cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Galiza
Rouantelezh Galiza
E 425-426 o doa kaset ar Vandaled, ur bobl c’herman all, ar Sueved war-dreñv hag en em staliañ a rejont ivez e Galiza. Goude bezañ brezelekaet da gentañ e oa en em unanet Galiziz, Sueved ha Vandaled, ha diazezet o doa ur rouantelezh hag a badas war-dro ur c’hantved hanter. Da c’houde, e 585, e stagas roue ar Vizigoted, Leovigild rouantelezh suevat Galiza ouzh e rouantelezh. Dont a reas ar rouantelezh suevat neuze da vezañ ur rann velestradurel eus rouantelezh ar Vizigoted. E-kerzh ar c’hantvedoù war-lerc'h en em unanas ar pobloù disheñvel a oa o vevañ e Galiza, da lavaret eo ar C'haliziz-Romaned, ar Sueved, ar Vandaled hag ar Vizigoted, ken war an dachenn gevredigezhel ken war an dachenn yezhel ha kreñvaet e voe ganto o rouantelezh goude. Un oadvezh aour e voe ar mare-se evit Galiza, en em lede a-hed aod kornôg al ledenez pe dost (norzh Portugal hiziv an deiz). E 711 e lakaas an Arabed termen da aotrouniezh ar Vizigoted war al ledenez iberek. Ne voe ket bras avat levezon an Arabed war Galiza.
Lejioner roman
Pa zeuas an arme roman da vezañ un arme a vicher e lakae an dud o anv el lejion evit 25 bloaz. Skañvoc'h e veze o anezioù e-pad ar pemp bloavezh diwezhañ.
Pa veze o kerzhet war dachenn an enbourien e touge pep lejioner e harnez (lorica segmentata pe aliesoc'h al lorica hamata), e skoed (scutum), e dokarn (galae), daou speg (ur pilum pounner hag unan skañv), ur c'hleze berr (ar gladius), ur gontell (pugio), ur rumm sandalennoù pounner (ar C'haligae), ur pakad gant e aferioù (Sarcina), boued evit war-dro pevarzek devezh, ur sac'had-lêr gant dour, peadra da geginañ, daou beul (Sudes murale) evit sevel palisade, hag ur bal pe ur baner aozilh.
Gap
thumb|upright=3.2|center
Galiza
Rouantelezh Galiza
War dachenn ar yezh o doa kreñvaet Galiziz o yezh, ar galizeg, a voe kaset war-raok n’eo ket hepken e norzh Galiza (Kumuniezh emren Galiza hiziv), met ivez e su Galiza a-bezh (norzh Portugal hiziv an deiz). A-hed ar Grennamzer e veze graet gant an hevelep yezh e norzh Galiza hag e Su Galiza. Ar Río Miño, a zisparti norzh Galiza ha su Galiza (norzh Portugal hiziv), a oa e-kreiz an dachenn ma veze graet gant ar yezh voutin, da lavaret ar galizeg-portugaleg.
Gap
Gap (en okitaneg hag e galleg) eo pennlec'h an departamant Alpoù-Uhel.
Galiza
Ar galizeg, ur yezh hag ur sevenadur
Ar galizeg hag ar portugaleg zo anezho div yezh roman deveret eus ar “galaico-portugués” (galizeg-portugaleg), a oa deveret, eñ ivez, eus al latin a veze komzet du-hont er Grennamzer. Krouet e oa bet ul lennegezh puilh war-lerc’h er yezh-se er Grennamzer ha deveret e oa bet an div yezh a vez graet ganto bremañ anezhi : ar galizeg hag ar portugaleg. Peuzheñvel eo an div yezh-se.
Gap
Ardamezioù
Skoed Gap a zo da lenn evel-henn ː En glazur e porrastell-kêr kranellet en aour, digoret ha goulouet a deir pezh eus liv eus ar skoed, mogeriet en sabel, leinet gant peder tourell ivez en aour, digoret ha goulouet ivez eus liv eus ar skoed, an div kreiz uheloc'h ha toet, an div all kranellet.
Galiza
Ar galizeg, ur yezh hag ur sevenadur
Hervez ul luskad yezhoniourien ez eo ar galizeg hag ar portugaleg daou zoare eus an hevelep yezh a reer gallego-luso-brasileiro diouti. Diforc'hioù zo etre ar galizeg ofisiel hag ar portugaleg ofisiel dre ma'z eo bet kastilhanekaet ar galizeg. (an doare nemetañ eus ar galaico-portugués a vez reizhskrivet hogozik evel ar c'hastilhaneg). E gwirionez, hervez kalz a yezhoniourien, ez eus kement a zifoc’hioù etre ar galizeg hag ar portugaleg komzet war-bouez nebeut hag etre an div rannvyezh nederlandeg komzet : an nederlaneg (a vez komzet en Izelvroioù) hag ar flandrezeg (a vez komzet e Belgia). Peurheñvel e vez skrivet an div yezh-se avat. Galiziz ha Portugaled a c’hall intent komzoù an eil re hag ar re all eta.
Nevez zo ez eo bet kavet ar skrid galizek koshañ anavezet. Skrivet e oa bet er bloavezh 1228 hag anvet eo « Foro do bo burgo do Castro Caldelas ». Roet e oa bet gant Alfonso IX, roue León, e miz Here eus ar bloavezh-se, da kêr Ourense (proviñs Allariz).
Goude ma oa aet ar sevenadur war e ziskar e-pad ar marevezh modern e oa deuet en-dro ar galizeg hag al lennegezh galizek war wel gant adc’hanidigezh an XIXvet kantved, a reer « Rexurdimento » diouti, ha gant ar marevezh « Nos » (« Ni ») en drederenn gentañ eus an XXvet kantved. Daoust ma oa bet ehanet an argerzhadur-se, abalamour da vrezel diabarzh Spagn ha da ziktatouriezh Franco, en deus adkemeret sevenadur Galiza e greñv abaoe ar bloavezhioù naontek kant hag hanter-kant. E 1981, da lavaret eo abaoe m’eo emren Galiza, eo deuet ar galizeg da vezañ yezh ofisiel gant ar c’hastilhaneg e Galiza.
Kelennet e vez galizeg er skolioù kentañ derez hag ur gedyezh a bouez eo ar galizeg er skolioù eil derez kerkoulz hag en teir skol-veur zo e Galiza : skol-veur Santiago de Compostela (gant he c’hampus e Lugo), skol-veur A Coruña (gant he c’hampus e Ferrol ha skol-veur Vigo (gant he daou gampus, en Ourense hag e Pontevedra).
Politikourien
brezel diabarzh Spagn.
Bugale Galiza
« Morse n’eo bet Penn-ar-bed dibenn ar bed evit Galiziz, ar penn a-raok anezhañ ne lavaran ket", gouez da Raúl Alfonsín, prezidant kentañ dilennet Arc’hantina ha mab d’ur Galizad.
Galiziz a-leizh o deus kuitaet o bro evit mont da Amerika ha da Europa goude, hag un nebeud anezho zo brudet o bugale.
Yaacov Bleiman
Yaacov (Yacov) Bleiman a zo bet ganet d’an 8 a viz Gwenholon 1947 e Vilnius (Lituania) ha marvet e miz Even 2004.
Mestrc’hoarier echedoù lituanian-israelian.
Mestr Etrebroadel (FIDE) e oa abaoe 1971. 2405 e oa e renk Elo e miz Gouere 2000.
Getúlio Vargas
Getúlio Dornelles Vargas (São Borja, 19 a viz Ebrel 1882 — Rio de Janeiro, 24 a viz Eost 1954) a oa alvokad ha politikour braziliat, ha penn disoudard Dispac'h 1930. Gantañ e voe diskaret ar Republik Kozh, hag anvet e voe, dre ziv wech, da brezidant Republik Brazil.
