cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aryan Brotherhood
Troc'h ar bloavezhioù 1990
Hent an torfedouriezh aozet a voe kemeret gant an AB gant e stumm boaz: feuls taer ha didruez. Buan e voent galloudusoc'h evit ar mafia italian-amerikan en toullioù-bac'h. Da skouer John Gotti penn ar familh torfedour Gambino pa voe taget e toull-bac'h Marion e 1996 a c'houlennas da vezañ ambrouget gant an Aryan Brotherhood. Ouzhpenn da-se e c'houlennas d'ar genvreuriezh da lazhañ ar brizoniad a dagas anezhañ. Tager Gotti a voe treuzkaset raktal en un toull-bac'h all hag ar goulenn lazhañ a voe nullet.
Sevenadur politikel an Aryan Brotherhood
Adal e grouidigezh betek ar bloavezhioù 1990 e oa un aozadur dreistbeliour gwenn a-raok pep tra evit bezañ ezel e oa ret lazhañ un den du ha bezañ a ouenn wenn. en em welet a rae krouerien an aozadur evel "Elite White Aryan Race", ur begen d'ar ouenn gwenn Aryan. Hiziv-an-deiz ez eo un aozadur torfedouriezh gant ul lod mennozhioù gouennelour hag un implij eus ar simboloù nazi. Ar pezh ne cheñch ket ez eo implij an nerzh garv evit emledañ hag evit bezañ mestr war an toullioù-bac'h. Pismiget e vez ar genvreuriezh gant an dreistbeliourien gwenn er Stadoù-Unanet evel "treitourien d'ar ouenn". Izili an oazadur evit ul lod n'int ket gouennelourien met rediet da vont gant an Aryan Brotherhood evit dreistvevañ d'an toull-bac'h.
Lod prizonidi a orin yuzev a ya gant an Aryan Brotherhood dre ma z'int taget gant an holl gangoù all pezh a ziskouez anat n'eo ket un aozadur Nazi rik.
Spered an Aryan Brotherhood betek ar bloavezhioù 1990 a oa hini ar brezel gouennel etre ar re wenn ha peurest ar brizonidi all, ar gouennelouriezh a oa un dra anat dezho.
Ar Melchon 666
Ar Melchon iwerzhonat a zo simbol Sant Padrig, ur simbol kreñv eo d'ar gatoliked. Adimplijet eo bet gant an Aryan Brotherhood met en ur ouzhpennañ simbol an diaoul ar 666. Kement-mañ a servij da dalvezout e vez graet fae eus an talvoudegezhioù kristen.
I Trionfi
I Trionfi (an Trec'hlidoù) zo barzhonegoù italianek gant Francesco Petrarca e 1473.
Wendie Renard
Wendie Renard, bet ganet d'an 20 a viz Gouere 1990 e Schœlcher (Martinik, Bro-C'hall), a zo ur velldroaderez etrebroadel c'hall, difennerez kreiz pe dehou he fost war an dachenn.
Jorge Guillén
Jorge Guillén Álvarez (Valladolid, 18 a viz Genver 1893- Málaga,6 a viz C'hwevrer 1984) a oa ur skrivagner spagnol, brudet abalamour d'e varzhoniezh .
Élise Bussaglia
Élise Bussaglia, bet ganet d'ar 24 a viz Gwengolo 1985 e Sedan (Ardennes, Bro-C'hall), a zo ur velldroaderez etrebroadel c'hall, kreizerez he fost war an dachenn.
Choisy-au-Bac
Choisy-au-Bac a zo ur gumun e departamant an Oise, e rannvro Hauts-de-France e Frañs.
Whitechapel
Whitechapel zo ul lodenn eus ranngêr Tower Hamlets e Londrez (Bro-Saoz). Lec'hiet eo 5,5 kilometrad er reter da Charing Cross ha, dre vras, bevennet gant Bishopsgate er c'hornôg, Hanbury Street en norzh, Brady Street ha Cavell Street er reter ha Commercial Road er su. Dont a ra anv Whitechapel eus ur chapel vihan da Santez Vari e-tal kichen Whitechapel Road.
Aze e c'hoarvezas e 1888 torfedoù an hini a raed Yann an Toullgofer anezhañ.
José Agustín Goytisolo
José Agustin Goytisolo (Barcelona, 13 a viz Ebrel 1928 - Barcelona, 19 a viz Meurzh 1999) a oa ur skrivagner katalan, brudet abalamour d'e varzhoniezh.
Rosebush
En hanternoz d’ar gêriadenn e oa ur vengleuz ma veze eztennet mein-glas betek fin an.
José Agustín Goytisolo
Breur henañ e oa d'ar skrivagnerien Juan Goytisolo (1931-2017) ha Luis Goytisolo (ganet e 1935), holl perzhidi eus ar Generación de los 50 gant skrivagnerien evel Ángel González, José Manuel Caballero Bonald, José Ángel Valente, Jaime Gil de Biedma, Alfonso Costafreda pe Carlos Barral ente re all.
Troidigezhioù
Diwar an italianeg hag ar c'hatalaneg, da skouer Cesare Pavese, Pier Paolo Pasolini, Salvador Espriu ha Pere Quart.
Korag-douar lost hir
Ar c'horag-douar lost hir (Uratelornis chimaera) zo un evn brosezat e Madagaskar. Ar spesad nemetañ eo er genad Uratelornis.
Picumnus dorbignyanus
Anvet e voe Picumnus d'Orbignyanus (kentanv) da gentañ-penn (e 1845) gant an evnoniour gall Frédéric de Lafresnaye (1783-1861) : dougen a ra anv ar skiantour gall Alcide Dessalines d'Orbigny (1802-1857).
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Suamerika :
Sindh
Sindh a zo unan eus proviñsoù Pakistan. Karachi eo ar gêr-benn.
Fanfan la Tulipe
Fanfan la Tulipe a c'hall bezañ :
Lemur korr divskouarn blevek
Al lemur korr divskouarn blevek (Allocebus trichotis) zo ur bronneg brosezat e Madagaskar. Ar spesad nemetañ eo er genad Allocebus.
thumb|left|Tiriad al lemur korr divskouarn blevek
Cheirogaleus
Cheirogaleus zo ur genad e rummatadur ar bronneged, ennañ lemured korr hag a vev e Madagaskar.
=Spesadoù=
Atelornis
Atelornis a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1846 gant an evnoniour gall Jacques Pucheran (1817-1895).
Spesadoù
Daou spesad koraged-douar a ya d'ober ar genad :
Brosezat int e Madagaskar.
Apollo 10
Ar gefridi Apollo 10 a oa unan eus kefridioù ar Programm Apollo. An hini diwezhañ eo bet a-raok an hini a gasas da vat an dud war c'horre al Loar, gant Apollo 11. Pal ar gefridi Apollo 10 e oa testiñ ar modul-loar en-dro d'an adplanedenn, ar pezh a voe graet gant berzh. Padout a reas ar veaj eus an 18 d'ar 26 a viz Mae 1969.
Alexis Gourvenneg
Ur c’hasour tud eo bet Alexis Gourvenneg (1936-2007), rener SICA Kastell-Paol e Bro-Leon. Deuet eo da vezañ brudet er bloavezhioù 1960 pa’z eus bet tabut gant produkterien legumaj Bro-Leon e Montroulez. E-touez ar re o deus krouet ar SICA (Société d’Intéret Collectif Agricole) e oa ; o fal a oa lakaat ar brodukterien da chom mestr war ar gwerzh. War-lerc’h eo deuet da vezañ rener unan eus brasañ stalioù sevel moc’h Bro-C’hall : Kerjean SA. Krouet eo bet ar Brittany Ferries gantañ e 1972.
