Kambodja
Istor
Kambodja a zo ur vro-diwall Gall gozh, unaniet da Indosina Gall ha dizalc'het eo bet d'an 9 a viz Du 1953, e dibenn brezelioù Indosina. Deuet da vezañ ur vonarkiezh bonreizhel (abaoe 1947) renet gant ar roue Norodom Sihanouk, ar vro a ziskouez un neutrelezh evit ar pezh a denn diouzh brezel Vietnam, met skorañ a ra Republik Demokratel Vietnam da c'houde, pa grog adalek 1966 da laoskel soudarded ha pourvezioù da dremen war-zu Talbenn broadel evit dizalc'hidigezh ar Vietnam. Neuze e grogas dizemglevioù Khmero-Vietnamian, gwallzarvoudoù e live an arzoù, hag o deus lakaet ar Vietnamaned d'o zremen e 1979. Adal 1967-68, p'emañ an ekonomiezh o vont war wasaat ha goude trubuilhioù a berzh ar Khmered-Ruz -rebelled communour gant soñjoù Maoist-, eo rediet Norodom Sihanouk da reiñ d'ar 14 a viz Eost 1969 renerezh ar gouarnamant d'ar jeneral Lon Nol a oa e penn an arme, anavezhet evit e enep- kommunouriezh, en eskemm d'ur sikour a-berzh ar Stadoù-Unanet. D'an 18 a viz Meurzh 1970 e ra Lon Nol un daol-Stad en enep da Sihanouk p'emañ emañ en estrenvro (Moskov ha Pekin). Deuet da vezañ a-gevred gant ar Stadoù-Unanet eo neuze staget Kambodja d'ar strategiezh diskar ar c'hommunouriezh e Azia ar Gevred. Bombezennet hag aloubet eo ar vro gant ar Stadoù-Unanet. Kement-se a zistruj lodenn vrasañ ar ranvroioù war ar maez, ha dre-se e brasaa ar strollad Khmer-Ruz a zo killet betek ar strouezh, gant an holl peizanted kollet pep tra ganto. Gant sikour bro Sina e krog ar Khmered-Ruz en ur brezel gwir a-enep an armeoù gouarnamantel. Ouzhpenn d'ar brezel diabarzh-se eo kaset ar vro e brezel ar Vietnam. War nes gounnez eo ar Ghmered-Ruz adalek 1970, met savetaet eo evit ur mare ar renad republikan gant an Amerikaned (Ebrel-Even 1970). Daoust da se ne teuont ket a benn da harpañ ar gommunourien daoust d'o bombezadegoù kirri-nij, hag e paouezont gant o sikour e 1973. Khmered-Ruz Pol Pot, sikouret gant Sina a gemer Phnom Penh d'ar 17 a viz Ebrel 1975, hag e lakaont e plas ur renad aotoritel maoist. "Angkar" (ar renkadur) ar Ghmered Ruz a lak neuze e plas ur bolitikerezh maksimalour, strizhoc'h c'hoazh eget an hini soviedel pe maoist, gant ar pal da c'hlanaat ar vro diouzh sevennadur ar c'hêrioù. Pep kêr, war skouer Phnom Penh en noz etre ar 17 hag an 18 a viz Ebrel 1975, a zo gouloet deus o annezidi, kaset da vezañ addesket war ar maez. Ar c'hlask ingal war lec'h an dud desket kozh, "anavezhet" gant o anaoudegezh deus ur yezh estren pe dra m'o deus lunedoù (da skouer), ouzhpenn d'ar minoù staliet eus an daou du, deus an dizvouediñ ha deus ar c'hleñvedoù a gas da lazhadegoù a-vern ha d'ur gwalleur dengarour a orin politikel. Lakat un niver war an niver a dud marvet a zo ul labour diaes ha c'hoazh hiriv ne vezer ket sur tre. An niver a 1.7 milion a zo an hini an aliesañ larêt. Un nebeud a intellektualed o dije c'hoant e vije anavezhet an emlazhadeg Khmer-se gant ar Broadoù-Unanet evel ur gouennlazh, met ne glot ket gant termenadenn ur gouennlazh, peogwir n'eo ket an aberzherien ezel eus ur strollad broadel, ethnek, Gouennour pe relijiel (Pennad 6 al Lez-kastizañ etrebroadel). E 1979 eo aloubet Kambodja gant Vietnam, o disrujañ ar rizigi war ar memes tro hag o kas ar renad Khmer Ruz d'an traoñ. Pennoù bras Vietnam a lak e plas ur gouarnamant tost diouzh o c'hoantoù hag adaozañ a reont ar vro hervez ar framm Laosian ha Vietnamian. Ur brezelig a grog neuze er vro etre luskadoù disheñvel o vont deus ar Ghmered Ruz betek renadoù Roueel sikouret gant an Thailand. Goude aet soudarded ar Vietnam kuit e 1989, ha kas soudarded an ABU e penn-kentañ ar bloavezhioù 1990, ec'h adkavas ar rnnad un tamm a emrenerzeh, en ur vezañ alies diskuilhet e-keñver nann-oberiantiz gwirioù Mab-Den. Ar 1añ minist, lakaet er galloud gant ar Vietnamed, a ren c'hoazh ar vro hiriv an deiz, dalc'het e penn a-drugarez da 4 dilennadeg douetus en un aergelc'h leun a feulster. An enebour pennañ, Sam Rainsy, a oa aet da glask repu e Bro C'Hall e 2005. Ar roue Norodom Sihanouk, a oa distroet e penn ar Stad, en deus diskroget un eil gwech e 2004 evit e mab yaouankañ Norodom Sihamoni, dañser klasel bet hag ambasadour Kambodja e-kichen an UNESCO e Pariz. Kambodja a zo dalc'het hiriv an deiz dirak dibaboù poanius da gemer. E ekonomiezh hag a zo c'hoazh stag-tre ouzh ar sikour etrevroadel (e 2001 e teu un drederenn eus budjed ar Stad eus donezonerien etrevroadel) a gouzañv ul lovriñ bras-tre (bro lec'hiet 162vet war 179 e-keñver "Iñdis merzhout al lovriñ" Transparency International e 2007. An diorren ekonomikel a zo gorrekaet gant ar bern a drafikoù a vez war zu ar broioù nesañ (mein prizius, koad, gistierez, drammoù) hag ar sistem barnerezh gwan-efedus. Kudennoù all bet a ziwar ar renad Khmer Ruz a ziaesaa diorren ar vro evel hini an douaroù (aozadur an dachenn a zo pell da vezañ echuet) pe an deskadurezh, hag a zo bet diskaret penn da benn gant ar Ghmered Ruz (kelennerien lazhet, hag all...). Tostaet eo ar vro ouzh Sina ha dreist holl ar Stadoù-Unanet abaoe m'emañ Hun Sen er galloud. Dre-se eo bet digoret div bazenn war vor e-kichen Sihanoukville un nebeud bloavezhioù-zo hep ma vije komz dioute, ha krouet eo bet ur c'hannad-ti bras evit ar Stadoù-Unanet e kreiz tout Phnom Penh. Ouzhpenn da se eo bet lakaet e plas ur polotik a Saoznekadur meur abaoe Hun Sen. Deuet eo da skouer ar "Gendarmeries nationales" da vezañ "Police Stations", plakenn identelezh an archerien a vez skrivet e Saozneg, pa vez gwerzhet ar re gozh (e Galleg) war ar marc'had-du, pe c'hoazh an timbroù deuet da vezañ "Kingdom of Cambodua" e plas "Royaume du cambodge"...