Gouarn Brazil a reas
Juscelino Kubitschek a voe anvet da brezidant war e lerc'h.
Nk (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Nk, nk implijet gant meur a yezh komzet en Afrika evit skrivañ ar son kensonennel /n͡k/ pe /ⁿk/.
Bettignies
Bettignies a zo ur gumun eus departamant Norzh e Bro-C'hall.
Emdroadur ar boblañs 1793-2007
• Andonioù : Cassini hag EBSSA
Skaer
Douaroniezh
Unan eus kumunioù brasañ Breizh eo Skaer, hag an hini vrasañ e departamant Penn-ar-Bed.
Ardamezioù
En aour, e beul kommek en glazur, hebiaet gant daou vaen Koadri en sabel peuliet; e gab en glazur, e arbenn tourzh en aour, hebiaet gant daou gadvouc'hal en argant peuliet kein-ouzh-kein.
Emdroadur ar boblañs
Emdroadur poblañs Skaer abaoe 1793
Atant
Un atant (pe menaj, pe tiegezh) zo ul lec'h war ar maez ma vez labouret douar ha savet loened.
Hervez ar broioù e kemm ar pezh a vez gounezet en douar : ne vez ket gounezet orañjez, gwini na kafe e pep atant.
E Breizh gwechall e veze labouret an douar gant kezeg, gounezet ed en douaroù mat, segal pe ed-du en douaroù paour, legumaj war an aod, patatez e pevar c'horn ar vro, ha savet saout ha moc'h e pep atant. Ret e oa d'an atant magañ tud an atant da gentañ, ha gwerzhet e veze pezh a c'halled
Geriaoueg
Kalz gerioù zo e brezhoneg da envel un atant.
Rannoù an atant
Aar marchosi, kraou ar moc'h ha hini ar saout, kouldri
Harnes
Harnes a zo ur gumun hag ur gêrig eus departamant gall Pas-de-Calais e Bro-C'hall.
kantved
Brezel-bed kentañ:
Elena Van Hoecke
Elena Van Hoecke, ganet e 1987, zo ur vestrc'hoarierez echedoù belgiat.
C'hoari a ra er C'hleub echedoù "KGSRL" e Gent.
Kampionez echedoù (maouezi) eus Belgia e voe e 2005 gant 7,5/9.
1901 edo he renk Elo e miz Genver 2008.
Tiryns
thumb|300px|Gwel eus akropol Tiryns Tiryns (Τίρυνς e gregach; Tiryntha /Τίρυνθα e gresianeg bremañ) zo ur gêr vikenaiat en Hellaz, en Argolis kozh, e ledenez ar Peloponnesos, en hanternoz da Nauplia.
Rotruda Trier
Rotruda Trier pe Hrotruda Trier, a oa ur briñsez frank ha gwreg kentañ Karl Martel en VIIIvet kantved.
Tiryns
Eno eo e vije bet ganet an haroz Herakles.
Rotruda Trier
Hec'h anv
Skrivet e vez ivez Chrotrude, Chrotrud, Rotrude, Chotrude, Chrotude, Chrotrudis, hag anavet eo ivez evel Rotrou de Treves.
John McCrae
John McCrae (30 a viz Du 1872, Guelph, Ontario, (Kanada) - 28 a viz Genver 1918, Wimereux, Pas-de-Calais, Bro-C'hall) a oa ur barzh kanadian, mezeg, skrivagner ha milour (letanant-koronal) e-pad ar Brezel bed kentañ hag ur surjian e-pad Emgann Ieper. Brudet eo abalamour d’e varzhoniezh In Flanders Fields (E parkeier Flandrez).
Marvet eo nebeut a-raok fin ar brezel gant an danijenn skevent.
Sussex
Sussex a c'hell daveiñ ouzh :
Rotruda Trier
He buhez
Ganet e oa e 690 en Aostrazia.
Ardennes
An Ardennes zo :
Rotruda Trier
He buhez
Merc'h e oa da sant Leutwinus (pe Liévin, Liutwin, Leudin) a oa abad Mettlach hag eskob Trier (marvet e 713), ha da Willigarde. Nevez zo avat ez eus bet kavet e oa merc'h da Lambert (†714), kont Hesbaye, un hendad d'ar Robertizien.
Dimeziñ a reas da Garl Martel, mab bastard da Pepin Herstal, maer palezioù Aostrazia ha Neustria.
Mervel a eure e 724.
Yezhoù germanek ar reter
Yezhoù germanek ar reter a zo ur strollad yezhoù aet da get eus familh ar yezhoù germanek. An hini nemeti hon eus testennoù hir enni eo ar Goteg met krediñ a reer e oa ivez er strollad yezhoù-se ar Vandaleg, ar Burgondeg ha Goteg Krimea. War a seblant e chomas bev Goteg Krimea betek an.
Alkaios (mab Perseüs)
Tad e oa da Anakso hag Amfitryon, da lavarout eo tad-kozh da Herakles, a voe graet an anv "Alkaion" (Alcides e latin) anezhañ pa oa bihanik.
Nt (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Nt, nt implijet gant meur a yezh komzet en Afrika evit skrivañ ar son kensonennel /n͡t/ pe /ⁿt/.
1452
Diwar-benn bloavezh 1452 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Alveringem
Alveringem ( e flandrezeg kornôgel:Oalveringem) a zo ur gumun a Flandrez Belgia e rannvro Westhoek, en Arondisamant Veurne hag e proviñs Kornôg-Flandrez.
1452
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1452
Alveringem
Strollañ kumunioù
E kumun Alveringem eo bet lakaet ar c'humunioù a-wechall:
1452
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1452
Loppersum
Loppersum (distagañ :) a zo ur gumun e proviñs Groningen en Izelvroioù. Ar c'hêrioù ha kêriadennoù da-heul a ya d'ober ar gumun : Eekwerd, Eekwerderdraai, Eenum, Fraamklap, Garrelsweer, Garsthuizen, Garsthuizervoorwerk, Hoeksmeer, Honderd, Huizinge, Kolhol, Leermens, Loppersum, Lutjerijp, Lutjewijtwerd, Merum, Middelstum, Oosterwijtwerd, Startenhuizen (gedeeltelijk), Stedum, Stork, Toornwerd, Westeremden, Westerwijtwerd, Wirdum, Wirdumerdraai, 't Zandt, Zeerijp, Zijldijk. Krouet eo bet ar gumun e 1990, pa voe kendeuzet Stedum, 't Zandt, Middelstum ha Loppersum.
Kuzul-kêr
E kuzul-kêr Loppersum ez eus 17 dileuriad :
Esbjerg
Esbjerg zo ur gêr eus Danmark, en arvor ledenez Jutland, e rannvro Syddanmark. E 2007 e oa 114 148 annezad en Esbjerg, war ur gorread 742,5 km².
Kêrioù gevellet
Gevellet eo Esbjerg gant :
Esbjerg kommuna
Gʻ
Ul lizherenn latin ispisial eo Gʻ, gʻ implijet gant an ouzbekeg evit skrivañ ar son kensonennel [ʁ].
Tutgual map Rhun
Tutgual map Rhun a oa mab Rhun ap Neithon ha roue Manav. Daoust ma n'anavezer ket amzeriadoù resis e ren e seblant bezañ bevet etre 530 ha 590.
Teirgrafenn
Un deirgrafenn zo anezhi ur c'hrafenn enni teir lizherenn implijet evit ober diouzh ur son disheñvel diouzh hini al lizhrennoù enni o-unan, da skouer :
Oʻ
Ul lizherenn latin ispisial eo Oʻ, oʻ implijet gant an ouzbekeg evit skrivañ ar son kensonennel [ø].