Modul-loar Apollo
Ar Modul-loar (saozneg: Lunar Module) eo al lodenn eus an egorlestr Apollo karget da gas daou zen da zouarañ war al Loar, eus kelc'htro an adplanedenn, ha d'o degas en-dro betek ar modul ren ha servij, ar pezh a zo bet graet gant c'hwec'h anezho. Savet e oa bet gant an embregerezh Grumman. Div lodenn vras a oa, un estaj diskenn hag un estaj pignat.
Alexis Gourvenneg
Buhez
Ganet e oa bet e Henvig e-kichen Kastell-Paol d’an 11 a viz Genver 1936. Kaset eo bet da skol labour-douar an Nivod e Lopereg ha war-lerc’h eo bet er Skol-veur labour-douar en Angers.
Rener brezel an artichaod eo bet er bloavezh 1960. Ne felle ket ken d'ar c'hounezerien artichaod ha brikoli gwerzhañ dindan ur priz re izel. SICA Kastell-Paol a zo bet krouet e 1961 da-heul e luskadenn. D’ar poent-se e oa o ren CDJA Penn-ar-Bed (Centre Départemental des Jeunes Agriculteurs). D'an 8 a viz Mezheven 1961 e oa, gant Marsel Leon, e penn ur strollad 2000 labourer-douar en deus aloubet isprefeti Montroulez. Kaset eo bet an daou rener d’an toull-bac’h, an dra-se a lakaas 6000 labourer-douar da zeredek e kêr Montroulez d’an 22 a viz Mezheven evit goulenn o leuskel da vont.
E 1968 eo bet savet gant Alexis Gourvennec ur steuñv evit aesaat gwerzhañ produioù Breizh dre zienkañ Penn-ar-Bed dre grouiñ hentoù-tizh nevez (RN 12 ha RN 165) en-dro Breizh ; gwellaet e oa bet al linennoù tren hag ar pellgomz ivez. Toullañ porzh don Rosko a zo bet graet d’ar mare-se ivez ; ar porzh en deus digoret hentoù-mor nevez evit gwerzhañ produioù Breizh e Bro-Saoz. N’eo ket bet hep poan peogwir ne felle da gompagnunez ebet kas he listri da Rosko. Setu e oa bet krouet ar Brittany Ferries e 1972. 65% eus e lodennoù a oa dalc’het gant al labourerien-douar. President ar Brittany Ferries eo bet Alexis Gourvennec betek e varv e 2007 ; renet eo bet ken mat ar gompagnunez treuz dougen ken eo deuet da vezañ an hini gentañ e Bro-C’hall da gas tud ha fred :10 bag ganti ha 2 500 implijad evit ur c’hengreadur en-dro da 365 milion euro e 2008.
Etre 1979 ha 1998 e oa bet prezidant Crédit agricole Penn-ar-Bed ivez.
Marvet eo d'an 19 a viz C'hwevrer 2007 e Montroulez.
Maryse Bastié
Marie-Louise Maryse Bastié, bet ganet Marie-Louise Bombec, (Lemojez, 27 a viz C'hwevrer 1898 – Bron, 6 a viz Gouere 1952) a voe an nijerez c'hall kentañ o tapout meur a rekord en nijerezh, hag an hini gentañ ivez o vout un ofiserez en Aerlu gall.
Respet
E 1909, pa oa-hi 11 vloaz, e varvas he zad Joseph Bombec ; gant he mamm Céline Filhoulaud e voe desavet er baourentez, ha goude he zesteni studioù kentañ e 1912 ez eas da wrierez lêr en ul labouradeg boteier. E 1915, d'an oad a 17 vloaz, e timezas gant Jean-Baptiste Gourinchas hag e c'hanas ur mab anvet Germain. E 1917 he devoe he nijadenn gentañ ; bloaz goude e voe sekretourez-bizskriverez e Kompagnunezh an Tredan e Lemojez. E 1920 e torras he dimez.
Maeronez al letanant levier Louis Bastié hag a oa en talbenn e-pad ar Brezel-bed kentañ e voe Maryse Bombec ; e 1922 e timezjont hag e talc'hjont ur stal boteier e Cognac. Pa yeas he fried da Vourdel da gelenn nijal e teskas Maryse leviañ gant ar monitour Guy Bart, ha d'an 29 a viz Gwengolo 1925 e tapas he breved levierez eno. Sizhun goude, d'ar 6 a viz Here, e sevenas he c'hur gentañ : tremen gant un nijerez Caudron G.3 dindan pont treuzvourzhañ Bourdel, a-rez dourioù ar stêr Garona, kement-se evit gounit brud ha bezañ gopret gant saverien kirri-nij evel levierez. Ur c'hwitadenn e voe er c'heñver-se, rak e-pad pell ne c'hallas ket nijal kement ha ma felle dezhi.
E 1926 e varvas Louis Bastié en ur gwallzarvoud nijerez. Maryse a zigoras ur skol-leviañ, a rankas serriñ goude 6 miz. Da neuze ez eas betek Pariz, ma c'hounezas un nebeud arc'hant dre nijadennoù kentañ, bruderezh-nij ha diskouezioù tanlazheroù – entanañ a rae keflusker an nijerez en oabl ha lazhañ a rae an tan goude pradañ. Ugent munutenn hepken e padas pep hini eus he div nijadenn hirañ er bloaz-se.
E 1927, p'edo en Orly (Val-de-Marne hiziv) gant an nijadennoù kentañ hag ar bruderezh-nij e reas anaoudegezh gant al levier Maurice Drouhin (1891–1928). E 1928 e voe prestet dezhi un nijerez Caudron C.109 ; gant an ardivink-se hag he c'havandad Drouhin e c'hounezas e miz Mezheven ur priz a 25 000 lur gall a roas tro dezhi da brenañ an nijerez. D'an 13 a viz Gouere, Maryse Bastié ha Drouhin a dapas rekord ar bed an hirañ nijadenn eeun etre Orly ha Trzebiatów e Pomerania ar C'hornôg e Polonia (1 058 km ent-ofisiel). D'an 9 a viz Eost e varvas Maurice Drouhin a-c'houde ur gwallzarvoud war bourzh un nijerez kentpatrom. Er bloaz-se ivez, d'an 11 a viz Here, e voe Maryse Bastié ar vaouez kentañ o tapout aotre an treuzkas foran (niv. 1136).
E 1929 ez eas ganti rekord Bro-C'hall padelezh al levierezed (10 eurvezh ha 30 munutenn) ; klask a reas ober gwelloc'h c'hoazh hogen sac'het e voe ar c'heflusker ; en trede gwech, e miz Gouere 1929, e rankas pradañ a-raok echuiñ met gwellaet e voe ar rekord etrebroadel evelato, gant 26 eurvezh ha 48 munutenn.
D'ar 1añ a viz Ebrel 1930 ez eas Maryse Bastié da Alamagn davit he nijerez nevez, unan Klemm L-25a1 gant ur c'heflusker gall Salmson ha lesanvet Trottinette ganti. D'an 2 a viz Gwengolo e levias he nijerez betek ma voe ret dezhi pradañ dre ziouer a drelosk, da lavarout eo e-pad 37 eurvezh ha 55 munutenn – pelloc'h eget rekord Léna Bernstein (25 eurvezh ha 45 munutenn d'an 2 a viz Mae 1930). A-c'houde ar gur-se, Salmson a brofas ur c'harr-tan da Varyse, hag unan nevez bep daou vloaz betek he marv e 1952. E miz Here e prenas un nijerez nevez, unan Caudron C.230.
