cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kopteg
Skritur
Coptic uses a writing system almost wholly derived from the Greek alphabet, with the addition of a number of additional letters—six in the case of Sahidic—that have their origins in Demotic. There is some variation in the number and forms of these demotic signs depending on the dialect of Coptic involved. Some of the letters in the Coptic alphabet that are of Greek origin were normally reserved only for words that are themselves Greek in origin.
In Sahidic, syllables may have been indicated by a supralinear stroke, though many scholars hold that it was used to indicate /e/; there is currently no agreement on this issue. Some scribal traditions use a diaeresis over <i> and  at the beginning of a syllable. Bohairic uses a superposed point or small stroke known as a djinkim. It is thought to be unrelated to the Sahidic supralinear stroke, and may possibly indicate a voiceless glottal plosive.
Most Coptic texts do not indicate a word division.
Istor
Coptic was predominantly used from its Christian beginnings in the late 2nd century till the time of the Great persecution of Diocletian in the late 3rd century as a translational tool from Greek to Egyptian. After the persecution, the monastic movement picked up tremendous steam. The monastic communities were large and mostly Egyptian. This generated the need for the abbots of these communities to write their rules in their Egyptian language. Furthermore, the Fathers of the Egyptian Church, who otherwise usually wrote in Greek, addressed some of their works to the Egyptian monks in Coptic. Hence, with monastic fathers like Saint Anthony the Great, Saint Pachomius, and Saint Macarius and their respective disciples writing to their monks; and with Church Fathers like Saint Athanasius, Saint Theophilius, and Saint Cyril writing also to them in Coptic, the Golden Age of the Coptic language was about to begin.
Decline as a spoken language (up to the 17th century)
After the 14th century the Church experienced a decline spiritually and numerically. The dominance of the Ottoman Empire over Egypt in the early 16th century seemed to accelerate such decline. Production of Coptic Manuscripts slowed down to a trickle. This is an indication that Coptic books were not used as often as before in the Church, so there was no need to produce more. Tradition still mandated that Coptic be used in Church services but in a decaying fashion. Eventually Vansleb, the German traveler, concluded upon seeing an old man speaking in Coptic that with his death (the man's) Coptic will die. Such observation may not have been completely accurate but it gave an indication that Arabic has replaced Coptic as the primary spoken language among the Copts, if not the only one.
Revival in the 19th century
In the beginning years of the second half of the 19th century, Pope Cyril IV of Alexandria started a Church-sponsored movement to educate the clergy and the new generations. Revival of Coptic seemed to be a necessary tool for such a movement. So Coptic language education was offered in all the schools that he built alongside the other curriculums that was needed to make a new, better, and educated generation.
Pope Cyril IV of Alexandria did not last long on the throne of Saint Mark. His death was in part brought upon by opponents of his reforms. But he had laid the ground work for such movement to continue. In the last half quarter of that century, the movement to revive the Coptic language intensified.
These dedicated people spread the language among the masses. They printed many of the Coptic service books for the first time, as they were only extant in manuscript form, thus reviving the use of Coptic in the Church services. Several works of grammar were produced as a result, along with a more comprehensive dictionary than was then available. The establishment of the Clerical College also aided in the propagation of the movement.
Coptic in the 20th century
Coptic continued its growth in the Church and among the Ecclesiastically-educated groups that were produced in the early parts of the 20th century. Coptic schools, instituted by Pope Cyril VI and others that emulated them, continued their valuable work among the Coptic community. The clerical college also continued the tradition of the 19th century revival of Coptic. With the advent of the revolution of 1952, the Arabic language became more prominent in Egypt and had eventually an influential effect on the new educated classes among the Copts. As members of these groups were called upon to serve the Church, they brought with them a preaching spirit that put Arabic in a new prominent position in the services, i.e. sermons. Unintentionally, and in spite of the good will of such people and their love of the tradition of the Church, they introduced again an element that eventually weakened the revival process. -->
Andres
Andres a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
650
Diwar-benn ar bloavezh 650 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 650
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 650
Aaron (Bibl)
Aaron pe Aharon (hebraeg: אַהֲרֹן; distagadur en hebraeg unvan: Aharon hag en hebraeg tiberiek: Ahărōn) a oa breur henañ Moizez, ha kentañ beleg meur an Hebraed e-barzh ar Bibl.
Aaron
Aaron zo un anv hebreek (’aharôn אַהֲרֹן en hebraeg) a zo bet anv meur a zen, ha dreist-holl tud a orin yuzev, a-wechoù ivez un anv-badez tud a orin protestant.
Ruan Lufei
Ruan eo an anv-familh.
Aaron
Anv-badez pe kentanv
Daoust d'ar sant brezhon Aaron n'eo ket degemeret an anv evel anv-badez, ha ne vez ket roet e Breizh ken diouzh a ouzer.
Ruan Lufei
Ruan Lufei (e sinaeg: 阮露斐 ) a zo bet bet ganet f'an 2 a viz Here 1987 e Nanjing, (Sina).
Mestrc'hoarierez echedoù sinaat eo.
Kemer a reas perzh e skipailh c'hoarierezed echedoù o c'hoari e Kampionad Bedel an Echedoù (Maouezi), e-tal Zhao Xue, Hou Yifan, Shen Yang ha Huang Qian, en Yekaterinbourg (Rusia) e 2007. Dont a reas ar maout gante. Ruan Lufei a c'hoarie ouzh an trivet tablez. Gant un disoc'h a 6/7 e tapas ur vendalenn argant. E miz Gouhere 2007, he renk Elo (FIDE) a oa 2433.
Aa (Bro-C'hall)
An Aa zo ur stêr en hanternoz Bro-C'hall, 89 km dezhi, a zegouezh e Mor an Hanternoz, er c'hreisteiz da greizenn nukleel Gravelines (Grevelingen e flandrezeg), hag a dremen dre Saint-Omer. Gober a ra ul lodenn ag ar vevenn etre departamantoù Pas-de-Calais ha Norzh.
Goted
Unan eus pobloù german ar reter e oa ar C’hoted. Ar roudoù kentañ eus o annez a gaver e su Skandinavia. Moarvat ez eo o anv a adkaver en anvioù-lec’h Göteborg, Götaland ha Gotland, e Sveden. Alese ez ejont da draoñienn ar stêr Wisła. En ez ejont war-zu ar c’hreisteiz. Ar C’hoted e voe ar re gentañ, e-touez ar C’hermaned, oc’h argadiñ an Impalaeriezh roman e 267. Met kannet e voent a-benn ar fin, rankout a rejont kilañ hag adtreuziñ ar stêr Danav e 271. Lod anezho, re ar c’hornôg (ar Wizigoted), a savas ur rouantelezh eno, e Dakia, tra m’en em ziazezas Goted ar reter (an Ostrogoted) pelloc’h, war aod norzh ar Mor Du.
Kaozeal a raent goteg, ur yezh c'hermanek zo marv pell zo, met zo anavezet mat a-walc'h dre ma voe lakaet dre skrid ha dre ma voe troet ar Bibl enni.