Kronologiezh vloaziek evit Breizh
Kronologiezh an darvoudoù e Breizh.
IJ (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo IJ, ij implijet gant an izelvroeg (hag ar yezhoù frankek izel) evit skrivañ ar son vogalennek [eɪ] pe [ɛɪ].
En Izelvroioù e vez renket evel ul lizherenn hec'h-unan. E Flandrez avat e vez renket evel div lizherenn a-stroll gant an holl c'herioù all a grog gant al lizherenn i.
Etoumbi
right Anv ur gêr eus proviñs Cuvette-Ouest Kongo eo Etoumbi. Diwar ar chase er goadeg tro-war-dro e vev tud ar vro dreist-holl.
Pevar barr kleñved eus ar viruz Ebola zo bet eno nevez zo. Kredet e vez eo deuet diwar tud ar vro bet o tebriñ kig loened marv bet kavet ganto er goadeg. E 2003 e oa marvet 120 a dud diwar ur barr kleñved. Da-heul ur barr all e 2005 e voe disklêriet Etoumbi kêr dizarempred e-pad ur frapad.
704
Diwar-benn bloavezh 704 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 704
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 704
Charleville-Mézières
Charleville-Mézières eo anv pennlec'h departamant gall Ardennes hiriv. Gwechall e oa Mézières a-raok ma voe unanet daou anv an div gêr.
Heidi Vints
Heidi Vints a zo bet ganet e 1987.
Mestrc'hoarierez echedoù belgiat eo.
C'hoari a ra e kleub echedoù Heusden (Izelvroioù).
Kampionez Flandrez Belgia e voe ur wezh er rummad dindan 18 vloaz.
Kanton Lillers
Kanton Lillers a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant ar Pas-de-Calais hag er rannvro Hauts-de-France.
Betek 2015
Kanton Lillers a yae 9 c'humun d'ober anezhañ.
Abaoe 2015
Kanton Lillers a ya bremañ 22 gumun d'ober anezhañ:
Ogham
Ogham (Oġam en henouezeleg) eo anv al lizherenneg bet implijet da gentañ evit lakaat dre skrid roudoù kentañ an henouezeleg. "Lizherenneg keltek ar gwez" a vez graet ivez eus an Ogham. Ar skritur keltek nemetañ eo ar skritur Ogham: evit gwir, a-hed an istor eo bet skrivet ar yezhoù keltek dindan teir reizhad skrivañ : ar skritur latin, ar skritur gresianek hag ar skritur Ogham.
Emdroadur
Seblantout a ra ar skritur Ogham "klasel" war vaen bezañ bet implijet muioc’h-mui adalek ar ha  war dro Mor Iwerzhon. Graet e vez gouezeleg kentañ eus yezh an enskrivadurioù ar mare-hont. Er eo c'hoarvezet an tremen d'ar gouezeleg kozh, yezh implijet e-barzh skridoù koshañ ha skrivet gant lizherennoù latin. Goude ar mare-se, eo bet implijet an Oghamoù evit anvioù-tud nemetken. An titouroù yezh hag a c’haller dezastum diwar studi ar Gouezeleg kentañ a denn da dachenn emdroadurioù ar fonologiezh dreist-holl. Diskouezet eo bet sklaer gant studi ar fonologiezh e oa eus al lizherenneg-se a-raok ar.
Al lizherenneg
Aozet eo al lizherenneg Ogham gant ugent lizherenn (feda) renket e-barzh peder lodenn aicmí (liester aicme "familh"; keñveriañ aett). Anvet eo pep aicme dre he lizherenn gentañ (Aicme Beithe, Aicme hÚatha, Aicme Muine, Aicme Ailme, "ar strollad B", "ar strollad H", "ar strollad M", "ar strollad A"). Lakaet eo bet lizherennoù ouzhpenn e-pad mare an dornskridoù, anvet int forfeda.
Skouerioù
Lizherenneg latin kenaozet gant Oghamoù
Enskrivadur diwirion : menegiñ a ra un destenn-saga e Krenniwerzhoneg notet e-barzh Book of Leinster (LL 66 AB) an enskrivaduroù-mañ gant Oghamoù :
Etrevoneg (Unicode)
Ar renkoù Unicode U+1680 – U+169F zo al lizherennoù Ogham enno. (evit an doare 4.1).
Nis
Nis a zo un anv-lec'h gouezelek.
Skrigneg
Skrigneg a zo ur gumun eus kanton Karaez e Kerne-Uhel e departamant Penn-ar-Bed e Breizh.
Kanton Nœux-les-Mines
Kanton Nœux-les-Mines a zo ur rann velestradurel eus Frañs e departamant ar Pas-de-Calais hag er rannvro Hauts-de-France.
Etre 1973 ha 2015
Kanton Nœux-les-Mines a yae 4 c'humun d'ober anezhañ.
Abaoe 2015
Kanton Nœux-les-Mines a ya bremañ 13 kumun d'ober anezhañ:
Sant-Wenn
Sant-Wenn a oa ur gumun eus Breizh, e Bro-Gernev hag e kanton Mur e departamant Aodoù-an-Arvor. Bodet e oa bet gant Mur d'ar 1 a viz Genver 2017 d'ober ur gumun nevez: Gwerledan.
Ngh
Un deirgrafenn latin eo Ngh, ngh implijet
Prederouriezh
Petra eo ar brederouriezh?
Ne c'heller ket kompren ar brederouriezh (pe : ar filozofiezh ) evel ar c'hoant gouzout, a zo unan eus techoù kreñv an Den, rak broudet e vez ar vugale gantañ ha hep mar e veze renet an Australopithecus gantañ ivez pa'z ae er-maez eus e annez.
En Henc'hres e kaver orin prederouriezh ar C'hornôg rak gant ar ger Philosophia (Philo- = "kar-"; sophia = "furnez") e rae an Henc'hresianed.
Hervez Nicola Abbagnano '1901-1990) en em ziskouez termen ar brederouriezh evel un anv roet d'ur seurt enklask ha n'eus ket anezhi, emezañ, e barzhoniezh Homeros hag Hesiodos.
Pythagoras en em ginnige evel ur sofegour (eus sophia) hag Herodotos, pa zanevellas un diviz etre Kresus ha Solonos a implijas an termen en e ster gerdarzhel gweladenniñ meur a vro en ur brederouriañ.
Thoukidides a zegasas deomp komzoù Perikles : Ni, Atenidi, plijet omp gant ar gened hep poan ha gant ar prederiata hep aon. Ne oa ket ar brederouriezh ur c'helenn c'hoazh. Skrivañ a reas Kikero e oa bet Pythagoras an hini kentañ oc'h implij ar ger pa lavare : Er vuhez e c'hoarvez evel er C'hoarioù en Olimpia pa zeu marc'hadourien evit kenwerzhañ, c'hoarierien evit ar c'henstrivadegoù hag reoù all dre guriusted hag e rae prederourien anezho. Heraklitos Efesos a lavare e tlefe ar philosophoi bezañ enklaskerien vat war meur a dra. Un seurt enklask e oa ar brederouriezh en he deroù. Platon a selle ouzh kelennoù, evel ouzh ar ventoniezh, ar sonerezh hag all, evel kammedoù kentañ war hent ar brederouriezh.
= Istor ar brederouriezh = Sellout ouzh ar pennad Istor ar brederouriezh
= Prederouriezh ar C'hornôg = Sellout ouzh ar pennad Prederouriezh ar C'hornôg
= Prederouriezh ar Reter = Sellout ouzh ar pennad Prederouriezh ar Reter
't Nopeind
't Nopeind a zo ur gêriadenn e proviñs Noord-Holland en Izelvroioù. Ul lodenn eus kumun Amsterdam hag eus is-kumun (deelgemeente) Amsterdam-Noord eo.