D'an 28 a viz Mezheven 1931 e tibradas Maryse Bastié eus Le Bourget (Seine-Saint-Denis hiziv) hag e nijas betek Yurino e-kichen Nijniy Novgorod en URSS ma pradas goude 30 eurvezh ha 30 munutenn, da lavarout eo 2 976 km ha 97,5 km/h an tizh keitat. Goude an nijadenn-se e voe anvet da Varc'hegez al Légion d'honneur hag e voe deroet Harmon Trophy stadunanat ar bloaz 1931 dezhi.
E 1932 e voe gopret al levierez gant ar farder nijerezioù Potez evit diskouez e ardivinkoù e Bro-C'hall hag en Afrika an Norzh.
E 1934 ez eas gant al levierezed Adrienne Bolland hag Hélène Boucher da stourm evit ma vije roet d'ar merc'hed ar gwir da vouezhiañ, a-du gant ar bolitikourez wregelour Louise Weiss (1893–1983). E dibenn ar bloaz e klañvaas hag e voe lamet he aotre diganti keit ha ma veze prederiet e Megève (Savoia-Uhel).
D'an 28 a viz Mezheven 1935 e varvas he mab Germain, 15 vloaz, diwar an derzhienn difoid e Tunizia. E miz Eost e krouas Maryse Bastié ur skol-leviañ en Orly gant he monitour kentañ Guy Bart ; berrbad e voe ar skol-se avat. E dibenn ar bloaz e tivizas pilat rekord nevez an nijal dreist ar Meurvor Atlantel dre ar Su, a oa d'al levierez zelandneveziat Jean Batten (1909–1982) abaoe miz Du (13 eurvezh ha 39 munutenn).
Evit prientiñ an taol-arnod e reas ur monedone dreist ar meurvor gant Jean Mermoz hag en devoe graet tremen ugent gwech c'hoazh abaoe 1930. D'ar 7 a viz Kerzu 1936 e steuzias Mermoz a-us ar meurvor a-vaez da Zakar (Senegal). D'an 12 a viz Kerzu e tibradas Maryse Bastié gant he nijerez Caudron 635 Simoun marilhet F-ANXO, badezet Jean Mermoz en enor d'al levier meur aet da get nevez a oa, hag e pradas e Dakar d'ar Sadorn 19. Eno, he mekanikour Lendroit a stalias un eil beol evit an trelosk evit ma c'hallje an nijerez kas 890 litr a zour-tan ganti. D'ar Merc'her 29 e tibradas al levierez, he-unan war vourzh, da 7 eur 23 beure. Da 7 eur 28 noz (eur Pariz) e pradas e Natal e Brazil, goude un nijadenn 12 eurvezh ha 5 munutenn, 3 173 km ha 264 km/h an tizh keitat. Goude ar gur-se e eas Maryse betek Buenos-Aires en Arc'hantina ha Montevideo en Uruguay ma voe fiziet he nijerez da bennadurezhioù an Aerlu gall. Da Ofiserez el Légion d'honneur e voe anvet pa voe distro da Vro-C'hall.
En hañv 1937 ez eas gant he mignonez al levierez Suzanne Tillier war bourzh an nijerez Caudron Simoun marilhet F-AQAY da Rusia evit un droiad bruderezh hag o c'hasas betek Irkoutsk e Siberia. Eus miz Du 1937 da viz Meurzh 1938 e voe e Suamerika adarre, gant ur Simoun all, evit un droiad prezegennoù ; en Uruguay ec'h adkavas nijerez rekord 1936, a oa bet lezet da vreinañ ; e eil Simoun a lezas e Suamerika ivez. Pa voe distro da Vro-C'hall e tigoras ur skol-leviañ.
E 1939 e tarzhas an Eil Brezel-bed. Pa voe aloubet Bro-C'hall e miz Mae 1940 ez eas da skoazellañ ar Groaz Ruz d'ober war-dro ar brizonidi e kamp-bac'h Drancy. Eno e torras he ilin p'edo un tren o vont kuit da Alamagn, nammet e chomas ha krennet e voe war he aotreoù nijal. Kuzhet a-drek he labour evit ar Groaz Ruz e tastume titouroù diwar-benn ar c'houzalc'herien evit ma vijent kaset da Londrez dre gomandant gall ar c'hamp-bac'h. Goude ar brezel, e miz Here 1944, ez emezelas Maryse Bastié en Aerlu gall evel klañvdiourez ha letanant levierez — ar c'hentañ ofiserez e voe en aerlu-se ; e 1946 e kuitaas an arme goude 3 500 eurvezh nij.
E 1947 e voe anvet da Gommandourez el Légion d'honneur en abeg da oberoù dibar er brezel hag oberoù er Rezistañs ; ar c'hentañ maouez e voe o vout anvet ent-milourel.
E 1951 e voe gopret gant servij an darempredoù foran er Centre d'Essais en Vol nevez-krouet. Dre m'eo kefridi pennañ ar CEV amprouiñ nijerezioù kent o frenañ ez eas Maryse Bastié war bourzh un Nord 2501 Noratlas 02 marilhet F-WFUN a oa war ziskouez e nijadeg ar 6 a viz Gouere 1952 e Bron. Ar skipailh a-bezh a varvas pa gouezhas an Nord 2501 war an douar.
E bered Montparnasse e Pariz emañ bez Maryse Bastié.
Strollad Komunour Kuba (1925)
Strollad Komunour Kuba (e spagnoleg : Partido Comunista de Cuba) berraet e PCC a zo ur strollad politikel kuban savet e 1925.
Kan bale Nevenoe
Kan bale Nevenoe a zo ur ganaouenn gant Glenmor embannet war ar bladenn Klemm Breizh-Izel. Gilles Servat en deus bet adkemeret ar c'han bale war ar bladenn A-raok mont kuit e 1994, padout a ra 3:46 munutenn.
Tem Kan bale Nevenoe
An tem a zo stourm Bretoned Nevenoe a-enep ar Franked. Ur ganaouenn vroadelour breton ez eo, ma kemmesker kadourien Nevenoe gant Bretoned hiziv-an-deiz.
Picumnus granadensis
Picumnus granadensis a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Dont a ra e anv eus República de la Nueva Granada, anv ur republik kozh hag a badas e Suamerika eus 1830 da 1858.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad ez eo brosezat an daou isspesad anezhañ e Kolombia :
Karel Čapek
Karel Čapek (9 a viz Genver 1890 – 25 a viz Kerzu 1938) zo ur skrivagner tchek, unan eus ar re vrudetañ en. Eñ (pe e vreur Josef Čapek) eo a c'hovelias ar ger robot implijet evit ar wech kentañ en e levr skiant-faltazi R. U. R. - Rossumovi Univerzální Roboti.
Ganet e voe e Malé Svatoňovice, en un amzer ma oa Tchekia e dalc'h Impalaeriezh Aostria. Goude ar skol eil derez e reas studioù istor, e Prag da gentañ hag e Berlin ha Pariz goude-se.
Dre ma oa klañvidik ne voe ket kaset d'an arme e-pad ar Brezel-bed Kentañ. Goude ar brezel e labouras evel kazetenner ha ren a reas c'hoariva Prag e deroù ar bloavezhioù 1920. Mervel a reas, gant un danijenn skevent, nebeut amzer a-raok aloubidigezh Tchekia gant an Alamaned da-heul Emglevioù München. Daoust dezhañ bezañ marv e voe gwelet evel un enebour gant an Nazied, dre ma oa ur skrivagner brudet e vennozhioù a-enep an hollveliouriezh ha dre ma oa mignon da brezidant kentañ Tchekoslovakia Tomáš Garrigue Masaryk. Kaset e voe e vreur Josef da gamp Bergen-Belsen ha mervel a reas eno.
Gerard Butler
right|250px|thumb|Gerard Butler e 2016 Gerard Butler zo un aktour sinema. Ganet eo bet an 13 a viz Kerzu 1969 e Paisley, Bro-Skos.
