cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Morfologiezh amzibun
Implijet e vez an termen morfologiezh amzibun (diwar ar saozneg: nonconcatenative morphology) war dachenn ar yezhoniezh evit komz eus doareoù deveradur (d.l.e. sevel stummoù nevez diwar stummoù diazez) diazezet war kemmoù kaset da-benn e diabarzh ar gwriziennoù kentoc'h evit dre stagañ morfemoù (kengerioù) ouzh ar stumm diazez renk-ouzh-renk, da lâret eo kentoc'h evit dibunañ lostgerioù ha/pe rakgerioù an eil war lerc'h egile.
Implijet e vez alies ar vorfologiezh amzibun gant ar yezhoù semitek, dreist-holl ar yezhoù arabek, en o zouez an arabeg hag ar malteg hag ivez, met nebeutoc'h, gant an amhareg, h.a.
Kavet e vez skouerioù eus ar vorfologiezh amzibun e yezhoù all estreget ar yezhoù semitek, avat hag e brezhoneg, da skouer, e c'heller sevel stumm al liester diwar stumm an unander dre stagañ ouzh e dibenn al lostgerioù « -(i)où », d.s.:
E degouezhioù all avat e vez savet stumm al liester en un doare disheñvel dre gemmañ ar vogalennoù e diabarzh ar stumm unander diazez kentoc'h evit dibunañ kengerioù, da skouer dre apofoniezh (pebeiladur vogalennek):
Bez' e c'hell bezan implijet ar vorfologiezh amzibun ha lostgerioù war un dro ivez:
Lev Polugaevski
Lev Polugaevski, bet ganet d'an 20 a viz Du 1934 e Mogilev (Belarus-Unaniezh Soviedel), marvet d'an 30 a viz Eost 1995 e Pariz (Bro-C'hall).
Mestrc'hoarier ha skrivagner echedoù belarus ha soviedat.
Distrigoù Northumberland, 1974-2009
Rannet e oa Northumberland, etre 1974 hag ar 1añ Ebrel 2009, e 6 Distrig :
Gorre
Gorre a oa ur gumun eus kanton Plened-Yugon, e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh. Kendeuzet e oa gant c'hwec'h kumun-all d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Ar Menez.
Recep Tayyip Erdoğan
Recep Tayyip Erdoğan zo ur politiker turk bet ganet d’ar 26 a viz C'hwevrer 1954 en Istanbul. Deuet e oa da vezañ kentañ ministr Turkia d’ar 14 a viz Meurzh 2003. Emañ e penn an Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP, Strollad ar Reizhded hag an Diorren). Dilennet e voe da brezidant ar Republik d'an 10 a viz Eost 2014 en dro gentañ hag addilennet e 2018.
Dilennadeg 2018
D'ar 24 a viz Even 2018 e oa bet embannet gant Erdogan e oa aet ar maout gantañ e dilennadeg prezidant Turkia. Embannet e oa bet kement-se gantañ a-raok ma vefe disklêriet an disoc'hoù gant bodad an dilennadegoù. Ha pa vefe bet kadarnaet e drec'h gant ar bodad, ar strolladoù enebet outañ a ziskleir e oa bet truchadennoù, dreist-holl e reter Turkia ma vev Kurded.
Gant al lezennoù en doa lakaet votiñ dre referendom e vo lamet ar post a gentañ-ministr ha kreñvaet kalz e c'halloudoù evel prezidant Turkia.
Otomanerezh
Sot eo Erdoğan gant an Impalaeriezh otoman. Klask a ra lakaat hengounioù ar mare-se da vevañ en-dro. Pa voe degemeret Mahmoud Abbas, prezidant Palestina, e palez prezidanted Turkia, e oa bet lidet an emgav gant Turked gwisket evel re an Impalaeriezh otoman eus ar.
Roll kazetennoù echedoù
Setu amañ ur roll kazetennoù gouestlet d'an echedoù. Kavet e vo amañ kazetennoù:
Aostria-Uhel
Ur stad kevredet a Aostria eo Aostria-Uhel (alamaneg Oberösterreich, betek 1918 Österreich ob der Enns; 1938-1945 Oberdonau) hag a zo Linz e gêr-benn. Bevennoù he deus ar vro gant Salzburg ha Bavaria er c'hornôg, Bohemia (Republik Tchek) en norzh, Aostria-Izel er reter ha Stiria er su. Betek 1260 e oa bet Aostria-Uhel perzh eus dugelezh Stiria, met er bloavezh-se e voe rannet diouti gant Ottokar II Přemysl a vBohemia.
Roll kazetennoù echedoù
Daveoù
Savet eo bet an daolenn-mañ diwar an daolenn ag ar Wiki saoznek dreist-holl. Implijet eo bet rummad ar Wikipedia portugalek Categoria:Revistas de xadrez ivez.
Reinaldo Hierrezuelo
Reinaldo Hierrezuelo la O, pe Rey Caney, ganet d'an 30 a viz Kerzu 1926 e Santiago de Cuba, ha marvet e La Habana d'an 23 a viz C'hwevrer 2016, a oa kaner, gitarour ha tresero kuban.
Lysithea (loarenn)
Lysithea (gresianeg Λυσιθέα) a zo ul loarenn brogradeg direizh eus Yaou. Gant Seth Barnes Nicholson e voe dizoloet e 1938 e Gedlec'h ar Menez Wilson. Tennañ a ra hec'h anv eus Lysithea, unan eus serc'hed Oceanus.
Ne zegemeras Lysithea hec'h anv a-vremañ nemet e 1975. Kent-se e voe anvet Yaou X pe, a-wechoù, Demeter. Emañ er strollad Himalia, pemp loarenn o kelc'htreiñ etre 11 ha 13 milion km eus Yaou.
Liammoù diavaez
Lysithea
Seth B. Nicholson, "Two new satellites of Jupiter", PASP 50 (1938) 292–293
Reinaldo Hierrezuelo
E vuhez
Ur pennad e voe e penn ar strollad Cuarteto Patría, brudet goude gant Eliades Ochoa. Er bloavezhioù 1950 e kemeras lec'h Compay Segundo en daouad Los Compadres, evit kanañ gant e vreur Lorenzo Hierrezuelo. Hag e-pad 30 vloaz o deus kanet a-gevret.
Kanañ a rae ivez gant un toullad strolladoù all.
E 1990 e tistroas da Santiago de Cuba da gemer penn ar strollad Vieja Trova Santiaguera.
Kanet en deus ivez gant e c'hoar Caridad Hierrezuelo, kanerez guaracha.
Reunig Greunland
Reunig Greunland, Pagophilus groenlandicus e anv skiantel, zo ur bronneg mor eus ar c'herentiad Phocidae.
Rakoun
Ar rakoun (Procyon lotor), liester "rakouned", pe rakoun boutin, a zo ur bronneg a-orin eus Norzhamerika.
Aostria-Uhel
Evel Aostria-Izel e ez eo rannet e peder rannvro hengounel:
Kirgizeg
Ar c'hirgizeg, (кыргыз тили, قىرعىز تىلى), a zo ur yezh a-orin turkek komzet e Kreiz Azia. Gant ar rusianeg ez eo ar c'hirgizeg unan eus div yezh kenofisiel Kirgizstan.
Komzet e vez ar c'hirgizeg gant tro-dro da 3 milion a dud e Kirgizstan, Sina, Afganistan, Kazac'hstan, Tadjikistan, Turkia hag Ouzbekistan.