Adunanet e voe ar C'hoted e-pad ur pennadig er VIvet kantved, dindan roue an Ostrogoted Teodorig Veur, a voe lezroue ar Wizigoted ivez e-doug un ugent vloaz bennak.
African National Congress
thumb|right|Logo ar strollad ANC An African National Congress (ANC) a zo ur strollad politikel eus Suafrika. Emañ e penn ar gouarnamant du-hont abaoe ma vez renet ar vro gant ur gouarnamant dilennet gant ar muiañ-niver (abaoe miz Mae 1994). Embann a ra ar strollad e-unan ez eo "un nerzh urzhiet eus an tu kleiz". A-raok 1994 e oa ar strollad pennañ e-touez ar re a stourme a-enep an Apartheid hag evit gwirioù ar re zu.
Savet e voe ar strollad e Bloemfontein e miz Genver 1912, dindan an anv South African Native National Congress (SANNC) a-benn difenn gwirioù ar re zu e Suafrika. A-benn seurt tud a oa ennañ : pennoù meuriadoù, sindikalourien, tud a iliz. John Dube e oa rener kentañ ar strollad, hag e-touez e izili kentañ e oa ar barzh Sol Plaatje. Cheñch anv a reas ar strollad e 1923 ha dont da vezañ African National Congress (ANC).
Pa voe diazezet an Apartheid evel doare da c’houarn ar vro e 1948, e krogas an ANC da stourm a-enep an droukziforc’h gant doareoù peoc’hus. E 1960 e voe lakaet an ANC e-maez lezenn. Er bloavezhioù goude e stagas da stourm gant doareoù kaletoc’h a-enep ar gouarnamant : e 1961 e voe savet en e ziabarzh ar gostezenn armet Umkhonto we Sizwe (Goafioù ar Vroad), a dage an arme hag ensavadurioù ar gouarnamant.
Abaoe dibenn an apartheid e 1994 emañ an ANC o c’houarn ar vro. Kresket e oa an dregantad mouezhioù dastumet gant ar strollad e dilennadegoù 1999 ha 2004.
Cyril Ramaphosa, prezidant Suafrika, zo bet e penn an ANC abaoe Kerzu 2017.
Touloungeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo an touloungeg (thulung, deusali pe toaku lwa) komzet gant tro-dro da 25.000 den (1991) e Nepal.
Ur rannyezh ez eus:
Tarvieg
Tarvieg a zo ur gumun a Vreizh e Liger-Atlantel, e gevred ar vro.
Ardamezioù
Troc'het ː
- ouzh 1, rannet ː ouzh 1 en glazur e gebrenn en aour heuliet gant teir rozenn ivez en aour,; ouzh 2 en erminoù;
- ouzh 2 en glazur e bont en aour a 7 bolzenn, loc'hant ouzh lezioù, ha skoret gant ur wagenn c'heotet
Kuzul ar Gumun ː 19 Genver 1971
Djeroungeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo an djeroungeg (jerung, jero mala, zreum pe zero mala) komzet gant tro-dro da 1.000-2.000 den (1991) e Nepal.
Teir rannyezh ez eus:
1942
Diwar-benn bloavezh 1942 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1942
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1942
Linkebeek
Linkebeek a zo ur gumun eus Flandrez Belgia, e proviñs Brabant Flandrez. Ur gumun izelvroek gant aezamantoù yezhel e galleg eo.
Pierre Goaziou
Pierre Goaziou a zo ur c'hoarier mell-droad ganet d'ar 25 a viz Genver 1983 e Marselha. Dibabet eo bet gant skipailh Breizh e 2010 abalamour d'e orinoù breizhat..
Sivet-palmez Sulawesi
Sivet-palmez Sulawesi (Macrogalidia musschenbroekii) a zo ur bronneg brosezat en enez Sulawesi (Indonezia). Ar spesad nemetañ eo er genad Macrogalidia.
Arondisamant Waremme
Arondisamant Waremme a zo unan eus ar pevar arondisamant a zo e Proviñs Liège e Belgia.
Istor
Savet e voe Arondisamant Waremme e 1821 pa voe bodet kantonioù Avennes ha Landen, kemeret diwar arondisamant Huy ha Waremme kemeret diwar arondisamant Liège.
Kendalc'h Meur ar Pouezioù hag ar Muzulioù
Kendalc'h Meur ar Pouezioù hag ar Muzulioù (CGPM ; Conférence générale des poids et mesures) a zo unan eus an tri aozadur savet gant Kenemglev ar metr. En em vodañ a ra e Pariz bep pevar pe c'hwec'h vloaz. E 2002 e oa 51 stad ezel ha 10 ezel all kevredet er CGPM. E 2005 e oa savet an niver a izili kevredet da 17.
Daveoù
Roll ar stadoù ezel
Lanniliz
Lanniliz (distaget ) a zo ur gumun eus Bro-Leon e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh. Penn kanton e oa betek 2015.
Douaroniezh
War aod Mor Breizh emañ Lanniliz, etre daou aber: an Aber Benniged er mervent hag an Aber-Ac'h er biz.
Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun
Karrnijourion e oant holl. Marvet int e 1941, e-pad an Eil Brezel-bed. Pevar anezhe a varvas d'ar 15 a viz C'hwevrer 1941 pa gouezhas o c'harr-nij (Beaufort marilhet W6493 ha kodet MW-G) e kumun Sant-Pabu, an tri all a voe lazhet d'ar 1añ a viz Ebrel 1941 pa gouezhas o c'harr-nij (Hampden marilhet  X3129 ha kodet KX-?) e kumun ar Vourc'h-Wenn.
Eostig an taiga
Eostig an taiga (liester : Eostiged an taiga) a zo ur spesad golvaneged, Calliope calliope (gwechall Luscinia calliope) an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Motacilla Calliope da gentañ-penn (e 1776) gant al loenoniour ha louzawour alaman Peter Simon Pallas (1741-1811).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.
Annez
thumb|250px|left|Tiriad Calliope calliope : glas = tachenn c'hoañviñ, gwer = tachenn ouennañ. Neizhañ a ra ar spesad en un takad hag a ya eus Siberia da Japan ha nijal kuit da Azia ar gevred, Filipinez ha Palau da c'hoañviñ.
C'halingeg
Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo ar c'halingeg (khaling, khalinge rai, khael bra pe khael baat) komzet gant tro-dro da 15 000-20 000 den (1975) e Nepal hag ivez en India.
Lingkimeg
Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo al lingkimeg (lingkhim) komzet gant 1 den nemetken e 1991 e Nepal. Ur yezh varv an hini eo.
837
Diwar-benn bloavezh 837 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 837
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 837
Patatez
Ar patatez, pe avaloù-douar, a zo torzhelloù mat da zebriñ ar blantenn eus ar spesad Solanum tuberosum, eus kerentiad ar Solanaceae. Graet e vez gant an anv-se koulz evit ar blantenn ("plant patatez") hag evit he zorzhelloù a vez debret evel legumaj.
Bro orin ar patatez eo Amerika ar Su (aridennad an Andoù).
