cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lenn Atitlán
Lenn Atitlán zo ul lenn volkanek e mervent Guatemala, 108 km er c'hornôg da gêr Ciudad de Guatemala. Leuniañ a ra ur pezh pikol caldeira deuet war wel da goulz un dislonkadenn hag a c'hoarvezas 84 000 bloaz zo. Bez' ez eo an donañ lenn a zo eKreizamerika, gant 350 m donder. Er su dezhi ez eus tri menez-tan : Menez-tan San Pedro, Tolimán hag Atitlán, 3 537 m uhelder dezhañ. Santiago Atitlán eo ar brasañ kumun war lez al lenn ha Panajachel an hini a zegemer ar muiañ a douristed. Un avel anvet Xocomil a sav a-wechoù war greiz an deiz, ma vez dañjerus bageal war al lenn.
Harz-labour ar Joint français
Diazezadur ar Joint français
Deuet e oa labouradeg ar Joint français e Sant-Brieg e 1962. Hep mar en doa an embregerezh tennet splet eus e zonedigezh. Ar sikourioù digant ar Stad (fraejoù stummañ, arc'hoproù d'an aveadurioù) a oa manet kuzh d'ar mare-se. Kaoz zo a zek milion a lurioù gant Michel Phlipponneau (sellet ouzh al levrlennadur). Ti-kêr Sant-Brieg en doa astennet ur sammad-brav a wenneien ivez. Un dachenn a eizh devezh-arat warn-ugent a oa bet gwerzhet d'an embregerezh evit 1 santim ar m² (2 500 000 lur a dalvoudegezh) ha kempennet e oa bet anezhi en a-raok (95 000 lur). Disammet oa bet ar Joint français diouzh an aotre-gwerzhañ ha distaol en doa bet war ar fraejoù dour (ouzhpenn ur milion a lurioù). Ret eo ouzhpennañ un arc'hopr a 700 lur dre implij krouet ivez.
Lenn Atitlán
Hervez an ergerzhour alaman Alexander von Humboldt eo Lenn Atitlán « ar bravañ lenn a zo er bed ».
Harz-labour ar Joint français
Diazezadur ar Joint français
Koulskoude, evit an embregerezh da vezañ prometet mil pemp kant implij nevez ne oa bet krouet nemet ur mil bennak gantañ evelato. Soñjal a rae d'ar sindikadoù e denne ar CGE e vad diwar goust ar vicherourien pa oa bet graet pikol-gounidoù ganti diagent.
An harz-labour : red-an-darvoudoù
En-dro d'ar bloavezhioù 1970 e oa luskadoù harz-labour e Sant-Brieg : er S.A.B.E.M. hag e Chaffoteaux et Maury da skouer. D'ar mare-se e oa gwan-gwan ar sindikalouriezh e Sant-Brieg petra bennak ma oa un nebeud kreñvlec'hioù micherour e-giz Sambre et Meuse ha Chaffoteaux et Maury. Micherourien ar Joint français ne oa ket batalmerien anezho, koulskoude o deus kaset da benn un hir a stourm pa oant harpet gant un bern tud. E miz Meurzh 1969 e oa bet un harz-labour er Joint français met ar vicherourien n'o doa tennet gounid ebet diwarnañ. Diskrogoù-labour all a oa bet daou vloaz goude-se gant laboureien ar stal-gweañ, teir sizhun en doa padet an abadenn met c'hwitet oa bet war ar stourm adarre.
14 a viz C'hwevrer 1972 : kinniget ez eus ur c'haier-klemm d'ar renerezh e Bezons. An azgoulennoù a sell ouzh ar goproù da gentañ penn. Kaoz zo a sevel ar goproù a 70 santim dre eurvezh labour (30 diouto da adpakout ar bloavezh kent).
Mut e chom ar renerezh e-pad ur sizhun. Hag e krog ar varc'hata etre ar vicherourien ha pennoù ar Joint français e Sant-Brieg.
23 a viz C'hwevrer : stagañ a raer gant an diskrogoù-labour kentañ, ar c'hentañ meeting a vo daou zevezh goude.
13 a viz Meurzh : harz-labour hollek ha dibaouez, ac'hubet eo al labouradeg gant ar vicherourien.
14 a viz Meurzh : « Skarzhit eus an uzin hag e varc'hatimp ! » eme an aotrounez Fourt ha Richet o paouez teredek eus Sez ar Joint français e Bezons. « Marc'hatomp hag e skarzhimp eus an uzin  ! » a respont an ac'huberien. Loc'het eo koroll ar vouzarded...
Alphonse Allais
Bed Alphonse Allais
Tudennoù zo a zeu meur a wezh e skridoù Alphonse Allais.
Harz-labour ar Joint français
An harz-labour : red-an-darvoudoù
17 a viz Meurzh : a-raok ar pellgent eo dilojet ar vicherourien gant ar CRSed, manu militari, e-giz e vez lavaret e latin flour.
Dendropicos
Dendropicos a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ spesadoù speged, krouet e 1849 gant an naturour gall Alfred Malherbe (1804-1865).
Alphonse Allais
Bed Alphonse Allais
Francisque Sarcey, buruteller pezhioù-c'hoari er gazetenn Le Temps ha tudennadur "skiant vat" ar vourc'hizien, a vez meneget e degouezhioù droch-pik-kenañ (ne oa ket prederiet an "aberzhiad" evit kelo-se, ha laouen e oa zoken da vezañ drevezet - sinañ a rae Allais gant e anv, pe c'hoazh Sarcisque Francey — gant ur skrivagner ken speredek. Dre ma oa bet amprestet an doare gant ur skrivagner all, e fellas da Allais sklaeraat an traoù: n'o deus nemet daou zen e Pariz ar gwir da sinañ Francisque Sarcey : me ma-unan da gentañ, ha Francisque Sarcey da eil).
E meur a zanevell e ra Allais al lu gant tezennoù an armerzhour Paul Leroy-Beaulieu (a oa a-du gant an diwall-bro), e-skeud meuliñ anezho.
Dendropicos
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Daouzek spesad a ya d'ober ar genad :
Harz-labour ar Joint français
An harz-labour : red-an-darvoudoù
5 a viz Ebrel : lañset eo an diviz en-dro etre ar bennrenerien hag kannaded ar sindikadoù CFDT ha CGT, e savadur Renerezh-departamant al Labour e tremen an traoù. Emañ ar vicherourien er-maez o c'hortoz e tifoupfe un emglev eus an emvod-se. Tro-dro 5 eur zo ur respont : ar renerien a ginnig 3,5 % a gresk evit ar goproù e-lec'h 3 % raktreset...reuzeudik hervez ar vicherourien, aloubiñ a reont sal ar gaozeadennoù. Goude ur pennad e adkrog an diviz. En aner. Aloubet eo ar sal en-dro. Padout a raio betek antronoz. Diouzh beure eo erruet ar CRSed diwar urzh ar prefed, lezel a reer ar renerien da vont kuit, war bromesa e c'hellor adkregiñ gant an divizoù emberr. Met bec'h a sav gant ar CRSed hag ar vicherourien chomet war al lec'h, gloazet zo tud.
Dendropicos
Rummatadur
Diblaset e oa bet an tri spesad namaquus, pyrrhogaster ha xantholophus er genad Chloropicus.