Doare-skrivañ ha distagadur
Implijet e veze al lizherenneg arabek evit skrivañ ar c’hirgizeg betek ma oa bet krouet ar gentañ lizherenneg latin e 1927. Er bloavezhioù 1930 e oa bet lakaet da ofisiel al lizherenneg turkek unvan en Unvaniezh Soviedel, bet kemeret e lerc’h gant al lizherenneg kirillekda c’houde.
Youkagireg ar c'hreisteiz
Ur yezh youkagirek eo youkagireg an c'hreisteiz (saozneg: Southern Yukag(h)ir; anvioù all: jukagir, odul, kolym(a), olym) komzet gant 10-50 den e Yakoutia ha Ledenez Kamtchatka e lodenn azian Rusia (1995).
Kirgizeg
Doare-skrivañ ha distagadur
Hiziv e implijer div lizherenneg pennañ evit skrivañ ar c’hirgizeg hervez al lec’h:
Youkagireg ar c'hreisteiz
Ken disheñvel eo diouzh youkagireg an hanternoz ma ne deu ket an dud d'en em glevet kenetreze.
Ur yezh damvarv an hini eo, en arvar da vont da get.
Kirgizeg
Perzhioù hollek
Evel en holl yezhoù turkek:
An troadoù
Kemmañ a ra pep stumm hervez reolennoù an hesonerezh vogalennek hag an hesonerezh kensonennel/sandhi
Al liester
Al lostger –lV4r eo merk al liester. Kemmañ a ra e stumm resis hervez reolennoù an hesonerezh vogalennek hag an hesonerezh kensonennel/sandhi
Frazennoù talvoudus
Demat Кутмандуу күнүңз менен
Mont a ra? Кандайсыз?
Noz vat Түнүңуз бейпил болсун
Mar plij Ѳтүнѳ, суранам
Kenavo Кош калын!
Ya Ооба
Nann Жок
Mat eo Макул
Petra eo hoc'h anv? Атыңыз ким?
… eo ma anv Менин атым…
Goulennoù
Piv? ким?
Petra? на?/не?
Pelec'h? кайда? / кана?
Penaos? кандай?
Pegoulz? качан?
Pegement? нече?
Pe(hini)? кайсы?
Devezhioù ar sizhun
Dilun Дүйшүмбү
Dimeurzh Шейшенби
Dimerc'her Чаршенби
Diriaou Бейшенби
Digwener Жума
Disul Жек шенби
Ar mizioù
Miz Genver Үчтүн айы
Miz C'wevrer Бирдин айы
Miz Meurzh Жалган Куран
Miz Ebrel Чин Куран
Miz Mae Бугу
Miz Mezheven Кулжа
Miz Gouere Теке
Miz Eost Баш ѳна
Miz Here Тогуздун ѳна
Miz Du Жетинин айы
Miz Kerzu Бештин айы
An niveroù
Daou эк(к)и
Tri үч
Pevar төрт
C'hwec'h алты
Seizh жети
Eizh сегиз
Nav тогуз
Dek он
Unnek он бир
Daouzek он еки
Trizek он үч
Pevarzek он төрт
Pempzek он беш
C'hwezhek он алты
Seitek он жети
Tric'hwec'h он сегиз
Naontek он тогуз
Ugent жыйырма
Unan-warn'n-ugent жыйырма бир
Tregont отуз
Daou-ha-tregont отуз эк(к)и
Daou-ugent кырк
Tri-ha-daou-ugent кырк үч
Hanterkant элүү
Tri-ugent алтымыш
Dek-ha-pevar-ugent токсон
Kant жүз
Mil миң
Kentañ биринчи
Eil экинчи
Trede үчүнчү
Dekvet онунчу
Europe-Echecs
right|thumb Europe-Echecs a zo ur gazetenn viziek embannet e galleg e Bro-C'hall. Gouestlet eo d'an echedoù: studiadennoù, kudennoù, tournamantoù, echedoù hag urzhiataerezh, h.a.
Krouet eo bet e 1959 gant Raoul Bertolo, marvet e 1991.
Sant-Eler-al-Lann
Sant-Eler-al-Lann (Saint-Hilaire-des-Landes e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Sant-Brizh-Gougleiz e departamant Il-ha-Gwilen.
Europe-Echecs
Posupl eo lenn ar gazetenn-se en-linenn war al lec'hienn www.europe-echecs.com.
Sant-Eler-al-Lann
Melestradurezh
left|thumb|An ti-kêr
Baelen
Baelen (e walloneg:Bailou, e frankeg:Bååle, en izelvroeg: Baelen pe Balen) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Liège.
Aezamantoù yezhel
Ur gumun c'hallek gant aesamantoù yezhel eo: aotreet e vez kelenn en alamaneg hag en izelvroeg.
Kustod
Kustod zo un anv brezhonek roet da zaou dra :
1523
Diwar-benn bloavezh 1523 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1523
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1523
Kenya
Kenya zo ur vro e reter Afrika. En-dro dezhi emañ Soudan ar Su hag Etiopia en norzh, Somalia ha Meurvor Indez er reter, Tanzania er su, hag Ouganda er c’hornôg. Nairobi eo ar gêr-benn.
Dont a ra anv ar vro eus hini ur menez, Menez Kenya, ar menez uhelañ er vro (5 199 m uhelder).
A-gozh eo annezet Kenya, peogwir ez eus bet kavet eno lod eus roudoù koshañ mab-den war an douar (korfoù-eskern "Australopithecus afarensis", a veve meur a vilion a vloavezhioù zo).
Dont a reas Kenya da vezañ un drevadenn europat e dibenn an, gant helebini etre Alamagn hag ar Rouantelezh Unanet evit lakaat o c’hrabanoù war domanioù sultaned Zanzibar. A-benn ar fin e voe savet "British East Africa" e 1895 ha trevadennerien deuet eus Breizh-Veur a grogas d’en em staliañ war an douaroù gwellañ. Etre 1952 ha 1959 e voe emgannoù kalet etre an emsaverien Mau Mau ha nerzhioù Breizh-Veur. Dont a reas Kenya da vezañ ur stad dizalc’h, a-benn ar fin, d’an 12 a viz Kerzu 1963.
Ar saozneg hag ar swahileg eo yezhoù ofisiel ar stad. Meur a yezh a gaozeer er vro, yezhoù eus familhoù disheñvel : yezhoù bantouek (evel ar gikouyoueg, al luhya…), yezhoù nilotek (evel ar masaieg, an tourkaneg…), yezhoù kouchitek (evel ar somalieg, an oromoeg,…).
Rannoù melestradurel
thumb|left|Proviñsoù Kenya Rannet eo Kenya en eizh proviñs :
Liammoù diavaez
---
1524
Diwar-benn bloavezh 1524 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1524
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1524
Gwiñver-nij Sibiria
Gwiñver-nij Sibiria (Pteromys volans) a zo ur gwiñver hag a vev e hanternoz Eurazia, eus Finland betek ar meurvor Habask.
Ar gwiñver-nij nemetañ eo a vev en Europa.
Daoust d'o anv, ne nij ket ar gwiñvered-nij, plavañ ne lavarer ket. Gallout a reont en ober gant ar groc'henenn a stag o favioù a-raok ouzh o favioù a-dreñv.
Ordovices
right|thumb|300px|Ar pobloù brezhon er vro a deuio da vezañ Kembre, a-raok aloubadeg ar Romaned. Martezeüs a-walc'h eo an harzoù lakaet amañ etre ar pobloù. thumb|250px|right|Kartenn all, gant amezeien ar bobl Cornovii
An Ordovices a oa ur bobl vrezhon en Enez Vreizh a-raok an aloubadeg roman, er vro a vo anvet Kembre. Amezeien e oant d'ar Silures er c'hreisteiz ha d'an Deceangli er biz, ha marteze d'ar g-Cornovii. Saverien-chatal e oant, ha saverien kreñvlec'hioù war an tuchennoù.
