cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yuzevegezh
Kristeniezh ha Yuzevegezh
Da gentañ-penn e oa ar Gristeniezh ur sekt eus Yuzevegezh an Eil Templ met kemer a reas buan un hent all, ken abred ar I kantved. An diforc'hioù etre an div relijion a oa diazezet kentoc'h war gouzout hag-eñ e oa Jezuz Nazaret ar mesiaz pe ket, met disheñvelderioù all a vrasaas ar fozell etre an div feiz, dreist-holl e-keñver natur ar mesiaz, ar pec'hed hag an damantiñ, statud gourc'hemennoù Doue da Israel hag an hini donañ, natur Doue e-unan. Abalamour d'an disheñvelderioù-se e vez gwelet ar Gristeniezh evel ur shituf (azeulerezh Doue Israel n'eo ket undoueek) gant ar Yuzevegezh. Ar Gristeniezh eus he zu a wele ar Yuzevegezh evel un dra eus an amzer dremenet gant an emglev nevez bet anavezet ganto, ha pobl an Iliz he dije erlec'hiet pobl Israel en emglev-se. Doueoniezh an Emglev-doubl zo bet savet e metoù kristen zo goude ur preder war levezon an doueoniezh kristen war an ideologiezh nazi hag ar Shoah.
Er Grennamzer e oa bet embannet gant an Iliz katolik roman an diell Constitutio pro Judæis (Diskleriadenn ofisiel war ar Yuzevien) a lavare
Betek o dishualañ e fin an XVIII hag e-kerzh an XIX kantved e oa suj ar Yuzevien e broioù kristen da lezennoù mezhekaus savet evit ober harzoù d'ar pezh o doa droed d'ober. En o zouez e kaved reolennoù diwar-benn ar mod d'en em wiskañ, ha dreist-holl ar redi da lakaat un arouez bennak war o dilhad (Steredenn velen pe Tog yuzev), reolennoù diwar-benn ar mont-ha-dont e kêrioù ha kêriadennoù zo ma ne oa ket karterioù zo a ranked chom enno atav (ghettoioù) ha reolennoù evit berziñ d'ar Yuzevien kaout micherioù zo. Savet e veze tailhoù a-ratozh evito ivez kenkoulz hag e vezent skarzhet eurs ar vuhez foran, pa ne veze ket miret outo da lidañ pe da gaozeal o yezh. Mont pelloc'h a reas broioù zo ha skarzhañ a rejont ar Yuzevien eus o douaroù evel e Breizh e 1274, e Bro-Saoz e 1290 (degemeret e voent en-dro adalek 1665) ha Spagn e 1492 (degemeret e voent en-dro adalek 1868). E Bed-Nevez e voe suj ar Yuzevien d'an hevelep reolennoù hag er C'hevandir kozh. Ar Frañs dispac'hel a voe ar vro gentañ o reiñ gwirioù klok d'ar Yuzevien, ul lusk a badas an XIX kantved a-bezh.
Merket e voe buhez ar Yuzevien en douaroù kristen gant tamalloù a zrouglazh lidek, skarzhadegoù, tuadurioù rediet ha lazhadegoù. An arguzennoù kristen a-enep ar Yuzevegezh bet savet adalek ar c'hantvedoù kentañ ha kreñvaet da c'houde a voe heuliet gant muzulioù a zrougziforc'hiezh a vroudas kasoni a-enep ar Yuzevien, kreñvaet gant levezon ar c'helenn kristen en arzoù, betek broudañ feulsterioù a gasas d'ar feulster vrasañ bet graet gant tud kristen (darn anezho) a-enep ar Yuzevien : ar Shoah , Koulskoude, ilizioù kristen zo (Protestantiezh, Iliz katolik met ivez Quaker ha Testoù Jehovah) bet heskinet gant an nazied a glaskas sikour ar Yuzevien. .
Cheñch a reas emzalc'hioù ar Gristenien hag an Ilizioù kristen war-zu ar Yuzevien da c'houde an Eil Brezel Bed. Embannet e voe gant an Iliz katolik hag ar pab Yann-Baol II e tegemerent "dilenn peurbadel ha kendalc'hus ar bobl yuzev" kenkoulz hag adembannadur an emglev etre Doue hag ar Yuzevien E miz Kerzu 2015 e voe embannet gant ar Vatikan un diell a vroude, e-mesk traoù all, ar Gristenien da stourm a-enep an enebyuzevegezh. .