An anvioù
E brezhoneg e vez lavaret koulz patatez hag avaloù-douar. An eil a vez kavet kentoc'h eus tu norzh ar vro hag egile er su, met kenvevañ a ra an daou anv e gwirionez. Ar stumm pato (/pa'toˑ/) a vez klevet e Kernev-Uhel, ha betek e Plougonven, e Treger.
Rummadoù
Ar patatez prim a vez tennet a-raok dezho mont en o azv, pa gomañs o c'horz dont melen. Tud zo a gav mat ar frouezh pe al legumaj pa ne vezont ket en o ment pe en o blaz c'hoazh. Gwelloc'h e vijent. Seul vihanoc'h, seul welloc'h, emezo.
Adalek 120 devezh bet en douar e vez graet avaloù nevez eus ar re gentañ a vez tennet. Troc'hañ a ra an nen ar c'horz warne an aliesañ evit ma chomint un tamm c'hoazh. Goude-se e vez graet avaloù douar diwezhat eus a re a vo miret un nebeud mizvezhioù e freskijenn ar c'hav teñval, dre ma vint debret, nepell diouzh ar boutailhadoù gwin ruz (dre ma vint divontet d'o zro).
Olivier Guégan
Olivier Guégan a oa ur c'hoarier mell-droad ganet d'ar 24 a viz Eost 1972 e Longjumeau (Essonne). Rasteller a oa. Kabiten skipailh Breizh a voe eus 2008 betek 2010. Plantañ a reas ur pal evit e grogad diwezhañ e Mae 2010, gant skipailh Breizh a-enep Togo.
Raoteg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo ar raoteg (raute, harka gurung pe khamchi) komzet gant tro-dro da 475 den (1997) e Nepal.
Beugnâtre
Beugnâtre a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
kantved
Brezel-bed kentañ: .
Sant-Laorañs-Graeneg
Ur gumun eus Breizh e kanton Mourieg e departamant ar Mor-Bihan eo Sant-Laorañs-Graeneg.
Sivet-palmez masklet
Ar sivet-palmez masklet (Paguma larvata) a zo ur bronneg hag a vev e Japan, Himalaya ha gevred Azia. Ar spesad nemetañ eo er genad Paguma.
Paradoxurus
Paradoxurus a zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ 3 spesad siveted hag a vev en Azia.
Arondisamant Arlon
Arondisamant Arlon a zo unan eus ar pemp arondisamant eus proviñs Luksembourg er Rannvro wallonat e Belgia.
Istor
Savet e voe Arondisamant Arlon e 1823 en ur vodañ kantonioù Arlon ha Messancy kemeret diwar Arondisamant Luksembourg ha kumunioù eus arondisamantoù Neufchâteau ha Diekirch.
Kumunioù ha rannoù kumunioù Arondisamant Arlon
Kumunioù
Rannoù
Bouquehault
Bouquehault a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Eostig Rusia
An eostig Rusia a zo ur spesad golvaneged bihan, Luscinia luscinia an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Motacilla Luscinia da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.
Annez
Neizhañ a ra ar spesad e hanternoz Eurazia ha nijal kuit da Afrika ar Reter hag ar Su da c'hoañviñ.
651
Diwar-benn ar bloavezh 651 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 651
Machelen (Brabant Flandrez)
Machelen a zo ur gumun eus Flandrez Belgia, e proviñs Brabant Flandrez.
Lañveog
Lañveog a zo ur gumun eus Bro-Gerne e kanton Kraozon, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
Artur Balder
Artur Balder zo ur skrivagner alaman ha spagnol, ganet e München e 1974, a skriv levrioù evit ar yaouankiz e spagnoleg hag en alamaneg. Pell eo bet o chom e Katalonia hag e Mallorca. Un aotreegezh war al lennegezh alamanek en deus bet e skol-veur Valencia, ar gêr m'emañ o chom.
Boulc'het en deus daou rummad levrioù:
-ar rummad Curdy e saozneg,
Tiloungeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo an tiloungeg (tilung pe tilung blama) komzet gant nebeutoc'h evit 1.000 den (1991) e Nepal.
Div rannyezh ez eus:
Artur Balder
-ar rummad Arminius, diwar-benn an haroz german Hermann er c'hentañ kantved.
C'hwibanenn
Er yezhoniezh e vez implijet an termen c'hwibanenn (saoz.: sibilant consonant pe grooved fricative) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur dre daravat pe eus ur gensonenn dre fic'hal ma vez kaset ur bann aer da redek a-hed ur ganol strizh e trakt ar vouezh betek kostez lemm an teod.
A-wezhoù e vez lakaat an termen kensonenn skiltr (saoz. strident consonant) da vezañ heñvelster gant an termen c'hwibanenn, met e gwirionez e ranker ober an diforc'h etreze o-daou dre ma tenn an tremen "c'hwibanenn" da doare distagañ ur gensonenn keit ha ma tenn an anv-gwan "skiltr" da berzhioù ar c'hleved.
Setu ar c'hensonennoù dre serriñ pennañ gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:
Ral a wezh e kaver yezhoù oc'h ober gant muioc'h evit tri rummad c'hwibanennoù disheñvel (hep kendistagadur all ebet), met en oubic'heg e reer gant pevar rummad c'hwibanennoù eeun: [s z], [ŝ ẑ ŝʷ ẑʷ], [ɕ ʑ ɕʷ ʑʷ], [ʂ ʐ], hag hervez enklaskoù zo e vefe implijet pemp rummad disheñvel e rannyezh sinaek Qinan, e Proviñs Shandong.
Villefranque
Villefranque zo un anv-lec'h gallek, deuet eus an anv okitanek Vilafranca, kar d'an anv gallek all Villefranche.
Dyfnwal Moelmud
Dyfnwal Moelmud a oa roue mojennel Bryneich. Mab e oa d'ar roue Garbanion ap Coel. N'ouzer ket nemeur a dra ouzhpenn. Anezhañ marteze ez eus anv er Historia Regum Britanniae ma'z eo meneget gat Jafrez Menoe a-raok donedigezh ar Romaned.
Hervez an hengoun e voe ret dezhañ stourm e-pad e yaouankiz da virout e rouantelezh, met gant ur roue doujet ez eas diwezhatoc'h. Meneget eo e mojenn ar Roue Arzhur, en danevell kembraek Kulhwch hag Olwen.
Eostig glas
An Eostig glas (liester : eostiged glas) a zo ur spesad golvaneged, Larvivora cyane (Luscinia cyane kent) an anv skiantel anezhañ.
Rap
Ar rap zo un doare da zibunañ pozioù en ur ganañ pe lavarout anezhe hag en ur bouezañ war darn anezhe. Rap a vez lavaret ivez eus ur seurt sonerezh a implij an doare-mañ da ganañ, hag en deus ur plas bras e-barzh al luskad sevenadurel hip hop.
Eostig glas
Anvet e voe Motacilla Cyane da gentañ-penn (e 1776) gant al loenoniour ha louzawour alaman Peter Simon Pallas (1741-1811).
1721
Diwar-benn bloavezh 1721 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Eostig glas
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.
Annez hag issepsadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
1721
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1721
Rap
Diwanet en deus ar rap e metoù ar Re Zu er Stadoù-Unanet adalek ar bloavezhioù 1970.