O anv
Krediñ a reer kavout en o anv ar gerioù 'ordo-wik-', ha neuze ar ger iwerzhonek 'Ord', ar ger kembraek 'Gordd' (gant ur G- ouzhpennet), kar d'ar ger brezhonek horzh. Da neuze e vijent marteze pobl an horzh.
Istor
Goude Emgann Caer Caradoc, e voe trec'het Caratacos gant Publius Ostorius Scapula, hag echu e voe d'an Ordovices gourdrouz Roma, e-pad ur pennad.
Er bloavezhioù 70 koulskoude en em savas an Ordovices a-enep ar Romaned, ha distrujañ a rejont ur rejimant roman war varc'h. Euzhus e voe ar c'hastiz, hag hervez Tacitus e voe lazhadeget ar bobl gant arme roman Agricola, tad-kaer an istorour, e 77/78..
Chom a ra anv ar bobl en anv-lec'h Dinorwig, e Gwynedd.
Dalet
Pevare lizherenn meur a abjad semitek eo dalet(h) (dor), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (ד) , siriek (ܕ) hag arabek (ﺩ).
Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm kozh ouzh hini un nor. Gwechall e c'hellfe bezañ anvet digg (pesk).
Distaget e vez (LFE) [d]. En hebraeg klasel hag e rannyezhoù zo c'hoazh e veze graet an diforc'h etre dalet hep dagesh (ד) distaget [ð] ha gant dagezh [d].
Houarn
An houarn zo un elfenn gimiek, Fe e arouez kimiek ha 26 e niver atomek.
Dalet
Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek delta Δ, estruskek 14px|Z, latin D ha kirillek Д.
Kirgizstan
Kyrgyzstan, ivez Kirgizstan (kirgizeg : Кыргызстан, treuzlizherennet Kyrgyzstan), ent-ofisiel ar Republik Kyrgyz (pe Republik Kirgiz'), bet anavezet a-raok evel « Republik Soviedel Kirgizia », zo ur Stad en Azia ar C'hreiz. Bichkek eo anv ar gêr-benn.
Dalet
Hervez ar sistem niverenniñ hebraek gematria e talvez al lizherenn-mañ da 4.
Houarn
Derc'henn atom an houarn 56 eo an izotop stabilañ a c'haller kavout e-touez an elfennoù kimiek p'eo dezhañ an uhelañ eus an energiezh liammañ.
Kirgizstan
Ur vro zieub distag diouzh an ez-Unaniezh Soviedel eo Kyrgyzstan abaoe 1991. Kudennoù diabarzh bras zo bet er vro goude "Dispac'h an Tulipez" hag a zegasas dilezar prezidant Akayev d'ar 4 a viz Ebrel 2005.
Houarn
Kompozad pennañ derc'henn meur ar steredenn hag a blanedenn eo an houarn, met p'eo an houarn an elfenn diwezhañ a c'hell bezañ krouet dre an teuziadur e kreiz ar stered seul m'eo dezho ur mas kevatal da 10 mas heol d'an nebeutañ, n'eus ket da ijinañ e teufe an houarn eus ur gwallreustl evel ur supernova. Kavet e vez ivez e meur a garregad e-barzh pluskenn an Douar.
Kirgizstan
Istor
Kregiñ a ra istor Kyrgyzstan tro-dro da 200 kent JK. ||Turkia[Turked]]-Mongoled e oa hendadoù kirgiziz. Degaset e oa bet an islamouriezh d'ar rannvro-se en hag e teuas hounnezh da vezañ relijion bennañ an dud a veve eno.
Houarn
Perzhioù fizikel
Hervez an temperadur e c'heller kavout an houarn dindan meur a stumm allotropek. Er stadoù normal an aerwask hag ar temperadur eo an houarn ur solud kristalinek, dezhañ ur frammadur diñs gant ur c'horf kreizennet (houarn α), met pa'z a an temperadur ouzhpenn 950 °C ez a da gristalloù diñs gant talioù kreizennet (houarn γ pe austenit) hag ouzhpenn 1 400 °C ez a da gristalloù diñs gant ur c'horf kreizennet en-dro (houarn δ).Plijout a ra ar brezhoneg d'al lapined.
Kirgizstan
Istor
E 1876, Impalaeriezh Rusia a ac'hubas an takad a reer Kyrgyzstan anezhañ hiziv. D'ar c'houlz-se evoe kalz tud o tec'hel kuit a-zirak an alouberion hag o klask bod e Pamir hag en Afghanistan. Abalamour d'ar vac'homerezh kaset da benn gant Rar usianed dre Azia ar C'hreiz e 1916 e tec'has kalz a Girgized betek Sina ivez. Dindan beli an Unaniezh Soviedel e voe krouet e 1924 Rannvro Emren (oblast) Kirgizia hag e 1926 e teuas da vezañ Republik Sokialour Soviedel Emren Kirgizia. E 1936 e troas d'ur Republik Sokialour Soviedel.
Houarn
Perzhioù fizikel
Un danvez feromagnetek eo an houarn, da lavaret eo e vir o reteradur nevez momedoù e atomoù pa gouezhont dindan levezon ur tachenn vagnetek ha n'eus ket mui anezhi pelloc'h.
Kirgizstan
Istor
En ur boblvouezhiadeg bet dalc'het e miz Meurzh 1991 e tisklêrias 88,7% eus an dud e oant a-du da chom e-barzh an Unaniezh Soviedel, met pemp miz war-lerc'h koulskoude e voe disklêriet e oa dishual Kyrgyzstan diouzh an URSS.
E 1991 e voe Askar Akayevitch Akayev an den nemetañ war ar renk ha vezañ dilennet da brezidant Kirgistan dizalc'h, ha 95 % eus ar mouezhioù a yeas gantañ. Addilennet e voe e 1995 evit pemp bloaz c'hoazh, bet tapet 75 % eus ar mouezhioù gantañ ar wech-se ; kalz war e lerc'h e oa an daou zanvez prezidant all.
Div wech e oa bet dalc'het mouezhiadegoù evit Parlamant ar vro e 2000, met gant an Aozadur evit ar surentez hag ar c'henober en Europa e oa bet diklêriet e oa null an disoc'hoù rak ne oant ket bet dalc'het en un doare reizh.
Rannvroioù
Seizh rannvro (oblast, liester : oblastlar) zo e Kyrgyzstan.
Douaroniezh
Ur vro e Kreiz Azia eo Kyrgyzstan, etre al ledredoù 39° ha 44° en Norzh, hag an hedredoù 69° ha 81° er Reter. N'eus tamm arvor ebet eno tamm ; ar Stad pellañ eus ar mor eo er bed. Bevennoù boutin he deus Kyrgyzstan gant Kazac'hstan en norzh, Sina er reter, Tadjikistan er su hag Ouzbekistan er c'hornôg. Menezioù zo a-leizh dre ar vro a-bezh, dreist-holl tro-dro da aradennad Tian Shan. E gwalarn Tian Shan emañ al lenn Ysyk-Köl, an hini vrasañ e Kyrgyzstan.
Kavet e vez aour, glaou, eoul-maen ha gaz naturel e douaroù Kyrgyzstan.
Armerzh
Ur gwall daol e oa bet evit armerzh Kyrgyzstan pa'c'h eas da get an Unaniezh Soviedel rak dezhi e veze ezporzhiet 98% eus ar produioù e 1990. Izel-tre eo deuet da vezañ live armerzh ar vro dieub neuze ha n'emañ ket pell dirak live Armenia, Azerbaidjan ha Tadjikistan.