Islam ha Yuzevegezh
En Abraham e kav an div relijion o orinoù : akord eo an daou hengoun e teu ar bobl yuzev diwar Izaag hag ar bobl arab diwar Ishmael, mibien Abraham. Goude m'eo div relijion undoueel ez eus kalz heñvelderioù kenetrezo e ziforc'hont war plas Jezuz ha Mahomed : n'int ket profeted hervez ar yuzevien. Adalek orinoù an Islam er VII kantved ez eus darempredoù etre feizidi an div relijion, gant mareoù startoc'h pe welloc'h : ar mare etre 712 betek 1066 en Al-Andalus a oa bet anvet "Oadvezh aour ar sevenadur yuzev". Evel izili all eus relijionoù undoueel e voe lakaet ar Yuzevien dindan statud dhimmi, aotreet da lidañ o relijion ha d'ober war-dro o aferioù diabarzh met suj da reolennoù ouzhpenn, da skouer paeañ un tailh ispisial (Jizya), berzet da zougen armoù pe da vezañ test e prosezoù ar vuzulmaniz. Kalz eus lezennoù an dhimmied a oa aroueziel kenañ, evel ar redi da wiskañ dilhad disheñvel (un redi ne gaver ket er C'hoan nag en haditoù met ijinet e Bagdad hep bezañ lakaet e pleustr sirius-sirius). N'haller ket lavaret e oa dieub Yuzevien ar bed arab ha muzulman eus an heskinerezh a veve o c'hendirvi en Europa kristen : kalzig a voe lazhet, harluet pe troet dre heg e Persia en XII kantved pe gant renerien Al-Andalus ha Norzhafrika, an Almohaded d'ar memes mare, kenkoulz hag e Yemen er XVII kantved. Diouzh al lec'h hag an amzer e voe berzet d'ar Yuzevien bevañ el lec'h ma felle dezho, da skouer e Maroko adalek ar XV kantved.
Adalek kreiz an XX kantved e voe skarzhet hogozik an holl Yuzevien eus ar broioù arab, , e-liamm gant ar c'hasoni bet maget goude krouidigezh Israel, lec'h ma'z eas forzhig eus ar Yuzevien-se da vevañ. Hiziv c'hoazh ez eus plas da bropaganda enep-yuzev e luskadoù islamour evel Hamas pe Hezbollah ha broioù zo evel Iran zoken, asambles gant nac'h ar Shoah.
Arakaldo
Arakaldo zo ur gumun eus Bizkaia en Euskal Herria.
1154
Diwar-benn bloavezh 1154 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1154
Tu-seveniñ
Er yezhoniezh e vez implijet an termen tu seveniñ (saoz.: "applicative voice") evit komz eus un tu yezhadurel pa vez treuzfurmet frammadur kevreadurel diazez ur frazenn, o tont da vezañ arguzenn amskouer ur verb gouzañver yezhadurel pennañ ar frazenn en ur ebarzhañ ar perzh amskouer e diabarzh ster ar verb.
Kresket e c'hell bezañ fiz ur verb amtranzitivel dre ouzhpennañ ur renadenn eeun, ha neuze e teu ur verb amtranzitivel da bezañ ur verb tranzitivel.
Da skouer e yagouaneg:
Er skouer-mañ e weler splann penaos e talvez ar verb er frammadur treuzfurmet en tu-seveniñ da graer yezhadurel ar frazenn, evel en tu-gra diazez, en ur ouzhpennañ ur gouzañver/renadenn eeun, o tont da vezañ ur verb tranzitivel.
Meur a zoare zo d'an tu-seveniñ hervez ar yezhoù ha diouzh ma klotont gant bep ur perzh disheñvel, da skouer evit lec’hiañ (“lokativel”; araogenn "e"), evit diswel pa vez kaset da benn stad/ober ar verb a-gevret gant unan bennak (“komitativel”; araogenn "gant"), evit diskwel e pe vod e vez kaset da benn (“instrumentel”; araogenn "dre") pe evit diskwel gant piv e vez resevet ober/stad ar verb (“benefaktivel”; araogenn "evitt").
Gant yezhoù all, en o zouez ar gandaeg, e c'heller ober gant un "eil frammadur seveniñ", anvet an "tu-seveniñ kresket" (saoz. "augmentive applied"), oc'h implijout an hevelep enger div wezh war un dro evit kemmañ ar ster.
E yezhoù 'zo e c'hell bezañ an tu-seveniñ ar frammadur yezhadurel nemetañ evit gallout displegañ seurt perzhioù yezhadurel. Da skouer, e tchagaeg, ur yezh vantouek, e ranker implijout an tu-seveniñ evit sevel frazennoù instrumentel, benefaktivel, malefaktivel ha lokativel. E yezhoù all, avat, e c'heller implijout frammadurioù seveniñ ha frammadurioù kevreadurezhel all evit evit displegañ ar perzhioù-mañ, ha neuze e talvez ar framamdur seveniñ da bouezañ war un arguzenn amskouer, pe c'hoazh, evel er yezh nez percé, evit lakaat tud da vezañ arguzennoù pennañ ar frazenn atav.
Heñvel-tre eo an tu-seveniñ ouzh an tu abegel hag e yezhoù 'zo e vezont savet an daou du yezhadurel gant an hevelep frammadur penn-da-benn.