Awenoù ha palioù ar rap
Ar rap zo ur stil sonerezh a harp ar c'han gant komzoù pouezet war ul lusk morzholiet. Ur c'haner rap a gan evit lavar ar pezh a soñj.
Hiziv an deiz en deus kollet ar rap e nerzh un tammig peogwir e oa ar mennozh kentañ reiñ da dud yaouank bezañ e-tro da lavarout ar pezh a soñjent. Met gant ar c'hontrollerezh n'o deus ket gwir da lavarout kement o deus c'hoant hep riskañ un dell-gastiz, evel ar strollad NTM e Bro-C'hall : toullbac'het e voent abalamour m'o doa lavaret traoù a-zivout ar gouarnamant en ur ganaouenn.
Er Stadoù-Unanet
Ar spoken word ("ger komzet") eo gourdad tostañ ar rap. Erruet e oa er Stadoù-Unanet e penn-kentañ ar bloavezhioù 1970. Un doare sonerezh eo ar rap, ganet e-barzh ar ghettoioù stadunanat du, en amzer ar Black Panthers. "MC-ing" ("ober evel Master of Ceremony") al lodennoù rapet. E 1979 e voe Rapper's Delight, gant ar strollad Sugarhill Gang, ar c'hentañ kanaouenn rap brudet-kenañ er bed.
E Bro-C'hall
E dibenn ar bloavezhioù 1980 ec'h erruas er skinwel ar c'hentañ strolladoù Freestyle (NTM, Assassin, MC Solaar da skouer). Er bloaz 1984 e teuas pouez d'ar rap e Bro C'hall pa voe skignet war ar media. Da skouer war TF1, an abadenn H.I.P H.O.P kinniget gant Sidney.
Ar ganerien o klemm, diwar ar bannlevioù, a reas berzh bras e kreiz ar bloavezhioù 1990. Diskleriañ a rejont en o c'hanaouennoù stad o buhez, hini o endro hag o mennozhioù. Ar rap eo ar c'hentañ stumm sonerezh a gomz diwar ar bannlevioù. O fennvad a voe ur gwir anadenn gevredadel : yaouankiz ar bannlevioù a zizoloas en-dro ar blijadur da c'hoari gant ar yezh, da zorloiñ ar gerioù, ar sonioù hag ar sterioù. Ar rap a zeuas da vezañ un nor war an tu mat hag ar brud.
Ar rap gallek zo ur redenn sonerezh a zeu eus ar rap stadunanat, ha maget eo c'hoazh gantañ. Krog eo ar rap gallek da gaout e bersonelezh dezhañ. Brañskellat a ra e gemennad etre klemmoù taer hag arc'hadurioù sokiopolitikel. Kavet e vez abeg gant lod tud ec'h eo bet kemmet tro-spered al luskad gant ar mediaekadur hag an arc'hant puilh. Brudet-kenañ eo deuet ar rap da vezañ hiziv. Aweniñ a ra kalz saverien sonerezh filmoù evel Steve Reich.
Stiloù disheñvel
Kalz doareoù rap a zo. Setu un nebeud skouerioù.
Ar rap gwregel
Ar merc'hed n'o deus ket ur plas bras e bed ar rap, ma n'ez eus lec'h nemet evit ar baotred. Gant ar plas brasoc'h gant ar merc'hed er rap ez eus bet temoù nevez evel ar palforioù, plas ar merc'hed er bannlevioù pe c'hoazh ar feulster etre priedoù. Met gwelet e vez c'hoazh ar rap gwregel evel un doare sonerezh tost d'ar c'hanaouennoù boutin. Missy Elliott ha Diam's emañ e-touez ar raperezed brudetañ.
Ar rap bling-bling
An drouganv-se a zeu eus trouzadell ar chadennoù aour gwisket gant ar ganerien. Troet war-du ar moneiz eo an doare rap-se. E sonennoù a gas en-dro d'ar Gangsta Rap eus kornôg ar Stadoù-Unanet. Ur c'haner evel Booba a vez gwelet evel ur skouer eus an doare rap-se, pe c'hoazh La Fouine ha Dabaaz.
Ar rap hardcore
Diaesoc'h eo live ar c'homzoù. Komz a ra alies eus ar re yaouank er bannlevioù. Ne vez ket skignet re ar rap hardcore gant an tier-embann bras. Skignet e vez dindan stumm kasedigoù mesket pe albomoù straet enrollet e-barzh studioioù eeun. Ar ganerien n'int ket a-du gant ar reizhiad sokial hag ekonomikel, ha kanet e vez an traoù-se ganto gant pozioù feuls-tre a wechoù, peurgetket diwar-benn ar polis hag un nebeud pennadurezhioù politikel. Kavet e vez er renk-se kanerien evel Alibi Montana, Alpha 5.20, LIM, Sefuv, 113, NTM, Larsen.
Puglia
Puglia zo unan eus rannvroioù Italia, Bari he c'hêr-benn.
Proviñsoù
C'hwec'h proviñs zo e rannvro Puglia : Bari, Barletta-Andria-Trani, Brindisi, Foggia, Lecce ha Taranto.
Diana
E yezhoù all
Abalamour d'ur briñsez brudet e vez kavet an anv Daiana, pe Dayana, diwar an distagadur saoznek.
Tren er Mene
E penn XXvet kantved, bras eo an didudañ diwar ar maez ha pa oa erruet an tren er departamant Aodoù-an-Arvor e oa kalz goanag. Diwar an hentoù bras, ar Mene a degemerae e donedigezh gant plijadur. Kalz a labourioù kempenn renet gant Louis Harel de la Noé, ijinour pont ha chaoser.Eñ an hini eo e oa orin an holl oberoù ha hentoù-houarn e Kreiz-Breizh. Er Gourre e savas ur pont gant piliadoù masonerezh e dalc'h treustoù beton houarnet ragaozet, strobet etrezi dre ur priellenn e beton gwalleget. Ur savarezh hardizh evit an amzer-mañ. Igeret e oa bet Pont Planchettes (linenn Koad-Linez - Yugon) d'ar 25 a viz meurzh 1924 gant ar ministr labouroù publik. Met serret e oa bet al linenn e 1936.
Chom a ra ur pont, test goanagoù Mene.
Erwan Quintin (melldroader)
Erwan Quintin a zo ur c'hoarier mell-droad breizhat ganet d'ar 1 a viz C'hwevrer 1984 en Alre. C'hoari a ra evel difenner e Arles-Avignon (Ligue 2) ha dibabet eo bet div wech gant skipailh Breizh e 2008.
Pleg-mor Botnia
thumb|right|Pleg-mor Botnia
Pleg-mor Botnia (Bottniska viken e svedeg, Pohjanlahti e finneg), zo ur vrec’h-vor e hanternoz ar Mor Baltel, etre Sveden er c'hornôg ha Finland er reter, en norzh d’an inizi Åland. En em astenn a ra a-hed 700 kilometr eus an norzh d’ar su, ha goleiñ a ra ur gorread a 120 000 km². Div lodenn a ya d’ober pleg-mor Botnia, rannet gant strizh-mor Kvarken.