Philibert Tsiranana
Philibert Tsiranana (18 a viz Here 1912 - 16 a viz Ebrel 1978) a oa ur politikour eus Madagaskar, bet prezidant kentañ ar vro adalek 1959 betek 1972.
Skolaer e voe a-raok bezañ dilennet e bodadenn vroadel Madagaskar hag e bodadenn vroadel Bro-C'hall e 1956. E 1958 e teuas da vezañ ministr kentañ an enez. Mont a reas da brezidant kentañ ar vro pa voe disklêriet an dizalc'hiezh d'ar 1añ a viz Mae 1959. Er bloavezhioù 1960 e oa e strollad politikel (ar PSD - Parti Social Démocrate de Madagascar et des Comores) an hini nemetañ aotreet e Madagaskar. E 1971 hag e 1972 e voe emsavioù er vro hag e zilez a roas Tsiranana e miz Here 1972.
Robert Pešut
Robert Pešut, anavezet ivez evel Magnifico, ganet e 1965, zo ur c'haner sloven.
Stad (disheñvelout)
Ur stad a c'hall bezañ:
Nicolás Guillén
Nicolás Cristóbal Guillén Batista (Camagüey, 10 a viz Gouhere 1902 - La Habana, 16 a viz Gouhere 1989) a oa ur skrivagner kuban, barzh, kazetennour hag emsaver komunour.
Kanol Mozambik
Kanol Mozambik zo ul lodenn eus Meurvor Indez etre enezenn vras Madagaskar hag aod kevandir Afrika, ha Mozambik ent-resis. En he lodenn strishañ he deus 400 km ledander, etre Angoche (Mozambik) ha Tambohorano (Madagaskar). En he lodenn ledanañ he deus betek 950 km led. Eus an norzh d'ar su he deus 1 600 km hed. En he donañ he deus 3 292 metr donder. Ur redenn-vor domm a dremen enni, eus an norzh d'ar su.
Sarah Bouhaddi
Sarah Bouhaddi, bet ganet d'ar 17 a viz Here 1986 e Canas (Alpoù-an-Arvor, Bro-C'hall), a zo ur velldroaderez etrebroadel c'hall, diwallerez-pal he fost dezhi war an dachenn.
Francesco Petrarca
Brudet eo e sonedennoù evel ur skouer a varzhoniezh. Dastumet int el levr Canzoniere. Brudet eo ivez e garantez ouzh Laura de Noves.
Gaëtane Thiney
Gaëtane Iza Laure Thiney, bet ganet d'an 28 a viz Here 1985 e Troyes (Aube, Bro-C'hall), a zo ur velldroaderez etrebroadel c'hall, kreizerez pe argaderez he fost dezhi war an dachenn.
Kurunidigezh gant spern
Kurunidigezh gant spern (Incoronazione di spine en italianeg) zo un eoullivadur war lien graet e 1607 gant Michelangelo Merisi da Caravaggio ha miret e Kunsthistorisches Museum Vienna: gwechall e oa e dastumad ar markiz Vincenzo Giustiniani.
E-kreiz e weler daou zen o vazhata Jezuz hag o vont da lakaat ar gurunenn spern war e benn.
En tu kleiz ez eus un den harnezet oc'h arvestal outo, hag a zo hañval e zoare ouzh hini ar prokonsul Egeas en daolenn Crocefissione di Sant'Andrea.
Lizher kentañ Sant Pêr
Lizher kentañ Sant Pêr a zo unan eus Lizheroù Katolik an Testamant Nevez. Kavout a reer un droidigezh anezhañ en eil lodenn an Testamant Nevez troet dindan renerezh Maodez Glanndour hag embannet e 1971 gant Al Liamm.
Gant piv eo bet skrivet ?
Hervez Moadez Glanndour « Hengoun a Iliz en deus lakaet a-viskoazh al lizher-mañ war gont Sant Pêr, evel m'en lavar ar gerioù kentañ. » Levezonet en defe Lizher Sant Klemañs Roma d'ar Gorintidi war-dro 96.
Dielfennadur La Bible de Jérusalem a ya war ar memes tu.
Daou abeg a c'hell mont enep : ar fed e voe skrivet al lizher en ur gresianeg eeun met flour diaes da lakaat war gont ur pesketaer Galilean, hag ar fed e voe levezonet gant Lizher Sant Jakez (bet skrivet pe e 49 pe e 57-58) ha gant Lizher Sant Paol d'an Efezidi (bet skrivet pa oa Paol en toull-bac'h etre 61 ha 63).
Setu ar pezh a skriv Maodez Glanndour : « Taolomp evezh koulskoude n'eo ket Pêr e-unan en deus skrivet al lizher eus e zorn : ne dlee ket ar peketaer kozh bezañ gwall-ampart da dreiñ frazennoù war ar paper, met Silvan (5,12) eo an hini en deus servijet dezhañ da sekretour. Ha neuze, pe vihan, pe vras eo bet amañ lod Silas ? N'eus tu ebet d'en gouzout. » Mard eo evel ma soñjer peurliesañ, Silvan/Silas memes den e oa diskibl da Baol ivez.
Arabat reiñ re a bouez d'al levezonoù kavet el lizher rak un toullad mennozhioù a oa boutin da deologiezh an iliz kentañ hervez bibliourien zo.
Evit piv eo bet skrivet ?
Kaset eo al lizher « d'ar re a vev evel estrenionskignet dre ar bed, Pontoz, Galtia, Kapadokia; Azia ha Bitinia ; » Ali eo an holl vibliourien evit lavaraout e oa bet skrivet evit ilizoù Azia-vihanañ a oa taget hep na vefe heskinerezh a-berzh stad c'hoazh.
Daou sell a zo koulskoude.
Evit Maodez Glanndour e felle da Bêr tizhout ilizoù « ma c'helle fideled deuet eus ar Yuzeviezh bezañ stank a-walc'h » : « Rak Yuzevion gristenaet an Diaspora, ar Skignidigezh dre ar bed, eo da gentañ holl ar re a fell da Sant Pêr tizhout : an doare ma komz eus an Testamant kozh a ro da grediñ emañ o kaout dirak e sell, tud kustumoc'h ouzh ar Skriturioù eget na c'hellfe bezañ paganed nevez-vadezet. »
Ar c'hontrol a lenner er « Bible de Jérusalem » : klask a rae kentoc'h tizhout tud deuet eus ar baganiezh abalamour d'ar pezh a lavar diwar o fenn (1, 14 ,18 ; 2, 9s ; 4, 3 ) ha peogwir e skriv dezho e gresianeg. Daoust ma c'helle bezañ en o zouez Yuzevien gristenaet...
Peseurt kelennadurezh ?
Hervez Maodez Glanndour : «  Ha mennad al lizher a zo end-eeun startaat o feiz hag o esper kristen,ha war un dro kuzuliañ dezho pasianted ha sentidigezh ouzh an dud e karg. »
Ha pelloc'h : « A-dreuz d'an erbedennoù o'n em heuliañ hep kevre strizh, e kaver amñ kelennadurezh pinvidik-kenañ.
Doue an Tad eo an hini en deus mennet a-dal diazezidigezh ar bed hor gervel en e drugarez da vezañ e advibion. Kaset en deus da benn-mat e ziviz dre e vab, Jezuz. Gwalc'het omp bet gant gwad ar C'hrist evit mervel d'ar pec'hed a bevañ er reizhder.
Ha bremañ, santelaet gant ar Spered, ez omp deuet da vezañ an Israël nevez, gwir bobl Doue, ar Rouantelezh speredel na oa Israël an testamant kozh nemt ur skeud anezhi.