Heñvel eo ivez ur frammadur anvet "dilec'hiadur dativel" (saoz. "dative shift") kavet e yezhoù 'zo, en o zouez ar saozneg, daoust ha ma na glota ket penn-da-benn gant an tu-seveniñ rik.
Toullañ ar gousac'h
Un doare toullgorfañ eo ha gantañ e vez toullet ar gousac'h en e bezh a du da du pe pe c'hoazh eus dirak betek a-dreñv. Un doare-ober diaes kentañ da gas da benn an hini eo, o tennañ war-eeun d'ar surjianerezh hag abalamour da se ez eus anezhañ un doare toullgorfadur ral-kenañ. Disheñvel eo diouzh an hafada ma vez toullet kroc'hen ar gousac'h nemet ken.
Un toullgordafur diaes da gas da benn an hini eo ha kentoc'h evit un nadoz e vez implijet e vez ur skejer evit troc'hañ ar groc'hen ha neuze e vez gwiet evit krouiñ ar frailh a dalvezo da staliañ ar bravig drezañ, peuliesañ ur bravig tev a-walc'h ha graet a-ratozh-kaer. Ma stag mat al liamm e diabarzh etre dirak hag a-dreñv ar gousac'h e paree buan-ha-buna hep kudennoù, a-hendall e c'hell padout pell ar maread-pareañ.
Risklus a-walc'h eo an toullgorfadur-mañ rak ma teu da vezañ flaer ar gloazadur e c'hell mont war diorren e doabarzh ar gousac'h. Ur wezh pareet avat e c'hell bezañ astennet hogozik diouzhtu war-lerc'h.
Un doare toullkorferezh modern eo hemañ, kaset da benn gant tud gante toullforfadurioù "taer" all peurliesañ, da skouer enplantoù iskroc'hennek pe enplantoù treuzkroc'hennek ha tud bet faotet o zeod pe c'hoazh tud a blij dezhe ar sadomasocherezh.
Loeiz-Alberzh Bourgault-Ducoudray
thumb|right|Loeiz-Alberzh Bourgault-Ducoudray Loeiz-Alberzh Bourgault-Ducoudray (Louis-Albert e galleg), ganet d'an 2 a viz C'hwevrer 1840 e Naoned, ha marvet d'ar 14 a viz Gouhere 1910 e Vernouillet, zo ur sonaozer breizhat.
Buhezskrid
Ganet eo bet Louis-Albert Bourgault-Ducoudray d'an 2 a viz C'hwevrer 1840 e Naoned. Savet eo bet en ur familh armatourien. Penn-klaviaz ha sonaozer e vo e-pad e vuhez. Studioù war ar gwir en doa graet da gentañ. Goude-se en doa c'hoantaet mont da Skol sonerezh Naoned. Gounezet e oa bet Priz Roma gantañ e 1862 ha dont a reas da vezañ kelenner e Skol sonerezh Pariz. Pledal a ra kenañ gant sonerezh hengounel Breizh. Graet en doa ul labour a-feson evit brudañ anezhañ, awenet e oa bet gantañ evit e oberennoù met brudañ a reas anezhañ ivez war-eeun. E-pad e vuhez vicherel e klaskas digeriñ bed ar sonerezhioù hengounel a bep seurt d'an holl. Evit se oa graet beajoù studi gantañ e pep lec'h (e Gres dreist-holl). Plijout a rae kalz sonerezh Rusia eus e vare dezhañ. Plijout a rae dezhañ kement sonerezh Breizh ha reoù ar broioù pellañ. Daou eus e operaoù a zo ur skouer vat eus kement-se. Lec'hiet eo an hini kentañ, Tamara da anv dezhañ, e Baki en Azerbaidjan hag an eil, Myrdhin, skrivet 15 vloaz diwerzhatoc'h, e Breizh. Skrivañ a rae e-barzh 'n ur bern kazetennoù a bep seurt pa oa ezel eus Kevredigezh Vreizh e 1876. Marvet eo Louis-Albert Bourgault-Ducoudray e Vernouillet (Bro-C'hall) d'ar 14 a viz Gouere 1910.
Michel Butor
Michel Butor a zo bet ganet d'ar 14 a viz Gwenholon 1926 e Mons-en-Barœul (Bro-C'hall).
Loeiz-Alberzh Bourgault-Ducoudray
Oberenn
Er penn kentañ, ha goude bezañ dizoloet Italia hag he sonaozourien eus an azginivelezh, ez eo awenet ganto hag e sav daou Stabat Mater, an eil anezho a zo dediet da Balestrina. Anvioù e oberennoù a zegas da soñj eus beajoù 'zo: "Karnaval Aten", "Dañs Egipt" pe "Rapsodienn Kambodjia". Niverusoc'h eo e bezhioù piano. Ar memes awenoù a gaver enno, tapet e Gres, Azerbaidjan pe e Breizh. Awen Breizh eo an hini greñvañ. Kefridiet eo gant ar Ministrerezh da zastum tonioù pobl e Breizh, ha pa ne oar ket brezhoneg e c'houlenn skoazell digant gwellañ yezhourien e amzer (Vallée, Loth). E oberennoù pennañ liammet gant Breizh a zo, end-eeun, "Myrdhin" (Marzhin) hag "Anna Vreizh", homañ diwezhañ 'zo gouestlet da Michel Columb, kizellour an duged.