Harz-labour ar Joint français
An harz-labour : red-an-darvoudoù
An abadenn-se a lak da cheñch live ar stourm. An diskrog-labour a dap brud e Breizh a-bezh hag e bro-C'hall. War greñvaat e ya ar c'hengred gant-se. 18 a viz Ebrel : 10 000 den o vanifestiñ e kêr Sant-Brieg.
Alphonse Allais
Bed Alphonse Allais
Ne chom ket hep leurenniñ François Coppée, Loïe Fuller, Liane de Pougy, Cléo de Mérode, Paul Déroulède ha tud vrudet all er C'houlz kaer.
Ganet e oa bet Alphonse Allais hag Erik Satie un nebeud metroù an eil diouzh egile, er memes straed e Honfleur. En em gavet e oant e tavarn ar C'hazh Du. Lesanvet e oa bet ar sonaozour Esoterik Satie gant Alphonse Allais.
E miz Gouere 2005 ez implijas Kentañ Ministr Bro-C'hall Dominique de Villepin, e-pad un emvod-kelaouiñ, ar gerioù "brogarouriezh armerzhel". Ijinet e oa bet ar gerioù-se gant Alphonse Allais e-barzh un danevell embannet en dastumadenn « Deux et deux font cinq ». Brogarouriezh armerzhel. Lizher da bPaul Déroulède. Fae a ra ouzh tezennoù ar poufer-e-vro.
Harz-labour ar Joint français
An harz-labour : red-an-darvoudoù
E-kerzh pemzektez diwezhañ miz Ebrel e teu da vezañ ar Joint français afer ar gouarnamant. Ar c'hinnigoù graet gant ministrerezh al labour na zisoc'hont war netra.
3 a viz Mae : ur vanifestadeg all a vod 6000 den, un diskan nevez zo bet savet : « Au Joint Français, au Joint Français/Les ouvriers bretons disent merde au patron... »
5 a viz Mae : kregiñ a reer gant an divizoù en-dro e prefeti Sant-Brieg. Emglev a zo evit kreskiñ an arc'hoproù hag izelaat an amzer labour. En em glevout a reer ivez evit kreskiñ a 45 santim ar gopr dre eurvezh e-lec'h 70 santim goulennet gant ar vicherourien.
D'an 8 a viz Mae e voe divizet lakaat un termen d'ar stourm dre ur votadeg dre baperioù-kuzh (641 evit, 191 enep ). An deiz war-lerc'h e adkrog ar vicherourien gant o labour.
Ar c'hengred
Ur c'hengred dreistordinal zo bet tro-dro da stourm ar Joint français. E Breizh hag e Bro-C'hall zo bet kalz a dud o reiñ arc'hant da sikour ar vicherourien. Ti-kêr Sant-brieg en doa votet ur yalc'had evit an harzlabourerien. Al labourerien-douar a gase peadra da vouetañ an dud hag o familhoù. Ar vicherourien all, ar genwerzherien, ar gelennerien, a oa kazel-ha-kazel gant stourmerien ar Joint français. Bez zo bet beleien, luskadoù ar yaouankizoù kristen o harpañ ivez. Savet zo bet kalzig a vodadoù skoazell evit dastum arc'hant, e-pad devezhioù diwezhañ ar stourm e oa unan war sevel e Pariz zoken ! Ar strolladoù politikel hag ar sindikadoù o doa aozet manifestadegoù, prezegennoù, hag all. Met ar pep efedusañ evit dastum arc'hant a oa aozañ sonadegoù, festoù-noz. Kalzig a arzourien o doa harpet ar vicherourien, e-korf ar gouel « Six heures pour le Joint français » da skouer : Kerjuhel, Gilles Servat, Paco Ibañez, Glenmor, Leni Escudero, François Budet, Serge Kerguiduff, Tri Yann.
Breizh o stourm
A-feur ma yae ar stourm war-raok e teuas da vezañ stourm ar Joint français hini Breizh a-bezh. Al lugan « Joint français combat de tous les Bretons » embannet gant an UDB da gentañ a voe adkemeret gant ar strolladoù all da-c'houde. Kudennoù ar Joint a oa re an digreizennerezh greantel e Breizh. Lakaet e veze war wel korvoerezh an dorn-labour gant embregerezhioù bras e-maez eus Breizh. Keal an drevadennerezh a voe implijtet er bloavezhioù-se gant an UDB, ar CFDT, ar PSU. D'ar mare-se ivez e veze gwelet ar gwenn-ha-du o strakal en avel kichen-ha-kichen gant ar banniel ruz pa oa berzet gant ar CGT koulz hag ar CFDT e-pad manifestadegoù miz Mae/Even 68. Ar gwenn-ha-du a voe liammet muioc'h-mui gant mennozhioù an tu-kleiz e-kerzh ar bloavezhioù 70 pa heulie an holl stourmoù poblel.
Barzhed ha kanerien
Forzhik kanaouennoù ha barzhonegoù a zo bet savet diwar stourm ar Joint français. Lod anezho a oa kalz brud warno en o amzer.
Levrioù
An holl ditouroù a ya d'ober ar pennad a-us a c'haller o c'havout en dielloù-mañ :
Picumnus (genad)
Picumnus a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1825 gant an evnoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858).
Campofelice
Campofelice zo un anv-lec'h italianek hag a gaver e Meurgêr Palermo, e Sikilia.
Sciara
Sciara zo ur gumun italian e Meurgêr Palermo e Sikilia.
Picumnus (genad)
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Seizh spesad warn-ugent a ya d'ober ar genad :
C'hwec'h isspesad ha hanter-kant (56) en holl.
Valledolmo
Valledolmo zo ur gumun italian e Meurgêr Palermo e Sikilia.
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 1909
Aet e oa kuit an Dro eus Pont ar Jatte (Pariz) war-du an norzh hag ar reter a-raok distreiñ da Sportva ar Briñsed (Pariz) dre ar c'hornôg : heñvel-mik eo an hentad ouzh hini 1908.
55 reder hepken a oa deuet a-benn da dizhout Pariz war ar 150 o devoa lakaet o anv er penn-kentañ.
Barbara von Brandenburg (1423–1481)
Barbara von Brandenburg (1423–1481), pe Barbara Gonzaga, a oa ur briñsez alaman er XVvet kantved, merc'h da Johan IV von Brandenburg-Kulmbach ha da Barbara von Sachsen-Wittenberg.
E 1437 e timezas da Luigi III Gonzaga, markiz Mantova.
Bugale
Daouzek bugel o doe :
Santa Flavia
Santa Flavia zo ur gumun italian e Meurgêr Palermo e Sikilia.
Stefan III
Stefan III (e latin: Stephanus III), ganet war-dro 720 e Sikilia ha marvet d'ar, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'ar.
Gaovan (anv-tud)
Gaovan zo un anv brezhon a zeu eus mojenn Arzhur ; unan eus marc'heien ar roue eo (gwelet Gaovan). Abalamour d'ar vojenn hollvrudet eo deuet da devzañ un anv-badez hag un anv-tiegezh er Grennamzer, er broioù keltiek, e Normandi, e Bro-C'hall, e Bro-Saoz hag en Italia dreist-holl.
Adrian Iañ
Adrian I (e latin: Hadrianus), ganet e Roma (Italia) ha marvet d'ar, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'ar. Harp en doe gant Karl Veur a-enep Dider Lombardia.
Paol Iañ (pab)
Paol I (e latin: Paulus), ganet war-dro 700 ha marvet d'an, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman e miz.
