cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
GoPro
War dachenn an torfedoù
Gant seurt kameraioù eo bet filmet o muntroù gant un toullad torfedourien, hervez ar sizhunieg Marianne e 2014. En o zouez ar sponter Mohamed Merah, bet lazhet tud gantañ d'an 11, 15 ha 19 a viz Meurzh e Toloza ha Montalban. Kas a reas ur film 25 munut d'ar media Al Jazeera hag a nac'has skignañ anezhañ. Ret eo mennegiñ ivez Anders Behring Breivik hag a lazhas 77 den e Norvegia d'an 22 a viz Gouere 2011, ha Mehdi Nemmouche hag a glaskas filmañ e zorfedoù met hep dont a benn da lakaat en-dro e gamera ). Dilezel a reont ar vreudeur Saïd ha Chérif Kouachi ur c'hamera GoPro en o c'harr goude bezañ graet lazhadeg Charlie Hebdo d'an 7 a viz Genver 2015. Enrollañ a ra o isc'hoarer Amedy Coulibaly ur c'hemennad gant ur c'hamera GoPro araok skrapañ gouestlidi ha lazhañ 4 den en ur stal eus Dor Vincennes e Pariz an deiz war-lerc'h, d'an 9 a viz Genver 2015.
Heol (disheñvelout)
Heol a zo ur ger brezhonek evit komz eus steredenn hor sistem heolel. Gwelout ar pennad Heol. Kavout a reer ar ger ivez evit :
Kevredigezhioù ha kelaouennoù
Kavout a reer ar ger "heol" e-barzh meur a anv :
Oberennoù
E meur a oberenn a kaver ar ger heol.
E kembraeg
Heol (cy) a dalv kement hag hent e kembraeg. E meur a barrez eus Bro-Gembre e kaver an anv-se : Pum Heol, Heol-y-Cyw, Heol Senni, hag ivez Heol Senni Quarry ul lec'hienn natur gwarezet.
Upupa marginata
Upupa marginata a zo ur spesad evned kribennek eus ar c'herentiad Upupidae.
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned (al larvenned anezho) peurvuiañ.
Annez
Ar spesad zo brosezat e Madagaskar.
Rummatadur
Sellet e voe outañ evel un isspesad d'ar c'hogenan-houper (Upupa epops).
Banniel Armenia
Banniel Armenia zo ur banniel triliv gant teir bandenn a-led: ruz, glas hag orañjez (“abrikez” a vez lavaret alies gant an Armenianed). Anvet eo an “Triliv Armenian” (Եռագույն, Yeřaguyn). Degemeret e oa bet da vanniel ofisiel e 1990 ha termenet gant al lezenn e 2006. Krouet e oa bet ar banniel e 1918 avat ha banniel ofisiel Republik Demokratel Armenia e oa bet e-pad daou vloavezh pa oa deuet ar vro da vezañ dizalc'h. E 1920 e voe staliet RSS Armenia gant ar Volcheviked ha berzet ar banniel. Adsavet e oa bet e 1990 ha degemeret gant ar Republik nevez-dizalc'h.
Edward Turner Bennett
Breur e oa d'ur skiantour breizhveuriat all, al louzawour John Joseph Bennett (1801–1876).
Jane Wilde
Jane Francesca Agnes, pe Lady Wilde pe Jane Francesca Elgee, bet ganet e 1821 en Dulenn ha marvet e 1896, a oa ur varzhez iwerzhonat, "Speranza" hec'h anv-pluenn, ha skoazellerez an emsav broadel.
Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Sir William Wilde e 1851, ha tri bugel o doe :
Smithornis
Smithornis a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1850 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).
Spesadoù
Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
Annez
Bevañ a ra an tri spesad en Afrika issahara.
Tavistock
Tavistock zo ur gêr e kontelezh Devon, e mervent Bro-Saoz. Emañ war lez ar stêr Tavy, un adstêr d'an Tamer. E 2001 e oa 11,018 a dud o chom e Tavistock.
Roud a gaver anezhi kerkent hag ar bloavezh 961, pa voe savet Abati Tavistock, ur savadur hag a chom aspadennoù anezhañ e kreiz kêr.
Kerioù gevellet
Gevellet eo Tavistock gant ar c'hêrioù-mañ :
Busan
Busan (부산} er skritur hangeul, 釜山 er skritur hanja) zo ur gêr vras hag ur porzh eus Korea ar Su, e gevred ar vro.
Kêrioù gevellet
Gevellet eo Busan gant ar c'hêrioù-mañ : :
Leintz Gatzaga
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Leintz Gatzaga, e [[Gipuzkoa]] Leintz Gatzaga  zo ur gumun vihan eus Gipuzkoa, en Euskal Herria. 205 a dud a oa eno o chom e 2005.
Prizren
Prizren (Prizren pe Prizreni en albaneg ; Призрен, Prizren e serbeg) zo ur gêr gozh eus Kosovo. Pennlec'h distrig Prizren eo. An eil kêr vrasañ eo er vro, gant war-dro 178,000 a annezidi e 2011. Albanegerien eo ar braz eus an dud (78% e 2011 ).
Emañ Prizren ouzh tor ar Menezioù Šar, e mervent ar vro, tost d'an harzoù gant Albania ha Makedonia.
Ur gêr gozh eo. En amzer ar Romaned, en Eil kantved kent JK e oa eno ur gêr anvet Theranda. Er e voe graet meneg anezhi, evel Petrizên, gant Prokopios Caesarea. Adalek 830 e oa en Impalaeriezh ar Vulgared, ha goude-se en Impalaeriezh Bizantion. E 1018 e teuas da vezañ sez un eskopti. En ha  e voe aloubet meur a wech : gant Serbed ha Bulgared a-bep-eil. Ur greizenn a bouez e teuas da vezañ evit ar c'henwerzh. Adalek 1545 e oa en Impalaeriezh Otoman, ha chom a reas enni e-pad meur a gantved, met kreizenn sevenadurel Albaniz e oa. E 1878 e voe savet eno Kevre Prizren, ul luskad a venne dieubiñ Albaniz diouzh yev an Durked. Gant Kevre Prizren e voe embannet dizalc'hidigezh Albania d'ar 15 a viz Eost 1880. E-pad Brezel ar Balkanioù e voe aloubet gant ar Serbed. Goude ar Brezel-bed Kentañ e voe staget ar c'horn-bro ouzh stad nevez Yougoslavia. E-pad an Eil Brezel-bed e voe staget ouzh Albania aloubet gant an Italianed. Abaoe diskar Yougoslavia ha Brezel Kosovo emañ Prizren e republik Kosovo.
Asteasu
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Asteasu, e [[Gipuzkoa]]
Asteasu  zo ur gumun vihan eus Gipuzkoa, en Euskal Herria. 1488 a dud a oa eno o chom e 2008.
Pitta
Un anv den eo ivez :
Beizama
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Beizama, e [[Gipuzkoa]]
Beizama  zo ur gumun vihan eus Gipuzkoa, en Euskal Herria. 180 a dud a oa eno o chom e 2008.
Calyptomena
Calyptomena a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1822 gant an naturour stadunanat Thomas Horsfield (1773-1859).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
Maurepas (Somme)
Maurepas a zo ur gumun eus departamant Somme (Bro-C'hall).
Bidegoian
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Bidegoian, e [[Gipuzkoa]] Bidegoian , pe Bidania-Goiatz, zo ur gumun vihan eus Gipuzkoa, en Euskal Herria. 180 a dud a oa eno o chom e 2008. Uhelañ kumun Gipuzkoa eo Bidegoian.