Gwelet ivez
Listenn ar sonaozourien
Michel Butor
Barzh ha skrivagner gallek gall.
Barakaldo
Barakaldo zo ur gumun eus Bizkaia en Euskal Herria.
Kanton Le Portel
Kanton Le Portel a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant ar Pas-de-Calais hag er rannvro Nord-Pas-de-Calais, diskarget e 2015.
Kumunioù
Kanton Le Portel a yae 2 gumun d'ober anezhañ.
Kreeg ar c'hoadeier
Ur yezh aljek eus is-skourr ar yezhoù kreek-montagnek-naskapiek eo kreeg ar c'hoadeier (saozneg: Woods Cree), komzet e norz-pellañ Manitoba ha Saskatchewan e Kanada:
Bonn
Ar bonnoù nevez
Cheñchet en deus dafar ar bonnoù adalek an. Da vein da gentañ int deuet da vezañ e dafar "modernoc'h" evel ar metal hag ar plastik. Ouzhpenn-se e ro muioc'h a servijoù ar bonnoù hiziv hon deiz, da skouer :
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci (Leonardo di ser Piero da Vinci), ganet e-kichen Vinci d'ar 15 a viz Ebrel 1452 ha marvet en Amboise (Bro-C'hall) d'an 2 a viz Mae 1519, a oa ul livour italian, kizeller, orfebour, soner, fizikour, skiantour, ijinour mekanikoù brezel, tisavour, douarour, mentoniour, steredoniour, kimiour, anatomour, louzawour, ijinour rakwelour, horolajer, kêraozer, matematikour ha den a ijin-dreist gant lies barregezhioù.
Kreeg ar c'hoadeier
Ur rannyezh-th an hini eo.
Bonn
Ar bonnoù nevez
Gant an araokadennoù teknikel ha teknologel e vez implijet kalz bonnoù etreoberiat bremañ :
Leonardo da Vinci
Yaouankiz e Firenze
Leonardo Da Vinci a voe ganet d'ar 15 a viz Ebrel 1452, en ur vourc'h vihan e Toskana, e-kichen Vinci. Ur mab bastard d'un noter hag ul labourerez-douar e oa. Tremen a reas e yaouankiz e-kreiz an natur, ar pezh en do ul levezon pouezus-kenañ war e vuhez. E stummadur kentañ a zo bet roet dezhañ e-barzh stal-labour al livour ha kizeller Verrochio etre 1469 ha 1476. E-pad ar prantad-mañ e teskas Leonardo meur a deknik krouiñ ha dont a reas a-benn da vestroniañ teknik ar bellwelad. Adalek ar bloavezhioù 1470 e vez kanet e anv war roll kompagnunezh livourien Firenze. Met ne vez ket kavet kalz eus e oberennoù abalamour d'ar fed ma'z a Da Vinci war-raok en un doare gorrek. Livet en deus war dro daou-ugent taolenn met, n'eus bet adkavet nemet pemzek anezho. War an taolennoù en deus livet a-raok mont kuit eus Firenze e vez gwelet anat levezon e gelennourien. Gant an Annunciazione e c'haller gwelout un doare tresañ asur hag ur vunutded hag ur resisted bras evit ar munudoù e-giz ar plantoù pe ar savadurioù. War an Adorazione dei Magi, un daolenn chomet diliv (hervez c'hoant Da Vinci war ar zeblant), e zoare ober a zo personeloc'h. Kemer a ra amzer da dresañ munudoù liesseurt war fasoù tudennoù an daolenn. Kreiz an daolenn, gant Maria hag ar mabig Jezuz, a zo treset en un doare amsklaer (Leonardo n'en deus ket pouezet kalz war e varr-livañ). Damdeuzet int. E giz-se eo en deus ijinet Da Vinci e deknik personel, ar Sfumato.
Bonn
Anv-tiegezh
Un anv-tiegezh alamanek eo ivez.