Heverk eo pleg-mor Botnia dre ma n’eo ket gwall sall an dour ennañ. Er Mor Baltel a-bezh emañ evel-se, met a bep ma'z eer war-zu an hanternoz eo disalloc’h c’hoazh, abalamour d’ar stêrioù stank a daol o dourioù er mor. E lodenn norshañ ar pleg-mor e c’heller kavout pesked dour dous zoken.
Doumeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo an doumeg (dumi, dumi bro, rodo bo, lsi rai, sotmali) komzet gant tro-dro da 1.000-2.000 den (1991) e Nepal.
Peder rannyezh ez eus:
Moizez
Moizez, pe Moshe, a voe digabestrer ha lezenner Israel. Bez' ez eo unan eus profeded ar yuzevien, ha kontet eo da vezañ skrivet an Torah. Anavezet eo ivez gant ar vuzulmaned ha tud ar relijion bahá'í.
E istor
Mab e oa da Amram ha d'e wreg Jochebed. Hervez ar Bibl e oa bet gourc'hemennet gant ur faraon lazhañ paotredigoù ar yuzevien en Egipt. Ur vamm neuze a laoskas he mabig da vont gant red an dour en ur gavell war ar stêr Nil. Ha dastumet e voe ar bugelig gant merc'h ar roue.
Hervez ar Bibl
Teir lodenn zo e buhez Moizez, 40 vloaz pep hini.
Oscar Wilde
Oscar Wilde (16 a viz Here 1854 e Dulenn - 30 a viz Du 1900 e Pariz) a oa ur c'hoarivaour, ur skrivagner hag ur barzh iwerzhonat hag a skrive e saozneg. Unan eus ar c'hoarivaourien vrudetañ e Londrez e Marevezh Victoria. Goude ur prosez dreistordinal e voe kondaonet evit "dizereadegezh" ha toullbac'het. Tri bloavezh goude e frankizadur e varvas, paour ha torret, e Pariz.
Buhez
1854 Ganedigezh Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde e Baile Átha Cliath, Iwerzhon 1864 Studioù e Portora Royal School, Inis Ceithleann 1871 Studioù klasel e Trinity College 1874 Studioù klasel e Magdalen College, Oxford 1878 Priz Newdigate evit e varzhoneg Ravenna ; Bachelor of Arts (Bachelouriezh + 3) 1879 Staliet e London 1881 Kentañ embannadur eus e varzhonegoù, Poems 1882 Kelenner en SUA ha Kanada 1883 The Duchess of Padua 1884 Dimezet gant Constance Lloyd goude 6 mizvezh eured ; staliet e Chelsea (London) 1885 Mab kentañ, Cyril ; Wilde a skriv evit ar Pall Mall Gazette 1886 Eil mab, Vyvyan 1887 Pennskridaozer The Woman’s World ; The Canterville Ghost, The Sphinx Without a Secret, Lord Arthur Savile’s Crimes ha The Model Millionaire a zeu er gouloù 1888 Embannadur The Happy Prince and Other Tales 1889 Embannadur The Decay of Lying, Pen, Pencil and Poison, The Birthday of the Infanta ha The Portrait of Mr. W. H. ; Wilde a zilez e garg er Woman’s World 1890 Doare kentañ The Picture of Dorian Gray e Lippincott’s Monthly Magazine ; embannadur The Critic as Artist 1891 Embannadur The Soul of Man under Socialism, Intentions hag A House of Pomegranates; Wilde a gej ouzh Lord Alfred Douglas (Bosie) ; skrivañ a ra Salome e Pariz 1892 Lady Windermere’s Fan c'hoariet e St. James’s Theatre ; Salome zo nac'het an aotre da vezañ c'hoariet ; Wilde askriv A Woman of No Importance 1893 Salome zo embannet egalleg ; A Woman of No Importance zo c'hoariet en Haymarket Theatre ; Wilde a skriv An Ideal Husband ; embannadur Lady Windermere’s Fan 1894 Salome zo troet hag embannet e saozneg ; embannadur The Sphinx hag A Woman of No Importance 1895 An Ideal Husband zo c'hoariet en Haymarket Theatre ; The Importance of Being Earnest zo c'hoariet e St. James’s Theatre ; Wilde a gav kartenn Markizez Queensberry en Albermarle Club, a c'hounez ma vefe arrestet ar varkizez diwar damall a wallvruderezh ; didamallet eo ar varkizez el lezvarn ; Wilde zo arrestet, tamallet a zarwantad revel, kondaonet da zaou vloavezh labourioù ret ha bac'het e Pentonville, treuzkaset da Wandsworth hag en diwezh da Reading Gaol. E miz Du e tisklêrias banktorradur e vadoù. 1896 Marv Lady Wilde, e vamm ; Salome zo c'hoariet e Pariz 1897 Aozadur De Profundis ; Wilde zo divac'het ; kemer a ra an anv Sebastian Melmoth hag e ya d'em em staliañ e Bro-C'hall, e Berneval (Seine-Maritime) ; diwezhatoc'h e ya da Napoli da-fgaout Lord Alfred Douglas 1898 Staliadur e Pariz ; embannadur The Ballad of Reading Gaol ; marv e wreg Constance 1899 Embannadur The Importance of Being Earnest hag An Ideal Husband ; Wilde a ya da lojañ en Hôtel d’Alsace e Pariz 1900 Oberataet ez eus ur skouarn da Wilde en e gambr el leti ; badezet eo hervez lid an Iliz katolik roman ; d'an 30 a viz Du e varv diwar bilhonfo ; beziet eo e bered Bagneux (Hauts-de-Seine) 1906 Torret eo ar banktorradur warmadoù Oscar Wilde 1909 Relegoù Wilde zo dilec'hiet eus Bagneux da vered arPère Lachaise e Pariz 1912 Ur monumant gant Jacob Epstein (1880-1959) so savet war ar bez
Wambouleg
Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo ar wambouleg (tchouraseg,chourase, tsaurasya pe ombule) komzet gant ur 5 000 a dud (1991) e Nepal.
Div rannyezh a zo:
Ilfentig
Ilfentig a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Moñforzh e departamant Il-ha-Gwilen.
Douaroniezh
Treuzet eo ar gumun ganr ar Meu.
Ardamezioù
Stlejet : ouzh 1 en gul e erez en argant, iziliek en aour, karget gant ur skoed ivez en gul dreistkarget gant daou hanaf en argant lammellet, ouzh 2 en aour e maen-hir e sabel.
Istor
Daou hent roman en em groazie en Ilfentig, an hini etre Kersaout ha Naoned hag eglie etre Roazhon ha Karaez.
Drasted e voe ar vro gant ar vikinged en.
652
Diwar-benn ar bloavezh 652 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 652
Koieg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr yezhoù kirantiek ar c'hornôg eo ar c'hoieg (koi, koyu pe kohi) komzet gant tro-dro da 200-300 den (1991) e Nepal.
Div rannyezh ez eus:
Athies (Pas-de-Calais)
Athies  a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
kantved
.
Lec’hioù ha savadurioù
Marvet eo e-pad ar Brezel bed kentañ.