José Moreno Villa
José Moreno Villa (Málaga, 16 a viz C'hwevrer 1887-Kêr-Vec'hiko, 25 a viz Ebrel 1955) a oa ur skrivagner, levraoueger, diellaouer, istorour an arzhoù, troour ha livour spagnol.
Périers-en-Auge
Périers-en-Auge a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall. left|thumb|An ti-kêr
Monumantoù ha traoù heverk
left|thumb
Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun: Périers-en-Auge Churchyard
Mervel a reas d'ar 7 a viz Even 1944 e-pad Dilestradeg Normandi e-pad an Eil brezel-bed.
Sidonia von Borcke
Sidonia von Borcke (1548–1620 en Stettin, a zo Szczecin hiziv), pe Sidonie von Bork, pe Borke pe  Borken, a oa un itron a ouenn uhel eus Pomerania barnet d'ar marv dre ma vije bet sorserez. Er mojennoù diwar he fenn eo ur femme fatale.
Ganet e oa e 1548 en un tiegezh uhel ha pinvidik. Merc'h e oa da Otto von Borcke zu Stramehl-Regenwalde, a varvas e 1551, ha da Anna von Schwiechelt, marvet e 1568.
Ur vuhez "distabil" he doe, ha goude marv he c'hoar e 1600, e tremenas fin he buhez (adal 1604) en un ensavadur evit dimezelled luterian eus an noblañs, er pezh a oa bet Abati Marienfließ (Marianowo), hag a oa deuet da vezañ abaoe 1569, goude an Adkempenn Protestant, ur gouent evit maouezed dizimez a ouenn uhel. A-raok he devoa bet prosez ouzh he breur, Ulrich, ha Johan Friedrich, Dug Pomerania (1542-1600), ha betek lez-varn an impalaer e Vienna.
Élodie Thomis
Élodie Ginette Thomis, bet ganet d'an 13 a viz Eost 1986 e Colombes (Hauts-de-Seine, Bro-C'hall), a zo ur velldroaderez etrebroadel c'hall, argaderez (en tu dehou kentoc'h) he fost war an dachenn.
Sidonia von Borcke
E Marienfließ e savas bec'h etre Sidonia von Borcken hag ar maouezed yaouankoc'h a veve ganti, hag ivez gant ar mitizhien ha renerezed. Torret e oa bet eus he c'harg a "Unterpriorin" (ispriolez) gant ar briolez Magdalena von Petersdorff en 1606, ma reas galv dirak Bogislaw XIII, Dug Pomerania, a gasas ur bodad kuzulierien, renet gant Joachim von Wedel, da enklask er gouent.
Buan e savas bec'h etre ar bodad-se ha Sidonia von Borcken, ha von Wedel a gomzas gant renerez Marienfließ, Johannes von Hechthausen, da glask an tu da "gaout an dizober eus ar sarpantez binimus-se". Echuiñ a reas an tabut gant marv Bogislaw XIII en 1606, ha marvioù von Petersdorff, von Wedel ha von Hechthausen e 1609.
Daou vloaz goude e savas Sidonia von Borcke klemm a-enep ar briolez nevez, Agnes von Kleist, dirak an dug nevez Philip II. Ha Philip d'ober evel e ziagentad, sevel ur bodad-enklask da studiañ ar c'hlemm ha da lakaat Jost von Borcke, kar da Sidonia, er penn anezhañ. Hennezh avat en doa bet damant hag a oa bet koll e prosezioù kent, graet gant Sidonia.
Prosez ha marv
E Gouhere 1619 e savas bec'h etre Sidonia von Borcke hag an Unterpriorin (ispriolez) Dorothea von Stettin e-pad un oferenn, ha harzet e voent o-div. Dorothea von Stettin a damallas da Sidonia von Borcke bezañ sorserez, war zigarez m'he devije rediet factotum Marienfließ, Wolde Albrechts, da atersiñ an diaoul diwar-benn he flanedenn. Wolde Albrechts a c'houneze he buhez o lenn planedennoù an dud hag o c'houlenn an aluzen goude m'he devoa kollet he c'harg e Marienfließ en abeg da varv von Hechthausen. A zo gwashoc'h, bet e oa o veajiñ gant jipsianed en he yaouankiz, bet he doa darempredoù gant un toullad gwazed, ur bugel he devoa, ha chomet plac'h yaouank. Dorothea von Stettin a reas da Anna von Apenburg, a ranne ur gambr gant Sidonia en abati Marienfließ, mont a-du ganti.
Hervez al lezenn neuze, anvet Constitutio Criminalis Carolina, e oa trawalc'h gant daou dest evit kas Sidonia von Borcke ha Wolde Albrechts dirak ul lez-varn ha kondaoniñ anezho. Anna von Apenburg avat a dennas he zesteni pa voe goulennet outi e reiñ goude touiñ.
E Stettin e voe ar prosezioù. Dihelloù e-leizh zo anezho, ur mil pajennad bennak zo e dihellva Greifswald (Rep 40 II Nr.37 Bd.I-III).. En un doare dic'hortoz e oa marvet meur a hini eus Duged Pomerania. Dre ma oa stank an treuzkredennoù er vro ne oa ket bet pell an dud o tamall ar marvioù-se da zrougoberoù ha sorserezh Sidonia von Borcken,, , gwashaet e voe ar gredenn c'hoazh pa voe gwelet gouenn tierniezh Pomerania o vont da get e 1637.
D'an 2 a viz Gwengolo e voe aotreet, gant lez Magdeburg, goulennata goude garwaskañ. D'ar 7 a viz Gwengolo ec'h anzavas Wolde Albrechts he zorfedoù goude bout garwasket, ha tamall a reas Sidonia von Borcke ha div vaouez all da vezañ bet sorserezed. Anzav a reas adarre dirak Sidonia von Borcke el lez-varn d'an 1 a viz Here, ha devet e voe d'an 9 a viz Here. He c'hofesadenn a vooe kemeret da ziazez da zigeriñ prosez Sidonia von Borcke d'an 1 a viz Here. Bepred e oa dalc'het e Marienfließ, ha klask a reas tec'hel ur wech, en em lazhañ ur wech all, ha tro-wenn a reas bep taol.
D'an 18 a viz Du 1619 e voe kaset Sidonia von Borcke d'un toull-bac'h da gêr Stettin. E miz Kerzu e voe embannet 72 tamall enep dezhi. Sed ar re bouezusañ:
E miz Genver e voe goulennataet un hanter-kant a dud hagun difenner a voe roet da Sidonia von Borcke, Elias Pauli e anv. N'ouzer ket peseurt deiz resis e varvas.
Lennegezh
Goude marv Sidonia von Borcke e teuas ar vaouez da vezañ ur vojenn. Liammet e voe hec'h anv gwashoc'h c'hoazh ouzh marv Tiegezh Pomerania e kronikoù ar XVIIvet kantved, ha lakaet da femme fatale. Diwar he fenn e voe savet meur a obezrenn a faltazi, ken en saozneg ken en alamaneg. Breur-kaer Johann Wolfgang von Goethe, Christian August Vulpius a voe embannet gantañ Sidonia von Borke en 1812 e-barzh ar Pantheon berühmter und merkwürdiger Frauen ("Panteon ar maouezi brudet ha heverk").
Oberourien arall o deus savet romantoù diwar buhez Sidonia von Borcke. En o zouez Albert Emil Brachvogel (1824-1878) ha Paul Jaromar Wendt (1840-1919). Ar romantour alamanek Theodor Fontane (1819-1898) a oa o sevel ur romant anvet Sidonie von Borcke, abaoe 1879. Ne echuas ket an oberenn avat, ha ne voe embannet an darnoù nemet e 1966.