E reter Amsterdam emañ, 7 km ac'haleno, tost ouzh Zunderdorp. 35 annezad a oa enni e 2004.
Apollo
Apollo eo stumm latin anv gresianek an doue Apollon, a zo adkemeret e yezhoù zo, e saozneg dreist-holl.
A bep seurt
Аполлон (значення)
Merien-gwenn
thumb|[[Coptotermes formosanus, ur spesad merien-gwenn eus Taiwan. Gwelet a reer labourerien ha soudarded mesk-ha-mesk.]] Amprevaned debrer-koad eo ar merien-gwenn a vez anvet termit ivez. Betek nevez zo e oant an amprevaned nemeto en urzhiad an isoptera, enni 281 genad ha 2600 spesad disheñvel renablet. Bremañ koulskoude ez int renket e epikerentiad an Termitoidae en urzhiad ar Blattodea. Bevañ a reont er broioù tomm dreist-holl, ma sav spesadoù zo neizhioù bras e douar chaoket gante, ar c'hrugelloù a gaver stank war pladennoù an Trovanoù. Anadet int abaoe ar Juraseg d'an nebeutañ.
Bevañ a ra ar merien-gwenn diwar tammoù plant-marv dreist-holl, peurliesañ dindan stumm koad, delioù marv, douar, pe beuzelloù, ha war-dro 10 dre gant eus ar 4000 spesad (war-dro 2600 anezhe zo renablet en un doare skiantel) zo noazus war an dachenn ekonomikel hag a c'hell labezañ kalz framm ar savadurioù, an trevadoù pe ar c'hoadoù. Ar merien-gwenn zo debrerien bras a zilerc'hioù, er broioù istrovanel ha trovanel dreist-holl, hag oc'h adkelc'hiañ ar c'hoad hag ar plant o deus ur roll ekologel bras.
Amprevaned sokial int, ha bevañ ha reont e kevredigezhioù urzhasaet hag aozet e kastaoù gant pep a labour disheñvel. Pa vez ar c'hrugelladoù-se en o barr e c'hallont bodañ etre un nebeud kantadoù ha meur a vilion a hiniennoù. Ar c'hrugelladoù a implij reizhiadoù obererezh digreizennet, emurzhiet zo renet gant ur spered hed hag a gorvo mammennoù boued hag endroioù na vije ket gouest un amprevan e-unan d'ober. Ur grugellad dibar zo enni nimfennoù, labourerien, soudarded, gouennerien (pared ha parezed), hag a-wezhioù meur a rouanez a zozv vioù.
Rouanezed ha rouaned
Ur barez he deus nijet, zo en em baret, hag a zozv vioù zo anvet ur rouanez. Ur mal en deus nijet, en em baret, hag a vev en ur grugellad zo anvet ur roue. Enklaskoù a oa renet gant teknikoù genetek da zizoleiñ an derez kerentiezh etre izili ur grugellad o deus diskouezet e oa gaou ar soñj e vez atav renet ar c'hrugelladoù gant ur c'houblad roueel unpried hepken. Kavet e vez alies meur a goublad gouennerien er memes krugell. E kerentiadoù ar Rhinotermitidae hag an Termitidae, ha marteze e re all e vefe ur par hepken (roue) er grugellad peurliesañ avat.
Pa vez en oad gour ez eo gouest ur rouanez da zozviñ ur bern vioù. Er spesadoù fizogastrek e c'hounez ar rouanezed ur c'houblad vierezioù ouzhpenn bep gwezh ma taolont o here. Abalamour da se ez eo distennet o c'hof ha kreskiñ a ra o gouestoni da zozviñ vioù. Gallout a reont produiñ ouzhpenn 2000 vi bemdez. Astenn a ra ar c'hov distennet korf ar rouanezed betek meur a wezh ar vent o doa a-raok en em barañ evit ar wezh kentañ ha miret a ra outi a fiñval, daoust ma vez sikouret gant labourerien. Krediñ a reer ez eo ar rouanezed mammenn feromonoù talvoudus evit kenstagadur izili er grugellad, a dremen eus an eil amprevan d'egile war un dro gant ar boued a eskemmont (trophallaxis).
Ar roue ne gresk nemet un tammig brasoc'h evit a-raok goude ar baradenn gentañ ha derc'hel a ra d'en em barañ gant ar rouanez a-hed e vuhez. Disheñvel-kenañ eo diouzh ar c'hrugelladoù-merien, ma'n em bar ar rouanez ur wezh hepken gant ar bared ha ma vir ar gametoù a-hed he buhez, dre ma varv pared ar merien nebeut goude an orinadur.
Ar c'hasta askellek, anvet ivez kasta ar gouennerien, a vez graet eus an amprevaned yaouank a ya da sevel krugelloù merien-gwenn all hag a zo gouest da ouennañ. An amprevaned-se a vez peurliesañ ar merien-gwenn nemeto gant lagadoù diorroet-mat, daoust m'o deus al labourerien lagadoù kevrennek diorroet-mat e spesadoù eoster zo, hag, e spesadoù all, soudarded zo o deus lagadoù ivez. Ar merien-gwenn zo war-nes dont da vezañ amprevaned askellek (diglok eo o zreuzfurmadur) a ya d'ober un iskasta e lod eus ar spesadoù, a dalvez da labourerien ("pseudergates") hag ivez da ouennerien c'hallus ouzhpenn. Gouest eo an hiniennoù-se da gemer lec'h ur ouennerez varv hag, e spesadoù zo d'an nebeutañ, e krog meur a hini da ouennañ war un dro pa varv ar rouanez kentañ.
Er broioù e lec'h ma vez ur c'houlz-amzer sec'h e kuita an amprevaned askellek an neizh a hedadoù bras goude ar c'hentañ glav stank eus koulz-amzer ar glav. E broioù all e c'hall bezañ taolet hedoù a-hed ar bloaz, pe aliesoc'h, da vare an nevezamzer pe an diskar-amzer. An termited zo nijerien fall a-walc'h a vez kaset aes gant an avel pa c'hwezh ken kreñv ha 2 km/h well-wazh. Koll a reont o eskell buan goude bezañ kouezet war an douar en ul lec'h mat a-walc'h, e lec'h m'en em baront ha ma klaskont sevel un neizh en ur pezh koad gleb pe en douar.
Al labourerien
Karget eo al labourerien da zastum boued, d'e sanailhañ, d'ober war-dro ar grouañs hag an neizh, hag e spesadoù zo eus ul lodenn eus difenn ar grugellad. Ar c'hasta-se an hini a weler peurliesañ eta pa zizoloer merien-gwenn. Karget eo o c'hasta da ismoriñ keluloz o boued.
Ar pep brasañ eus al loened n'int ket evit ismoriñ keluloz abalamour ma n'o deus ket enzimoù kelulolitek. Ar merien-gwenn avat a c'hall hidrolizañ ar c'heluloz a-drugarez da vikrobiota o reizhiad ismoriñ. Ar merien-gwenn hag ar protisted skourjezek simbiotek a vev en o bouzelloù a c'hall produiñ kelulaz o-daou. Koulskoude, 75% eus holl ar spesadoù termited ne heberc'hont ket a organegoù kelulolitek skourjezek en o reizhiad ismoriñ. Elfennoù zo a laka da soñjal avat abaoe 2007 e ve bakteri a gemerfe perzh ivez e koazhadur ar c'heluloz e korf lod eus ar spesadoù-se evel Nasutitermes takasagoensis.