Leonardo da Vinci
Milano
E 1482 ez eas Da Vinci kuit eus Firenze evit mont da Vilano. Eno e teuas da vezañ ijinour milourel Ludovico Sforza, lesanvet "il Moro", dug Milano. War garnedoù Leonardo eus ar mare-se, e c'hellomp gwelout ur bern tresadennoù diwar-benn mont en dro an natur (neuñv ar pesked, nij al laboused, nerzhioù an avel,...) hag an dra-se a ziskouez e prederie kalz war sujedoù an natur. C'hoant en doa da reiñ un displegadur mekanik da zarvoudoù an natur. En e garnedoù e oa ivez notennoù diwar-benn arz ar brezel, ar c'heometriezh hag evel-just brouilhedoù eus oberennoù arzel da zont. E-pad bloavezhioù ha bloavezhioù, e ijinas brastresoù ha planioù savadurioù difenn, kreñvadurioù, mekanikoù brezel evel kirri-arsailh, tourterioù, ha kement zo. Leonardo Da Vinci a gemeras perzh gant ur strollad ijinourien e difenn Lombardia pa oa taget ar vro gant rouaned Bro-C'hall.
Met ranellder Da Vinci oa ledanoc'h eget e dachenn labour. Dedennet e oa gant nerzhioù an dour hag ar stêrioù. E Milano hag e Firenze e labouras war raktresoù evit dizourañ geunioù ha dilerc'hiañ naoz ar stêr Arno. Dre al labour-se e kejas gant Niccolò Machiavelli, ha dont a rejont da vezañ mignoned bras. Sachet bepred gant an natur, adkavet e vez kalz a dresadennoù a vein, plant, loened...En ur sellout ouzh al laboused, e krogas da ijinañ ur mekanik evit nijal. Evitañ, korf mab-den a zo aozet gant ur sistem a wirheñvelderioù matematikel ha arzel a zo alc'hwez galloud an arz. Ur menoz boutin da galz a skiantourien en-dro da zug Milano. Setu perak e tremen e amzer o tiskejañ korfoù tud varv : a-benn sevel tresadennoù ha brastresoù. E-pad devezhioù ha devezhioù ez eus tu klevout trouzioù Leonardo o tidroc'hañ ar c'horfoù ha c'hwezhioù breinadurezh an dud marv. An dra-se a zegaso kudennoù dezhañ gant beleien Milano. Da Vinci en oa c'hoant aozañ un deorienn hollek d'ar bed en e bez. Evitañ an arzour a rank bezañ hollvedel. E Milano, Leonardo oa ket nemet ur skiantour. Aozañ a ra gouelioù evit an dug : pezhioù-c'hoari, sonerezh, tanioù arvest, ha kement zo. Brudet oa ha deuet oa da vezañ arouez dreistelezh Firenze.
War sav-poent al livadurioù, n'en eus ket labouret kement ha pa oa e Firenze. Memestra en eus savet daou benndaolenn: ar Vergine delle Rocce (1483-1486) hag an Ultima Cena, ul livadur mogerel ez eus tu gwelet e Santa Maria delle Grazie e Milano. Livet eo bet etre 1494 ha 1497. Da Vinci en eus dibabet skeudenniñ ha lakaat war-wel ar perzhioù fromus ha dramael eus ar pennadig amzer e lec'h Jezuz a lâras "Unan-bennak diouzhoc'h a drubardo ac'hanon". Ha diouzhtu pa ouzer kement-se e c'heller gwelout mat ha kompren jestroù ha reaktadennoù an tudennoù ha sklaer e teu da vezañ ar gwir leurennañ aozet gant Leonardo.
Distro da Firenze
Goude diskar Sforza ez eas da Vantova, da welet Isabella d'Este hag engouestlet e voe gant Cesare Borgia, ur wech c'hoazh evel ijinour milourel. Distreiñ a reas da Firenze el lec'h ma labouras e-pad unan eus prantadoù frouezhusañ e vuhez. Livañ a reas Sant'Anna, la Madonna,..., Leda hag ar Gioconda, gwelet evel taolennoù barzhel kenañ. Goude-se, etre 1503 ha 1506, e labouras war ur raktres ramzel: Emgann Anghiari. Mennozh an oberenn-mañ a zo degouezhet eus ur bariadenn etre Leonardo ha Michelangelo. An daou arzour, atav oc'h enebiñ an eil ouzh egile, o doa c'hoant da gevezañ da c'houzout piv a vije ar primañ oc'h ober an oberenn vravañ. Ur mogerlivadur e voe oberenn da Vinci. Eus ar raktres-mañ, ne chom hiziv nemet tresadennoù ha notennoù da Vinci. An arzour en deus bet c'hoant da lakaat e pleustr un teknik nevez-ijinet gantañ. Met an teknik livañ-se en deus dismantret an daolenn: treset en doa an holl skeudennoù war ar voger, n'en doa nemet livañ anezho. Dibabet en doa lakaat al livioù gant ur seurt dourenn ha sec'hiñ al livioù ouzh ar voger en ur lakaat tan en he zraoñ. Met an tan na c'halle ket sec'hiñ penn-uhelañ an daolenn hag al livioù disec'het o deus glebiet ha dismantret an tamm lodenn el lec'h ma oa staget ar skeudenn. Leonardo en doa kollet e bariadenn. Goude an dra-se, ne zeuio ket a-benn d'echuiñ kalz eus e raktresoù. Labourat a ray evit ur bern tud evel ar pab, Giuliano de' Medici, ha kalz a re all. Dre vras e chomo holl labour ar prantad-se e bed e huñvreoù. E 1516 e tivizas heuliañ Frañsez I, roue Bro-C'hall.