Ac'hano ivez hon dever da vezañ santel, d'en em stummañ diouzh skouer ar C'hrist e-unan. Hemañ o sentiñ ouzh an Tad, en deus resevet digantañ pep gloar ha pep mestroniezh. Ni ivez, gouzañvomp gant fiziañs an diaesterioù hag an enebadurioù evit ano ar C'hrist, en ur c'houzout hon eus ennañ esper divrall. »
Strollad Komunour Kuba
Strollad Komunour Kuba a c'hall bezañ evit :
Eurystomus
Eurystomus a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ koraged, krouet e 1816 gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Pevar spesad a ya d'ober ar genad :
Sasia abnormis
Sasia abnormis a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
Prideaux John Selby
Prideaux John Selby, bet ganet d'an 23 a viz Gouere 1788 en Alnwick (Northumberland, Bro-Saoz) hag aet da Anaon d'ar 27 a viz Meurzh 1867 e Bamburgh (Northumberland), a oa un evnoniour hag ul louzawour saoz. Anavezet-mat e oa ivez evel skeudennaouer un toullad mat a oberennoù war skiantoù an natur.
Hermanitas Núñez
Las Hermanitas Núñez a oa div ganerez eus Mec'hiko, Miriam ha Nelly Núñez, eus Tizimín, e Yucatán. Berzh a rejont ha mont da ganañ da SUA ha Suamerika. O zad, troc'her-blev, a voe muntret e kêr Mec'hiko.
Nelly a zimezas d'ur Stadunanad hag ac'h eas da chom da Indianapolis. Miriam a zalc'h da ganañ.
Núñez
Gerdarzh
Un anv-tiegezh spagnolek savet diwar un anv-badez eo. Savet eo diwar Núño, deuet eus anv latin Nunius.
E portugaleg e kaver ivez Nunes, savet diwar Nuno.
Llanedeyrn
Llanedeyrn a oa ur gêriadenn, ha bremañ ur c'harter e reter Kerdiz, e Kembre.
An anv
Dont a ra an anv, a greder, eus hini ur manac'h brezhon eus ar VIvet kantved, anvet Edeyrn. Gant e gile Isan pe Isian, diazezer Llanisien, en dije avielet ar vro, ma voe savet gante pep a barrez ha pep a iliz enne.
Hemicircus concretus
Hemicircus concretus a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Hermanas Huerta
Hermanas Huerta a oa kanerezed eus Mec'hiko, genidik eus Tampico, e Tamaulipas. Luz María hag Aurora Huerta a grogas da ganañ en doare  ranchera pa oant 12 ha 13 vloaz.
Hemicircus concretus
Anvet e voe Picus concretus (kentanv) da gentañ-penn (e 1821) gant an evnoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858).
Annez hag isspesadoù
Ar spesad ez eo brosezat an daou isspesad anezhañ en Indonezia :
Jimena Díaz
Jimena Díaz, pe Ximena (war-dro 1046 - 1116) a oa un itron eus Kastilha, dimezet da Rodrigo Díaz de Vivar el Campeador. Pevar bugel he doa, hag ur mab dezho a varvas en emgann gant e dad.
Goude marv ar Cid e voe itron Valencia entre 1099 ha 1102.
He ziegezh
Jimena Díaz, hervez ar gelennerez Margarita Torres Sevilla-Quiñones de León, a oa merc'h d'ar c'hont Diego Fernández, marvet a-raok an 24 a viz Gouhere 1046, hag un itron a c'halle bezañ anvet Cristina Fernández. Div wech e timezas ar c'hont Diego Fernández, mab d'ar c'hont Fernando Flaínez (eus tiegezh Cea) ha da Elvira Peláez : da Elvira Ovéquiz da gentañ, da Cristina Fernández da ec'houde.
Hervez an Historia Roderici, e oa Jimena nizez d'an impalaer Alfonso VI León.
He bez
Beziet e voe e-kichen he fried, El Cid, e manati San Pedro de Cardeña. En 1921 e voe kaset he relegoù da iliz-veur Burgos.
Forro
Ar forro, pe são-tomense, pe santomense pe santomé eo yezh vroadel São Tomé ha Príncipe, komzet en enez São Tomé, war-bouez beg ar c'hreisteiz.
Ur c'hreoleg portugalek eo, hogen disheñvelik diouzh kreolegoù Guiné-Bissau, Senegal, Gambia pe Cabo Verde. Diazez ar são-tomense eo ar yezhoù kwa dreist-holl, komzet en Aod an Olifant (Costa do Marfim e portugaleg), Ghana, Togo, Benin ha Nigeria.
77 % eus ar gerioù zo heñvel ouzh ar principense (pe lunguyè), 70 % ouzh an angolar ha 62% ouzh an anobonense (pe fa d'ambu) eus Enez Annobón (Ginea ar C'heheder).
Komzet e vez ar são-tomense en Enez São Tomé, ha da gentañ e veze komzet gant ar sklaved dieubet, pe forros. An darn vrasañ eus an dud a gomz são-tomense a gomz portugaleg ivez.
Skrivañ
Dre ar skrivañ e c’haller merkañ gerioù, niveroù pe notennoù sonerezh ha dre-se mont e darempred gant tud all. Al lenn eo an ober kontrol, da lavaret eo tapout anaoudegezh eus un hollad arouezennoù skrivet, kompren ar “skrid”-se. Stag eo istor al lenn hag istor ar skrivañ er bed.
Melanerpes chrysogenys
Melanerpes chrysogenys a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Banniel Rusia
Banniel Rusia a zo ur banniel tri liv a-led, gwenn, glas ha ruz, ha graet e vez Триколор (Trikolor – an Triliv) anezhañ. Levezonet eo bet gant hini an Izelvroioù. Implijet eo bet eus 1699 da 1858, eus 1887 da 1918 (eus 1914 da 1917 e oa un adstumm gant an ardamezioù ouzh konk), hag adarre adalek 1991. Banniel ar Morlu a zo-eñ levezonet gant hini Bro-Skos, gant al livioù kontrol; graet e vez anezhañ “Banniel sant Andrev”.
Melanerpes chrysogenys
Anvet e voe Picus chrysogenys (kentanv) da gentañ-penn (e 1839) gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840).
Skrivañ
Dre astenn-ster e talvez ar ger “skrivañ” ivez da envel ober ar re a sav testennoù lennegel dre skrid. Dre ar skrivañ-se e c’hall an den c’hoari gant e yezh. Lennegezh a reer eus sevel oberennoù skrivet evel-se hag eus hollad an testennoù-se, savet evit dudi an dud.
Les Shadoks
Les Shadoks a zo un heuliad tresadennoù-bev gallek, 208 degouezh ennañ, 2-3 munutenn anezho, krouet gant Jacques Rouxel, hag embannet gant AAA (Animation Art-graphique Audiovisuel) eus 1968 betek 1973 (tri c'houlzad a vo skignet). Kenderc'hel a reas goude troioù-kaer ar Shadoked e miz Genver 2000 war Canal+ (evit ur pevare koulzad) hag adskignet e voe gant Cartoon Network.
Melanerpes chrysogenys
Boued
Bevañ a ra diwar c'hwiled, frouezh, greun, had ha merien dreist-holl.
Skrivañ
N’eo ket hepken danvez an testennoù zo krouidigezhioù arzel. Gant stumm ar skrid, stumm an arouezennoù, e c’hall al lennerien bezañ plijet ivez : kaerskrivañ pe kaerskriverezh a reer eus ar skrivañ-se.
Les Shadoks
Endro
Ar Shadoked a zo doareoù laboused ront gant divaskell bihan-bihan ha gant pavioù hir-mat. Ne ouzer ket re vat petra eo orin pe ster o anv : a-hervez e vefe un doare dave d'ar c'habiten Haddock.