En holl ar spesadoù merien-gwenn e vez bouetaet holl izili ar grugellad gant al labourerien gant danvezioù a zeu eus koazhadur ar c'heluloz, ha roet dre o genoù pe o fraezh. An argerzh boueta an eil ezel eus ar grugellad gant egile zo anvet trophallaxis hag unan eus abegoù eus berzh vat ar strollad eo. Dieubiñ a ra ar ouennerien eus an trevell da voueta estreget kentañ rummad o diskennidi, ar pezh a ro tu d'ar strollad da greskiñ kalz muioc'h. Tremen a ra ivez e-giz-se ar simbioted eus an eil rummad d'egile. Lod eus ar spesadoù merien-gwenn n'o deus ket a gasta labourerien gwirion, hag e vez kaset o labour da benn gant nimfoù.
Soudarded
Kasta ar soudarded en deus un emzalc'h hag ur gorfadurezh arbennikaet, a ro dezhe un nerzh hag un hobrejon zo talvoudus en emgannoù a-enep an dagerien. Cheñch a ra kementad ar soudarded en ur grugellad hervez ar spesadoù hag e diabarzh ar spesadoù war un dro. Kalz soudarded o deus karvanoù ken bras ma n'hallont ket debriñ o-unan, hag evel ar re yaouank e vezont bouetaet gant al labourerien. En iskerentiad Nasutitermitinae ez eus soudarded gouest da strinkañ liñvennoù noazus ouzh o enebourien. Toulloù eeun er penn a daol liñvennoù difenn a gaver ivez er c'herentiad Rhinotermitidae. Kalz spesadoù a vez anavezet aes diouzh perzhioù penn, pe karvanoù o soudarded.
1453
Diwar-benn bloavezh 1453 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1453
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1453
Alpoù-an-Arvor
Alpoù-an-Arvor, pe Alpes-Maritimes e galleg hag ent-ofisiel, Aups Maritims pe Alps Maritims en okitaneg, a zo un departamant e gevred Bro-C'hall war ribl ar Mor Kreizdouarel, ha sko ouzh an harzoù gant Italia. Nisa eo ar pennlec'h anezhañ.
Istor
Krouet e oa bet e 1792 pa deuas armeoù ar Republik c'hall nevez e kontelezh Nisa. Pa voe diskaret an impalaer Napoleon Iañ e 1815 e voe roet en-dro da Rouantelezh Sardigna. Met adsavet e voe an departamant e 1860 pa voe roet kontelezh Nisa d'an Impalaeriezh C'hall gant roue Italia, evel trugarekadenn d'ar skoazell roet e brezel an unvanidigezh pe brezel ar Risorgimento.
E 1947, goude an Eil brezel-bed ha feur-emglev Pariz (1947), e voe roet un toulladig kumunioù italian da Vro-C'hall ouzhpenn: Briga, Belvedere ...
Hesbaye
thumb|Iliz [[Kerniel (Belgia)|Kerniel, e Limbourg, en Haspengouw gleborek.]] Hesbaye (e galleg) pe Haspengouw (en izelvroeg, ha Hespengau en alamaneg, Hesbania e latin ar Grennamzer) zo anv ul lodenn eus Belgia.
Istor
Ur gontelezh frank e oa, enni douaroù ar proviñsoù-mañ a hiziv: Brabant Wallonia, Brabant Flandrez, Namur, Liège, ha Limbourg Belgia. E marz Aostrazia e oa. E 1040 e voe enteuzet ar gontelezh e priñselezh Liège.
Douaroniezh
Hiziv e komzer eus Hesbaye evel ur rannvro naturel, div lodenn enni: Haspengouw sec'h, ha Haspengouw gleborek.
Sed amañ ar c'humunioù a gaver en Hesbaye :
Durgerdam
Durgerdam a zo ur gêriadenn e proviñs Noord-Holland en Izelvroioù. Ul lodenn eus kumun Amsterdam eo, hag emañ e reter ar gêr, 7km ac'haleno, war bord an IJsselmeer.
Durgerdam a zo ivez ul lodenn eus is-kumun (deelgemeente) Amsterdam-Noord. War-dro 430 annezad a zo.
Ur gêr distag e voe Durgerdam etre ar 1añ a viz Mae 1817 hag ar 1añ a viz Genver 1818, ha d'ar mare-se e voe kendeuzet gant Ransdorp.
Mor Bihan Gwened
Ar Mor Bihan eo an anv a vez graet a-gozh eus ar pleg-mor a-dal da gêr Gwened. Pan eer e-maez anezhañ e tegouezher er Mor Bras, anv boutin ar Meurvor Atlantel.
Diwar anv ar pleg-mor-se eo bet krouet anv an departamant Mor-Bihan, skrivet Morbihan e galleg.
Inizi
Meur a enez zo er Mor Bihan.
Élesmes
Élesmes a zo ur gumun eus departamant gall Norzh e Bro-C'hall.
kantved
.
Bizon Amerika
Bizon Amerika (Bison bison) zo un daskirier a vev en Norzhamerika. Unan eus an daou spesad bizoned a chom bev an hini eo (bizon Europa eo egile). Al loened zo un arouez eus pradeg veur ar Midwest e Norzhamerika. O zachenn a oa bevennet gant un tric'horn etre Lenn an arzh bras e gwalarn Kanada, harzoù Stadoù mec'hikan Durango ha Nuevo León, hag er reter a-hed bevenn kornôg ar menezioù Appalach. Ar bizoned a oa loened a-bouez-bras e kalz sevenadurioù amerindian. Diazezet e oa ekonomiezh Indianed ar bradeg veur evit ul lodenn vras diwar chase an aneval-se a veve e tropelloù kantreat bras-meurbet. Pa erruas an Europeaned en Amerika e konted c'hoazh eus 50 da 70 milion bizoned e Norzhamerika, a veve er plaenennoù geotek eus Mec'hiko betek ar C'hanada. Diouennet eo bet ar bagadoù-se e diwezh an kantved kement ha ken bihan ma oa ar spesad war-nes mont da get. Abaoe ar mare-se ne gaver anezhe nemet en un nebeud mirvaoù ha tachennoù gwarezet.
Daou isspesad zo bet deskrivet : bizon ar plaenennoù (Bison bison bison), bihanoc'h e vent ha dezhañ ur bos rontoc'h, ha bizon ar c'hoadoù (Bison bison athabascae) – an hini brasañ, dezhañ ur bos brasoc'h ha karrez, , , ,. Bizon ar c'hoadoù zo unan eus ar spesadoù Bovidae ar brasañ er bed, gant ar Chianina Italian, ar gaur, en Azia, hag ejen dour gouez Azia. Ar brasañ loen eo war an douar e Norzhamerika.
Bodad ar Film e Rannvro Enez-Frañs
Strollet ez eus 90% eus greanterezhioù teknikel sinema ha kleweled Bro-C'hall war tiriad Rannvro Enez-Frañs. E-kreiz unan eus kêrioù bras a grou ar muiañ er bed e vev hag e labour ur rouedad dispar a dud donezonet-kaer, c'hoarierien, sevenerien filmoù, renerien-luc'hskeudennerezh, renerien-arzoù, kinkladourien brudet er bed a-bezh. Ar strollad tud-se a gevez re an estrenvro hag a vez harpet gant politikerezhioù lec'hel ha rannvroadel efedus tre.
Ur c'hev skoazell a zo bet savet gant ar Rannvro evit greanterezhioù teknikel ar sinema hag ar c'hleweled a-benn stourm ouzh an dilec'hiadennoù ha diazezañ ar grouidigezh zizalc'h. Krouet ez eus bet neuze un Diazezadur Foran evit ar C'henoberezh Sevenadurel, Bodad ar Film e Rannvro Enez-Frañs e anv. Pal an aozadur-mañ eo reiñ tro d'ar Rannvro da implijout he danvezioù en un doare efedus ha da bouezañ war ar marc'had etrebroadel..E-touez kefridi all e laka ar sevel filmoù aesoc'h peogwir e kinnig ar gwellañ plegoù da skipailhoù bro C'hall ha broioù estren evit labourat. Aesaat a ra ivez an traoù dezho evit labourat asambles a-benn reiñ ur plas pouezusoc'h d'ar Rannvro Enez-Frañs e-barzh filmoù skignet e meur a vro.