Kreeg ar c'hoadeier
Skrivet e vez gant silabenneg ar c'hreeg.
Leonardo da Vinci
Ur pont er c'horn aour
E 1502 a gasas ar sultan Bayezid II, ma rene war an Impalaeriezh otoman, ur c'hannad da Roma a-benn engouestlañ un ijinour a vefe gouest da sevel ur pont e mein etre Istanbul ha Pera (war strizh-mor ar Bosfor)! Pa glevas kement-se e stagas Da Vinci da brederiañ. Goude ur prantadig e resevas ar sultan ul lizher eus an ijinour italian. E-barzh al lizher, e lare, gant kalz a loc'h ennañ, bezañ gouest sevel ar pont met ouzhpenn da-se milinoù a nerzh avel ha pompoù ardivink evit dizourañ ar bigi hag al lec'hioù re c'hleb. Kinnig a ra un dra ramzel evit ar prantad istorel-mañ: sevel ar pont diazezet war ur wareg nemetken hag a rafe 350 metrad a uhelder, gant 240 metrad a-us an dour ! El lizher e skrivas e vefe tu d'ur vag difarlet holl he c'houelioù tremen dindan, forzh peseurt ment e vefe ar vag. Met endro Bajazet a oa a-enep ar raktres engouestlañ un ijinour ne vefe ket muzulman pe eus ar vro. N'eo ket bet adkavet al lizher, nemet an droidigezh e turkeg. Un nebeud bloavezhioù zo e tiskouezas un ijinour eus Bro-Suis e oa posupl lakaat raktres Da Vinci er pleustr.
Nils
Nils zo un anv svedek, kar d'an anv danek Niels.
14
767 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr-Roma) / 0014 goude Krist
Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech
Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech (Men of Harlech e saozneg, pe a-wechoù The March of the Men of Harlech) zo unan eus ar brudetañ kanaouennoù kembraek, hag un ton-bale hag a vez sonet gant sonerien an arme saoz. Tennañ a ra da don Seziz Gwengamp, a zo e Barzhaz Breizh, hag a zo hini Gwir Vretoned ivez.
14
Levroniezh
10er
Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech
Kentañ ma voe embannet a voe e 1794.
Seziz
Kaoz zo enni eus un darvoud e-kerzh Brezel an Div Rozenn, e-pad seziz kastell Harlech, a badas 7 vloaz, eus 1461 and 1468. E-penn soudarded Harlech e oa Dafydd ap Ieuan a dalas ouzh an enebourien e-pad an hirañ seziz anavet en istor Breizh-Veur. .
Kan
Embannet e voe ar ganaouenn gant ar barzh Edward Jones (Bardd y Brenin) en e zastumad Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards, eil embannadur (1794). Brudet-bras e oa en, ha bev eo chomet he brud. Meur a zoare zo d'ar c'han, ken e kembraeg ken e saozneg, war ar memes ton.
Unan zo gant John Jones (Talhaiarn) ("Henffych well i wlad fy nghalon") hag unan arall, anavezetoc'h hiziv, gant Ceiriog ("Wele goelcerth wen yn fflamio"). Ur skrid saoznek zo gant W. H. Baker ("Men of Harlech").
Skrid ar ganaouenn gant Ceiriog
A-wechoù e kred an dud eo honnezh eo kan broadel Kembre, e-lec'h "Hen Wlad fy Nhadau", deuet da vout Bro gozh ma zadoù e Breizh. Gwir eo ez eo ur c'han a bouez e sevenadur Kembre, ha dreist-holl abalamour ma'z eo bet kemeret da don-bale gant rejimantoù Kembre (Royal Regiment of Wales, hiriv Royal Welsh), hag ivez war-lerc'h gant rejimantoù eus Kanada hag Aostralia.
Doareoù saoznek
Meur a zoare saoznek zo d'ar "Men of Harlech". Sed ar re anavezetañ. Gwelout The Woad Ode ivez.
Areatza
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Areatza e [[Bizkaia.]] Areatza zo ur gumun eus Bizkaia en Euskal Herria.
Garai
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Garai e [[Bizkaia.]] Garai  zo ur gumun eus Bizkaia en Euskal Herria.
Dzongkhag
An dzongkhagoù a zo rannoù melestradurel boutanat kevatal ouzh ur bann. Rannet eo ar vro en 20 dzongkhag.
Bedia
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Bedia e [[Bizkaia.]] Bedia  zo ur gumun eus Bizkaia en Euskal Herria.