Pouezus-tre eo al labourerezh-douar, rak e 2002 e teue 35,6% eus holl c'hounidoù ar vro diwar ar gennad-se.
Poblañs
Kyrgyzed eo an darn vrasañ eus an dud a vev e Kyrgyzstan (73,3%), met bez' ez eus ivez tud a orin rusian (5,5%) o chom dreist-holl e norzh ar vro, hag Ouzbeked (14,7%) er su. A-hend-all ez eus ivez Ouigoured (1,1%), Tadjiked (1,1 %), Kazac'hed (0,7 %), Dounganed (1,1 %), Ukrainiz (0,5%) hag minorelezhioù bihanoc'h ; tremen 80 poblad a vev e Kyrgyzstan.
Sevenadur
Mont kalz war-raok a reas Kyrgyzstan a-hed ar bloavezhioù 1920 e pep keñver sevenadurel. Kalz e kreskas an niver a dud a ouie lenn ha skrivañ, a-drugarez dreist-holl d'ar yezh unvan bet kelennet d'ar c'houlz soviedel-se.
Hekatonc'hired
An Hekatonc'hired (henc'hresianeg : Ἑκατόγχειρες Hekatónkheires) zo anezho tri gigant spontus e mojennoù Hellaz kozh. Mibien int da Ouranos (an Oabl) ha Gaia (an Douar).
Anvet int:
Kant brec'h o deus ha hanter-kant penn hag a daol tan. Breudeur int d'an Ditaned ha d'ar Gikloped. Peurvuiañ e vezont lakaet da zamzoueed ar mor.
O anv
Ἐκατόγχειρες / Hekatógkheires, e gregach, « kant dorn dezhe », eus ἐκατόν / hekatón, « kant » ha χείρ / c'heír, « dorn ») pe Centimanes (e latin Centimanūs, « kant dorn dezhañ », eus centēnus, « kant » ha manŭs, « dorn », Centimani el liester, "tud o c'hant dorn").
Mojenn
Taolet e oant bet en Tartaros gant o zad dre m'en doa aon rak o nerzh. Tennet e voent alese gant Kronos, ha sikour a rejont anezhañ da ziskar Ouranos.
Neuze e voent bac'het adarre en Tartaros, ha dieubet e voent gant Zeus, a voe sikouret gante e Brezel an Ditaned. Pa voe trec'het an Ditaned e voent taolet en Tartaros d'o zro, ha piv nemet an Hekatonc'hired a yeas d'o diwall.
War-lec'h e vezont kavet e meur a vojenn ma vez ret dezhe lakaat un tamm urzh en Olympos.
Youkagireg an hanternoz
Ur yezh youkagirek eo youkagireg an hanternoz (saozneg: Northern Yukag(h)ir; anvioù all: jukagir, odul, tundra, tundre) komzet gant 30-150 den e Yakoutia ha Ledenez Kamtchatka e lodenn azian Rusia (1995).
Ken disheñvel eo diouzh youkagireg ar c'hreisteiz ma ne deu ket an dud d'en em glevet kenetreze.
Ur yezh damvarv an hini eo, en arvar da vont da get.
Caridad Hierrezuelo
Caridad Hierrezuelo (El Caney, 1924 – La Habana, 6 a viz C'hwevrer 2009) a oa ur ganerez eus Kuba, c'hoar da Lorenzo Hierrezuelo ha Reinaldo Hierrezuelo, daou soner ha kaner brudet eus an trova. La Dama del Son a veze graet anezhi a-wechoù.
Un droiad a reas gant Los Van Van e Perou, kanañ a reas e Madrid (er Sala Clamores). E Berlin eo bet gwelet war al leurenn gant al laz Sonora Universal de Cuba se o kanañ  Guarapo Pimienta y Sal, ur ganaouenn savet gant he breur Reinaldo Hierrezuelo, hag en Expo 2000 en Hannover. Adalek 2001, sachet gant ar Spagnol Antonio Martínez, e oa bet ur pennad o chom en Alamagn. ma kane gant ar Festival Son de Cuba, a yae da seniñ dre Europa.
Lampetia
thumb|right|300px|Lampetia hag [[Apollon, skeudenn gant John Flaxman evit an Odysseia, e 1810.]]
Lampetia (henc'hresianeg : Λαμπετία / Lampetía) pe Lampetie (Λαμπετιη / Lampetiê, a dalv "skedus" e gregach) a oa merc’h da Helios, an Heol, ha d'an Okeanidenn Klymene.
Hervez Homeros hag an Odysseia koulskoude e oa merc'h d'an nimfenn Neaira, hag e veze gant he c'hoar Faethousa o tiwall saout ha deñved o zad en un enezenn, pe Thrinakria (Sikilia bremañ), pe "Thrinakia".
Dimeziñ a eure da Asklepios, doue ar yec'hed, ha mamm e voe
Mojenn
Gant he c’hoar Faethousa e tiwalle saout he zad e peurvanoù Sikilia. Pa zegouezhas lestr Ulises en enez en em daolas darn eus e voraerien war al loened da zebriñ daou pe dri anezho. Mont a reas an div c’hoar da-gaout Helios da ziskuliañ an dorfedourien disakr. Hag an doue, droug ennañ, a bulluc’has an dud difeiz.
Steredoniezh
E steredoniezh e vez graet (393) Lampetia eus un asteroidenn.
Bet
Eil lizherenn meur a abjad semitek eo bet(h) (ti), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (ב) , siriek (ܒ) hag arabek (ﺏ).
Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm kentañ ouzh hini un ti.
Distaget e vez (LFE) [b]. En hebraeg e vez distaget [b] gant dagesh (בּ) ha [v] hep dagesh (ב).
Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek beta B, estruskek 14px|Z, latin B ha kirillek B ha Б.
Hervez ar sistem niverenniñ hebraek gematria e talvez al lizherenn-mañ da 2.
Unan us ar seizh kensonenn eo houmañ ma c'heller he skrivañ gant ur gurunennig anvet tagin.
Lorenzo Hierrezuelo
Lorenzo Hierrezuelo la O, ganet en El Caney d'ar 5 a viz Gwengolo 1907 ha marvet e La Habana d'ar 16 a viz Du 1993, a oa ur soner trova kuban, kaner ha sonaozer.
Kanañ a reas gant tri den a bouez e sonerezh Kuba.
Diouzh e neuz e weled e oa a orin karib, an Indianed kavet en enezenn gant ar Spagnoled e deroù ar XVIvet kantved, ha lazhadeget goude. E vamm-gozh a oa eus ar bobl Ciboney. Mab ha niz e oa da sonerien, ha maget e voe en ur bed a sonerezh-pobl. Da zek vloaz e kane e Santiago de Cuba; da drizek vloaz e savas un triad gant daou vignon: hag int da La Habana. Kanañ a raent en ostalerioù ha tier tud pinvidik,.
Pa zistroas an daou vignon all da Oriente, en em gavas Lorenzo gant María Teresa Vera, hag e 1937 e stagas da ganañ ganti.
Goude e kanas gant Compay Segundo (anv-micher Francisco Repilado), en daouad Los Compadres; pa'z eas Repilado kuit e viras anv an daouad da ganañ gant e vreur Reinaldo Hierrezuelo, lesanvet Rey Caney.
E c'hoar Caridad Hierrezuelo a oa kanerez guaracha.
Los Compadres a reas troiadoù e broioù Kreisteizamerika, ha tri bloaz e chomjont e Perou.