Marvet int e-pad ar Brezel bed kentañ. Ouzhpennet e voe bezioù e-pad an Eil Brezel-bed. Ur vered eus ar Brezel-bed kentañ eo.
Biefvillers-lès-Bapaume
Biefvillers-lès-Bapaume a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
kantved
Brezel-bed kentañ:
Tangi
Tangi zo un anv-badez brezhonek a zo bet roet stank a-walc’h a-hed an amzer. Un anv brezel kozh eo, graet gant ar gerioù ki ha tan. Anavezet eo ivez evel anv-tiegezh, skrivet en doare gallek Tanguy.
Adstummoù
E galleg e vez skrivet Tanguy peurvuiañ, met Tanneguy zo bet skrivet ivez.
Istor
Aotrouien Tremazan zo bet meur a Dangi en o zouez, ha marteze an hini a savas ar voudenn anvet Tour Tangi e Brest.
Anv-tiegezh
Un anv-tiegezh eo ivez, skrivet Tanguy hervez doareoù-skrivañ ar galleg.
thumb|200px|Laura Tanguy, bet Miss [[Pays de Loire. ]] Anaout a reer dreist-holl :
Lanwaz
Lanwaz (La Nouaye e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Moñforzh e departamant Il-ha-Gwilen.
Catalão
Catalão, zo unan eus kêrioù Goiás e Brazil. Tost da 75.600 a oa enni e 2007.
341
Bloavezh boutin o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Yaou
Sivet-palmez Owston
Sivet-palmez Owston (Chrotogale owstoni) a zo ur bronneg hag a vev e Sina, Laos ha Viêt-Nam. Ar spesad nemetañ eo er genad Chrotogale.
Villefranche
Villefranche zo un anv-lec'h gallek.
Eadwald East Anglia
Eadwald East Anglia a voe roue East-Anglia etre 796 ha 798. Evel Eadberht Praen e chomas Eadwald en harlu e-pad ren Offa Mercia moarvat. Ren a rae heman East-Anglia en un doare reizh adalek m'en-doa lazhet Æthelberht II East-Anglia.
Esaeañ a reas East-Anglia da adkavout he frankiz goude marv Offa met faezhet e voe gant Ecgfrith Mercia, mab Offa. Posupl eo e teuas a benn Eadwald a c'hounid frankiz e vro adarre etre marv Ecgfrith ha adaloudabeg ar rouantelezh gant Coenwulf Mercia e 798. Adkrogañ a reas Coenwulf da gognañ pezhioù en East-Anglia war-dro 805, ar pezh a ziskouez e kontrole ar vro penn-da-benn d'ar mare-se.
Posupl eo ivez eo e oa Eadwald un isroue sujet da Ecgfrith ha adaloudabeg ha Coenwulf. Mervel ha reas, pe koll a reas e c'halloud e 798.
Elektra (merc'h Agamemnon)
thumb|right|180px|Elektra war bez [[Agamemnon, Frederic Leighton, war-dro 1869]] Elektra a oa merc'h Agamemnon ha Klytaimnestra, ha c'hoar Orestes.
Boursin
Boursin a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Eadwald East Anglia
N'eo ket meneget er C'hronik Angl-ha-Saoz ha n'avezer anezhañ nemet dre e bezhioù-moneiz.
Nicolas Haquin
Nicolas Haquin a zo ur c'hoarier mell-droad breizhat ganet d'ar 15 a viz Kerzu 1980 e Lehon. Tager eo e Sant-Maloù abaoe 2009. Dibabet e voe e 2008 gant skipailh Breizh.
Rea
Rea (pe Rhea), a zo anv meur a vaouez:
Lokmikaelig
Lokmikaelig a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Henbont e departamant ar Mor-Bihan.
Villa veneta
thumb| 300px| Ar [[Villa Contarini e Piazzola sul Brenta, unan eus brasañ ville venete]]
Ar villa veneta zo un ti pinvideien e Republik Venezia en douaroù anvet Domini di Terraferma adalek dibenn ar XVvet kantved betek an XIXvet kantved. Er c'heid amzer-hont e voe savet ouzhpenn 5000 ville venete hag a zo bet miret an darn vrasañ anezho ha gwarezet gant an Istituto Regionale Ville Venete evit lod, pe ar rannvro Veneto pe darn gant rannvro Friuli-Venezia Giulia.
Istor
<!--
La conquista veneziana della Terraferma veneto-friulana, compiutasi tra il XIV ed il XV secolo, comportò un sempre maggiore interessamento dell'aristocrazia veneto-veneziana per i possedimenti fondiarii. Alle grandi proprietà si accompagnarono grandi investimenti in agricoltura, spesso derivati dai redditi mercantili delle famiglie, ma che furono poi remunerati dalla produttività delle tenute. Il simbolo di questo "mondo" fu la villa veneta, in cui si affiancavano sia l'estetica e la grandiosità della residenza signorile, sia gli edifici necessari alla gestione della tenuta circostante: aveva dunque, a differenza di altri sistemi di ville, una doppia funzione, sia di rappresentanza e di svago, che di centro produttivo. Tale sviluppo avvenne, come detto, anche grazie alle fortune mercantili veneziane: le quali, al contrario di quanto sostenga la "leggenda" spesso dominante, non erano rivolte esclusivamente al Mar Mediterraneo (vedesi ad esempio le galee che prestavano regolare servizio commerciale con le Fiandre, o la Compagnia veneta del Baltico ), di cui comunque rimase la principale potenza commerciale fino al 1797 ed in cui i commerci rimasero importanti (pur se declinanti nella loro quota di commercio globale) anche dopo che le potenze euro-atlantiche ebbero aperto nuove rotte commerciali ed esplorato nuovi territori.
Si andava così a soddisfare anche quel bisogno veneziano di ritorno alla terraferma e alla campagna, che, in una città fatta di strette calli e di orizzonti lagunari, era divenuta quasi un mito.
La struttura della villa di Terraferma trova la sua base nei castelli, caduti in disuso e perlopiù ubicati in aree rialzate e di valore paesaggistico: a partire da queste architetture, la nobiltà veneziana inizia la conversione in villa, aggiungendovi nel tempo un numero crescente di elementi stilistici tipici dell'architettura della città, fino ad elaborare un modello che ha il suo apice nelle dimore palladiane; così modello urbano e modello rurale vanno a innestare un interscambio culturale che si protrae nei secoli: la venezianità viene esportata nelle eleganti dimore di Terraferma, mentre l'amore per le campagne e per gli orizzonti collinari influenza soprattutto l'arte cinquecentesca di Venezia, come testimoniato dalle opere di Giorgione e Tiziano.
Sviluppo
Dopo un primo periodo di reale impegno agronomico sul territorio, la villa divenne una moda, propagandosi a tal punto che le famiglie nobili spesero gigantesche ricchezze per costruire delle ville da usare solo d’estate, dalla vigilia della festa di Sant'Antonio di Padova, il 13 giugno, alla fine di luglio o al massimo fino al periodo della vendemmia. L'edificio della villa perse i suoi connotati rustici, aumentando di misura, eguagliando per lo sfarzo interno i palazzi di città; si arricchì inoltre di vasti giardini lussureggianti di piante esotiche e siepi potate a disegno, dove si creavano complessi giochi d'acqua, tendendo in tutto a rivaleggiare con modelli internazionali come la reggia di Versailles dei re di Francia a cui alcuni facoltosi possidenti intendevano equipararsi, a volte consumando nell'intento l'intera fortuna di famiglia.