Emañ Bodad ar Film o krouiñ ostilhoù a zo ezhomm anezho evit ma vo dibabet aliesoc'h aliesañ Rannvro Enez-Frañs e-giz ul lec'h e vez savet filmoù ennañ hag ul lec'h a-zoare evit labour aozadurioù ar sinema hag ar c'hleweled.
Mod-all e labour Bodad ar Film evit ma kemero perzh Rannvro Enez-Frañs e abadennoù-micher pennañ ar sinema hag ar c'hleweled, dreist-holl er re a zo aozet e broioù a brodu ar muiañ eus programmoù ar sinema hag ar c'hleweled hag a c'hellfe krouiñ labour er vro. He fal eo kavout raktresoù filmoù en a-raok evit ma vefent savet ha filmet e Rannvro Enez-Frañs.
Bodad ar Film e Rannvro Enez-Frañs a gemer perzh en ur programm broadel evel daouzek bodad rannvroadel ar film all hag a labour a-gevret gant Bodad Broadel ar Film.
Bodad ar Film e Rannvro Enez-Frañs a labour asambles gant meur a aozadur ensavadurel ha micherel, da gentañ penn gant ar Stad (DRAC) ha Kreizenn Broadel ar Sinema (CNC), kenkumuniezhioù kumunioù (Pôle Nord Parisien, ACTEP), Kevread Greanterezhioù ar Sinema ar C'hleweled hag ar Liesvedia (FICAM), Unifrance ha TV France International.'
Commission du Film d'Ile-de-France 11, rue du Colisée 75008 Paris Tel : + 33 1 56 88 12 88 Fax : + 33 1 56 88 12 19
Bodad ar Film e Rannvro Enez-Frañs
Adrien Perreau, ezel Kuzul merañ Bodad ar Film e Rannvro Enez-Frañs
705
Diwar-benn bloavezh 705 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 705
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 705
Joseph Cukierman
Mestrc'hoarier echedoù poloniat-gall.
Buhez
Trec'h e voe en eil kampionad Moskov (Unaniezh Soviedel) e 1920-1921. Bevañ a reas e Białystok ; e penn-kentañ ar bloavezhioù 20 e voe trec'h en ur c'hampionad eno. Divroañ a reas evit mont da Vro-C'hall.
E 1928 e voe eilvet-trede a-gevred gant Schwarzmann ha goude Abraham Baratz, e Pariz(Bro-C'hall). E 1929 e voe 5vet-6vet e Pariz(dont a reas ar maout gant Savielly Tartakower). E 1930, Josef Cukierman a drec'has e Pariz, dirak Savielly Tartakower. Cukierman a voe kampion Bro-C'hall e Pariz e 1931. 6vet e voe e Pariz e 1933, Aleksandr Alekhin o vout an hini kentañ. E 1938, Cukierman a voe trede goude José Raúl Capablanca ha Nikolaz Rossolimo e Pariz.
E-pad an Eil brezel bed en em zistrujas e 1941.
Tiweg
Yezhoù kiowek-tanoek eo ar yezhoù tiweg (tiwa, e spagnoleg: tigua), komzet gant tud eus ar bobl-orin Pueblo e Mec'hiko-Nevez, er Stadoù-Unanet.
Isrannet e vez ar yezhoù tiwek evel-henn:
Tost-tre eo an eil yezh d'eben.
Marv eo ar piroeg, komzet gwechall nepell eus Socorro e Mec'hiko-Nevez.
Liammoù diavaez
Ethnologue
Bulbul boutin
Anvet e voe Turdus barbatus (kentanv) da gentañ-penn (e 1789) gant an naturour breizhat René Desfontaines (1750-1833).
Evn broadel Liberia eo.
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, frouezh ha sun-bleuñv.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ en Afrika :
Dzs
Un deirgrafenn latin eo Dzs, dzs implijet gant an hungareg evit skrivañ ar son kensonennel [dʒ]. Implijet e vez evit skrivet gerioù euet ennañ eus yezhoù all.
Bernez Tangi
thumb|upright=1.4|Bernez Tangi hag Olwenn Manac'h Bernez Tangi, ganet e Karanteg d'an 11 a viz Mezheven 1949, zo ur barzh, ur c'haner hag ul livour breizhat. Brezhoneger a-vihanik eo, ha divizet en doa mont da redek ar bed goude e studioù (Europa, Amerika, Azia, Afrika). Gant Denez Abernot hag un nebeud sonerien all en doa savet ar strollad rock e brezhoneg Storlok (1976-1980).
Er bloaz 2001 e nac'has ar priz Du-mañ Du-se deroet gant France 3 Ouest goude e levr Rod an Avelioù, en abeg da lec'h dister ar brezhoneg er media foran ; an hevelep priz a voe deroet dezhañ e 2011, ar pezh e vroudas da enrollañ ur c'hlip video anvet Gwerz ar skinwel a oa c'hoazh a-zivout stad ar brezhoneg er skinwel.
Urn
An Urn zo ur stêr eus Breizh, e Bro-Sant-Brieg, emañ hec'h eienenn e Peniti-Koedrac'h, a dremen dre Bledran, hag en em daol er mor en Ilfinieg.
1454
Diwar-benn bloavezh 1454 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1454
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1454
Dugong
An dugong (Dugong dugon) a zo ur bronneg mor. Er memes urzhiad hag an ejen-mor emañ.
Doareoù pennañ
Etre 2,50 ha 4 metr eo hirder e gorf, hep diforc'h ebet etre par ha parez. Etre 250 ha 900 kg eo e bouez.
E groc'hen zo tev, flour ha gwenn-koaven pa vez ganet. War deñvalaat ec'h a gant an oad. Aet eo e izili a-raok da balvezennoù 40 cm a hirder. Servijout a reont d'ar re yaouank da vont war-raok pa vez implijet gant al loened deuet da sturiañ hag o lost da boulzañ.
O lapenn grec'h a c'holo o genoù troet ouzh an traoñ. Implijout a reont an 10 dant bennak a zo en o beg evit kregiñ er plant hag o muzell grec'h evit diwriziennañ anezho.
Gouennañ
N'eus prantad ispisial ebet e-korf ar bloaz evit ar gouennañ. Padout a rafe an dougen war-dro bloaz hag ur menn nemetañ (1 metrad hir ha 30 kg a bouez) a vez ganet e dourioù bas. Kerkent ha ganet e neuñv an hini bihan betek gorre an dour da analiñ.
An dugonged a chom gant o mamm e-pad bloaz ha tizhet e vez o oad gour da 9 pe 10 vloaz.
Boued
Geotdebrer eo an dugonged hag en em vagañ a reont diwar plant, dindan an dour. Hejañ a reont o fenn a-raok lonkañ anezho evit skarzhañ kuit ar gouelezennoù diwarno.
Preizhata
Chaseet e vez an dugonged gant an dud evit o c'hig. Priziet e vez ivez o eskern hag o dent hag a zo evel olifant, hag o c'hroc'hen.
Epsilon Indi
Epsilon Indi (ε Ind / ε Indi) a zo ur steredenn lec'hiet 11.83 bloavezh-goulou diouzh an Douar. E miz genver 2003 e voe dizoloet ur gorrez c'hell gant ur mas a 47 ± 10 hini Yaou o kelc'htreiñ 1500 US diouzh Epsilon Indi. E miz eost an hevelep bloaz e tizolojod e oa-hi ur gorrez c'hell doubl, a zo he div elfenn disrannet gant 2.5 US. D'ar renk T e perc'hennont o div. An hini vrasañ a bouez 47 ± 10 gwech mas Yaou tra ma fouez an hini vihanañ 28 ± 7 mas Yaou.
