James_Cook
Ar veaj kentañ (1768-1771)
Loc’hañ a reas an Endeavour eus Bro-Saoz e 1768 evit mont, dre ar C’hab Horn, betek Tahiti ma oa ar skiantourien d’ober o labour. Eno e tilestras Cook d’an 13 a viz Ebrel 1769. Pal ar skiantourien a oa jediñ an hed zo etre Gwener hag an Heol. Ur wech ma oa bet arsellet tremenadenn Gwener dirak an heol d’an 3 a viz Mezheven ha ma oa bet graet ar jedadennoù rekis, e loc’has James Cook war-zu ar c’hornôg. Un eil pal a oa gant ar veaj : ergerzhet su ar Meurvor Habask, da glask roud eus ur c’hevandir martezeüs eno, anvet Terra Australis. Gant harp un den eus Tahiti, anvet Tupaia, e tizhas Cook aodoù Zeland-Nevez. An eil Europad e oa James Cook o hentiñ an aodoù-se, pa oa bet an Izelvroad Abel Tasman eno e 1642, tremen kant vloaz abretoc’h. Sevel a reas Cook kartennoù resis eus ar vro ha diskouez a reas e oa div enezenn vras eus Zeland-Nevez, o kavout ar strizh-mor zo etre enez an Norzh hag enez ar Su ha zo anvet bremañ diwar e anv (Strizh-mor Cook). Evel-se e tiskouezas ne oa ket Zeland-Nevez un tamm eus ur c’hevandir brasoc’h, daoust da gredennoù skiantourien zo. Goueliañ a reas goude-se war-zu ar c’hornôg adarre, da glask adkavout Douar Van Diemen, a oa bet kavet gant Tasman (Tasmania hiziv). En em gavout a reas pelloc’h en norzh avat, war aod gevred Aostralia. An Europa kentañ e oa o touarañ eno, d’an 20 a viz Ebrel 1770. Hedañ a reas an aod etrezek an norzh goude-se, evit sevel kartennoù, ha dilestrañ e Botany Bay, el lec'h m'emañ Sydney bremañ. Gant e vagad skiantourien e voe diskrivet loened ha plant a oa dianav da Europiz betek-henn. Pelloc’h en norzh e voe gwelet ganto ul loen a voe anvet kangourou, un amprest digant yezh ur bobl eus Aostralia, ar guugu yimidhirr. Ar wech kentañ ma tilestras Cook ha ma welas tud eus ar vro, henvroidi Aostralia, e voe disfiz eus an daou du. Diwezhatoc’h avat e voe eskemmoù etre tud Cook hag an henvroidi hag evel-se e voe desket ar ger kangourou gant ar vagad Europiz. Goude bezañ tremenet e saozneg e tremenas ar ger e yezhoù all Europa. Ret e voe d’al lestr chom a-sav e-pad meur a sizhun da vezañ ratreet, goude ma oa bet gwallgaset war ar gloued koural zo a-hed an aod. Ur wech renket kement-se, e voe lakaet da ouel war-zu an norzh adarre. Treuzet e voe Strizh-mor Torres gant an Endeavour, ar strizh-mor zo etre Aostralia ha Ginea-Nevez, ha bet ergerzhet gant ar Portugalad Luis Váez de Torres e 1604. Betek-henn e oa chomet yac’h ha dibistig an holl e bourzh al lestr : ne oa bet tizhet den ebet gant ar skorbud, ur c’hleñved a dizhe alies ar voraerien d’ar mare-hont koulskoude. Kement-se a oa a-drugarez da evezh James Cook a c’houlenne digant e vartoloded debriñ frouezh eus ar genad Citrus ha kaol-go, diwar ali ar mezeg James Lind ha pa ne ouijed ket mat perak e tiwalle seurt boued diouzh ar skorbud. Tro inizi Java ha Sumatra a reas James Cook ha diskouez evel-se e oant div enezenn distag. Hogen, e trowardroioù Batavia e voe tizhet kalz a dud e bourzh gant ar malaria ha kleñvedoù all a rae o reuz dre eno. Hag a-raok tizhout Bro-Saoz en-dro, e 1771, e varvas meur a hini war al lestr, evel an Tahitiad Tupaia, al louzawour Herman Spöring pe ar steredoniour Charles Green. Embann a reas James Cook e zeizlevr pa voe distroet da Vro-Saoz. Dont a reas da vezañ un haroz e-touez ar skiantourien, e-kichen al louzawour Joseph Banks a oa bet e bourzh al lestr ivez. Diwar anv al lestr, an Endeavour, e voe badezet an egorvulzun Endeavour, a voe bannet gant ar Stadoù-Unanet e 1992.