Lizherenneg henhebraek
Al lizherenneg henhebraek (, pe lizherenneg proto-hebraek eo al lizherenneg, pe abjad kentoc'h, implijet ez-istorel e Rouantelezhioù Israel ha Yehouda adalek an X kantved a-raok hon mare hag e rannvro Yehouda betek 135 eus hon mare, daoust ma veze implijet muioc'h-mui al lizherenneg karrez a-orin arameek abaoe ar V kantved a-raok hon mare. Hebraeg a veze notennet ganti an aliesañ. Diwanet e oa diwar al lizherenneg proto-kananean a oa bet mammenn lizherenneg fenikek ivez.
Izabel Portugal (Dugez Bourgogn)
Izabel Portugal (1397–1471), a oa infantez Portugal ha Dugez Bourgogn goude dimeziñ da Fulup III Bourgogn, ha bout e drede gwreg.
Merc'h e oa da João Iañ, roue Portugal, ha da Philippa of Lancaster.
Da 32 vloaz, diwezhat a-walc'h eta hervez boazioù an amzer, e timezas Izabel, en 1430, da Fulup III Bourgogn, e L’Écluse, ha festoù a voe e kêr Brugge. Tri mab o doe, met an daou gentañ a varvas en bugelig; ne chomas bev nemet unan: Charlez an Her a renas war-lerc'h e dad.
Herodez Antipas
Herodez Antipas pe Antipater (henc'hresianeg : Ἡρῴδης Ἀντίπατρος Hêrôdês Antipatros ; -21 - 39) a oa tetrark Galilea ha Perea adalek 4 kent JK.
Mab e oa da Herodez Veur ha d'e bevare pried ar Samaritanez Malthákē. Eil pried Herodiadez e oa.
Sevel a reas Tiberias war lez kornôk Mor Galilea, en enor d'an impalaer Tiberius. Eñ an hini a c'hourc'hemennas marv Yann ar Badezour hervez an Testamant Nevez (Aviel Mazhev, XIV, 1-12).
Dimeziñ a reas d'an Nabateanez Phasaelis, a oa merc'h da Aretas IV, eus Petra, met he c'has kuit a reas evit addimeziñ d'e nizez Herodiadez, merc'h d'e hantervreur Aristobule IV, ha dre-se merc'h-vihan da Herodez Veur. Herodiadez a oa neuze pried da hantervreur Antipas, Herodez Boethos, a guitaas en e vev, ma savas trouz d'ar mare. Mamm e oa da Salome.
Veniliornis
Veniliornis a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ spesadoù speged, krouet e 1854 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Pevarzek spesad a ya d'ober ar genad :
Tregont (30) isspesad en holl : o c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika.
Departamantoù Guatemala
Departamantoù Guatemala zo 22 anezho.
Collezione
Collezione zo un albom gant Angelo Branduardi e 1986.
Canzoni d'amore
Canzoni d'amore zo un albom gant Angelo Branduardi e 1984.
Castellina Marittima
Castellina Marittima zo ur gumun eus Italia, e proviñs Pisa, e rann vro Lombardia.
Panzerkampfwagen V Panther
An tank etre Panzerkampfwagen V Panther pe SdKfz 171 a oa un tank Alaman implijet e-pad an Eil Brezel-bed kement war Talbenn ar Reter ha Talbenn ar C'hornôg en Europa.
Lakaet e oa bet e renkadur an tankoù etre, en gwirionez dre e pouez, e oa tostik-tost diouzh hini an tankoù onner. Pouez ar Panzerkampfwagen V Panther 44,8 tonenn a laka anezhañ e memes renkadur evit an tankoù ponner stadunanat M26 Pershing (41,7 tonenn), an hini saoz Churchill (40,7 tonenn) pe an hini soviedat IS-2 (46 tonenn). Kreñv spontus e oa keflusker an tank ar pezh a roe an tu dezhañ da fiñval bliv en desped d'ar pouez uhel hollek. Ar pouez a oa ivez ur gudenn evit ar c'heflusker hag ar fed ne oa ket tu treuziñ an holl pontoù gant an tank Panther.
Bourzhidi
Ar Panther en devoa 5 bourzhiad en holl: ar c'homandant, an tenner, ar c'harger, ar blenier ha den ar radio. Ar c'homandant, karger ha tenner a oa en douribell. Ar blenier hag ar radio a oa e kouc'h an tank.
Implij evit an emgannoù
An tankoù Panther a voe dafaret evit sevel ar Panzer Abteilung 51 (Batailhon tank 51) d'an 9 a viz Genver, ha goude-se d'ar Panzer Abteilung 52 d'ar 6 a viz C'hwevrer 1943.
Picoides
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Tri spesad a ya d'ober ar genad :
Unnek (11) isspesad en holl : o c'havout a reer e Norzhamerika evit ar spesadoù arcticus ha dorsalis hag en Eurazia evit ar spesad tridactylus.
Rummatadur
Diblaset e oa bet :
Isola delle Femmine
Isola delle Femmine ("Enez ar Merc'hed") zo ur gumun e Meurgêr Palermo, en arvor Sikilia, dirak un enezenn didud heñvelanvet, anavezet ivez evel Isola de Fuori ("Enez A-vaez").
Hervez ur vojenn e teufe an anv eus un tour savet war an enez hag a vije bet un toull-bac'h evit ar merc'hed war-dro ar bloavezhioù 1500.
Departamant Alta Verapaz
Alta Verapaz zo unan eus an daou zepartamant warn-ugent a zo e Republik Guatemala, ha Cobán eo ar gêr-benn anezhañ.
Castellina
Castellina zo anv meur a gumun italian.
Ranngumunioù
Meur a frazione ivez zo anvet Castellina
Zakarias
Zakarias (e latin: Zacharias), ganet e Santa Severina e Calabria ha marvet d'an, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'an.
Mariamne
Mariamne pe Mariamme (Μαριάμνη, Μαριάμμη) a zo stumm gregach an anv hebreek Mariam pe Miriam.
Μαριάμη (Mariame) eo skrivet gant Josephus; en embannadurioù e lenner Μαριάμμη/Mariamme, gant daou m. Diwezhatoc'h e troas da Mariamne, ar stumm a vremañ. En hebreeg eo מִרְיָם / Miriam, evel er Bibl: Miriam eo anv c'hoar Moizez hag Aaron.
Mad Max
Mad Max zo ur film aostralian gant George Miller embannet e 1979. Produet e oa bet gant Byron Kennedy. Mel Gibson e oa an aktour pennañ gant roll "Mad" Max Rockatansky. Evel aktourien e oa kavet ivez Joanne Samuel, Hugh Keays-Byrne, Steve Bisley, Tim Burns ha Roger Ward. James McCausland ha Miller o devoa savet ar skript diwar un istor gant Miller ha Byron Kennedy. Ar film a gont un istor disklêriet evel mojenn en Aostralia an dazont, rivinet ha soubet er feulster hag an digolloù. Un archer eus an hent "Mad" Max Rockatansky a glask gant e gamaraded saveteiñ ar gevredigezh a zo o kouezhañ en he foull abalamour d'ar gangoù marc'htanerien. Darn eus ar film a oa bet filmet tro-dro Melbourne, Aostralia, e-pad c'hwec'h sizhun.
Pa voe embannet ar film e voe degemeret pe evel ur film a zoare pe eus an tu all enebet ur film fall-tre. En desped d'an tagadennoù lies e voe gounezet gant Mad Max tri AACTA Awards ha gant an amzer o tremen e teuas da vezañ ur film azeulet kement hag ar burutelladennoù graet eus outañ o vont war wellaat. Ar film en devoa rastellet US$100 milion dre ar bed. Deuet eo da vezañ ur film degemeret er Guinness evit ar rekord a arc'hant gounezet keñveriet gant an arc'hant postet ennañ.