Yezh ar Sinoù Alamanek
Yezh ar Sinoù Alamanek (Alamaneg: Deutsche Gebärdensprache, DGS) a zo ur yezh dre sinoù implijet gant Kumuniezh ar re vouzar en Alamagn (8 000 000 ) hag e meur a stad all.
Eil brezel punek
An Eil brezel punek (218 kent Jezuz-Krist - 201 kent Jezuz-Krist) a zo bet an eil eus an tri brezel a enebas Kartada (nes da Duniz hiziv) ha Republik Roma. : Brezelioù Kartada pe ar Brezelioù punek. Dont a ra an anv-gwan punek eus an anv-gwan latin poenicus pe punicus a zeu eus Poenus a oa an anv a roe ar Romaned d'an enebourien-se, abalamour ma oa bet diazezet Kartada gant Fenikianed (Phoenices a dalvez Fenikianed ha Kartadaiz e latin).
Kregiñ a reas ar brezel war intrudu Kartadaiz a felle dezhe kaout o zro goude ar Brezel punek kentañ. Brudet eo c'hoazh jeneraled ar Brezel-se : Hannibal Barca, eus tu Kartadaiz, a dreuzas gant e olifanted ar Pireneoù, ar Ron hag an Alpoù, da gas ar brezel en Italia. Meur a emgann a c'hounezas eno a-enep lejionoù ar Romaned. Diouzh tu ar Romaned, Fabius Cunctator a viras ouzh an drouziwezh da c'hoarvezout, ha Scipio Africanus a gasas argadennoù en Hispania, ha goude en Afrika. Hannibal ne zeuas ket a-benn da lakaat Roma da blegañ na d'he c'hemer dre ma n'en doa ket a ardivinkoù seziz a-hervez. Rediet e voe da zistreiñ da Gartada evit he difenn a-enep dilestradeg ar Romaned. Trec'het e oa erziwezh gant Scipio Africanus en Emgann Zama.
Er c'hontrol eus ar Brezel punek kentañ a oa bet renet ha gounezet war vor dreist-holl e voe an Eil brezel punek un heuliad emgannoù war an douar gant bagadoù troadeien, marc'hegerien hag olifanted bras-kenañ evit ar mare-se. Ne voe implijet al listri hogos nemet da sikour an armeoù da veajiñ.
Orin ar brezel
Hamilkar Barka, renet gantañ Kartada e 241 kent J-K, a glaskas adsevel hag astenn galloudegezh Kartago e Bro-Spagn evit kempouezañ koll Sikilia e-pad ar Brezel punek kentañ. Dastum a reas arc'hant e-leizh evit lakaat Kartada da sevel ul lu eus ar re vrasañ da glask didroadañ galloudegezh ar Romaned. E vab Hannibal a zeuas da vezañ pennjeneral nerzhioù Kartada el lec’h-se e 221 kent J-K hag, e 219 kent J.-K, adtagañ hag aloubiñ a reas kêr Saguntum (Sagunto hiziv, e-kichen Valencia), houmañ a oa ur gêr kevredet gant Roma. An dra-se a lakaas an Eil brezel punek da gregiñ (218 ha 201 ken J.-K.).
Hannibal e Spagn hag e Galia
En nevezamzer 218 kent J.-K, Hannibal hag e arme ramzel gant olifanted a dremenas dre Bro-Spagn e-lec'h ma tagas kêr Saguntium (kêr Sagonto hiziv). Ur wech aloubet gantañ Proviñs roman Narbonensis e Su Galia e lakaas e arme da dreuziñ an Alpoù evit tagañ ar Romaned en Italia a-raok ma c’hallfent echuiñ o fourchasoù brezel.
Emgannoù en Italia
En em staliañ a reas e Norzh ar vro e 216 kent J.K hag e c'hounezas daou emgann pouezus, war glannoù an Trebbia ha re Lenn Trasimeno hag diwar neuze ne chome mui den evit e herzel da vont betek Roma, met kollet e oa gantañ e ardivinkoù seziz war hentoù an Alpoù. Trec'hiñ a reas ar Romaned ur wech all e Cannae e Gevred Roma na c'helle ket kemer. Spontet e oe meur a soudard roman gant an dousennad olifanted o doa gallet tremen dre ar menezioù uhel.
Goulenn a reas kaout sikour armerezh buhan a-walc’h. Hannibal n’oa ket resevet a-walc’h a skoazell nag a armoù eus Kartada betek 207 ken J-K. E vreur, Hasdrubal, a guitaas Bro-Spagn gant un arme all da vrezeliñ a-gevret gantañ. Hasdrubal a voe lazhet e-kichen an Alpoù hag e vagadoù a oa trec’het e-pad emgann ar stêr Metaurus, e Norzh Italia.