Marie-Laure Delie
Marie-Laure Delie, bet ganet d'an 29 a viz Genver 1988 e Villiers-le-Bel (Val-d'Oise, Bro-C'hall), a zo ur velldroaderez etrebroadel c'hall, argaderez he fost war an dachenn.
Gecinulus grantia
Gecinulus grantia a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Anvet e voe Picus (Chrysonotus) Grantia (kentanv) da gentañ-penn (e 1840) gant an naturour stadunanat Thomas Horsfield (1773-1859).
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
Branca de Portugal
Branca de Portugal zo anv meur a briñsez pe infantez e Portugal.
François Morel
François Morel, bet ganet e Flers (Orne) d'an 10 a viz Mezheven 1959, zo un aktour, ur skrivagner hag ur c'haner gall.
Brudet eo bet gant e labour er strollad Les Deschiens, renet gant Jérôme Deschamps ha Macha Makeïeff, ma oa ar roll pennañ gantañ.
Linenn Benrath
Al linenn Benrath (Benrather Linie en alamaneg) zo un izoglos e yezhoniezh alamanek hag a zisparti rannyezhoù ma lavarer maken evit "ober", gant ar soniad en hanternoz, ha machen gant ar soniad  er c'hreisteiz. En em astenn a ra al linenn-se adalek Benrath (e Düsseldorf) hag Aachen betek Frankfurt an der Oder, e reter Alamagn.
Etre an trede hag an e c'hoarvezas, war dachenn yezhoù germanek ar c'hornôg, ur c'hemmadur eus ar c'hensonennoù ha mont a reas ar c'hensonennoù tarzh divouezh da gensonennoù ruz. En hanternoz d'al linenn e voe miret ar son orin er verb maken (ober), hag er c'hreisteiz ez eas d'ar son  (machen). Gant ar c'hemm-se e tiforc'her ar rannyezhoù alamanek izel en hanternoz hag ar rannyezhoù germanek uhel er c'hreisteiz (rannyezhoù alamanek ar c'hreiz en o zouez). Al linenn Benrath a reer anezhi ivez "linenn maken-machen".
Philepittidae
Philepittidae, a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, bet krouet e 1870 gant al loenoniour saoz Richard Bowdler Sharpe (1847-1909).
Diouzh Doare 12.1 an IOC World Bird List ez a daou c'henad golvaneged d'ober ar c'herentiad :
Annez
Brosezat int e Madagaskar.
Maner Kergroadez
Maner Kergroadez zo ur maner eus ar, e kornôg Bro-Leon, etre Brelez ha Lanriware. Savet e voe etre 1602 ha 1613, evit Frañsez III, aotrou Kergroadez, a oa diskennad d’ur familh nobl kozh eus Bro-Leon hag unan eus floc'hed ar roue Herri IV.
Kar e oa familh Kergroadez da familhoù all eus Bro-Leon evel familh Kerouarz. Er e tremenas maner Kergroadez etre daouarn familh Kerouarz, just a-walc’h, ha goude-se d’ar familh Houchin. Gwerzhet e voe gant hêred ar familh-se, e 1860, da noter Lokournan ha war-lerc’h en em gavas e dalc’h ar familh paramantourien Chevillotte. Gant ar re-se e voe graet labourioù adkempenn e deroù an. E 1995 e voe lakaet ar maner, ez ofisiel, da Vonumant Istorel. E 2000 e voe prenet gant ur perc’henn nevez a gendalc’h da gempenn ar savadur hag a zigor anezhañ d’ar weladennerien.
David Alfaro Siqueiros
José de Jesús Alfaro Siqueiros, anavezetoc'h evel  David Alfaro Siqueiros, (Camargo, Chihuahua; 1896 – Cuernavaca; 1974) a oa ul livour ha soudard mec'hikan. Gant Diego Rivera ha José Clemente Orozco eo unan eus murlivourien veur Mec'hiko. Komunour e oa, ha klask a reas lazhañ Lev Trotsky pa deuas da repuiñ da Vec'hiko ha bac'het e voe.
Chloropicus namaquus
Chloropicus namaquus (Dendropicos namaquus kent) a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Stepaside
Stepaside zo ur gêriadenn vihan eus Kembre, e gevred Sir Benfro. Emañ en norzh da gêr Dinbych-y-Pysgod, e kumuniezh Amroth. Diskouez a ra an anv-lec’h saoznek-se (diwar ar gerioù saoznek step aside, kammed a-gostez) emeur aze er c’hreisteiz d’al linenn Landsker, el lodenn saoznek eus Sir Benfro.
Chloropicus namaquus
Anvet e voe Picus Namaquus (kentanv) da gentañ-penn (e 1793) gant al loenoniour alaman Anton August Heinrich Lichtenstein (1753-1816) ; dont a ra e anv eus hini Namaqualand, un takad krin eus Namibia ha Suafrika.
Stepaside
Gwechall e oa mengleuzioù glaou ha houarn e Stepaside, met serret int bremañ ha bevañ a ra ar gêriadenn diwar an touristerezh dreist-holl.
Chloropicus namaquus
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en Afrika :
Rummatadur
Renket e veze er genad Thripias kent.
Kendalc'h Verona
thumb|200px|right| Ludresadenn eus Kendalc'h Verona
Kendalc'h Verona a c'hoarvezas d'an 20 a viz Here 1822 e Verona, en Italia. Eno e oa bodet dileuridi eus stadoù Europa a oa bet trec'h war Impalaeriezh c'hall Napoleone Buonaparte en sell da gas ur politikerezh enep mennozhioù ar frankizourien ha da genderc'hel gant mennadoù Kendalc'h Vienna.
Evit broioù Emglev ar Pemp, pe an Emglev Santel, e oa an dud-mañ:
Divizet e voe kas un arme c'hall enep frankizourien Spagn hervez goulenn roue Spagn, Fernando VII.
Pittidae
Pittidae a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, krouet e 1831 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).
Diwar al labourioù kaset da benn war dTDN izili ar genad kozh Pitta hag embannet e 2006 ez a tri genad d'ober ar c'herentiad an deiz a hiziv :
==Genadoù (renket diouzh an urzh filogenetek) ==
Flavia Iulia Helena
War-dro 272, e Naissus (Niš, e Serbia), en Mesia , kêr soudarded war lez ar stêr Danav, e c'hanas Constantinus.
Anvet eo bet da santez gant an Iliz katolik roman.
Houlgate
Houlgate a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall. left|thumb
Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun : Houlgate (Beuzeval) Communal Cemetery
Mervel a rejont e 1940, 1943 ha 1944 e-pad an Eil brezel-bed .
Douaroniezh
left|thumb
Pointe-Noire
thumb|Kumun Pointe-Noire thumb|Ti-gar Pointe-Noire Pointe-Noire eo eil kêr vrasañ Republik Kongo, war aod ar Meurvor Atlantel.
Hervez un niveradeg e oa 715 334 annezad enni e 2007. Pennlec'h departamant Kouilou eo bet betek 2004 ma teuas da vezañ unan eus an daouzek departamant a ya d'ober Republik Kongo. An tireoulerezh eo obererezh ekonomikel pennañ Pointe-Noire.
Sancho Iañ Portugal
Sancho Iañ a voe eil roue Portugal war-lerc'h e dad, Afonso Iañ.
Stourm a reas a-enep roue Kastilha hag ar Vuzulmaned. Lesanvet e voe O Povoador, dre an abeg ma vo poblet douaroù Portugal gantañ. Lakaat a reas sevel kestell evit difenn harzoù ar vro. Reiñ a reas douaroù da urzhioù relijiel ha da drevadennerien estren ha fiziout a reas enno labourat an douaroù-se ha difenn anezho.
Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas d'ur briñsez aragonat, Dulce Berenguer (1152-1198), merc'h da Petronila Aragon, rouanez Aragon, ha dek bugel o doe :
Besterd:
Goul
Ur goul (غول ghūl en arabeg, ghilan el liester) zo un droukspered debrer korfoù marv er mojennoù arab. Bevañ a ra e lec'hioù didud ha pleustriñ a ra ar beredoù. Ar gouled a zistruj ar bezioù hag en em vag diwar korfoù an dud varv, met skrapañ bugale d'o debriñ a reont ivez.
Ar c'hoshañ meneg eus gouled a gaver er Mil nozvezh hag unan. Un doare gwregel zo d'ar goul, goulez, eta, anvet ghoulah en arabeg.
Kentañ meneg eus ur goul e lennegezh Europa a gaver er romant saoznek Vathek en 1786, gant William Thomas Beckford.
Yezhoù all
Kentañ meneg eus ur goul e spagnoleg, skrivet gul, a voe e troidigezhioù diwar oberennoù saoznek Lovecraft, a ra gant ghoul. En e droidigezh Las mil y una noches e ra Rafael Cansinos Assens gant algola.
Gola
Gola zo anv meur a lec'h.
Elen Luyddog
Elen Luyddog a oa ur briñsez vrezhon er, hervez ar vojenn, ha lakaet da santez. E saozneg eo anavezet evel Saint Helen of Caernarfon.
Merc'h e vije bet da Eudaf, pe Octavius, ur penn brezhon-roman, ha pried e oa da Vacsen Wledig, pe Magnus Clemens Maximus, impalaer en Enez Vreizh, Galia ha Spagn, a voe lazhet er brezel e 388.
Meur a vab o dije bet, daou anezho anvet Peblig hag Owain.
Savet he dije meur a iliz e Kembre e dibenn ar.
Diwar hec'h anv e vefe bet anvet an hent roman kozh Sarn Helen.
Slebets
Slebets (Slebech e saozneg) zo ur gêriadenn vihan eus Kembre, e kreiz Sir Benfro. Emañ er reter da gêr Hwlffordd, war ribl norzh ar stêr Cleddau Ddu.
E 2001 e oa 172 a dud o chom er gêriadenn.
Gant Marc'heien Urzh Sant Yann e oa ur gomandiri e Slebets, an hini nemeti e Kembre. Savet e voe war-dro kreiz an, gant aotrouien Cas-wis. Er e teuas iliz ar gomandiri da vezañ iliz ar barrez.
E Slebets e voe ganet Roger Barlow, unan eus letananted ar moraer Sebastian Cabot, e-pad eil beaj hennezh e 1526. Gantañ e voe troet ar Suma de Geographie eus ar spagnoleg d’ar saozneg, ul levr hag a ziskriv ar Bed Nevez.
Chrysocolaptes lucidus
Chrysocolaptes lucidus a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Anvet e voe Picus lucidus (kentanv) da gentañ-penn (e 1786) gant an naturour aostrian Giovanni Antonio Scopoli (1723-1788).
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ e Filipinez :
Honey Pie
thumb| Honey Pie zo ur ganaouenn (2:42 he fadelezh) hag a vez kavet war navet albom ar strollad The Beatles, The Beatles (albom) pe Albom gwenn e anv.
Skrivet e oa bet ha kanet gant Paul McCartney da zougen bri d'e dad Jim McCartney ur wech ouzhpenn. « Boas eo ma zad da ganañ kanaouennoù kozh ar seurt-se, trenkik an ton anezhe, ha sot on gante », a zisplegas Paul. « Me 'garfe a-walc'h bezañ bet sonaozer er bloavezhioù ugent dre ma'z on sot gant togoù foñs-hir ha levitennoù lost-pig ar mare-se. »
Ur wech ouzhpenn en devoa kredet Charles Manson kompren e oa ur gemennadenn bersonel dezhañ o selaou Honey Pie...dre m'edo o chom e-kichen Los Angeles. Goude holl e veze kaoz eus Amerikaned hag achanterezh kanaouennoù Hollywood er ganaouenn.
Banniel Luksembourg
Dont a ra al livioù eus skoed ardamezioù ar vro.
Ar banniel ardamezek
Al listri, koulz hag an aerlistri, hag ivez rannoù 'zo eus an arme, a ra gant ur banniel ardamezek, da lavaret eo ur banniel hag a adkemer tresadenn skoed ardamezioù Luksembourg. Graet e vez gant ar banniel-se evit disheñvelout gwelloc'h diouzh banniel an Izelvroioù. Lesanvet eo ar “Roude Léiw” (al Leon Ruz), hag implijet e vez alies ivez gant an dud, evel e degouezhioù ’zo evel Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn, bepred evit disheñvelout diouzh hini an Izelvroioù.
Ar banniel ardamezek a vez implijet kalzik ivez e Proviñs Luksembourg e Belgia, tra ma ne vez ket implijet ar banniel ofisiel a zo evel hini an Dugelezh-Veur gant ur skoed e-kreiz. Graet e vez ivez gant ar banniel-se el lodenn eus ar Frañs ma vez komzet luksembourgeg, e korn-bro Thionville.
Sylt
Sylt (Sylt en alamaneg, Sild e daneg, Söl e frizeg) eo an hini vrasañ e-touez Inizi Friz an Hanternoz. Emañ e stad Schleswig-Holstein, e hanternoz Alamagn.
War-dro 99 km² eo he gorread, ar pezh a ra anezhi ar pevare enezenn vrasañ en Alamagn, hag an hini vrasañ e Mor an Hanternoz. Emañ etre 9 ha 16 km diouzh an douar-bras, hag abaoe 1927 eo stag outañ war-bouez ur chaoser 11 km hed, anvet Hindenburgdamm, ma tremen trenioù hepken. Gallout a reer ivez mont da enez Sylt gant bigi-treizh a loc’h eus enez danat Rømø, pelloc’h en hanternoz.
En em astenn a ra an enezenn a-hed 38 km eus an norzh d’ar su ; en he c’hreiz emañ en he ledanañ, gant 12,6 km ledander, e-kichen kêr Westerland. E tu ar c’hornôg e kaver un draezhenn hir a-hed an aod. E tu ar reter emañ Mor Wadden (Wattenmeer en alamaneg), gant ur park natur. Eno e vez dizoloet lec’hidegoù bras gant ar mor pa vez tre. Un dorgenn 52,5 metr uhelder, anvet Uwe-Düne, eo ar poent uhelañ, en norzh da Westerland.
left|thumb|[[Mor Wadden, gwelet eus Sylt]]
Levezonet eo hinad Sylt gant ar Gulf Stream. E-pad ar goañv ne vez ket re yen (2º well-wazh), hag e-pad an hañv nevez morse gwall domm (17º well-wazh). Kalz touristed a zeu da enez Sylt, abaoe dibenn an. Hag e-leizh a bennoù brudet en Alamagn o deus un ti-vakañsoù enni.
O rannyezh frizek dezho o deus tud Sylt, anvet Söl'ring, disheñvel a-walc’h diouzh ar rannyezhoù frizek all, abalamour da levezon an daneg warni. Ne vez ket kaozeet gant kalz tud ken avat, hag ur yezh en arvar eo, abalamour d’al lanvioù touristed a zeu d’an enezenn.
Fulbert Youlou
Fulbert Youlou (1917 - 6 a viz Mae 1972) a oa ur beleg katolik hag ur politikour eus Republik Kongo, bet prezidant kentañ ar vro etre 1959 ha 1963.