Raleigh (North Carolina)
Raleigh eo kêr-benn stad North Carolina e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 416 468 a annezidi e 2010.
Beaurain
Beaurain a zo ur gumun eus departamant Norzh e Bro-C'hall.
Bered ar C'hommonwealth: Beaurain British Cemetery
Ur vered eus ar Brezel bed kentañ. Digoret e voe gant an 2 Rannlu e dibenn miz Here 1918, goude bout kemeret ar gêriadenn, hag implijet betek miz Du 1918.
Antipater
Antipater pe Antipatros (diwar an anv gregach Αντίπατρος, « evel an tad ») zo un anv gresianek ha hini meur a zen.
Departamant Baja Verapaz
Baja Verapaz zo unan eus an daou zepartamant warn-ugent a zo e Republik Guatemala, ha Salamá eo ar gêr-benn anezhañ.
Departamant Chimaltenango
Chimaltenango zo unan eus an 22 zepartamant a zo e Republik Guatemala, ha kêr Chimaltenango eo ar gêr-benn anezhañ.
Gregor III
Gregor III (e latin: Gregorius III), ganet e Siria ha marvet d'ar, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'an.
Campethera
Campethera a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ spesadoù speged, krouet e 1841 gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Daouzek spesad a ya d'ober ar genad :
Pevar isspesad warn-ugent (24) en holl : o c'havout a reer holl en Afrika.
Pontedera
Pontedera zo ur gumun eus Italia, e proviñs Pisa, e rannvro Toskana.
Santa Luce
Santa Luce zo ur gumun hag ur gêr en Italia, e proviñs Pisa,  e Toskana.
Aval
Frouezh an avalenn eo an aval, dezhañ stumm ur voul an aliesañ, hag a bep seurt liv ha ment. Boued mat eo an avaloù evit mab-den ha kalz loened. Gounezet e vez anezho en holl rannvroioù goudomm. Renket e vez an avaloù hervez an implij a vez graet deuzouto. Avaloù sistr a zo ar re a vez implijet o chug evit ober meur a alkool. Avaloù kontell a zo ar re a vez debret ent-kriz. Avaloù da boazhañ a vez graet deus ar re zo mat evit an implij-se. Blazioù disheñvel a vez ganto sukret, c'hwerv pe trenk zoken. Deus spesad Malus pumila eo an tri seurt a zo muioc'h eget 20,000 gouenn deuzouto er bed a-bezh.
Meur a evaj a vez graet gant avaloù, ma vefe chug avaloù pe sistr ha lambig pa vez goet.
Etimologiezh
Diwar ar ger henvrezhonek abal, aual 1499, da geñveriañ gant ar gerioù afal e kembraeg,abal en hengembraeg, aval e kerneveureg, aball en iwerzhoneg kozh, auallo er galianeg o orin boutin er c'heltieg abalo-. Er yezhoù germanek e kaver anvioù tost : apfel en alemaneg pe appel er saozneg.
An anv spesad Malus pumila a zo o tont eus ar ger latin malum a dalv aval evit ar genad ha deus an ar ger latin pumilum a dalv krak.
An anv latin pomum a dalv frouezh a zo bet implijet evit stummañ ar ger pomme e galleg padal eo ar ger malum a zo bet implijet evit stummañ mela en italianeg pe mar er roumaneg, div yezh romanek all.
Dinopium
Dinopium a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ spesadoù speged, krouet e 1814 gant ar skiantour stadunanat Constantine Samuel Rafinesque (1783-1840).
Aval
Etimologiezh
Ar ger aval a vez implijet ivez e brezhoneg evit kalz traoù pe frouezh all, dezho stumm ur voul damheñvel ouzh an aval.
Dinopium
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == C'hwec'h spesad a ya d'ober ar genad :
Aval
Louzawouriezh
Ur frouezhenn faos (dindan ster al louzawouriezh) eo an aval, peogwir e vez debret kement skor ar bleunioù, hag ar vierez a zo stag-ouzh-stag. Renket e vez anezhi e-touez ar frouezh bouedek a vez kavet boued ar frouezh ha chug enno.
Dinopium
Pevarzek (14) isspesad en holl : o c'havout a reer holl en Azia ar gevred.
Aval
Stummoù
Stumm ur voul eo an hini a vez kavet an aliesañ, met gouennoù' zo a c'hell bezañ disheñvelik, evel an hini brudet aval Api er ganaouenn c'hallek Pomme de reinette et pomme d'api en dije un orin e Breizh en Apigne (war dachenn kumun Reuz e bro Roazhon). An aval Api en doa stumm ur steredenn 5 skourr ha plad.
Il ladro (albom)
Il ladro zo albom gant Angelo Branduardi e 1990.
Aval
Stummoù
Ur c'houenn aval-sistr a vez kavet e bro-Vigoudenn pe c'hoazh e bro C'hlazig a vez graet "poch binioù" dezhi peogwir e pign ar boued tro-dro d'al lost evel poch ur binioù tro-dro d'ar sutell. Ne vez ket implijet ken gant farderien sistr a-vicher peogwir eo un tamm re vihan. Ar re a fard sistr evit o flijadur a implij anezhi c'hoazh. Gouennoù 'zo o deus ur stumm hir evel an hini anvet galeuse pe pigeonnet d'Armor a zo hec'h orin e Bro Leon.
Il ladro (albom)
E bladenn gent a oa bet Secondo Ponzio Pilato e 1988. Goude Il ladro e raio Confessioni di un malandrino. Il meglio di Angelo Branduardi e 1991.
Aval
Avaloù all
Da veur a dra e vez graet an anv aval e brezhoneg : Dont a ra deus o stumm rond damheñvel ouzh hini an aval.
San Miniato
Santa Miniato zo ur gumun hag ur gêr en Italia, e proviñs Pisa,  e Toskana.
Aval
Avaloù all
aval-derv : aval-tann : Boul goadek, dezhi ment ur graoñienn, a gresk war deil ar gwez-derv, en-dro d'ul larvenn amprevan.
aval-douar : patatez
aval-gouzoug: Stumm rond a vez kavet e gouzoug ar baotred
aval-pin : organ gouennañ ar pin ha gwez all kar dezho.
aval-spern : hogan
aval-stoub : Frouezhenn damheñvel ouzh ur berenn, c'hwerv he blaz a vez debret poaz.
Isola de Fuori
Isola de Fuori ("Enez A-vaez") zo un enezenn  e Meurgêr Palermo, en arvor Sikilia, anavezet ivez evel Isola delle Femmine ("Enez ar Merc'hed"), anv ar gumun ma'z eo stag outi.
Aval
Avaloù all
aval-sukrin : Frouezhenn ar sukrin
Isola de Fuori
Hervez ur vojenn e vije bet un tour enni, war-dro ar bloavezhioù 1500, hag a oa un toull-bac'h evit ar merc'hed.
Aval
Avaloù all
aval-tann : aval-derv
Isola de Fuori
Kavez ez eus bet dismantroù seizh kirin da lakaat garum, un hili hag a veze klask warnañ en Henamzer. Tammoù amforennoù kartadat ha roman zo bet kavet ivez er mor.