Gwelet ivez
Roll ar stered tostañ
Liammoù diavaez
Epsilon Indi war Solstation.com
Lejion roman
Al lejion (legio e latin, eus ar verb legere "sevel un arme") e oa strollad diazez an arme roman adalek mare Henroma betek diwezh an impalaeriezh roman. Kemmañ a reas kalz aozadur al lejionoù gant an amzer met e prantad Republik Roma e kaved enne war-dro 6000 troadeg, rannet e manipuli ha diwezhatoc'h e cohortes. Rannet e veze ar re-se e centuriae. A-drugarez da varregezh ha da niver e lejionoù e teuas Roma da vezañ an nerzh milourel ha politikel pennañ e kornôg Europa, Norzhafrika hag ar Reter-Nesañ etre - 300 ha 200.
E-pad ar pep brasañ eus an Impalaeriezh roman e voe al lejionoù ul lodenn eus an arme hag he zroadegiezh pounner gwellañ. Tutaet e veze al lejionerien e-touez keodediz Roma hepken (sujidi ar proviñsoù a rae o amzer e-barzh ar bagadoù skoazell a c'houneze ar gwirioù keodedad pa veze echuet o amzer en un doare enorus). Bagadoù bihan a varc'hegerien a oa e pep lejion. An arme roman a oa enni bagadoù skoazell dreist-holl, e-doug ar pep brasañ eus prantad an impalaeriezh. Pourchas a raent troadeien ouzhpenn hag ar pep brasañ eus marc'hegerien an arme roman.
Abalamour d'ar berzh a reas armeoù Republik Roma hag an Impalaeriezh roman e voe sellet e-pad pell ouzh al lejionoù evel patrom ar varregezh hag an efedusted evit an armeoù.
Istor
Komz a ra Titus Livius eus ul lejion en amzer Romulus hag eus meur a hini e koulz Tullus Hostilius met diskred a c'haller kaout war an testeni-mañ, graet meur a gantved goude ar roueed-se. Krouet e oa al lejionoù da vat adalek adreizhadur Servius Tullius. War-dro 4 000 den a oa d'ar mare-se e pep lejion. Kavout a reer enno milourien war-droad (al lejionerien peurgetket) ha marc'hegerien. Rannet eo e kohortennoù hag e manipuloù.
E-pad ar brezelioù punek e oa aozet al lejion e manipuloù. Mont a rae 30 manipulenn d'ober ul lejion, hag e oa div centuria e pep hini. 60 pe 80 lejioner a oa e pep centuria diwar neuze. Da lâret eo e oa 4200 soudard e pep lejion. Rannet e oant e tri renk lejionerien hag e bagadoù soudarded skañv : er c'hentañ renk pa vezent war an dachenn emgann e kaved an hastati (unander hastatus) — ar re yaouankañ, 1 200 soudard a en em ganne da gentañ — en eil renk edo ar ar principes (unander princeps) — e brud an oad, 1 200 den — hag an trede an triarii (unander : triarius) — ar re goshañ, 600 lejioner — hag etre ar renkoù-se pe dirazo, da anavout an dachenn pe da daoler saezhoù ouzh an enebourien, e kaved ar velites — troadeien skañv, ar re baourañ, 1 200 den. Ha pep a vagad marc'hegerezh a oa gant al lejionoù, enne 10 turma a 3 decuria, da lâret eo 300 marc'heger.
E diwezh an kent J.‑K. e oa treuzfurmet an arme roman en un arme a-vicher gant Marius. 10 kohortenn a oa enni, ha 3 manipulenn e pep hini (unan eus pep renk : triarii, principes, hastati) ha 2 centuria dre vanipulenn (gant 100 den e pep hini), da lâret eo war-dro 6 000 soudard (ral e oa moarvat e ve tizhet an niver-se). Koulskoude ne veze ket paet an harnez hag an armoù gant al lejionerien ken met pourchaset e vezent gant ar c'honsul a save al lejion. Dont a reas an armoù hag an harnez da vezañ standardizet hag e veze roet ar memes hini d'an holl renkoù. Al lejionerien, ouzhpenn, a oa tud a-vicher, ne oa ket a ziforc'h oad ken etre ar centuriae, o devoa ar memes talvoudegezh hiviziken.
E-doug an impalaeriezh uhel e oa 33 lejion en holl en arme roman adalek Septimius Severus. Krouiñ a reas al lejionoù I, II ha III Parthica). Etre 165 000 ha 198 000 lejioner a oa eta. Staliet e oa ar pep brasañ aus al lejionoù e-kichen an harzoù, hervez reizhiad difenn Augustus. Div lejion hepken ne oant ket e-tal an harzoù : al Legio VII Gemina a oa e Hispania Tarraconensis hag al legio II Parthica en Alba, en Italia, a oa ar bagadoù sikour strategel nemeto en holl impalaeriezh.
da vare an impalaeriezh izel e cheñchas al lejionoù. Diocletianus a gemmas da gentañ niver ar soudarded e pep lejion. Hiviziken e oa lejionoù enne war-dro 1000 den ouzhpenn al lejionoù klasel (32 dindan Diocletianus, rak dianadet e oa al legio VI Ferrata). Sevenet eoa an adreizhadenn bennañ gant Kustentin Iañ avat. Krouiñ a reas un arme gouest da vaneuriñ galloudus, ar comitatensis. Enni e kaved lejionoù, kemm-digemm niver al lejionerien enne avat, met ivez bagadoù marc'hegerezh, peotramant, numeri, bagadoù hep niver soudarded stabil. An Notitia dignitatum a ro kalz titouroù dedennus diwar-benn an arme-se, da skouer niver al lejionoù a oa: 174 lejion en holl ... Ar pep brasañ ne oa ket kalz lejionerien enne. Bagadoù all, lejionoù en o mesk, daoust ma oa izelloc'h o zalvoudegezh, a oa karget da zifenn harzoù an impalaerezh ha staliet eno, al limitanei. Al lejion ne oa ket rouanez an emgannoù ken nag unanenn diazez an arme.
Harnez al lejionerien
E fin ar I kantved e oa dindan al lejionerien un tokarn impalaerel galian hag un hobrejon gant plakennoù (lorica segmenta) en hogos holl al lejionoù. Goloet e vezent gant ur goc'hennad arc'hant kuit ma vefent daskrignet. Ar skoed (scitas) hantergranennek e koad lavnennet ha goloet gant lêr. En diabarzh e kaver a-wezhioù anv al lejioner. Niverenn ar gohortenn hag al lejion a veze skrivet ivez. Douget e veze ar skoed evel ur valizenn, ar pezh a oa aesoc'h evit an tennadennoù-hent hir. Ar pilum a veze ur pouez plom outañ a-wezhioù abalamour da reiñ muioc'h a nerzh d'an taol. Ur c'hleze berr o doa al lejionerien ivez (ar "gladius"), dezhañ 80 cm hirder hag ur goustilh (pugio).