Indiom
An indiom zo un elfenn gimiek hag ur metal ; 49 eo e niver atomek, In e arouez ha 114,818 e vas atomek. Kavet eo bet e 1863 hag anvet evel-se dre ma tenn e liv d'an indigo.
Fulbert Youlou
Urzhiet e voe beleg katolik goude an eil brezel-bed ha kaset da Vrazzaville gant e Iliz. E miz Genver 1956 e lakaas e anv evit bezañ dileuriad e Bodadenn Vroadel Bro-C'hall, daoust da zifenn e eskob. Koll a reas ha skarzhet e voe diouzh an Iliz katolik, difennet outañ gwiskañ ar soutanenn pe seveniñ al lidoù. Krouiñ a reas e strollad politikel, an UDDIA (Union Démocratique de Défense des Intérêts Africains), hag anvet e voe da vaer Brazzaville e miz Du 1956.
D'ar 15 a viz Eost 1960 e voe embannet dizalc'hiezh ar vro gant Youlou da brezidant. E miz Eost 1963 e voe manifestadegoù goude ma oa bet divizet gant Fulbert Youlou lakaat e strollad da vezañ hini nemetañ ar vro. Goude bezañ goulennet en aner sikour digant Bro-C'hall e roas e zilez d'ar 15 a viz Eost. E 1965 e tec'has kuit diouzh e vro ha kavout repu e Léopoldville, e Bro-C'hall hag erfin e Spagn ma varvas e 1972.
Cricqueville-en-Auge
Cricqueville-en-Auge a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.
Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun : Cricqueville-en-Auge Churchyard
Nijour e oa er Royal Air Force. Mervel a reas d'ar 26 a viz Even 1944 e-doug Emgann Normandi e-pad an Eil brezel-bed.
Johan Hendrik van Dale
Johan Hendrik van Dale, ganet e Sluis d’ar ha marvet e Sluis ivez d’an 18 pe d’an, a voe rener skol er gêr-se eus an Izelvroioù ha geriadurour nederlandek. Brudet eo evel aozer ar Groot woordenboek der Nederlandse taal (« Geriadur bras an nederlandeg »), lesanvet Dikke Van Dale (« Van Dale tev»).
E vuhez
Eus Eeklo e oa tud Van Dale, ur gêr eus Reter Flandrez (e Belgia hiziv). Mont a rejont da chom da Sluis, e Zeeland. Dont a reas Johan Hendrik da vezañ skolaer hag e 1854 e krogas da labourat en e gêr c’henidik, Sluis, evel skolaer pennañ ar skol kentañ derez eno. E 1855 e voe anvet da ziellour kêr ivez. War e amzer vak e skrive pennadoù diwar-benn yezhadur an nederlandeg ha diwar-benn istor lec’hel Sluis.
E 1867 e voe kinniget dezhañ adwelet an Nieuw woordenboek der Nederlandsche taal (« Geriadur nevez an nederlandeg »), savet gant Isaac Marcus Calisch hag e vreur Nathan Salomon Calisch, evit ma vefe adembannet. Asantiñ a reas ha pevar bloaz war-lerc’h e oa echu al labour gantañ. Dre ma oa bet lakaet diaes, alies, gant ar pezh a gave er geriadurioù nederlandek implijet gantañ evel skolaer, e felle da Van Dale kaout termenadurioù resis ha reolennoù sklaer evit implij ar gerioù. Prederiet e oa gant ezhommoù ar skolidi a glaske « petra a dalvez ar ger-mañ-ger ? ».
Krog e oa ar geriadur da zont er-maez, a-dammoù, e 1871. Met a-raok ma oa bet peurembannet e varvas Van Dale, gant ar vrec'h, e 1872. Kaset e voe al labour da benn gant Jan Manhave, a reas ivez war-dro un embannadur all eus ar geriadur-se diwezhatoc’h.
Juan Iañ Kastilha
Juan Iañ Kastilha (Épila, Zaragoza pe Tamarite de Litera, Huesca, 1358 - Alcalá de Henares, 1390) a oa roue Kastilha (1379 -1390).
Mab e oa da Enrique II Kastilha ha da Juana Manuel de Villena, merc'h da Don Juan Manuel. Ganet e oa en Aragon pa oa bet harluet e dad, gant e dad-kozh roue. Eñ eo an diwezhañ roue kastilhan a voe kurunennet; war e lerc'h e voent anvet dre embann pe dre youc'hal. E ditloù e oa ar re -mañ : Roue Kastilha, León, ha Portugal (adal 1383), Toledo, Galicia, Sevilla, Córdoba, Murcia, Jaén, an Algarve, Algeciras, hag Aotrou Lara (adal 1387), Vizcaya ha Molina (adal 1387).
Guadix
Guadix zo ur gumun eus Andalouzia, en proviñs Granada.
En-dro dezhi emañ kumunioù Benalúa, Fonelas, Villanueva de las Torres, Gorafe, Freila, Baza, Gor, Valle del Zalabí, Albuñán, Cogollos de Guadix, Lugros, Beas de Guadix, Marchal, Purullena, Huélago y Darro.
Marcel Duchamp
thumb|right|Marcel Duchamp Marcel Duchamp (28 a viz Gouere 1887 e Blainville-Crevon - 2 a viz Here 1968 e Neuilly-sur-Seine) a oa ul livour, ur c'hizeller, un neuzier, ur skrivagner hag ur c'hoarier echedoù gall bet broadet amerikan e 1955. Gantañ eo e voe ijinet an oberennoù ready-made, ha bras-tre eo bet e levezon war arzoù an kantved. daou lesanv a implijas : Rrose Sélavy ha R.Mutt. Levezoniñ a reas al luskad dada ha hini an dreistgwirvoudelezh. Hervez André Breton (in Anthologie de l'humour noir, 1939) e voe Marcel Duchamp "den speredekañ hag ivez (hervez kalz tud) hini direnkusañ lodenn gentañ an kantved".
E vuhez
Mab un noter eus Blainville-Crevon, ha mab-bihan Émile Frédéric Nicolle, hag eñ den a afer hag arzour e voe Marcel Duchamp. Gant e dad-kozh e teskas bezañ dedennet gant an arzoù. 5 c'hoar ha breur en doe, en o zouez ar c'hizeller Raymond Duchamp-Villon (1876-1918) hag al livourien Jacques Villon (Gaston Duchamp, 1875-1963) ha Suzanne Duchamp (1889-1963). Asambles gant e vreudeur, e c'hoar hag o mignoned e teskas livañ. Da gentañ e tarempredas arzourien al luskad kubour evel Fernand Léger, Robert Delaunay, Albert Gleizes ha Jean Metzinger. E 1912 e kemeras perzh en un diskouezadeg aozet gant strollad Ar Gevrenn Aour (galleg : Section d'or) e diskouezva La Boétie e Pariz.