Goude berzh ar film Buena Vista Social Club, ma ne oa lec'h ebet evitañ, e krouas Lorenzo ar Vieja Trova Santiaguera.
Ur bern sonioù en deus savet, koulz bolero evel guaracha, evel Barbarita tiene novio, Cantando mi son yo me muero, Caña quema, Culpable no soy, El hule de Tomasita, Ese palo tiene jutía, Mal tiempo, Mi son oriental, Rita la caimana, Sarandonga.
He
Pempvet lizherenn meur a abjad (هد۶) semitek eo he (prenestr), en o zouez al lizherennegoù fenisek, aramaek , hebraek (ה) , siriek (ܗ) hag arabek (ﻩ).
Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm orin ouzh hini ur prenestr.
Karv-erc'h
Ar c'harv-erc'h, pe karibou, (Rangifer tarandus) a zo ur c'harv hag a vev er rannvedoù arktikel hag isarktikel.
Ar ger karibou a vez graet gantañ evit envel ar c'harv-erc'h eus Amerika. En Europa e vez graet kentoc'h gant renne (galleg), Ren (alamaneg), rein (reindeer e saozneg), reno (spagnoleg).
Faltazi
Gant kirvi-erc'h eo stlejet an dranell a ra Tad-kozh an Nedeleg e droiad ganti (diwar vojenn amerikan Santa Claus eginet e-kreiz an 19vet kantved).
He
Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek epsilon E, estruskek, latin E ha kirillek E, Ë ha Э.
Jozef (Testamant Nevez)
Jozef Nazaret, pe Jozeb, pe Sant Jozef, eo pried ar Werc'hez Vari en Aviel, ha tad-mager Jezuz.
He
Hervez ar sistem niverenniñ hebraek gematria e talvez al lizherenn-mañ da 5.
Jozef (Testamant Nevez)
N'eo ket ken brudet hag e wreg, met kavout a reer un delwenn pe ur werenn-livet anezhañ en tostik holl ilizoù Breizh. Kalvez e oa eñ eus e vicher, o chom e Nazaret.
Pandaros
Pandaros (Πάνδαρος e henc'hresianeg), mab da Lykaon, a oa ur gwareger eus Troia, e brezel Troia, meneget en Ilias.
Jozef (Testamant Nevez)
Sant
Gant an dud digristen e vez graet "patron an doganed" anezhañ ivez.
Pandaros
En Ilias
En oberenn Homeros eo ur brezelour kadarn. Gloazañ a eure Menelaos gant ur saezh, en eil levrenn. Er pedervet levrenn e oa o kas karr Aineias, ha gloazañ a eure Diomedes met tapout a reas un taol goaf digantañ, ha lazhet e voe.
Jozef (Testamant Nevez)
Sant
E miz Meurzh an hini eo e vez pedet Sant Jozef, abalamour d'e ouel a zo d'an 19.
Pandaros
Diwezhatoc'h
Er Grennamzer e weler krouiñ ur Pandaros disheñvel diouzh hini Homeros.
Jozef (Testamant Nevez)
Skridoù brezhonek
An deoliezh anezhañ a zo bet harpet gant un nebeud embannennoù brezhonek:
Pandaros
Diwezhatoc'h
Er Roman de Troie gant Benoît de Sainte-Maure en, en Il Filostrato ar barzh Boccaccio , pe e Troilus and Criseyde (1370) gant Geoffrey Chaucer, e weler Pandaros o vont da jubenn etre e nizez Cressida hag ar priñs Troilus, mab da Priam, ha breur da Paris ha Hektor.
Er pezh-c'hoari Troilus and Cressida, gant Shakespeare e 1609, eo un den kozh aonik.
Gras-Gwengamp
Gras-Gwengamp a zo ur gumun eus Bro Dreger e kanton Gwengamp, e departamant Aodoù-an-Arvor, e hanternoz Breizh.
Douaroniezh
An Trev a dremen dre C'hras (lez kleiz). Kumunioù amezek : Plouizi; Gwengamp; Plouvagor; Koadoud; Mousteruz
Istor
---
Jakez II, roue Bro-Saoz, a zo deut da chom er c'hastell Keranno, e 1692, goude e oa bet trec'het evit an eil gwech goude emgann ar Boyne.
Gras a zo bet unanet da Wengamp e 1790, da heul an drev Sant-Mikael.
Demografiezh
Emdroadur poblañs Gras-Gwengamp abaoe 1793
Gimel
Gimel (kañval) eo an drede lizherenn e meur a a abjad semitek, en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (ג) , siriek (ܓ) hag arabek (ﺝ). Pempvet lizherenn al lizherenneg arabeg eo hervez an urzh a-vremañ
Zayin
Seizhvet lizherenn meur a abjad semitek eo zayin (arm pe kleze), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (ז), siriek (ܙ) hag arabek (ﺯ).
Gimel
Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm kozh ouzh hini ur c'hañval.
Distaget e vez (LFE) [g]. Daoust ha ma vez distaget [g] e rannyezh Arabeg Egipt, en arabeg unvan e vez distaget [dʒ]. Ne vez graet diforc'h ebet ken en hebraeg a-vremañ etre gimel gant dagesh ha gimel hep dagesh.
Zayin
Distaget e vez (LFE) [z].
Gimel
Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek gamma Γ, estruskek 10px|Z, latin C ha G ha kirillek C ha Г.
Zayin
Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek zeta Ζ, estruskek 14px|Z, latin Z ha kirillek З.
Ajaed
Ur bobl eus Benin (Dahomey gwechall) eo an Ajaed.
Gimel
Hervez ar sistem niverenniñ hebraek gematria e talvez al lizherenn-mañ da 3.
Zayin
Hervez ar sistem niverenniñ hebraek gematria e talvez al lizherenn-mañ da 7.
Unan us ar seizh kensonenn eo houmañ ma c'heller he skrivañ gant ur gurunennig anvet tagin.
Ajaed
An Ajaed-se a veve en Abomey a gemmeskas gant meuriad ar vro. Diwar-se ar meskaj-se eo ganet u rbobl nevez a reer Foned anezho, pe kenel eus Dahomey. Ar stollad brasañ e Benin eo ar genel-se bremañ. Diouzh ur vammen all e vije bet renet Dahomey (Benin) gant an Ajaed betek 1893, pa oant bet aloubet gant ar Frañsizien. Hiziv an deiz ez eus war-dro 500 000 Aja o vevañ er c’horn-bro, a-ramp war an harzoù etre Benin ha Togo en un takad hanter-kant kilometr hed ha daou gilometr ha tregont led.
Komz a ra an Ajaed ur yezh a vez graet Ajaeg anezhi; 1,5% eus an dud-se hepken a oar lenn ha skrivañ o yezh-vamm. Diouzh ur vammenn e vije bet krouet ar relijion vodou gant an Ajaed. Teir rannyezh zo : Tagobeeg (e Togo hepken), Dogobeg (e Benin hepken), hag Hwegbeg (en div vro). Divyezhek eo an dud dre vras, Eweeg ha galleg.
Pevar Mab Emon
Ul lod eo eus Danvez Bro-C'hall, a veze enebet ouzh Danvez Breizh.
Sant-Jermen-Gougleiz
Sant-Jermen-Gougleiz (Saint-Germain-en-Coglès e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Sant-Brizh-Gougleiz e departamant Il-ha-Gwilen.