Maria Anna Aostria (1683–1754)
Maria Anna Aostria pe Maria Ana de Áustria e portugaleg, (Maria Anna Josepha; 1683 – 1754) a oa arc'hdugez Aostria, evel merc'h d'an impalaer santel Leopold Iañ (1640-1705), ha d'e bried Eleonore Magdalene von der Pfalz.
Ur vaouez desket e oa, ha meur a yezh a ouie komz: alamaneg ha portugaleg evel-just, hag ouzhpenn galleg italianeg, spagnoleg, latin, ha saozneg a gomprene ivez.
Dimeziñ
Dimeziñ a reas da João V (1689-1750), Roue Portugal, ha ren a reas en e lec'h adal 1742 betek 1750 e-keit ma voe klañv he fried.
He bugale
Maria Ana de Áustria he doe c'hwec'h bugel, gant João V, ha tri anezho a voe rouaned pe rouanezed Portugal pe Spagn:
João Iañ Portugal
João Iañ (1358-1433) a oa Roue Portugal (1385 - 1433).
Maria Anna Aostria (1683–1754)
Rejantez
Div wech e voe rejantez.
El lennegezh
Maria Anna hag he ziegezh eo penntudenn romant José Saramago, Baltasar e Blimunda e 1987.
João Iañ Portugal
Dimeziñ ha bugale
Dimezet e oa da Philippa of Lancaster (Filipa de Lencastre e portugaleg) (1359-1415) ha nav bugel o doe. Seizh anezho a eas betek o oad gour, hag anvet int an ínclita geração:
Daou vab bastard en doe ivez, gant Inês Pires:
Vouvant
Vouvant zo ur gumun c'hall en departamant Vande, e kreisteiz an departamant-se. Ramparzhioù zo en-dro d'ar vourc'h.
Chianni
Chianni zo ur gumun hag ur gêr en Italia, e proviñs Pisa, e Toskana.
Leopold
Leopold zo un anv-badez alamanek.
Trois-Rivières
Kêr vrasañ ha kêr-benn rannvro gebekat Mauricie eo Trois-Rivières. 134 413 den zo o chom enni hervez niveradeg 2016. War genoù stêr Sant-Maoris emañ, war ribl norzh ar stêr Sant-Laorañs, hanter-hent etre kêr Gebek ha Montreal. Diazezet e voe e 1634, ar pezh a ra anezhi an eil kêr goshañ e Kebek. E 2009 e voe anvet da gêr-benn sevenadurel Kanada.
Gregor II
Gregor II (e latin: Gregorius II), marvet d'an, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'ar pe.
Golo
Ur golo a c'hall bezañ meur a dra :
Leopold
Gerdarzh
Savet eo diwar liut / d, « pobl » ha bold, « kalonek, dispont » ; un anv brudet e oa en Xvet hag en XIXvet kantved.
Golo
Anvioù divoutin :
Leopold
Rouaned ha priñsed
Meur a impalaer, roue, pe briñs all zo bet en anv Leopold :
Meiglyptes
Meiglyptes a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ spesadoù speged, krouet e 1837 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).
Trois-Rivières
Douaroniezh
E kember ar stêrioù Sant-Maoris ha Sant-Laorañs emañ ar gêr. Pemp enez zo, inizi an Trois-Rivières (« Îles des Trois-Rivières »), pep hini he c'hefridi : al morlu, al labourerezh greantel pe an dudi : golf, kanoe-kaiak, gwenodennoù-bale, traezhennoù, poulloù-ruzikat d'ar goañv, etc.
Meiglyptes
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Tri spesad a ya d'ober ar genad :
Seizh (7) isspesad en holl : o c'havout a reer en Azia ar Gevred.
Trois-Rivières
Douaroniezh
Kevandirel eo an hin, ha 32°C a ampled zo etre an hañv hag ar goañv.
Lec'hanvadurezh
N'eus ket teir stêr e Trois-Rivières. Dont a ra an anv-se eus an doare touellet ma oa bet gwelet al lec'h gant François Gravé e 1599, ul lec'h anavezet abaoe 1535 peogwir e oa bet plantet ur groaz war enez Saint-Quentin, e kember an div stêr, gant Jakez Karter. François Gravé, ergerzher malouat eveltañ, ha marc'hadour feurioù, en doa kredet gwelout teir stêr eno, pa oa teir c'hanol genoù ar Sant-Maoris. Kadarnaet e voe an anv gant an trevadenner gall Samuel de Champlain e 1603 avat.
Istor
Diorroet e voe greanterezh ar paper adalek ar, hag er ha  kantvedoù dreist-holl. E 1926 e oa Kanada ar brasañ produer paper er bed.
Sevenadur ha deskadurezh
Anvet eo bet ar gêr « kêr-benn Kanada ar varzhoniezh ». Bep bloaz e vez aozet Festival Etrebroadel an arz-se. Ur c'helc'hva, ul laz-seniñ sinfonek, ur c'horiva, ur skol-veur ha mirdioù zo ivez.
Tud brudet
Tud liammet gant ar gêr :
Departamant Escuintla
Escuintla zo unan eus an daou zepartamant warn-ugent a zo e Republik Guatemala, hag Escuintla eo ar gêr-benn anezhañ.
Monteverdi Marittimo
Monteverdi zo ur gumun hag ur gêr en Italia, e proviñs Pisa,  e Toskana.
Scotopelia
Scotopelia a zo ur genad e rummatadur an evned, kaouenned-pesketaer ennañ, krouet e 1850 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).
Spesadoù
Tri spesad a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer en Afrika issahara.
Mad Max 2
Mad Max 2 (anavezet ivez gant an anv The Road Warrior pe Mad Max 2: The Road Warrior) zo ur film aostralian savet e 1981 gant George Miller.
Departamant Quiché
Quiché zo unan eus an daou zepartamant warn-ugent a zo e Republik Guatemala, ha Santa Cruz del Quiché eo ar gêr-benn anezhañ.
Charlotte (North Carolina)
thumb|250px| thumb|250px|
Émilie Quinquis
Gant he gwaz he deus prenet toull-noz an "Eskal" en enez Eusa evit ober ur studio hag ur sal sonerezh. E 2022 he doa savet un albom nevez gant al label Mute eus Londrez, gant ar produer hollvrudet Gareth Jones. "Adkrog" eo anv un ton anezhañ, hag un adkrog eo evit gwir, ul lusk hag un tu nevez eviti, un doare da adkregiñ gant he resped arzourez ha gant he buhez ivez. Ennañ e kaver sonerezh post rock, electronica, ambient hag indie rock, hag an holl donioù zo e brezhoneg gant un nebeud re e kembraeg ha faeroeg.
Charlotte (North Carolina)
Charlotte a zo kêr vrasañ stad North Carolina e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 751 087 a annezidi e 2010. Krouet eo bet anv Charlotte en ur mod ofisiel e 1755.
Sisinnius
Sisinnius (e latin: Sisinnius), marvet d'ar, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'ar.
Departamant Guatemala
Departamant Guatemala  zo unan eus an daou zepartamant warn-ugent a zo e Republik Guatemala, ha kêr Guatemala eo ar gêr-benn anezhañ.
Makedoneg
Ar makedoneg (Македонски) zo ur yezh indezeuropek eus skourr yezhoù slavek eus ar c'hreisteiz. Komzet e vez gant ouzhpenn 1,5 milion a dud e Makedonia an Norzh, Bulgaria, Gres hag Albania, ha makedonegerien a gaver ivez e Serbia.