E 1913 e voe reuz er Stadoù-Unanet pa voe diksouezet e oberenn Den en e noazh o tiskenn gant an diri (titl orin : Nu descendant un escalier'') e diskouezadeg an Armory show e New York. Azalek 1913-1915 e tilezas al livañ hag e stagas gant e oberennoù ready-made : Roue de bicyclette (1913), Porte bouteille (1914), Fontaine (1917). Fontaine a voe nac'het gant aozerien an diskouezadeg en Armory show. Reformet e voe e 1914 hag ez eas da New York ma tarempredas Man Ray, Alfred Stieglitz ha Francis Picabia. Gant Picabia e krouas ar gelaouenn 291. D'an 8 a viz Even 1927 e timezas Duchamp gant Lydie Sarazin-Levassor, ha dispartiañ a rejont d'ar 25 a viz Genver 1928,. Eil e eil gwreg a voe Teeny, ha hi bet gwreg Pierre Matisse, hag a oa mab al livour Henri Matisse. Marcel Duchamp a voe Satrap er Skolaj Patafizik e 1953 hag ezel eus Oulipo e 1962. thumb|right|200px|Marcel Duchamp o c'hoari echedoù e [[1952]] Ur c'hoarier echedoù barrek-tre e voe ivez : kampion Normandi-Uhel e voe e 1924, meur a wech e kemeras perzh e kampionad echedoù Frañs, ezel e voe eus skipailh echedoù Frañs hag e kemeras perzh e meur a Olimpiad echedoù : e den Haag (1928), e Hamburg (1930), e Praha (1931) hag eFolkestone (1933). thumb|right|200px|Le Grand Verre, 1915-1923
Kened
Duchamp a oa dedennet gant an amzer, an tizh ha dielfennañ ar fiñvoù. E 1925 e stagas neuze gant ar sinema arnodiñ, anvet « Optical cinema » gantañ, hag e savas ur film anvet Anemic cinema (35mm, gwenn ha du, 7 munutenn). Er film-se e tiskouez plankennoù-tro, hag a zeuas da vezañ Rotoreliefs e 1935. Dre sevel e oberennoù en deus Duchamp prederiet war ar pezh a dalvez an arz hag ar gened : unan eus diaraogerien an arz menozel eo bet. Frouezh e labour a gaver ivez e luskadoù evel ar pop Art hag an happening. Marcel Duchamp en deus degaset kemmoù bras e bed an arzoù. Araozañ e veze priziet an oberennoù diwar al labour hag ar strivoù. Gant e oberennoù ready-made en deus diskouezet e oa trawalc'h d'un arzour envel oberenn arzel forzh peseurt tra evit ma vefe un oberenn arzel. Liesseurt ha diaes da gompren eo e oberenn. thumb|right|150 px|[[Man Ray, Rrose Sélavy, 1921]]
An Cuiltheann
An Cuiltheann, pe (Cuillin e saozneg), zo ur strollad menezioù eus Bro-Skos, en Enez Sgitheanach. Sgùrr Alasdair eo ar beg uhelañ ( 992 m.). Ur menez-tan kozh eo.
William Elford Leach
William Elford Leach, bet ganet d'an 2 a viz C'hwevrer 1791 e Plymouth (Devon, Bro-Saoz) hag aet da Anaon d'ar 25 a viz Eost 1836 e San Sebastiano Curone (Rouantelezh Sardigna d'an ampoent), a oa ul loenoniour saoz hag a bleustras kalz war ar vorvevoniezh.
Alessandro Farnese (kardinal)
Alessandro Farnese, lesanvet il Giovane (ar Yaouankañ), ganet e 1520 ha marvet e 1589, a oa ur c'hardinal eus an Tiegezh Farnese. E dad-kozh Alessandro Farnese, lesanvet il Vecchio, a oa kardinal ivez, hag anvet da bab dindan an evel Paol III.
Ganet e oa e kastell Valentano. Mab e oa da Pier Luigi Farnese ha da Gerolama Orsini, eus Pitigliano. Kenkent e voe divizet ober ur beleg anezhañ. Studiañ a reas Alessandro e Parma da gentañ, hag e Bologna goude, war un dro gant e vreur Ottavio.
Brudet e voe e garantezioù.
Emgann an Trocadero
Emgann an Trocadero a c'hoarvezas en Enez an Trocadero, e-kichen Cádiz, en Andalouzia, e kreisteiz Spagn, d'an 30 a viz Eost 1823, ha trec'het e voe an Dispac'herien spagnol, emsavet enep o roue hollveliek Fernando VII, gant arme ar roue gall Loeiz XVIII.
Kemeret e voe kreñvlec'h an enez gant ar C'hallaoued er brezel a rejont da Vro-Spagn da adlakaat ar gurunenn war benn Fernando VII, lesanvet ar Roue Treitour.
Los Cien Mil Hijos de San Luis (Kant mil bugel Sant Loeiz) a voe graet e Spagn ouzh ar soudarded c'hall.
Orin
En miz Genver 1822 e voe kemeret penn an emsavadeg gant ar c'horonal Rafael del Riego ha prizoniet e voe ar roue Fernando VII e Cádiz. Evit diskar an dispac'h a rae berzh er vro e voe aotreet Bro-C'hall, gant an Emglev Santel e Kendalc'h Verona (Here 1822) da vont da lakaat urzh.
Kemer ar c'hreñvlec'h
En miz Ebrel 1823 e voe kaset un armead c'hall da Spagn gant ar roue gall Loeiz XVIII evit adlakaat ar gurunenn war benn Fernando VII. E penn an arme e oa e niz, Loeiz Bro-C'hall, dug Angoulême. Treuzet e voe ar Pireneoù gant ar C'hallaoued, ha kemeret Madrid, hag int neuze war-zu Andalouzia ha porzh Cádiz.
D'an 31 a viz Eost 1823 e voe faezhet an dispac'herien a glaske difenn daou greñvlec'h e Puerto Real, un daouzek kilometr eus Cadiz. Kemeret e voe kreñvlec'h Enez an Trocadero, a zifenne porzh Cadiz, gant soudarded c'hall o devoa lammet en izelvor : hennezh eo taol-kaer an arme c'hall. Ar jeneral gall, dug Angulema, a vo roet dezhañ an titl a «Priñs  an Trocadero».
Heuliadoù
Dieubet e voe roue Spagn, hag adsavet an hollveliegezh. Ankouaet e voe an amnistiezh prometet d'an dispac'herien. Goude e teuas gwaskerezh a-raok ma'z eas ar C'hallaoued war o c'hiz. 30 000 den a voe lazhet er bloavezhioù goude.
Ar skrivagner diplomat François-René de Chateaubriand en doa kemeret perzh e Kendalc'h Verona hag en aozadur an droiad vrezel a voe anvet da gannad Bro-C'hall e Madrid.
Monumant gall
Goude-se e voe roet an anv Trocadero e Pariz d'ul leurgêr ha d'ur palez e koun d'an trec'h roueel-se.
Mahomed Guadix
Mignon e oa d'al labour-douar ha d'an arzoù. Sevel a reas monumantoù en kêrioù Granada ha Guadix. Mignon ivez e oa d'ar roue Juan Iañ Kastilha. Kontet eo da vezañ bet ar furañ eus rouaned Al Andalus.
Royal Navy
Ar Royal Navy (“morlu roueel”) eo morlu Rouantelezh Unanet Breizh-Veur ha Norzhiwerzhon, pe, resisoc'h, ar skourr pennañ eus Armeoù Breizh-Veur a bled gant an traoù a vor. Bez e oa dija bigi-brezel o stourm evit ar roueed saoz er Grennamzer, ret e gortoz Brezel ar c'hant vloaz evit gwelet ar c'hentañ emgannoù war vor a-enep bigi-brezel ar Rouantelezh c'hall. Ar Royal Navy a-vremañ a zo gwriziennet er ; bez eo skourr brezel koshañ ar Rouantelezh-Unanet setu perak e vez graet Senior Service anezhi.
Etre kreiz ar, hag a-hed an , kevezerezh a oa etre ar Royal Navy ha Morlu Roueel an Izelvroioù. Goude-se e oa a-enep Morlu roueel Bro-C'hall.
Mullus
Mullus zo ur genad e rummatadur ar pesked.
Heuland
Heuland a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.
Emdroadur ar boblañs 1962-2009
.
Picus puniceus
Heñvelster eo ar puniceus latin, bet dibabet gant Thomas Horsfield, ouzh an anv πορφύρις, porphuris a roe an Henc'hresianed d'un evnig gant plu ruz-limestra.