Skrivañ
Evit skrivañ e ranker kaout ur benveg hag ur skor. Gwechall-gozh e oa meur a deknik evit skrivañ : engravañ er mein pe er c’hoad, garaniñ er pri, skrivañ gant liv war meur a dra (bambouz, papiruz, parch, paper). A-raok ma oa bet ijinet ar moullañ e veze skrivet gant an dorn. Nevesoc’h zo e oa bet ijinet ar mekanikoù-skriverezañ ha, goude-se, an urzhiataerioù o deus degaset kemmoù bras en doare ma vez skrivet.
Melanerpes chrysogenys
Annez hag isspesadoù
Ar spesad ez eo brosezat an daou isspesad anezhañ e Mec'hiko :
Les Shadoks
Endro
O c'hevezerien, ar Gibied, a zo ur spesad speredekoc'h egeto a-bell. Anvet int Gibi, diwar an doare saoznek da zistagañ berradur "Great-Britain" (Breizh-Veur). Gallout a reont tabutal etrezo en doare dispac'hel a-walc'h; dre eskemm o zok pompad (termenet eo ar Gibi gant e dok hag ur morfologiezh-den). O brasañ ober a zo sevel mekanikoù efedus-tre evit o dudi, ha c'hoarzhin eus oberezhioù ar Shadoked.
E pep koulzad e vez gwelet ar Shadoked en o zroioù-kaer evit, da skouer, cheñch planedenn... Diaes e vo dezho !
Tudennoù pennañ
Danevellet e veze o zroioù-kaer gant an aktour gall Claude Piéplu.
Brezhoneg
Er bloaz 2000 e oa bet troet darn eus ar rannoù e brezhoneg, gant Yvon Gourmelon, ha skignet gant France 3 Breizh.
Skrivañ
Doareoù-skrivañ
Meur a zoare zo, meur a reizhiad arouezennoù zo, evit treuzkas gouiziegezh etre an dud. Gallout a reer renkañ an doareoù-se e meur a rummad : Gant an arouezlunioù e talvez an arouezennoù da skeudenniñ mennozhioù pe traezoù. Gant ar silabennegoù hag al lizherennegoù e talvez an arouezennoù da verkañ sonioù. Gant doareoù-skrivañ zo, evel hieroglifoù Egipt, e c’hall an arouezennoù merkañ silabennoù, lizherennoù pe mennozhioù.
Edeyrn
Edeyrn zo un anv-badez kembraek, kar d'an anv brezhonek Edern.
Skrivañ
Istor ar skrivañ
Boas e vez an istorourien da lakaat kemm etre ar ragistor hag an istor, dre ma krog an eil adalek ar mare ma oa bet kroget da skrivañ gant an dud. Livadurioù pobloù ar ragistor a c’haller sellout outo evel un doare kentañ da « skrivañ », hogen ne reer ket skrivañ eus ar roudoù-se rak ne vez ket aroueziet ur yezh resis ganto.
An dud kentañ a oa bet o skrivañ eo ar re a veve en Henamzer e Mezopotamia, ha kement-se a raent evit o ezhommoù kenwerzh, evit notenniñ ar pezh a veze gwerzhet ganto. Gant un doare-skrivañ gennheñvel o doa graet, en ur verkañ arouezennoù e stumm “gennoù” bihan war tablezennoù pri.
Notennet e veze ganto, da gentañ, ar c’hementadoù marc’hadourezh hag an amzer tremenet ganto o labourat. Tamm-ha-tamm e oa deuet o skridoù da verkañ muioc’h a draoù.
Edeyrn
Sant
Manac'h e oa Edeyrn, ha keneil d'ur sant all anvet Isan, pe Isian, pe Isien. Ganto e vije bet savet iliz Llanisien (hiziv ur c'harter en hanternoz Kerdiz) da gentañ. Gant sant Edeyrn, hervez a gonter, e vije bet savet iliz kentañ Llanedeyrn goude.
Skrivañ
Mezopotamia
Derc’hel kontoù e oa abeg kentañ an dud-se eta, war-dro dibenn ar IVe milved kt JK. Merkoù tric’hornek a veze garanet er pri gant tammoù raoskl, da notenniñ niveroù, kementadoù. Ouzhpenn se e oa ivez arouezennoù a verke eus peseurt marc’hadourezh e oa anv. Tamm-ha-tamm e oa emdroet an doare-skrivañ-se, evit gallout notenniñ gerioù eus o yezh, ar sumereg, gerioù da gentañ, ha silabennoù da c’houde, war-dro an XXVIvet kantved kt JK.
Mo Yan
Guan Moye (管謨業|s=管谟业) zo bet ganet d'ar 17 a viz C'hwevrer 1955, gwelloc'h anavezet dindan e anv pluenn Mo Yan (莫言), a zo ur skrivagner sinaat.
Llanisien
Llanisien zo ur c'harter en hanternoz Kerdiz e Kembre. Brudet eo da vezañ ur c'harter tud pinvidik hag eus an tu dehoù saozgar.
Eno emañ ti ar chadenn skinwel kembraek, S4C, ha burevioù an Eisteddfod Vroadel.
Istor
Gwechall, a-raok kresk Kerdiz, e oa ur barrez istorel. Dont a ra an anv eus ur sant Nisien.
Mo Yan
Anavezet eo gant lennerien ar c'hornôg dre e romant Klan ar Sorgo ruz bet embannet e 1987. Div levrenn eus an oberenn,Sorgo ruz ha Gwin Sorgo, a zo bet azasaet evit ar sinema (ar film Sorgo ruz) gant Zhang Yimou.
E 2012 e resevas Priz Nobel al lennegezh evit "un oberenn a wirvoudelezh boemet o veskañ kontadennoù pobl, istor ha bed a-vremañ ".
E vuhez
Ganet eo bet e 1955 e pastell-vro Gaomi e proviñs Shandong en ur familh labourerien douar eus bourk Dalan. 11 vloaz oa pa voe roet lañs d'an Dispac'h Sevenadurel. Kuitaat a reas ar skol evit labourat douar. Da 18 vloaz e labouras en ul labouradeg kotoñs. Ur mare a stourmadegoù politikel o tont a eil war lec'h egile e oa (eus ar Lamm Bras War-raok d'an Dispac'h Sevenadurel). E-pad renadur Mao Zedong e lenne dreist-holl romantoù a wirvoudelezh sokialour gant gant stourm a renkadoù evel dodenn bennañ.
Pa echuas an Dispac'h sevenadurel ec'h emezelas Mo en Arme Dieubiñ ar Bobl e 1976 hag e krogas da skrivañ pa oa soudard. Pa gogas da vezañ anavezet evel skrivagner goude an Dispac'h e voe merzet koulz levezon lennegezh varzhus ha lourennek Sina hag hini skrivagnerien estren evel William Faulkner ha Gabriel García Márquez.
Kregiñ a reas Mo Yan da vezañ ur skrivagner a vicher da vare an adaozadurioù hag an digorradur oc'h embann degadoù a zanevelloù hag a romantoù. E romant kentañ a voe Glav oc'h ober e-kerzh un nozvezh nevezamzer, embannet e 1981. Un toullad eus e romantoù a voe troet e saozneg gant Howard Goldblatt, kelenner yezhoù ha lennegezhioù Azia ar Rerer e Skol-veur Notre-Dame.
E 1984 e resevas ur priz a lennegezh digant Kelaouenn Arme Dieubiñ ar Bobl hag e yeas da Skolaj Arzoù Arme Dieubiñ ar Bobl. Aze e kemeras evit ar wech kentañ Mo Yan hag a dalv "an hini dilavar" e sinaeg, evel anv-pluenn. Dipleget en deus en un atersadenn graet gant Jim Leach, prezidant an National Endowment for the Humanities, e teue an anv-se eus ar fed e kemenne e dud dezhañ chom hep lavarout e soñj e diavaez ar gêr abalamour da saviad politikel Sina adalek er bloavezhioù 1950 betek ma voe un den gour.