Kar-nes eo ar makedoneg d'ar bulgareg, hag evit yezhoniourien zo, zoken, e vefe ur stumm rannyezhel eus ar bulgareg. Skrivet e vez ar makedoneg gant al lizherenneg kirillek, gant teir lizherenn dibar : ѓ, ќ, ѕ.
Ar makedoneg slavek-se n'en deus netra da welet gant ar yezh a veze komzet e Rouantelezh Makedonia an Henamzer. En amzer-hont e veze komzet eno ur yezh indezeuropek ha ne ouzer ket kalz a dra diwar he fenn, hogen a seblant bezañ bet kar d'an henc'hresianeg.
Guardistallo
Guardistallo  zo ur gumun hag ur gêr en Italia, e  proviñs Pisa,  e Toskana.
Greensboro (North Carolina)
right|250px|border Greensboro zo ur gêr lec'hiet e norzh-kreiz stad North Carolina e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 273 425 a annezidi e 2010. Krouet eo bet Greensboro en ur mod ofisiel e 1808.
Departamant Petén
El Petén (itzá : Noj Petén "Enez Veur") zo unan eus an 22 zepartamant a zo e Republik Guatemala, hag ar brasañ anezho. A-stok ouzh Mec'hiko emañ, hag ouzh Belize er reter. Flores eo ar gêr-benn anezhañ.
Kumunioù
Setu amañ kumunioù pobletañ El Petén, ha niver an dud a oa o chom enno en 2000.
Departamant El Progreso
El Progreso zo unan eus daou zepartamant warn-ugent a zo e Republik Guatemala, ha Guastatoya eo ar gêr-benn anezhañ.
Sommaing
Sommaing a zo ur gumun eus departamant Norzh e Bro-C'hall.
Bered ar C'hommonwealth: Canonne Farm British Cemetery
Ur vered eus ar Brezel bed kentañ. Digoret e voe e dibenn miz Here 1918 hag implijet betek miz Du 1918,.
Crespina Lorenzana
Crespina Lorenzana  zo ur gumun hag ur gêr en Italia, e  proviñs Pisa,  e Toskana.
Hemicircus
Hemicircus a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ spesadoù speged, krouet e 1837 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Daou spesad a ya d'ober ar genad :
Daou (2) isspesad en holl : o c'havout a reer en Azia ar gevred.
Star Wars: Masters of Teräs Käsi
Star Wars: Masters of Teräs Käsi zo ur c'hoari emgannañ sevenet hag embannet gant LucasArts, war ar PlayStation e 1997. Istor ar c'hoari, a dremen e bed Star Wars, a wel an Impalaer Palpatine o klask un digoll goude ma vefe bet distrujet Steredenn ar Marv. Kefridiañ a ra Arden Lyn evit stourm dre arz emgannañ an Teräs Käsi, a-enep pennoù ar rebelled. Er c'hoari e adkaver tudennoù pennañ bed Star Wars, evel dorn an impalaer an Jedi Mara Jade.
Giovanni da Verrazzano
Giovanni da Verrazzano pe Verrazano en italianeg, hag a sine Janus Verrazanus e latin, a oa un ergerzher genidik eus Firenze e servij ar roue gall Fransez dreist-holl, ganet e-tro 1485 e Lyon pe Firenze pe Greve in Chianti, marvet e 1528 en Antilhez. An Europad kentañ eo Verrazano da ergerzhañ ul lodenn vras eus aodoù atlantel Norzhamerika, ar c'hammed kentañ war-zu an trevadennadur gall en Amerika. Goude e varv e voe anvet an douaroù nevez-se "Nova-Gallia" e latin (Frañs-Nevez).
E orin
Douetañs zo war e c'hanedigezh, div vartezeadenn zo :
E anv
Skrivet eo e anv latin gant ur « z » hepken war ar gartenn treset gant e vreur Hieronimo da Verrazano. Skrivet eo Verrazano gant daou z e eiladoù teuliadoù zo, met fazioù a vefe hervez.
Ouzhpennet e oa bet un eil z e 2018 en anv ar pont Verrazzano-Narrows e New York avat.
Verazano, Verrazano, Verozan pe Veramsan a vez skrivet e spagnoleg ha portugaleg, Joâo Verezano ivez e portugaleg.
Meur a stumm gallekaet a zo : Verrazan, Varacenne, Varrasenne, Varassane, Varrasonne, Varezam, Verrassane, Verrazzane, Verassane. Gallekaet eo bet ivez Giovanni e Jehan, hag ar rannig da e de, pe tennet kuit end-eeun.
A-raok e veaj kentañ
Edo o chom e Lyon ha Pariz, lec'h ma voe kinniget da Lez Bro-C'hall.
E 1522, goude embannadur danevelloù Antonio Pigafetta hag e geneil Maximilianus Transylvanus, kenveajourien Fernand Magellan, e teuas Europa da vezañ troet kenañ war an droverdeadenn vras spagnol (da skouer mamm ar roue gall Frañsez, Loeiza Savoia, a lakas treiñ e galleg deizlevr Antonio Pigafetta). Savet e voe ergerzhadenn Verrazano er blegenn-se a veajoù treuzveurvorel.
E miz Gwengolo e Lyon e tastum arc'hant o tont eus Italia evit al lestraz evit Indez « hag eo eñ ar c'habiten anezhañ ».
Keveliñ a ra e Rouen gant eizh marc'hadour :
Ptilopsis
Ptilopsis a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1848 gant an naturour alaman Johann Jakob Kaup (1803-1873).
Giovanni da Verrazzano
A-raok e veaj kentañ
Met eo e Lyon eo divizet ergerzhadenn 1524 moarvat, pa eo anavezet aod Reter Norzhamerika, ha lec'hiennoù New York ha Newport dreist-holl.
Beaj e 1524
E fin 1523 e voe kefridiet Verrazzano gant ar paramantour Jean Ango evit ergerzhañ an takad etre ar Florida spagnol hag an Douar-Nevez, a-benn dizoleiñ un diraez d'ar meurvor Habask hag Azia.
Kustentin (pab)
Kustentin (e latin: Constantinus), ganet e Siria ha marvet d'an, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'ar. Ar pab diwezhañ a yeas da C'hres eo, a-raok Yann-Baol II e 2001.
Winston-Salem (North Carolina)
right|250px|border Winston-Salem zo ur gêr lec'hiet e norzh-kreiz stad North Carolina e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 232 385 a annezidi e 2010. Krouet eo bet anv Winston-Salem en ur mod ofisiel e 1766 (Salem) ha 1849 (Winston).
Liborna
Liborna (hervez an okitaneg), pe Libourne (hervez ar galleg), zo ur gumun eus mervent Bro-C'hall, en departamant Gironde.
Unan eus kêrioù bras an departamant-se eo, e kember an Dordogna hag an Eila. Ur porzh oberiant eo bet e-pad pell, drezañ e tremene ar gwin graet er c'horn-bro hag a bep seurt marc'hadourezhioù eus Europa a-bezh.
Kêrioù gevellet
Gevellet eo Liborna gant ar c'hêrioù-mañ :
Giovanni da Verrazzano
Beaj e 1524
Après un bref mouillage, il met cap au nord et longe la côte de ce qui est maintenant la Caroline du Nord. Lors de cette reconnaissance, il pense apercevoir l'océan Pacifique derrière une étroite bande de terre. Mais il ne s'agit en réalité que du lagon de la baie de Pamlico, long de 130 kilomètres, et dont la largeur atteint par endroits 48 kilomètres, séparé de l'Atlantique par les Outer Banks, une barrière d'îles sablonneuses. Cette erreur conduisit les dessinateurs de cartes d'alors, à commencer par Vesconte Maggiolo, en 1527, et le frère de Giovanni, Girolamo da Verrazzano, en 1529, à représenter l'Amérique du Nord quasiment coupée en deux parties reliées par un isthme. Cette interprétation erronée mit un siècle à être corrigée.