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned (hag al larvenned anezhe) dreist-holl.
Alphonse Massamba-Débat
Alphonse Massamba-Débat (1921 - 25 a viz Meurzh 1977) a oa ur politikour eus Republik Kongo, bet prezidant ar vro. Goude an eil brezel-bed e voe skolaer e Tchad a-raok distreiñ d'e vro ha kelenn e Mindouli ha Brazzaville. Massamba-Débat a voe anvet da vinistr kentañ republik Kongo d'ar 16 a viz Eost 1963 goude dilez Fulbert Youlou. Goude ur prantad hep prezidant ebet er vro e voe lakaet e penn ar Stad d'an 19 a viz Kerzu 1963. Distroadet e voe d'ar 4 a viz Gwengolo 1968 gant Marien Ngouabi ha rediet da zilezel ar politikerezh. Goude muntr Ngouabi e 1977 e voe kondaonet d'ar marv ha lazhet d'ar 25 a viz Meurzh.
Carlos III Spagn
Carlos III (1716–1788), a oa dug Parma (evel Carlo Iañ ) etre 1731 ha 1735, roue Naplez (evel Carlo VII ) ha roue Sikilia (evel Carlo V ) etre 1734 ha 1759, ha roue Spagn adal 1759 betek e varv. Lesanvet e oa el Político hag el Mejor Alcalde de Madrid (gwellañ maer Madrid).
E vuhez
Trede mab Felipe V e oa, ha kentañ hini Elisabetta Farnese, eil pried ar roue. E lezvreur Fernando VI a renas war-lerc'h o zad.
Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Maria Amalia von Sachsen, merc'h da Aogust III, Roue Pologn.
Daouzek bugel o doe:
Danestal
Danestal a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.
Emdroadur ar boblañs 1962-2011
.
Boa
Ur boa, pe boa mouger (boa constrictor e latin hag e meur a yezh), zo un naer vras, divinim, debrerez-kig, eus Amerika. Kavet e vez eus Mec'hiko en hanternoz betek Arc'hantina er c'hreisteiz. En em vagañ a ra gant krignerien vihan, evned, glazarded, ha kizhier gouez, pe oseloted. Ar re vrasañ a c'hall debriñ loened bras. Mojennoù zo diwar-benn boaed o devoa debret ur vuoc'h, diaes da grediñ.
Hervez ar spesad pe ar reizh e c'hall tapout 2 pe 3 metrad hed, hag e Brazil betek 4,5 m), ha pouezañ a c'hallont betek 15 k.
Anvioù all
Anavezet eo ivez evel mantona (e Perou), mazacuata en Kreizamerika, tragavenao, jiboia ha lampalagua en Latinamerika, macaurel en Venezuela pe macajuel en Trinidad ha Tobago,.
Costanza
Costanza zo un anv-badez italianek.
Gerdarzh
Deuet marteze diwar an anv gallek Constance, un anv koshoc'h. Eus un tiegezh gallek e teue Costanza d'Altavilla, ar c'hentañ maouez en anv-se, Constance de Hauteville hec'h anv orin. A-hend-all e teue an anv constance gallek eus an anv latin Constantia, a oa hini Flavia Iulia Constantia.
Tunceli
Kêr-benn proviñs Tunceli eo Tunceli, e reter Turkia. E korn gwalarn Kurdistan Turkia emañ. Kurdeg eo ar yezh pennañ eno (69,5%), dreist an turkeg (29,8%) hag an armenieg (0,74%).
Treamlod
Treamlod (Ambleston e saozneg) zo ur gêriadenn, ur barrez hag ur gumuniezh eus Kembre, e kreiz Sir Benfro. Adsavet e oa bet an iliz-parrez e 1906 met eus an eo an tour.
Talvezout a ra an anv-lec'h, kenkoulz e kembraeg hag e saozneg, kement ha "kêr Amlot", Amlot o vezañ un anv-den normanek. Ouzhpenn kêriadenn Treamlod, ez eus kêriadennoù all er gumuniezh : Wstog ha Wallis. En hanternoz d'ar barrez ez eus un hent kozh a gas betek Tyddewi ; an hent-se a verke gwechall bevenn norzh kantrev Daugleddau, hag e 1602 e verke ivez, hervez al lenneg George Owen, bevenn su ar c'hembraeg e Sir Benfro, anvet linenn Landsker.
E 2011 e oa 382 a dud o chom er gumuniezh ha 129 anezho a oa kembraegerien (34,3%).
Pithon
Pithon zo ur gumun c'hall e rannvro Hauts-de-France, en Aisne e Bro-C'hall.
Indianapolis
Indianapolis eo kêr-benn ha kêr vrasañ Indiana er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 829 718 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Indianapolis en ur mod ofisiel e 1821.
Trecŵn
Trecŵn (skrivet Trecwn e saozneg) zo ur gêriadenn eus Kembre, e norzh Sir Benfro. Emañ er c'hreisteiz da gêr Abergwaun, e kumuniezh Scleddau.
Bet e voe ar prezeger protestant John Wesley (1703-1791) o chom e Trecŵn e-pad ur pennad. Etre 1938 ha 1995 e oa er gêriadenn ur c'hamp eus an arme ma veze dastumet pourvezioù brezel. E 1995 e oa bet serret an dastumlec'h-se. E 2001 e oa 359 a dud o chom e Trecŵn.
Fort Wayne (Indiana)
Fort Wayne zo ur gêr lec'hiet e biz Indiana er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 253 691 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Fort Wayne en ur mod ofisiel e 1794.
Emilio Prados
Emilio Prados Such (Málaga, 24 a viz Ebrel 1962-Kêr-Vec'hiko, 24 a viz Ebrel 1962) a oa ur skrivagnour hag embannour spagnol.
Joseph Beuys
E vuhez
Beuys a c'hoarias gant istor e vuhez : lavarout a reas e oa bet ganet e Kleve, ha n'eo ket e Krefeld. Er bloavezhioù 1930 e tizoloas skeudennoù delwennoù gant Wilhelm Lehmbruck, hag evel-se e teuas c'hoant dezhañ da vezañ kizeller. E 1940 e tapas kaout e Abitur dres a-raok bezañ degemeret da levier karr-nij en arme-aer. P'edo o leviañ ur c'harr-nij e talbenn Rusia e-pad an Eil Brezel-Bed ez eas da flastrañ e Krimea. War a seblant e vije bet sikouret gant ur bagad soudarded alaman ha kaset d'an ospital. Met Beuys a lavaras e oa bet dastumet gant kantreerien dartar o dije roet mel dezhañ. Ur wech pareet e vije dihunet gant ur gwiskad druzoni warnañ, ha gant pallennoù feltr tro-dro dezhañ. An holl draoù-se o dije sikouret anezhañ da dreuzvevañ, ha setu perak en dije implijet an danvezioù-se en e oberennoù. Diwar e wallzarvoud e Krimea eo e savas holl e oberenn, a reas mojenn hiniennel anezhi. Goude an Eil Brezel-Bed e voe unan eus arzourien vrudetañ al luskad Bewegung. E-pad ouzhpenn tregont vloaz e savas a bep seurt oberennoù : tresadennoù, livadurioù, delwennoù hag e tistagas meur a brezegenn (Londrez, Düsseldorf, Brusel, Pariz, New York). Kelenner e voe ivez e Düsseldorf etre 1961 ha 1972.
Danvezioù
Diwar 1964 ec'h implijas Beuys an danvezioù en doa meneget pa oa c'hoarvezet e wallzarvoud : feltr (da wareziñ diouzh ar yenijenn), druzoni (da aroueziñ an tommder hag an energiezh), mel, koar, douar, amann, loened marv, poultrenn, tammoù ivinoù ha blev.