Embannet e voe e zanevell gentañ Un irvinenn-ruz treuzwelus e 1984. E 1986 e lakas Sorgo Ruz anezhañ da vezañ ur skrivagner brudet er vro a-bezh.
E 1991 e c'hounezas ur vestroniezh war al lennegezh e Skol-veur Normal Beijing.
Brudet eo evit skrivañ kalz ha buan ha peurliesañ gant an dorn.
En e oberennoù vez meneget ar c'hudennoù sokial kalz, istor Sina (bloavezhioù 1920, Brezel etre Japan ha Sina, ar brezel diabarzh, trec'h ar Gomunourion, an darvoudoù politikel liesseurt, kriz alies (Lamm Bras War-raok, naonegezh, Dispac'h Senevadurel, adaozadur an ekonomiezh...). Alies e tremen an traoù en e vro c'henidik (Bourk Dalan ha pastell-vro Gaomi).
Levezonet eo e oberenn gant gwirvoudelezh sokial Lu Xun ha gwirvoudelezh boemet Gabriel García Márquez met ivez gant romantoù marzhus hengounel Sina evel "Riblenn an dour", "Beaj war-du ar C'hornôg" ha "Hunvre ar Gambr Ruz". Lenn a ra troidigezhioù diwar skrivagnerien estren hag aliañ a ra kreñv d'en ober.
E stil a vez marzhus, gwirvoudel "boemet", feuls a-wechoù gant ur fent kriz alies enep ar galloud zoken. Meskañ a ra amzer a-vremañ hag amzer dremenet, re varv gant re vev, mad ha droug, istor ha kontadennoù pobl ...
D'an 11 a viz Here 2012 e tisklerias an Akademiezh Svedat e reseve Priz Nobel abalamour d'e oberenn "a wirvoudelezh boemet a vesk kontadennoù pobl, istor hag amzer-vremañ "("with hallucinatory realism merges folk tales, history and the contemporary"). An 109 vet skrivagnerien o resev ar Priz eo bet hag ar c'hentañ keodedour sinaat (Gao Xingjian, a resevas ar Priz e 2000, bet ganet e Bro-Sina a oa keodedour a Frañs). Kalz evezhiadennoù a-du pe enep a voe klevet ha lennet goude ma voe bet roet ar priz dezhañ.
Roll e oberennoù
Skrivet en deus Mo Yan 11 romant hag un toullad dastumadoù danevelloù.
Azasadennoù evit ar sinema
Meur a filma zo bet tennet eus oberennoù Mo Yan :
Aesti
Gouzout a reer ivez e reer Aistmarės eus Loc'h ar Vistula e lituaneg hiziv, hag Aīstinmari e oa en henbruseg, un anv hag a zle bezañ savet diwar Aesti ha mari ("loc'h" pe "lenn"). Da lavaret eo e oa "loc'h an Aestii" anv kozh al ledennad dour-se.
Skrivañ
Mezopotamia
Emdreiñ a reas ar skritur gennheñvel-se evit dont da vezañ un doare-skrivañ a dalveze da notenniñ gerioù, silabennoù, niveroù, e sumereg hag e yezhoù all ivez kaozeet el lodenn-se eus ar bed (akkadeg, hititeg).
Aesti
Hervez ar pezh a zo bet dastumet gant an enklaskerien e c'hallomp soñjal e oa an Aesti ur bobl kar d'ar pobloù baltek, evel an Henbrused, da lavaret eo ne oant na Germaned, evel ar Brusianed, nag ur bobl finnek-ougrek, evel Estoniz bremañ. Kontañ a ra Tacitus en e skrid e oa o sevenadur ur meskaj etre hini ar Gelted ha hini ar C'hermaned : disklêriañ a ra e oa ganto "an hevelep boazioù ha kustumoù" evel "ar Suebi" (d'ar mare-se e talveze ar ger-se da envel an holl bobloù german eus ar reter), met o yezh a oa heñvel ouzh hini tud Enez Vreizh (da lavaret eo ur yezh keltiek ha n'eo ket ur yezh c'hermanek evel hini ar Suebi). Hogen gouzout a raer e rae Tacitus, alies, anv eus traoù en doa klevet gant tud all, traoù kontet dezhañ ha n'eo ket traoù bet gwelet gantañ war-eeun.
Skrivañ
Sina
E Sina ez eus bet kavet skouerioù kozh eus traoù skrivet war eskern (plankennoù-skoaz oc’hen pe kregin baoted, eus war-dro 1200 bloaz kent JK, da vare an dierniezh Shang. Enskrivadurioù all war plakennoù arem zo bet kavet ivez. E 2003 e oa bet diskoachet engravadurioù garanet war kregin baoted, a c’hallfe bezañ eus ar milved kent JK, ./ Mar bez prouet ez eo an traoù garanet-se skouerioù eus ur yezh skrivet ha mar bez kadarnaet ez int ken kozh hag ar  pe  milved kent JK, e vo an enskrivadurioù-se ar skouerioù koshañ zo er bed eus ur yezh skrivet, koshoc’h eget skritur gennheñvel Mezopotamia, a seller outi betek-henn evel ar skritur koshañ war an douar.
Aesti
Ar pezh a gont Tacitus diwar-benn lidoù an Aesti a azeule ur vamm-doueez a glot a-walc’h gant ar pezh a ouzomp diwar-benn relijion bagan ar pobloù baltek gwechall. Menegiñ a ra ivez ar Fenni a oa amezeien d'an Aesti ha gouzout a reomp e oa ar Fenni hendadoù ar Finned.
Campethera nubica
Campethera nubica a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Aesti
War-lerc'h Tacitus ez eus bet tud all oc'h ober anv eus an Aesti en o skridoù, evel Cassiodorus (war-dro 485 – war-dro 585), Jordanes, Alfred Veur, roue Wessex, pe Adam Bremen, ur c’hronikour alaman eus an.
En estoneg modern e reer Eesti eus "Estonia". Anavezet e oa ar vro-se evel Estia pe Hestia e testennoù latin kozh, hag Eistland er sagaoù skandinavek kozh. Gwechall e rae Estoniz gant ar ger Maarahvas evit ober anv anezho o-unan, ur ger hag a dalvez kement ha "tud eus ar vro". Ne ouzer ket gwall vat petra eo orin ar gerîoù Aesti hag Eesti met kar int.
José Hierro
José Hierro Real (Madrid, 3 a viz Ebrel 1922- en hevelep lec'h, 21 a viz Kerzu 2002) a oa ur skrivagner spagnol, brudet abalamour d'e varzhonegoù.
India (disheñvelout)
India a c'hall bezañ :
José Herrera Aguilera
José Herrera Aguilera, anavezetoc'h evel José Herrera Petere (Guadalajara, 27 a viz Here 1909- Geneva, 6 a viz C'hwevrer 1984) a oa ur skrivagner spagnol. Kemer a reas perzh er brezel diabarzh evel soudard er Quinto Regimiento eus al lu republikan.
Campethera nubica
Anvet e voe Picus Nubicus (kentanv) da gentañ-penn (e 1783) gant an evnoniour izelvroat Pieter Boddaert (1733-1795).
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ en Afrika :
Skrivañ
Egipt
An enskrivadurioù koshañ zo bet kavet en Egipt a vefe, hervez an istorourien, eus 3200 kt JK pe war-dro. Er reizhiad skrivañ-se e kaver tri seurt elfennoù : arouezlunioù, da lavaret eo skeudennoù da aroueziañ traoù pe mennozhioù, hag elfennoù lizherennek pe silabennek da aroueziañ soniadoù eus ar yezh.