O kenderc'hel e hent war-zu ar Biz e sont pep "toul" bras en aod, evel bae Chesapeake hag aberioù stêrioù Delaware ha Hudson.
Dizoloiñ a ra Verrazzano bae New York d'ar 17 a viz Ebrel 1524, hag anvet eo « an Angoulême Nevez » gantañ, en enor da Fransez , kont Angoulême. E koun an ergerzhadenn gentañ-mañ eus ar bae eo bet anvet pont Verrazzano-Narrows e New-York.
Kenderc'hel a ra war-zu Maine, Skos Nevez, ha goude an Douar-Nevez betek Labrador. Distreiñ a ra da Vro-C'hall a-benn ar fin hep bezañ dizoloet an tremen d'ar Meurvor Habask.
Reiñ a ra Verrazzano anvioù gallek d'an douaroù nevez-se, ha treiñ a ra anezho en italianeg.
Le rapport de Verrazane est daté du jour de son retour et il est envoyé au roi qui se trouve à Lyon. Le rapport rend compte d'un vaste territoire revendiqué comme Francescane ou Nova-Gallia (Nouvelle-France), en défiance avec le traité de Tordesillas qui attribue à l'Espagne et au Portugal les nouvelles terres découvertes de l'autre côté de l'océan.
Rapidement Verrazane prépare un nouveau voyage pour trouver un passage vers l'Asie. Mais ses navires sont réquisitionnés pour faire la guerre. La capture de François à la bataille de Pavie en 1525 met définitivement fin à ce projet.
Ar bloaz-se e sav e vreur Girolamo e Lyon ur gartenn verdeiñ eus ar Mor Kreizdouar.
Beaj e 1526 ha 1527
Pa eo bac'het roue Bro-C'hall e ya Verrazano war-dro Lezioù roue Portugal Yann III ha roue Bro-Saoz Herri VIII. Pa eo danevellet da Europa troverdeadenn Magellan ha dizoloadenn an Inizi Maluku eo kaset Sebastian Cabot gant Bro-Spagn evit kavout un hent d'ar Meurvor Habask e miz Ebrel 1526. En nevez-amzer 1526 eo distroet Verrazano e Bro-C'hall ha raktresañ a ra ur veaj nevez gant an amiral Philippe Chabot hag ar paramantour Jean Ango.
Kuitaat a ra Verrazzano hag e vreur Europa e miz Even 1526, gant tri lestr, evit klask tremen Kab ar Spi Mat. Chom a-sav a ra ar vreudeur Verrazano abalamour d'ur barr-amzer ha d'un hutinadeg, met an trede lestr a ya d'ar Meurvor Indez. Mont a ra re er Su, tremen a ra a-vaez da Vadagaskar hep he gwelout ha treuziñ a ra ar Meurvor Indez a-raok erruout e Sumatra. Alese e ya kuit d'ar Maldivez, ha pennañ a ra goude d'ar Su evit mont da Vadagaskar lec'h ma ra peñse ar skipailh a-benn ar fin. Un nebeud anezho hepken, chomet bev, a zeuio a-benn da vont da Vozambik. Pennañ a ra ar vreudeur Verrazzano e-keit-se d'ar C'hornôg ha tizhet e Brazil lec'h ma eo karget koad Pernamboug ganto. E miz Gwengolo 1527 int distro e Bro-C'hall.
Beaj e 1528 ha marv
Ur veaj ziwezhañ e 1528, kontet gant Girolamo da Verrazzano, a gas anezho d'an Antilhez lec'h ma vijet bet  lazhet Giovanni gant henvroidi denzebrer.
Ur c'hevandir er Meurvor Atlantel
A-drugarez da ergerzhadennoù Giovanni da Verrazano e 1524 eo savet kartenn vrudet 1529 gant e vreur Girolamo :
Envel a ra ar gartenn-mañ lec'hioù a-hed an aod norzhamerikan, en Norzh da Florida, evit ar wech kentañ.
Nova Gallia, Frañs-Nevez
War ur gartenn graet e 1529 gant Verrazano eo treset aber ar Sant-Laorañs, hag envel a ra an douaroù-se Nova Gallia. Evit ar wech kentañ eo meneget kement-se gantañ, a-raok Jakez Karter ha Samuel de Champlain.
Marv ar c'hourser Jean Fleury pe Florin
Lakaet eo bet a-wechoù war chouk Verrazano marv Jean Fleury (pe Florin), ur c'hourser eus Dieppe krouget gant ar Spagnoled e 1527. Prouet e voe e oa faos kement-se gant Luigi Prospero Peragallo e 1897-1900.
Departamant Jalapa
Departamant Jalapa zo unan eus an daou zepartamant warn-ugent a zo e Republik Guatemala, ha kêr Jalapa eo ar gêr-benn anezhañ.
Sophie Trébuchet
Sophie Françoise Trébuchet, ganet d'an 19 a viz Even 1772 e Naoned ha marvet d'ar 27 a viz Even 1821 e Pariz, a oa mamm ar skrivagner gall Victor Hugo. Gant he gwaz ar jeneral Joseph Hugo he doe daou vab all : Abel (an henañ) hag Eugène (an eil henañ).
He buhez
Mervel a reas he zud, bourc'hizien eus Naoned, pa oa ur bugel. Fiziet e voe ar verc'hig e kerent dezhi ha bevañ a reas etre Naoned ha Kastell-Briant, gant ur voereb. E-keit ma oa an Dispac'h gall oc'h ober e reuz e Naoned e kejas ar plac'h yaouank eno e 1796 gant danvez he gwaz, a oa soudard republikan. Divizout a reas Sophie mont da Bariz gantañ, ha goude da Lunéville, Bastia, Besançon, lec'h m'edo galvet Joseph Hugo. He zri mab he doe d'ar mare-se, etre 1798 ha 1802 : Abel, Eugène ha Victor.
Goude se e tivizas Sophie Trébuchet chom e Pariz, lec'h ma vevas gant ur c'hamalad kozh d'he gwaz, Victor Fanneau. Daremprediñ a reas ivez familh Adèle Foucher, gwreg da zont Victor Hugo. Pa voe harzet Victor Fanneau de Lahorie ha tamallet e gaou da vezañ kemeret perzh en un irienn, e treuzas Sophie Bro-Spagn, e-kreiz ar brezel, betek Madrid lec'h m' edo he gwaz o chom. Kont e oa deuet hemañ da vezañ, ha lakaat a rae e wreg kleiz da dremen evit e bried ; goulenn a reas dibriediñ. Met nac'hañ a reas Sophie evit mirout he leve. Distreiñ a reas da Bariz gant he bugale, lec'h ma voe kaset Victor Fanneau d'ar marv e 1812.
Tremen a reas Sophie Trébuchet bloavezhioù diwezhañ he buhez gant he mibien e Pariz. Broudañ a rae anezho da studiañ ha da garout ar varzhoniezh. Estlammet e veze gant donezon he mab bihanañ, hag un awen e voe da Victor yaouank en un toulladig eus e varzhonegoù kentañ.