Struttura tipica
La struttura tipo della villa veneta si distingue innanzitutto per il contesto nel quale le architetture si pongono: di norma e in accordo alla sua funzione, la villa veniva inserita in una grande proprietà agricola.
Al centro del complesso architettonico si situa il corpo centrale (o casa dominicale), che era la residenza dei proprietari, più elaborata e ornata in quanto luogo di rappresentanza, nonché di villeggiatura estiva; quasi tutte le ville erano prive di sistemi di riscaldamento invernale e di cucina. Il modello prevedeva che nelle vicinanze o collegata alla villa vi fossero delle dipendenze dette barchesse, dove veniva organizzato il lavoro: cucine, abitazioni dei contadini, stalle e altri annessi rustici.
Sivet-dourgi
Ar sivet-dourgi (Cynogale bennettii) a zo ur bronneg hag a vev e Thailand, Malaysia, Indonezia ha Brunei. Ar spesad nemetañ eo er genad Cynogale.
Villa veneta
Ville palladiane
Insieme alla città di Vicenza, 24 ville palladiane del Veneto sono state inserite, tra il 1994 e il 1996, nella lista Patrimoni dell'umanità dell'UNESCO.
Grazie anche alle loro descrizioni e ai dettagliati disegni pubblicati da Palladio nel trattato I quattro libri dell'architettura (1570), le ville palladiane divennero per i secoli successivi oggetto di studio per gli architetti europei, che si ispirarono ad esse per le loro realizzazioni.
Collegamenti esterni
-->
342
Bloavezh boutin, o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Gwener
Gwegen
Gwegen zo un anv-badez brezhonek anavezet dreis-holl evel anv-tiegezh.
Fabien Robert
Fabien Robert a zo ur c'hoarier mell-droad breizhat ganet d'ar 6 a viz Genver 1989 en Henbont. Tager eo e FC Lorient e Ligue 1. E 2008 e voe dibabet gant skipailh Breizh.
Roll livadurioù Francesco Hayez
Amañ eo bet klenket oberennoù Francesco Hayez.
Eostig divgazel ruz
An Eostig divgazel ruz (liester : eostiged divgazel ruz) a zo ur spesad golvaneged bihan, Tarsiger cyanurus an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Motacilla Cyanurus da gentañ-penn (e 1773) gant al loenoniour ha louzawour alaman Peter Simon Pallas (1741-1811).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned dreist-holl.
Annez
Gouennañ a ra ar spesad en un takad hag a ya eus Finland ha hanternoz Rusia da vMongolia, biz Sina, Korea ha Japan tra ma nij kuit da greisteiz Sina, Taiwan, Indez-Sina, Myanmar ha Thailand da c'hoañviñ.
653
Diwar-benn ar bloavezh 653 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 653
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 653
1943
Diwar-benn bloavezh 1943 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1943
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1943
838
Diwar-benn bloavezh 838 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Sivet-palmez teir roudenn
Ar sivet-palmez teir roudenn (Arctogalidia trivirgata) a zo ur bronneg hag a vev e gevred Azia. Ar spesad nemetañ eo er genad Arctogalidia.
Istor Alamagn
Henamzer
Krediñ a reer e oa deuet war wel kenel ar meuriadoù german e-pad oadvezh an arem, pe e-pad oadvezh an houarn d’an diwezhatañ. Er c’hantved kentañ kent JK e krogas ar meuriadoù d’en em astenn war-du ar su, ar reter hag ar c’hornôg adalek su Skandinavia ha norzh Alamagn. Dindan ren Augustus e voe aloubet Alamagn gant ar jeneral roman Publius Quinctilius Varus. E-pad ar mare-se e teskas ar meuriadoù german troioù-brezel ar Romaned. War-lerc’h ma oa bet trec’het meur a wech legionoù Roma gant an armeoù german e chomas Germania er-maez eus an Impalaeriezh Roman betek ar stêrioù Roen ha Danav. War-dro 100 goude JK e tiazezas ar meuriadoù german a-hed ar stêrioù-se (al Limes Germanicus), o terc’hel evel-se an darn vrasañ eus tachennad Alamagn bremañ. E-pad an IIIe kantved e voe meur a veuriad bras, anezho Germaned eus ar c’hornôg, o tont war wel : Alemanned, Franked, Chatti, Saksoned, Frizianed, Sicambri, ha Thuringii. War-dro 260 e treuzas ar pobloù german al Limes ha harzoù an Danav.
838
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 838
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 838
Istor Alamagn
An Impalaeriezh Santel Roman
thumb|left|250px|Seizh [[priñs-dilenner an Impalaeriezh Santel Roman. Diwar ur parch eus 1341]] Dont a ra Impalaeriezh Santel Roman ar Grennamzer eus rannadur an Impalaeriezh Karolingat en 843. Fontet e oa bet gant Karl Veur en 800. Betek 1806 e voe eus an Impalaeriezh Santel Roman, e meur a stumm. En em astenn a rae he zachennad adalek ar Stêr Eider en norzh betek ar Mor Kreizdouar er su. Dindan ren an impalaerien Ottonian (919–1024) e voe kreñvaet dugelezhioù Loren, Saksonia, Frankonia, Swabia, Thuringia, ha Bavaria. Ar roue german a voe tronet Impalaer Santel Roman e 962. Dindan ren an impalaerien Salian ha Hohenstaufen ez euvras an impalaeriezh norzh Italia ha Burgondia hag ez astennas he levezon war-du ar su hag ar reter betek tachennadoù annezet gant ar Slaved. E-pad ar mare-se e vleunias ar c’hêrioù e norzh Alamagn o vezañ ma oant ezel eus ar C’hevre Hanseatik. Gant ar Builh Aour eus 1356 e voe pourchaset ul lezenn diazez d’an impalaeriezh hag a dalvezas betek ar fin anezhi. Reoliañ a rae dilennadeg an impalaer gant seizh priñs-dilenner a oa e penn ar priñselezhioù hag an arc’heskoptioù galloudusañ. Adalek ar XVvet kantved e voe dilennet an impalaerien e-touez ar re Habsburg eus Aostria hepken.
E 1517 e skrivas Martin Luther 95 Tezenn ma aterse an Iliz Roman Gatolik, hag e roas lañs evel-se d’an Disivoud-Meur. Difoupañ a reas an iliz luterat, ha diazezañ e lies stad eus Germania. Hogen gwanaet kalz e voe an impalaeriezh abalamour ma oa rannet e nouspet priñselezh dizalc’h. Adalek 1740 e voe kemeret plas ar c’hevezerezh Frañs-Habsburg gant un daouelezh etre ar roueed Habsburg eus Aostria hag ur galloud nevez, Rouantelezh Prus. Da-heul brezelioù Napoléon Bonaparte e voe aloubet an Impalaeriezh Santel Roman, ha kaset da get e 1806.