Niverennoù al lejionoù
An niverenn e sifroù roman roet d'ul lejion a c'hall bezañ forc'hellek. Da vare ar Republik roman e veze savet al lejionoù e-pad ar goañv da vrezeliñ e-doug an hañv ha divodet e vezent a-raok fin an hañv da gaout amzer da vediñ. Roet e veze un niverenn dezhe hervez an urzh ma oant savet. Ar memes lejion a c'halle eta kaout un niverenn disheñvel hervez ar bloaz. An niverennoù I da IV a veze miret evit al lejionoù renet gant ar gonsuled. Dindan an impalaeriezh e oa niverennet al lejionoù savet gant an impalaerien adalek « I ». Kalz nemedennoù a voe neoazh. Aogust e-unan a viras lejionoù kozh gant o niverenn urzh kozh. Vespasian a roas d'al lejionoù a grouas niverennoù lejionoù a oa bet divodet. Kentañ lejion Trajan he doa an niverenn XXX, rak 29 lejion a oa dija. A-wezhioù e oa div lejion gant ar memes niverenn d'ar memes mare. Abalamour da se e oa ouzhpennet ul lesanv cognomen pe un anv a verke orin al lejionerien (Italica = a orin eus Italia), pe ur bobl trec'het gant al lejion (Parthica = trec'h war ar Barted), pe anv an impalaer hag e gens, pa oa bet savet gant an impalaer e kaoz, pe evel ur merk a enor (Galliena, Flavia), (3) pe ur perzh eus al lejion (Pia fidelis = leal). An anv « Gemina » a veze roet d'ul lejion savet diwar div lejion all pe muioc'h c'hoazh pa oa bet kollet kalz soudarded en emgann. En testennoù, ar sifroù « 4 » ha « 9 » evit ober anv eus al lejionoù a veze skrivet « IIII » ha « VIIII » kentoc'h evit « IV » ha « VIIII (Adkins Adkins, Lesley. Handbook to Life in Ancient Rome, Sonlight Christian, 2004, ISBN 0-8160-5026-0 pp. 55 ha 61).
Europa (kevandir)
Ur c'hevandir eo Europa, hervez lod ne vefe nemet un iskevandir eus an hollad brasoc'h a vez graet Eurazia anezhañ.
Orin an anv
Dont a ra an anv eus ar briñsez Europa, merc'h d'ar roue Sidon ha honnezh, hervez ar vitologiezh c'hresian, a oa bet skrapet gant Zeus peogwir e vage karantez outi. Europa ne gredas ket nac'h mont war kein an doue p'en doa kemeret stumm un tarv kaer ha jentil-tre. Lammat a reas Zeus dreist gorre ar mor betek Kreta, enez e c'hanedigezh. Eno e c'hanas Europa Minos ha Rhadamantos, barnerien ar re varv. Roet e voe anv Europa d'ar c'hevandir, a oa chomet dizanv c'hoazh, da heul ur soñj deuet d'ar briñsez pa oa ur grennardez anezhi.
Bevennoù Europa
Dre m'eo Europa un iskevandir muioc'h eget ur c'hevandir end-eeun eo kemm-digemm ar bevennoù anezhañ. Hervez an douaroniourien e heuilh ez eo bevennoù gant ar Mor Kreizdouar, strizh-mor Bosfor, Menez Elbruz ha Menez-Oural. Evit abegoù istorel, politikel ha sevenadurel e vez ledetoc'h Europa a-wechoù : Armenia, Island ha Kiprenez zo lakaet da europat ivez neuze ; e Kuzul Europa emañ Armenia ha Kiprenez.
Krennamzer
Kalz brezelioù a voe renet etre broioù Europa.
Istor nevez
Peogwir o deus bet c'hoant da berc'hennañ kalz broioù all war ar bed eo en em gannet broioù Europa kenetrezo. Se eo abeg ar c'hentañ brezel-bed (1914-1918). Pa voe echu ar brezel-se e voe izelaet ha mezhekaet Alamagn gant Bro-C'hall, setu perak e voe an brezel-bed nevez (1939-1945).
Ur wech echu an Eil Brezel-bed, setu troc'het Europa etre Europa ar C'hornôg, a-du gant Amerikaned, hag Europa ar Reter, dindan beli an Unaniezh Soviedel.
Lugdunensis
Gallia lugdunensis a oa ur broviñs impalaerel renet gant ur prefed staliet e Lugdunum (Lyon). Kavout a reer ivez ur stal voneiz e Lugdunum ha santual kevredadel an teir Galia, dediet da azeulerezh Roma ha da azeuladur an impalaer.
Kêrioù
Ar c'hêrioù pennañ a oa :
Proviñsoù
Da vare an detrarkiezh e voe rannet Gallia lugdunensis e peder froviñs: Staget e voent holl ouzh prefedi pretordi ar Galiaoù.
Drastet e voe Galia gant an aloubadegoù barbar. Chom a reas tachennoù feal d'an impalaeriezh roman e Lugdunensis II ha IV betek 486 dindan renerezh Aegidius ha Syagrius.
Huon Arle
Huon Arle, pe Huon Provañs, (war-dro 882-† 10 a viz Ebrel 948), a oa ur priñs frank, kont Arle, a zeuas da vout roue Italia en.
Ur Bosonad
Ganet war-dro 880, mab da d-Teobald, kont Arle ha Viena, ha kont war-lerc'h e dad, e oa un den a bouez e rouantelezh Provañs. Pa voe tapet an impalaer Loeiz III an Dall gant e enebourien, dallet ha harluet eus Italia e 905, e teuas Huon da vout kuzulier dezhañ, ha da ren en e lec'h e gwirionez.
Kont Arle
E 911 e voe roet dezhañ gant Loeiz dugelezh Provañs ha markizelezh Vienne. Kuitaat a reas Vienne neuze, da vont da chom da Arle, lec'h orin e diegezh, gant ul lez vourgognat. E 912 e timezas da Willa Provañs, marteze hanterc'hoar d'ar roue Loeiz II, ha merc'h da v-Boson V Provañs ha da Ermengarda Italia. O paouez intañveziñ edo Willa, marvet he fried Rodolf Iañ Bourgogn († 25 a viz Here 912).Intañv e voe e 914.
Gwir gêr-benn ar rouantelezh e teuas Arle da vout, pa vane Vienne annez ar roue mac'hagnet Loeiz III an Dall. Ne blijas ket donedigezh Huon d'an noblañsed eus ar vro, pa zeue gant e lez a Vourgogniz. Manasss Arle, a oa arc'heskob Arle e 920, a oa mab d'ur c'hont eus Chalon ha niz da Huon,. Muntroù a voe zoken, evel re tud Mayeul, er bloavezhioù 915-920.
Narbonensis
Gallia narbonensis pe Narbonensis berr-ha-berr a oa anv ur broviñs c'halian er Republik roman hag en Impalaeriezh roman. Provincia, da lavaret eo "ar Broviñs" a veze graet anezhi gant ar Romaned, aleze an anv Provañs.
Huon Arle
Kont Arle
E 924 e voe dilennet Raoul, niz d'ar roue Boson Provañs ha breur da Huon an Du, da roue ar Franked. Hag eñ da gask emellout en aferioù Rouantelezh Provañs.
Narbonensis
Aloubet e oa bet ar vro gant ar Republik roman etre 125 ha 121 kent J.-K., goude un nebeud ergerzhadennoù-brezel, dreist-holl re Gnaeus Domitius Ahenobarbus ha Fabius Maximus Allobrogicus. Etre Tolosa er c'hornôg hag al lenn Leman emañ an dachenn a voe aloubet. A-drugarez d'an aloubadenn-se ez eus bet digoret un hent war an douar etre proviñsoù Spagn ha Gallia Cisalpina. Dieub e chomas Masilia (Marseille) e-kreiz ar "Broviñs" a-drugrez d'he darempredoù tost gant ar Romaned. Marteze ne voe roet e statud ofisiel (lex provinciae) d'ar "Broviñs" nemet goude beaj Pompeius eno er bloavezhioù 70 kent J.-K..
Huon Arle
Kont Arle
Huon Arle a rankas neuze ober le a wazoniezh dezhañ, hag eurediñ Berta, e nizez, da Boson breur Raoul.