Pevar Mab Emon
Danvez an istor
Bevet o dije ar pevar mab Emon da vare Karl Veur. Mibien e oant d'an dug Emon (Aymon e galleg), eus Dendermonde, ha d'e wreg Aja, a vije bet c'hoar da Garl Veur. Anvet e oant Renaud (Reinhold, Renaut, Reinhout er skridoù gallek), Guichard (Guiscard pe Witsard er skridoù gallek), Alard (Alart, Adelhard, pe Adelaert) ha Richarzh (pe Richard, Ritsart, Risaert e galleg). Perc'henn e oant holl, hervez ar vojenn, war ur marc'h hepken, deuet da vezañ brudet, e anv Boyard. E koad an Ardenne hag e kastell Montalban e c'hoarvez an istor.
Sant-Jermen-Gougleiz
Douaroniezh
War adstêrioù Loisance ha Minette emañ Sant-Jermen
Pevar Mab Emon
Ar pevar mab Emon e lennegezh Europa
Bout zo ur romant anvet Histoire des quatre fils Aymon a vez lakaet war gont Huon de Villeneuve, troubadour eus an hag adembannet e 1829.
Sant-Jermen-Gougleiz
Ardamezioù
n'ez eus ket
Pevar Mab Emon
Ar pevar mab Emon e lennegezh Europa
A-hervez, ar mab henañ, Renaud de Montauban, brudet gant an Ariosto en Orlando furioso, goude e gurioù evel marc'heg, a vije aet da vanac'h. Jean Froissart a zanevellas o istor en e g-Chronique (levrenn III, rannbennad xv).
E saozneg
Anavezet e oa an istor e Bro-Saoz e-kreiz an ha William Caxton a embannas ur skrid anvet The right plesaunt and goodly historie of the foure sonnes of Aymon e 1884.
Heuliadoù
Adal an ez eus bet savet skridoù all da genderc'hel gant troioù-kaer ar pevar mab.
Renaud, pe Rinaldo en italianeg, zo bet a bouez en Azginivelezh italian, er skridoù-mañ :
Stenbok
Ar stenbok (Raphicerus campestris) a zo un antilopenn hag a vev e su ha reter Afrika.
Dison
Dison (e walloneg:Dizon) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Liège.
Jemsbok
Ar jemsbok (Oryx gazella) a zo ur spesad oriks hag a vev en Afrika ar Su.
1525
Diwar-benn bloavezh 1525 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1525
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1525
Waw
C'hwec'hvet lizherenn meur a abjad semitek eo waw (grog), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (ו), siriek (ܘ) hag arabek (و|). Emañ er 27vet renk en urzh al lizherenneg arabek a-vremañ.
Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm orin ouzh hini ur c'hrog.
Distaget e vez (LFE) [w]. En hebraeg he deus al lizherenn-mañ tri doare distagañ disheñvel hervez lec'h ur pik: ו: /v/; וּ: /u/; וֹ: /o/
Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek digamma Ϝ hag upsilon Y, estruskek 14px|F, 14px|V, latin F, V ha Y ha war-lerc'h U ha W ha kirillek У ha Ѵ.
Vav (harf)
इ
Ne vez implijet ar stumm distag-mañ nemet e penn-kentañ ur ger pe goude ur vogalenn all. A-hendall e vez implijet ar stumm stag-mañ: ि da skouer कि [ki]
Diorroet er penn-kentañ evit skrivañ ar sañskriteg e vez implijet bremañ al lizherenneg-mañ evit skrivañ meur a yezh vev all, en o zouez an hindeg (hindi)
Diorroet e oa bet diwar ar skritur bramiek (brahmi) ha kevatal d'al lizherennoù-mañ da heul e meur a abjad all implijet evit skrivañ yezhoù India dreist-holl, en o zouez:
Louarn ar pampa
Louarn ar pampa (Pseudalopex gymnocercus) a zo ur c'higdebrer krenn e vent eus ar c'herentiad Canidae hag a vev e Suamerika.
Doareoù pennañ
Heñvel a-walc'h eo louarn ar pampa ouzh al louarn met bihanoc'h eo ha gris ha stank eo e vlevenn. Ruzart eo e benn hag e c'houzoug. Etre 4 ha 6 kg e pouez lern ar pampa.
Annez
Kavout a reer lern ar pampa en Arc'hantina, Uruguay, Paraguay, Bolivia ha Brazil. Er pradennoù hag er c'hoadegoù e vezont dreist-holl.
thumb|200px|left|Tiriad louarn ar pampa
Emzalc'h
O-unanig e vev lern ar pampa an aliesañ, en diavaez eus ar c'houlz-parañ. Ar par hag ar barez a ra war-dro ar re vihan asambles. Anevaled-noz pe serr-noz ez int. Debriñ a reont krignerien, raned, evned ha frouezh.
Bontebok
Ar bontebok, pe blesbok, (Damaliscus pygargus) a zo un antilopenn hag a vev e su Afrika.
त
Unan eus lizherennoù pennañ al lizherenneg devanagari eo त, implijet evit skrivañ ar son kensonennel [t].
Diorroet er penn-kentañ evit skrivañ ar sañskriteg e vez implijet bremañ al lizherenneg-mañ evit skrivañ meur a yezh vev all, en o zouez an hindeg (hindi)
Diorroet e oa bet diwar ar skritur bramiek (brahmi) ha kevatal d'al lizherennoù-mañ da heul e meur a abjad all implijet evit skrivañ yezhoù India dreist-holl, en o zouez:
Grisbok ar C'hab
Grisbok ar C'hab (Raphicerus melanotis) a zo un antilopenn vihan hag a vev e Suafrika.
Tiranosaor
An Tiranosaor (Tyrannosaurus Rex) a oa un dinosaor kigdebrer bras a veve e diwezh ar c'hretase e-pad ar prantad anvet ar Maastric'htian, etre 70 ha 65 milion a vloavezhioù kent hon oadvezh. Ar brasañ kigdebrer eus e amzer e oa war an douar.
Tyrannosaurus zo ur ger latin deveret diouzh ar gresianeg hag a dalvez « glazard tirant », diwar ar gerioù gresianeg τύραννος (Tyrannos, « tirant ») ha σαῦρος (Sauros, « glazard »). badezet e oa bet evel-se gant Henry Osborn e 1912 abalamour ma oa ur preizher fromus gant dent hag skilfoù divent.
Deskrivadur
Unan eus ar brasañ kigdebrerien zo bet biskoazh war an douar eo Tyrannosaurus rex. War-dro 12 pe 13 metrad hed e oa an tiranosaored, ha 4,5–5 m uhelder, en o oad gour, pa vezent deuet d'o ment. A-hed ar bloavezhioù en deus cheñchet kalz soñj an arbennigourien diwar-benn o fouez, eus muioc'h evit 7200 kilo (war-dro 8 tonenn), betek nebeutoc'h evit 4500 kilo (5 tonenn) ,. Soñjal a reer bremañ e pouezent etre 5400 ha 6800 kilo (etre 6 ha 7,5 tonenn), , ,.
1, 5 metrad hed eo ar c'hlopenn Tyranosaurus rex vrasañ a anavezer. Ur gwel daoulagadek en doa moarvat, kalz pe nebeut, rak ledan-kenañ e oa diadreñv ar c'hlopenn ha strizh e oa e vuzell. Kement-se a roe an tu dezhañ da vuchañ pellder ar preizhoù. Lod eus an eskern, evel re ar fri, a oa staget kenetrezo, ar pezh a vire oute a fiñval. Bihannoc'h e oa pouez ar c'hlopenn evit ar pezh a seblante bezañ da gentañ a-drugarez d'an digoroù ledan a oa ennañ hag a bourchase ivez lec'hioù evit stagañ ar c'higennoù. Tev-kenañ e oa an eskern o-unan, evel an dent kranellet, dezho betek 18 santimetrad hed a-wezhioù!!