An arzoù evel raktres-buhez
Dibar eo oberenn Beuys : ouzhpenn diazezañ holl e oberenn war e vuhez (ar pezh ne oa ket bet graet c'hoazh d'ar mare-se) e klaskas lakaat e oberenn da vezañ ur raktres-bezañs. Un dudenn (a veze gwisket bepred gant ur jiletenn hag un tog) a voe ijinet gantañ hag a gemeras perzh e meur a raktres : kelenner e skol arzoù-kaer Düsseldorf, krouet Deutsche Studenten Partei e 1966, krouer ar Skol-veur dieub etrebroadel (manifesto 1972) hag obererezhioù politikel ha sokial liesseurt. Godisus e chome memestra hag an dra-se a voe rebechet outañ. Rebechet e voe ivez outañ tu kevrinek e oberennoù, an doare ma'z implijas an Istor (an Eil Brezel-Bed a zo unan eus temoù e oberennoù) ha dreist-holl an doare m'en em azeule e-unan.
An delwennoù sokial
Gant Beuys e voe ijinet an delwennoù sokial o fal lakaat ar gevredigezh da vezañ reishoc'h. Hervezañ e c'hall neb a gar bezañ arzour ha ma'z implije an dud o spered-krouiñ e vefent dieub.
South Bend (Indiana)
South Bend zo ur gêr lec'hiet e norzh Indiana er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 101 168 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv South Bend en ur mod ofisiel e 1865.
Gilles Andriamahazo
Gilles Andriamahazo (13 a viz Mae 1919 - 14 a viz Gwengolo 1989) a oa ur soudard hag ur politikour eus Madagaskar, bet prezidant ar vro e 1975.
E penn ar Stad e voe lakaet goude muntr Richard Ratsimandrava e miz C'hwevrer 1975. Un nebeud mizioù goude, e miz Even, e roas e zilez ha leuskel e blas da Didier Ratsiraka.
Grangues
Grangues a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.
Noe
Ur wreg en deus Noe, hag a chom dianv, ha tri mab: Shem, Ham ha Yafet. War c'houlenn Doue e sav un arc'h, Arc'h Noe, evit tec'hel rak al Liñvadenn Veur, graet evit distruj an denelezh vreinet. Eñ hag e familh eo ar re nemeto hag a chom bev. Tad an denelezh a-bezh e vije neuze.
Grangues
Monumantoù ha traoù heverk
left|thumb
Emdroadur ar boblañs 1962-2009
.
Noe
Kozhni
Noe en doa bevet 950 bloavezh, a-hervez. Setu perak e vez lavaret e brezhoneg: «Kozh-Noe» evit tud (pe traoù) kozh-kozh-kozh.
Liammoù diavaez
Nabi Nuux C.S.
Pier Luigi Farnese
Pier Luigi Farnese (Roma, 1503 – Piacenza, 1547) a oa ur priñs italian, mab d'ur pab ha condottiero kriz, kentañ dug Castro ha kentañ dug Parma, muntret en un irienn.
E vuhez
E Piacenza e veze graet « bastard ar pab » anezhañ gant e enebourien.
Skoliet e voe gant Baldassarre Malosso de Casalmaggiore, lesanvet Tranquillus, lenneg brudet. Difur e oa ar skoliadig, diaes d'ar mestr dont a-benn anezhañ. Troet e oa gant an emgannoù hag ar c'hreñvlec'hioù. Klasket e voe un dimeziñ mat dezhañ gant e dad kardinal, hag eurediñ a reas da Gerolama Orsini, merc'h da Ludovico, kont Pitigliano, e 1519, e Valentano. Pried devot ha feal e voe Gerolama, ha kustumiñ a reas ouzh oberoù kriz ha diroll he gwaz.
Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Gerolama Orsini, merc'h da Luigi Orsini, ha pevar bugel o doe: Ur bastard en doa ivez:
Brudet e oa ivez e zoug d'ar baotred, ha penaos en devoa gwallet un eskob yaouank.
Corse-Matin
Corse-Matin zo ur pemdezieg gallek embannet e Korsika, e kêr Aiacciu, gant S.A Corse Presse, a zo ur rann eus ar stroll La Provence, en devoa prenet, e miz Kerzu 2014, an 50% eus ar c'hevala a vanke dezhañ digant ar stroll Nice-Matin kent gwerzhañ 35% eus ar c'hevala d'ar stroll CM Holding e 2018.
Skignet e vez Corse-Matin e Korsika hag e Provañs.
Juan Manuel Roma
Juan Manuel Roma a zo ur skrivagnour spagnol. Kemer areas perzh er Rezistañs diabarzh a-enep da Renad Franco goude dibenn ar brezel diabarzh. Dont a reas a-benn da dec'hout pa oa klask warnañ, kavout a reas repu en Unvaniezh Soviedel.
Ivan Kramskoy
Ivan Nikolaevitch Kramskoy, skrivet a-wechoù Ivan Kramskoï (rusianeg: Иван Николаевич Крамской), ganet d'an 8 a viz Mezheven 1837 en Ostrogojsk ha marvet d’ar 5 a viz Ebrel 1887 e Sant-Petersbourg, a oa ul livour ha tresour rusian brudet.
Nampa (Idaho)
Nampa zo ur gêr lec'hiet e mervent Idaho er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 81 557 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Nampa en ur mod ofisiel e 1886.
Emgann Puebla
Daoust da se e teuas a-benn ar C'hallaoued da aloubiñ ar vro ha da gemer Kêr Mec'hiko.
Toshiro Mifune
Toshiro Mifune (japaneg: 三船 敏郎 Mifune Toshirō) a zo bet ganet d'ar 1añ a viz Ebrel 1920 ha marvet d'an 6 a viz Gwengolo 1997. Un rener filmoù japanat bras e oa.
Picus awokera
Picus awokera a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad ez eo brosezat an tri isspesad anezhañ e Japan :
Meridian (Idaho)
Meridian zo ur gêr lec'hiet e mervent Idaho er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 75 092 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Meridian en ur mod ofisiel e 1893.
Gary (Indiana)
Gary zo ur gêr lec'hiet e gwalarn Indiana er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 80 294 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Gary en ur mod ofisiel e 1906.
Pavo muticus
Pavo muticus a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Phasianidae.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
César Vallejo
César Abraham Vallejo Mendoza (Santiago de Chuco, La Libertad (Perou) d'ar 16 a viz Meurzh 1892 - Pariz (Bro-C'hall), d'ar 15 a viz Ebrel 1938 a oa ur skrivagner spagnolek.
Emglev Santel
[[Image:Map of the Holy Alliance (1840).svg|thumb|Broioù an Emglev Santel e [[1840]].
{{legend|#ffd42aff| Impalaeriezh Aostria}} {{legend|#4d4d4dff| Rouantelezh Prusia}} {{legend|#008000ff| Impalaeriezh Rusia}} ]]
An Emglev Santel pe Emglev Meur, a oa un emglev etre Rusia, Prusia hag Aostria, krouet e 1815 gant Aleksandr Iañ Rusia, ha kensinet gant an teir stad e Pariz d'ar 26 a viz Gwengolo 1815.
Campephilus guatemalensis
Campephilus guatemalensis a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Anvet e voe Picus guatemalensis (kentanv) da gentañ-penn (e 1844) gant an evnoniour alaman Gustav Hartlaub (1814-1900).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned (larvenned c'hwiled dreist-holl) ha frouezh, hugennoù ivez.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ e Kreizamerika ha Mec'hiko :