Pouezus e oa ar skrivañ en Henegipt ; ne oa nemet ur rummad tud desket a ouie lenn ha skrivañ, ar “skriverien”. E servij ar pennoù bras e oant : ar faraoned, beleien an temploù… Diaes e oa deskiñ ar reizhiad skrivañ-se gant al luziet ma oa ha ne oa ket kalz a dud a c’halle mestroniañ anezhi.
Diwar ar hieroglifoù egiptat e teuas, war-dro 2000 kt JK al lizherenneg koshañ a anavezer er bed, ul lizherenneg rak-semitek, implijet e Kanaan da gentañ. Diwarnañ eo deuet al lizherennegoù all a gaver dre ar bed.
Fenikianed
Diskennidi da dud Kanaan e oa ar Fenikianed, ur boblad tud hag a oa o vevañ el lec’h m’emañ Liban bremañ. War-dro an kantved kent J.K. e voe savet o lizherenneg ganto da skrivañ o yezh. Un doare abjad e oa al lizherenneg fenikianek, da lavaret eo un doare-skrivañ ma ne veze notennet nemet ar c’hensonennoù. Amprestet e vo an doare-skrivañ-se gant tud Henc’hres evit notenniñ o yezh dezho. Goude kempenn anezhañ hag ijinañ arouezennoù evit notenniñ ar vogalennoù e voe savet al lizherenneg c'hresianek.
Gant stummoù kentañ al lizherenneg henc’hresianek e voe awenet al lizherenneg etruskek hag ar re zo deveret evel al lizherenneg latin. Diwar skouer al lizherennek c’hresianek ivez e voe savet al lizherenneg kirillek, implijet evit skrivañ meur a yezh slavek.
Amprestet e voe lizherenneg ar Fenikianed gant pobloù amezek ivez : kempennet e voe evit skrivañ an aramaeg. Al lizherennegoù hebraek hag arabek zo deveret eus al lizherenneg aramaek.
Kreizamerika
Un tamm maen gant enskrivadurioù 3000 bloaz o oad zo bet kavet e stad Veracruz. Ur skouer eo eus ar skritur koshañ e kevandir Amerika. An eil skouer goshañ zo skrivadoù kavet e bro an Olmeked, eus 500 kent J.K. pe war-dro,.
E-touez ar skouerioù eus doareoù-skrivañ kozh zo bet kavet e Kreizamerika ez eo an doare-skrivañ mayaek an hini nemetañ zo bet gallet kompren. An enskrivadurioù mayaek koshañ zo bet digejet gant an enklaskerien zo eus an IIIe kantved kent J.K.. Implijet e voe an doare-skrivañ-se betek mare donedigezh ar Gonkistadored er. En doare-skrivañ-se e raed gant sinoù a arouezie pep a c’her hag ouzhpenn se e oa arouezioù all evit silabennoù zo, un tamm evel en doare-skrivañ japanek bremañ.
Lenn ha skrivañ
N’eo nemet en daou gantved tremenet eo bet ledet ar gouzout lenn ha skrivañ e-touez an darn vrasañ eus an dud e kornôg Europa hag e Hanternoz Amerika. E lodennoù all eus ar bed eo kalz nevesoc’h hag e broioù zo c’hoazh ne oar ket an darn vrasañ eus an dud lenn ha skrivañ ar yezh(où) a gomzont. Gwechall ne oa nemet al “lenneien”, an dud desket, a ouie lenn ha skrivañ. Alies e oa beleien eus an dud-se. Gant ar veleien-se e veze skrivet hag adskrivet levrioù gant an dorn. An dud all, p’o devoa ezhomm da skrivañ, a c’houlenne sikour digant tud a vicher. Pa voe ijinet ar moullañ e voe skignet kalz muioc’h a skridoù e-touez an dud ha ledet e voe al lenn hag ar skrivañ neuze, e-touez an dud pinvidik da nebeutañ.
Arz ar skrivañ
thumb|Ur bajennad eus ar [[Koran|C'horan, Andalouzia, XIIvet kantved]] Talvezout a ra ar ger “skrivañ” ivez da envel ober ar re a sav pennadoù pe istorioù e stumm testennoù. Ober ar reer skrivagner eus an den a sav seurt testennoù. Hervez doare ar skrid e c’haller ober gant gerioù resisoc’h evel barzh, romantour, kazetenner… Dre ar skrivañ-se e c’hall an den c’hoari gant e yezh. Lennegezh a reer eus sevel oberennoù skrivet evel-se hag eus hollad an testennoù-se, savet evit dudi an dud.
N’eo ket hepken danvez an testennoù zo krouidigezhioù arzel. Gant stumm ar skrid, gant kaerder an arouezennoù, e c’hall al lennerien bezañ plijet ivez : kaerskrivañ pe kaerskriverezh a reer eus ar skrivañ-se.
Richard Ratsimandrava
Lakaet e voe Ratsimandrava da vinistr an diabarzh e gouarnamant soudardel Gabriel Ramanantsoa e 1972. D'ar 5 a viz C'hwevrer 1975 e roas Ramanantsoa e zilez hag ec'h eas Ratsimandrava da brezidant ar vro. C'hwec'h deiz goude e voe lazhet en e garr gant ur strollad armet.
Campethera caroli
Campethera caroli a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Anvet e voe Chloropicus Caroli (kentanv) da gentañ-penn (e 1852) gant an naturour gall Alfred Malherbe (1804-1865) evit dougen bri d'an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ en Afrika :
Levrioù bannoù-treset liammet ouzh istor Breizh
Un toullad levrioù bannoù treset o deus ul liamm gant istor Breizh. Reoù zo a glask bezañ binvioù deskiñ, reoù zo a glask bezañ tost eus un darvoud istorel, reoù all a implij un dudenn pe ar vro en ur romant istorel...
Ul levr, un istor
Istor gant Didier Quella-Guyot ; tresañ ha livioù gant Sébastien Morice. Embannet e 2015 gant Bamboo (Grand Angle). ISBN 978-2-8189-3413-5 Un enezenn bet ijinet, un tu bennak e Bro-Wened, brezel 1914-1918, kaset an holl baotred d'an talbenn, war bouez Mael abalamour d'e droad-boul. Dont a ra da vezañ paotr al lizhiri o vont a di da di war an enezenn...
Rummad Histoire de Bretagne e ti ERS
Ar rummad-se a zo bet savet gant Reynald Secher evit an destenn ha René Le Honzec evit an tresañ. Embannet eo bet al levrioù gant "Editions Reynald Secher (ERS)". Dael a zo bet a-zivout an destenn. Eizh levrenn a gaver.
Rummad "l'Epervier" gant Patrice Pellerin
Avanturioù un noblañs bihan a Vreizh, Yann a Gerveur, kabiten ul lestr-preizh er XVIIIvet kantved.
Ouzhpenn ar rummad e kaver ul levr anvet "L'Epervier Archives secrètes" bet embannet gant Dupuis en dastumad Repérages e 2006 hag a gont buhez Yann a Gerveur (meskaj testenn ha bannoù-treset).
Rummad "Timon des blés", embannet gant Glénat, dastumad "Vécu"
Eizh levrenn a gaver er rummad. Tremen a ra an traoù e-kerzh brezelioù Vañdeiz ha Chouaned enep ar Republik Gall. E div levrenn emeur e Breizh :
Rummad "Le Postillon" embannet gant Glénat, dastumad "Vécu"
Savet eo bet ar rummad-mañ gant Joëlle Savey, istor ha tresañ. Tremen a ra an istor da vare ren Loeiz XVIII ha distro Napoleon. Peder levrenn a zo. En drede hag er bevare ez eus kaoz eus Breizh.