Stumm an dent a oa hirgelc'hiek pa vez sellet oute a-droc'h. Evel tyrannosauridae all, Tyranosaurus rex en doa dent disheñvel o stumm hervez o implij (hemañ zo ur perzh anvet heterodontiezh), da skouer an dent rakgarvan en tu a-raok eus ar garvan uhelañ, stardet an eil re ouzh ar re all ha dezho stumm un D pa vezont sellet a-droc'h. Roudoù krogadennoù ledan kavet war eskern dinosaored all a ziskouez e c'halle an dent-se sankañ e-barzh eskern solut. T. rex en doa an nerzh kregiñ brasañ e-touez an holl zinosaored hag unan eus ar re vrasañ bet biskoazh d'ul loen. Kavout a reer alies dent uzet pe torret, met pa veze ezhomm e veze kemeret lec'h an dent kollet gant an tiranosaored gant re nevez, a-hed o buhez, er c'hontrol eus ar pezh a c'hoarvez evit ar bronnneged.
Dalc'h
En em zerc'hel a raent war o daou bav a-dreñv. O izili a-dreñv, oute pep a droad gant tri biz skilfek, a oa kreñv-kenañ. Da gentañ e soñje an henvevoniourien en em zalc'hent hogos a-blom en o sav abalamour d'o daoudroadegezh. Met da-heul dizoloadennoù relegennoù all ha studiadennoù bevmekanek graet goude e soñjer en em zalc'hent kentoc'h a-blaen rak mod all ne vije ket bet melloù o c'hein evit herzel ouzh o fouez.
An daou bav a-raok a oa kalz berroc'h evit ar re all. bihan-tre ez int e-keñver ment un tiranosaor. Hañval a reont bezañ dinerzh d'ar c'hentañ gwel met ne oa ket gwir tamm ebet. Kigennoù kreñv o devoa ha pep a zaou viz gant skilfoù lemm oute. Talvezout a raent d'an tiranosaored da zerchel o freizh sur a-walc'h met re verr e vijent bet moarvat evit dastum un dra bennak war al leur. Ret e oa d'an tiranosaored stouiñ evit debriñ o freizh eta.
Evel hini an therapoded all e oa pleget o gouzoug e stumm un S, met berroc'h e oa ha kigennoù kreñv-kenañ a oa ennañ evit dougen o fenn pounner. Hir ha pounner e oa al lost ivez, a-wezhioù e kaver en tu all da zaou-ugent mell ennañ, evit kempouezañ pouez ar c'horf hag hini ar penn. Kalz eskern eus ar relegenn a oa goullo. Bihanaat a rae e-giz-se pouez ar relegenn a chome kreñv-kenañ memes tra.
Tizh
Studiadennoù bevmekanek o deus lakaet da soñjal ne oant ket evit redek buanoc'h evit 18 km/eur. Lod a soñj abalamour d'ar studiadenn-se e vijent bet kentoc'h gagnaouerien a zebre loened marv rak ne vijent ket bet gouest da redek pell war-lerc'h o freizh. A-walc'h e vije bet marteze evit chaseal war api ha tapout loened goude ur pennad tizh war un dachenn verr evel ar gepared. Diouzh an tu all ez eus bet kavet roudoù karrekaet eus tiranosaored a ziskouezh e oa gouest lod anezhe d'ober stampoù, dezhe 3, 75 metrad hirder. Jedet eo bet e klote gant un tizh a 25 km/eur. Marteze e oa bet lezet ar roudoù-se gant un tiranosaor o plantañ tizh. Diaes eo gouzout d'ar just eta. Kalz goustatoc'h e oa an tiranosaored forzh penaos evit ar re a weler e Jurasssic Park.
Dizoloadennoù
Lakaet e oa al loen-se Tyrannosaurus rex gant Henry Fairfield Osborn, prezidant eus ar Mirdi Istor Naturel Amerikan (the American Museum of Natural History), e 1905. Deveret eo bet an anv-se eus ar gresianeg war-bouez ar ger rex, amprestet digant al latin gant Osborn, a dalvez "roue". (Sellet ouzh deroù ar pennad)
Gallout a reer sellet ouzh ar mell anvet Manospondylus, kavet gant Cope e 1892 evel ar c'hentañ tamm eus Tyrannosaurus rex zo bet dizoloet. Dizoloet e oa an eil relegenn tiranosaor gant Barnum Brown, eilmirour eus ar Mirdi Istor Naturel Amerikan (American Museum of Natural History), er Wyoming e 1900. Badezet e oa da gentañ Dynamosaurus imperiosus er memes pennad-skrid ma oa deskrivet Tyrannosaurus rex. Ma vije bet disheñvel urzh ar pajennoù e vije deut Dynamosaurus da vezañ anv ofisiel ar spesad. Emañ an eskern a oa bet badezet "Dynamosaurus" e dastumadenn ar Mirdi Istor Naturel, e Londrez.
En holl e kavas Barnum Brown pemp relegenn tiranosaor diglok. Dastum a reas Brown an eil relegenn e 1902 hag e 1905 e Hell Creek, e Montana. Hemañ eo an arc'hskouer (holotype) implijet evit deskrivañ Tyrannosaurus rex Osborn, e 1905. In 1941 e oa gwerzhet d'ar "Carnegie Museum of Natural History" e Pittsburgh, e Pennsylvania. Gallout a reer gwelet pevare ha brasañ kavadenn Brown, graet e Hell Creek ivez, er Mirdi Istor Naturel Amerikan e New York.
Ha pluñv o doa?
E 2004 e embannas ar gelaouenn skiant Nature ur rentañ-kont a zeskrive ul loen tiranosaorheñvel kozh, Dilong paradoxus, eus gwiskad brudet Yixian e Sina. Evel kalz theropoded all bet dizoloet e Yixian, e oa bet miret ar relegenn karrekaet gant ur gwiskad frammoù neudennek a seller oute evel diaraogerien ar pluñv peurliesañ. Lod o deus soñjet o doa an tiranosaored, ha tiranosaorided all kerent tost dezhe, kentpluñv eus ar seurt-se. Koulskoude, Un nebeud louc'hoù kroc'hen eus tiranosaorided deuet d'o ment kavet er C'hanada hag e Mongolia a ziskouez skantoù zo heñvel-pakret ouzh re an dinosaored all. Daoust ma'z eo posupl e vije bet kentpluñv war lodennoù eus ar c'horfoù ha n'int ket bet miret, noazhded ar c'hroc'hen zo da dostaat ouzh hini loened bras a-vremañ, dezho meur a donenn, evel an olifanted, an dourvarc'hed hag ar pep brasañ eus ar spesadoù frikorneged n'o deus ket a reun war ar pep brasañ eus o c'horf.
Seul vui e kresk ment al loened seul vui e kresk o barregezh da zerc'hel an tommder en askont ma vihana ar feur etre gorread o c'hroc'hen hag o zolzenn. En abeg d'an dra-se pa'n em gav loened bras dindan hinoù tomm, dre m'o deus en em skignet e metoù nevez pe en abeg d'o diorroadur, e paouez ur gwiskad pluñv pe feur da vezañ emsav evite hag e c'hall dilañsañ al loened zoken, dre ma vez dastumet re a wrez abalamour d'an heol, ar pezh a c'hall lakaat gwrez al loened-se da vezañ re uhel.
Ha tomm e oa o gwad?
