouez n'eo ket mojennel an emgann :
En Annales Cambriae eo meneget emgann Badon evel-hen : « 516 : en Emgann Badon e tougas Arzhur kroaz hon Aotrou war e zivskoaz e-pad tri devezh ha teir nozvezh ha trec'h a voe ar Vrezhoned. » (Bellum Badonis in quo Arthur portuait crucem Domini nostri Iesu Christi tribus diebus et tribus noctibus in humeros suos et Brittones uictores fuerunt.) An darn vrasañ eus ar glaskourien a gred ez eo "divskoaz" ur fazi hag eo ret lenn "skoed" en e lec'h. Daveiñ a rafe an destenn d'ur groaz livet war skoed Arzhur. Ur penn-brezel kristen a stourme ouzh enebourien bagan a vefe bet anezhañ.