An Dispac’h hag an Eil Impalaeriezh Alaman
Da-heul faezhidigezh Napoleon Bonaparte en em vodas Kendalc’h Vienna e 1814 hag e tiazezas ar C’hengevread Alaman, anezhañ ur c’hevre laosk ennañ 39 riez. Lañs al luskadoù frankizour ha broadelour a oa, evit darn, un heuliad eus an eneberezh ouzh ar politikerezh adsevel. Diarbennoù kastizañ nevez a voe goude-se a-berzh an den a stad aostrian Metternich. En ur blegenn ma oa dispac’hioù e pep lec’h en Europa e voe roet lañs da zispac’hioù 1848 er stadoù german gant kefredourien ha bilened. Da gentañ e plegas ar roueed dirak goulennoù frankiz an dispac’herien. Kinniget e oa bet d’ar roue Frederick William IV a Brus an titl a impalaer, daoust ma oa gant ur c’holl en e c’halloud. Disteurel a reas ar gurunenn hag ar vonreizh a oa bet kinniget dezhañ, pezh a voe ur c’hwitadenn dibad evit an dispac’herien. E-pad Eil Brezel Schleswig enep Danmark e 1864, kentañ ministr nevez Prus, Bismarck, a reas e renkoù e Schleswig ha Holstein. Diwar neuze e voe meret an dachennad a-gevret gant Impalaeriezh Aostria, met dizemglevioù etre an div vro a gasas buan d’ar brezel Aostria-Prus e 1866. Gant trec’h prim ar Brusianed e c’hallas Bismarck krouiñ Kengevread Norzh Alamagn ha lakaat Aostria er-maez eus aferioù ar peurrest eus stadoù german ar su, a oa bet o skoazellañ Aostria.
thumb|300px|right|Diazezadur Alamagn a-vremañ e Versailhez e 1871. Emañ [[Bismarck er c’hreiz, gwisket e gwenn. Livadur gant Anton Alexander von Werner, 1877]] E 1870 e tisklêrias an Impalaer gall ar brezel da Brus. Trec’het e voe gant an armeoù prusian hag armeoù german ar su. Embannet e voe an Impalaeriezh Alaman (Deutsches Kaiserreich) e Palez Versailhez d’an 18 a viz Genver 1871. Gant ar rummad-roueed Hohenzollern a Brus e oa renet an impalaeriezh nevez, a oa Berlin he c’hêr-benn. Strollañ a rae an holl barzhioù eus Alamagn a oa distag a-raok nemet Aostria, ur meizad anavezet evel Kleindeutschland, pe "Alamagn Vihan". Er Gründerzeit (Mare Diazezañ) a voe da-heul unvaniezh Alamagn e voe suraet saviad Alamagn evel ur galloud bras gant politikerezh estren Bismarck, dre skoulmañ emglevioù, lakaat Frañs en distro ent diplomatel hag en em virout diouzh ar brezel. Koulskoude e krogas Alamagn ivez gant ur programm impalaerouriezh evel ar broioù all eus Europa, hag e 1884 e stagas da ziazezañ trevadennoù er-maez eus Europa. Jeu a savas diwar an oberoù-se gant gant ar broioù amezek, ken ne voe ket adnevezet an darn vrasañ eus an emglevioù he doa kemeret Alamagn perzh enno a-raok, hag e voe lezet ar vro a-gostez en emglevioù nevez. Er c’hontrol e tiazezas Frañs darempredoù nevez dre sinañ an Entente Cordiale gant ar Rouantelezh Unanet hag e skoulmas liammoù startoc’h gant an Impalaeriezh rusian. Estreget he darempredoù gant Aostria-Hungaria e teuas Alamagn da vezañ digenvesoc’h-digenvez.
Gant drouklazh an arc’hdug Franz Ferdinand a Aostria d’an 28 a viz Gouere 1914 e voe distaget un heuliad darvoudoù hag a gasas d’ar Brezel-bed Iañ. Alamagn, ha hi e-touez ar Galloudoù kreiz, a voe trec’het gant ar Gevredidi en unan eus ar stourmoù gwadekañ a voe biskoazh. Tarzhañ a reas an Dispac’h alaman e miz Du 1918, hag an impalaer William II hag an holl briñsed alaman a roas o dilez. Sinet e voe un arsav-brezel d’an 11 a viz Du ha rediet e voa Alamagn da sinañ Feur-emglev Versailhez e miz Mezheven 1919. Er c’hontrol d’an hengoun diplomatel war-lerc’h ar brezelioù e voe lezet ar Galloudoù Kreiz a-gostez e-pad an emzivizoù anezhañ. Gwazh e voe an Alamaned eus ar pezh a raent diktat Versailhez anezhañ, ha soñjal a reer alies e voe aesaet donedigezh an Naziegezh gant ar garv ma oa. Goude berzh an Dispac'h alaman e miz Du 1918 e voe embannet Republik Weimar. Lakaet e voe Bonreizh Weimar da dalvezout pa voe sinet gant ar Prezidant Friedrich Ebert d’an 11 a viz Eost 1919. Diazezet e oa bet Strollad Komunour Alamagn gant Rosa Luxemburg ha Karl Liebknecht e 1918, ha Strollad ar Labourerien Alaman, anavezet diwezhatoc’h evel Strollad Broadel Sokialour al Labourerien Alaman, pe Strollad Nazi, a voe diazezet e miz Genver 1919.
Trede Reich
An dud en Alamagn o doa diwasket an Enkadenn Veur, an divizoù garv a oa bet lakaet d’ar peoc’h gant Feur-emglev Versailhez, hag un heuliad hir a ouarnamantoù stabil pe stabiloc’h. Muioc’h-mui a boan o deveze o tegemer reizhiad parlamantel ar vro. Kreñvaet e oa ar santimant-se gant an unpennelourien eus an tu dehou, al luskad Völkisch, hag ar Strollad Nazi gant o Dolchstoßlegende (mojenn an taol kontell er c’hein), ur vojenn bolitikel a lavar n’eo ket bet kollet ar brezel-bed kentañ gant Alamagn abalamour da zrouziwezh an arme met abalamour d’un taol treitouriezh diabarzh. Diouzh an tu all e klaske komunourien, evel re Kevre Spartakus, terriñ ar pezh a welent evel ar reolenn gapitalour ha staliañ ur Räterepublik diazezet war guzulioù labourerien. Bodet e veze bagadoù peuz-soudard gant meur a gostezenn, ha bez’ e oa miliadoù a vuntroù evit abegoù politikel. Aon o deveze an dilennerien rak ar bagadoù-se a skigne feulster ha fulor e-touez an dud, ouzhpenn ma oa uhel an dilabour ha bras ar baourentez. Goude meur a gabined oc’h ober kazeg lerc’h-ouzh-lerc’h e voe anvet Adolf Hitler da Gañseller Alamagn d’an 29 a viz Genver 1933 gant ar prezidant Paul von Hindenburg, broudet gant alierien eus an tu dehou.