Bet eo an tiranosaored e-kreiz ar vreutadenn evit gouzout ha tomm pe yen e oa gwad an dinosaored abaoe ma oa roet lañs dezhi gant ar paleologour Robert T. Bakker. Abalamour d'o live obererezh uhel e soñjer e oa tomm o gwad evel hini kalz theropoded all. Da skouer, evit bezañ gouest da bakañ preizhoù en un doare oberiant e vije bet mat dezhe kaout gwad tomm. Perzhioù zo eus anatomiezh an tiranosaored zo heñvel ouzh re al laboused o deus gwad tomm. koulskoude, abaoe ma soñj lod ne oa an tiranosaored ken gagnaouerien, e tizfizier war deorienn an tiranosaored o gwad tomm. Daoust ma'z eus bet pourchaset un nebeud arguzennoù a-bouez gant Bakker n'eo ket ali an holl baleologourien war ar c'hraf-se .
Grisbok Sharpe
Grisbok Sharpe (Raphicerus sharpei) a zo un antilopenn vihan hag a vev e su ha reter Afrika.
1526
Diwar-benn bloavezh 1526 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1526
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1526
Kazakstan
Republik Kazakstan pe, ent-berr Kazakstan (kazakeg : Қазақстан, Qazaqstan, [] ; rusianeg : Казахстан, []), a zo ur vro vras-ec'hon eus Azia ar C'hreiz, un darnig vihan a zo en Europa avat, er c'hornaoueg d'ar stêr Oural. Dre he gorread eo an navet brasañ bro eus ar bed, met didud a-walc'h eo, gant 6 den dre km², abalamour d'ar stepennoù dezherzhek. Un tammig en tu-hont da 15 milion a dud a oa o chom enni e 2005. Bevennoù he deus gant Kevread Rusia, Republik Pobl Sina, Kyrgyzstan, Ouzbekistan ha Turkmenistan. Hediñ a ra ivez Mor Kaspia. Kazakstan a oa ur republik eus an ez-Unaniezh Soviedel. Bremañ eo ezel eus Kenglad ar Stadoù Dizalc'h.
Tet
Navet lizherenn meur a abjad semitek eo tet(h) (rod), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (ט), siriek (ܛ) hag arabek (ﻁ). Renket e vez e 16vet plas hervez urzh al lizherenneg arabek a-vremañ.
Kazakstan
Politikerezh
Ur Republik ur Prezidant en e benn eo Kazakstan. Nursultan Nazarbayev a oa bet addilennet evit 7 bloavezh e 1999 goude dilennadegoù Prezidant ha ne oant ket bet kavet reizh gant an Aozadur evit ar Surentez hag ar C'henlabour en Europa. Abaoe eo bet addilennet bep tro.
Tet
Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm orin ouzh ah hierglifenn mat distaget tost d'ar ger semitek rod.
Kazakstan
Rannvroioù
14 oblys (proviñs) a zo, ha 3 c'hêr (qala*) : Almaty, Almaty*, Aqmola (Astana), Aqtobe, Astana*, Atyrau, Batys Qazaqstan (Oral), Bayqongyr*, Mangghystau (Aqtau), Ongtustik Qazaqstan (Shymkent), Pavlodar, Qaraghandy, Qostanay, Qyzylorda, Shyghys Qazaqstan (Oskemen), Soltustik Qazaqstan (Petropavl), Zhambyl (Taraz).
Tet
Distaget e veze (LFE) [tˁ] er penn-kentañ. En hebraeg a-vremañ e vez distaget [t] hag en arabeg unvan e vez distaget [$]:
Kazakstan
Douaroniezh
2,7 milion km² a zo d'ur vro, ken bras ha kornôg Europa.
Tet
Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek theta Θ ha kirillek kozh Ѳ.
Kazakstan
Douaroniezh
Nursultan eo ar gêr-benn abaoe miz Mezheven 1998, e-lec'h Almaty.
Tet
Hervez ar sistem niverenniñ hebraek gematria e talvez al lizherenn-mañ da 9.
Unan us ar seizh kensonenn eo houmañ ma c'heller he skrivañ gant ur gurunennig anvet tagin.
Jalhay
Jalhay (e walloneg:Djalhé) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Liège.
Alan al Louarn
Alan al Louarn, pe Alanig al Louarn, zo un anv brezhonek a c'hall bezañ:
Gouennlazh
thumb|upright=1.4|kelanoù balzamet eus gouennlazh. Foto Sascha Grabow thumb|upright=1.4|Rwanda Murambi : kelanoù balzamet eus gouennlazh 1994 Ur gouennlazh, pe lazh-gouenn, pe lazh-pobl eo an diouennadur fetis, c'hoantaet, reizhiadek hag aozet eus ur strollad pe eus ul lodenn eus ur strollad etnek, broadel, relijius pe gouennel.
Etimologiezh
Nevez eo meizad ar gouennlazh. Krouet e oa bet ar ger « genocide » e 1944 gant Raphael Lemkin, kelenner war ar gwir amerikan a orin yuzev ha polonat, diwar ar wrizienn henc’hresianek genos, « ganedigezh », « seurt », « spesad », hag al lostger « -cide », a zeu eus al latin caedere, « lazhañ », « lazhadegañ ». Termeniñ a rae ar ger-se en ur studiadenn embannet gant an Ensavadur Carnegie evit ar peoc’h etrebroadel (« Axis Rule in Occupied Europe ») evel an torfed a-enep an denelezh kaset da benn gant an nazied a-enep ar pobloù yuzev ha tzigan e-doug an Eil brezel bed. Skrivañ a ra : « Ret eo kavout gerioù nevez evit meiziadoù nevez. Dre ouennlazh, e fell dimp ober anv eus distruj ur vroad pe eus ur strollad etnek. »
Stricto sensu, ar meiziad gouenn e spesad Mab-Den zo kentoc’h un naoutur sokiologel evit genetek. Koulskoude, gwir pe get, ez eus anezhi e spered ar ouennlazherien. Diazezet eo o zorfed war naoutur un disheñveladur, eus ur seurt pe un all, eus ur boblañs a soñjont eo « mall he c’has » ha war an naoutur e aparchantont  dre o ganedigezh da strollad an dud zo anv anezhañ, er c’hontrol eus ar pezh a weler er brezelioù ideogel ma vez an enebourien oc’h en em gemer an eil ouzh ar re all abalamour ma soñjont ez eo an dud a laka ar mennozhioù politikel da skignañ.
Implijet da gentañ diwar-benn an Nazied, hag o « diskoulm diwezhañ » eus ar "gudenn" yuzev, e vez implijet bremañ evit komz eus distruj reizhiadek ur strollad etnek, ha dre astenn, war-dro 1970, eus diouennadur ur strollad e nebeut amzer.
Termenadur
Mellad 2 ar Feurskrid evit diarbenn ha moustrañ an torfed gouennlazh, degemeret gant bodadenn-veur ar Broadoù Unanet, d’an 9 a viz Kerzu 1948, a zisklêr :
Er feurskrid-mañ, ar gouennlazh a vez graet eus forzh pe hini eus an oberoù da-heul graet gant ar youl da zistrujañ, ha pa vefe penn-da-benn pe evit lod hepken, ur strollad etnek, broadel, relijius pe gouennel :
a) Muntr eus izili eus ar strollad ;
b) Gaou grevus da anterinder korf pe bred izili ar strollad;
c) Lakaat a-ratozh ar strollad en ur stad bevañ a zegaz e zistruj en un doare fetis ha pa vefe an holl strollad pe ul lodenn anezhañ hepken ;
d) kemer disentezioù a-benn mirout ouzh ar ganedigezhioù e diabarzh ar strollad ;
e) treuzkas bugale dre ret eus ar strollad d’ur strollad all.
Adkemeret eo bet an termenadur e mellad 6 Statud Roma (17 a viz Gouere 1998), a ziazez al lez-varn kastizañ etrebroadel.