Afer Fañch
E deroù an afer Fañch emañ hini Fañch Bernard, ur bugel ganet d'an 11 a viz Mae 2017 en ospital Kemper, hag e dud eus Rosporden, hag a oa bet nac'het outo anv-badez o mab, Fañch eta, dibabet ganto.
Kelc'hlizher 2014
Er Republik c'hall n'eur ket aotreet da lakaat tildenn ebet war an "n" er skridoù ofisiel, hervez kelc'h-lizher an 23 a viz Gouere 2014, ha n'eo ket bet sinet gant Ministr gall ar Justis, a oa Christiane Taubira neuze. Er skrid ofisiel-se eo meneget ar sinoù diakritek aotreet er melestradur gall.
E Kemper
Goude nac'het an anv da gentañ gant implijad an ti-kêr, a rae diouzh ar reolenn voas, e voe asantet dezhañ goude, en ti-kêr, gant ur guzulierez, a reizhas an anv gant an dorn, en desped d'ar reolenn. Ar reizhadenn-se avat a voe nac'het adarre, gant prokulor ar Republik c'hall e Kemper, Thierry Lescoualc'h.
Breizhad ar bloaz
N'eo ket bet meneget Fañch e-touez Bretoned ar bloaz 2017 gant kazetennoù pemdeziek Breizh : koulskoude en deus kaset brud ar brezhoneg pelloc'h egeto er bed : Iwerzhon, Rusia, El Salvador Filipinez, Nigeria.
Politikerezh
D'ar 16 a viz Here 2018 e kemenne ar gouarnamant gall e oa anvet Laurent Nuñez da sekretour-stad. Hennezh a oa bet anvet da brefed e 2010, hag anvet Nuñez neuze. D'ar 16 a viz Here 2018 eo bet anvet Nunez (hep tildenn) er pemdezieg Le Monde petra bennak ma oa anvet Nuñez e pajenn ofisiel ar gouarnamant.
D'ar 17 a viz Here, da greisteiz, e voe kemmet an anv Nuñez e Nunez war bajenn ofisiel ministrerezh an diabarzh gall ha kemend-all war-dro 7 e goude kreisteiz e lec'hienn ar gouarnamant.
Goulennet en deus ar c'hannad Paul Molac, en ur c'hinnig lezenn, ma vije degemeret an arouezioù evel an ñ evit skrivañ anvioù-familh pe anvioù-bihan met daoust ma voe votet e zanvez-lezenn, n'eo ket bet lakaet da dalvezout c'hoazh.
Here 2019
Goude barn lez-galv Roazhon, ha graet reked gant prokulor Roazhon dirak lez-terriñ Pariz, setu diskaret e reked. Trec'h e oa tud Fañch eta.
Met n'eo ket evel-se e soñje prokulor Brest: dezhañ e oa torret e reked a-enep Fañch Bernard, met bepred e chom ar c'helc'hlizher, ha bepred eo nac'het an dildenn.
Du 2019
Diouzhtu goude ar varnadenn e oa bet un eil "afer Fañch". Gant ur c'houblad eus Montroulez e oa bet resevet ul lizher digant ar prokulor Jean-Philippe Récappé da gemenn dezho ne c'helled ket degemer an anv Fañch gant ñ evit o bugel nevez-ganet.
E 2020
E Pabu, en ospital Gwengamp, e miz Ebrel 2020, ez eus ganet ur bugel anvet Awen Fañch, nac'het an dildenn en e anv adarre,.
E 2023
En Oriant, e miz Even 2023, eo bet enrollet gant ti-kêr an Oriant un bugel anvet Fañch, gant an dildenn.
Gwerz
Gwerz Fañchig Kemper zo ur werz a zo bet savet d'ar bugel gant Mark Kerrain.
Lajatico
Lajatico  zo ur gumun hag ur gêr en Italia, e proviñs Pisa,  e Toskana.
Departamant Jutiapa
Departamant Jutiapa zo unan eus an daou zepartamant warn-ugent a zo e Republik Guatemala, ha kêr Jutiapa eo ar gêr-benn anezhañ.
Yann VII (pab)
Yann VII (e latin : Ioannes VII), bet ganet war-dro 650 e Rossano (Calabria) ha marvet d'an 18 a viz Here 707, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'ar 1añ a viz Meurzh 705.
Gesche Gottfried
Gesche Margarethe Gottfried, ganet Gesche Margarethe Timm (6 a viz Meurzh 1785 e Bremen - 21 a viz Ebrel 1831 e Bremen), a oa ul lazherez a steudad a lazhas 15 den e Bremen hag e Hannover etre 1813 ha 1827. Kontammiñ a rae an dud gant arsenik. Hi eo an den diwezhañ a voe lazhet war-wel an holl e Bremen. Lazhet he deus tud tost outi : gwazed, kerent, bugale. A-raok ma vefe tamallet outi bezañ muntrerez o doe truez an dud outi peogwir en em gave klañv izili he familh hag e varvent. E-keit ha ma oant klañv e rae war o zro, ha lesanvet e voe "ael Bremen".
Departamant Izabal
Izabal zo unan eus an daou zepartamant warn-ugent a zo e Republik Guatemala, en-dro d'al Lenn Izabal, ha Puerto Barrios eo ar gêr-benn anezhañ. Ennañ emañ douaroù ar vro a sko war ar Meurvor Atlantel.
Kumunioù
Pemp kumun zo : Puerto Barrios, Livingston, El Estor, Morales ha Los Amates.
Departamant Quetzaltenango
Departamant Quetzaltenango zo unan eus an daou zepartamant warn-ugent a zo e Republik Guatemala, ha kêr Quetzaltenango eo ar gêr-benn anezhañ.
Durham (North Carolina)
Durham zo ur gêr lec'hiet e norzh-kreiz stad North Carolina e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 233 252 a annezidi e 2010. Krouet eo bet anv Durham en ur mod ofisiel e 1869.
Montescudaio
Montescudaio  zo ur gumun hag ur gêr en Italia, e  proviñs Pisa,  e Toskana.
Celeus
Celeus a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ spesadoù speged, krouet e 1831 gant an naturour alaman Friedrich Boie (1789-1870).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Trizek spesad a ya d'ober ar genad :
Eizh isspesad warn-ugent (28) en holl : o c'havout a reer e Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika.
Rummatadur
Diblaset eo bet ar spesad brachyurus er genad Micropternus.
Goulenn hollek
Goulenn hollek a reer en armerzh eus hollad ar goulennoù evit madoù ha servijoù e marc'had ur Stad nemetken, er gennad publik pe brevez, gant ar vevezerien hag an embregerezhioù.
Termenadur
Ar goulenn hollek a zo sammad an dispignoù gouarnamantel, an ezporzhiadennoù,, postadurioù an embregerezhioù ha bevezadur an tiegezhioù.
Displeget e vez modenone ar PDG gant argemm ar goulenn hollek, da lavaret eo ma tigresk ar postadurioù e tigresko ar PDG ha vice-versa da skouer. Kemmadur unan eus arventennoù ar goulenn hollek (dispignoù gouarnamantel, postadurioù, ezporzhiadennoù ha bevezadur dibenn) a grouo stroñsoù war ar goulenn, un darvoud hag a gemm ar goulenn ; gallout a ra bezañ pozitivel (muioc'h a goulenn) pe negativel (nebeutoc'h a c'houlenn)). Ar stroñsoù war ar goulenn a lakaio PDG ar Stad da gemm-digemm.