Enepstourm ar Romaned
E keit-se, ar jeneral roman Publius Cornelius Scipio Africanus «Skipio an Afrikan», a oa bet trec’h war ar Gartadaiz e Bro-Spagn hag e 204 kent J.-K. e tilestras gant un arme en Afrika an Norzh. Ar Gartadaiz a adgalvas Hannibal en Afrika gant e arme evit bezañ difennet en o enep. Met ar soudarded a oa gourdonet fall hag Hannibal a voe trec’het gant Scipio en emgann Zama e 202 kent J.-K. An emgann-se a ziskaras kreñvder Kartada hag a echuas an eil brezel punek. Ar Gartadaiz a rankas dilezel Bro-Spagn hag enezennoù ar Mor Kreizdouar d'ar Romaned, dilezel o bigi brezel ha paeañ un digoll bras da Roma.
Niels
Niels zo un anv danek, kar d'an anv svedek Nils.
Tir
Tir a c'hall bezañ meur a dra.
Bertolt Brecht
Eugen Berthold Friedrich Brecht, anavezetoc'h evel Bertolt Brecht (bet ganet d'an 10 a viz C'hwevrer 1898 en Augsburg, e Bavaria - aet da anaon d'ar 14 a viz Eost 1956 e Berlin ar reter) a oa ur barzh, un dramaour, ul leurenner, hag ur buruteller alaman eus an kantved.
Skolaj Diwan Kemper
Skolaj Diwan Kemper pe Skolaj Diwan Jakez Riou a voe eil skolj kentañ derez digoret gant Diwan, e 1997, e kloerdi kozh Kerfeunteun evel un adskolaj da skolaj Roparz Hemon, er Releg-Kerhuon). Treuzlec'hiet e voe da Benharz (Kemper) a-c'houdevezh e 2004.
Istor
Savet e voe e 1994 ur gevredigezh anvet "Evit skolaj Kemper" evit klask reiñ ul lec'h dereat da skolajidi Diwan o chom etre Naoned ha Kemper, pa vanke plas e Skolaj Diwan Penn-ar-Bed. Aotreet e voe gant ar Stad evel un adskolaj da hemañ diwezhañ. Ur pikol savadur eo ar c'hloerdi kozh ha ne glote ket gant ezhommoù ar skolaj, daoust dezhañ da bourveziñ kouskvaoù e-leizh. Diabarzhiat hogos an holl skolajidi e voe, zoken ar Gemperidi. Yann-Fañch Jacq a yeas da vezañ ar rener kentañ. Digoret e voe ar c'hwevret hag ar pempet klas er bloavezh kentañ hag ar pevare hag an trede da-heul.
E distro-skol 1999 e voe anvet Padrig an Habask da rener. Digoret e voe Skolaj Gwened evit degemer skolidi Bro-Gwened ha Bro-Naoned. E distro-skol 2004 e tilojas ar skolaj war-zu Penharz, e savadurioù skol gozh Louis Hémon, e karter Kervoazan, asambles gant eil skol Diwan Kemper ha kreizenn-stummañ Diwan, Kelenn, hec'h anv. E-pad an daou vloavezh da-heul, ti-annez an diabarzhidi a voe e kreizenn vakañsoù Berry-Tudy en Enez-Tudi ha war-lerc’h e voe kaset da Gambr Micherioù Penn-ar-Bed, e karter Kuzon, e Kemper evit daou vloaz all. Met, pa voe kambreier Kuzon da vezañ adnevezet e tleas an ti-annez bezañ kavet e kreizenn Kerheol an ULAMIR e bourc’h Plogastell-Sant-Jermen adalek an distro-skol 2008. E 2019 e tistroas an diabarzhidi en Enez-Tudi. En enor da skrivagner Lotei, anvet eo voe “Skolaj Diwan Jakez Riou” e 2005 ha e teuas distag diouzh skolaj ar Releg-Kerhuon da-heul. Da isrenerez ez eas Fanny Chauffin, hag hi kelennerez war ar galleg.
Dibaoe miz Gwengolo 2016 eo rener Erwan ar Berr.
Mont en-dro
8 klasad zo er skolaj, tro-dro 190 skolajiad (2017).
Gwengolo 2012: Ti ragaozet ar porzh, e stad fall pelloc'h, zo bet savet un ti greantel en e lec'h.
Serk
Ar serk zo ur c'hleñved grevus degaset gant ar spesad bakteri Bacillus anthracis. Skeiñ a ra an dud koulz hag al loened.
Gouest eo armeoù zo da implijout Bacillus anthracis evel arm abaoe diwezh an Eil brezel bed ha kalz a vrud zo bet roet dezhañ da-heul gwalldaolioù an 11 a viz Gwengolo 2001.
Lod eus ar gazetennerien c'hallek o deus kemmesket neuze an anthrax, a ya da envel e gallek ur stafilokoksiezh eus ar c'hroc'hen, hag ar serk, zo anvet anthrax er broioù saoznek.
Istor
Dizoloet eo bet bakteri ar serk gant an alaman Aloys Pollender e 1849 ha gant ar C'hallaoued Rayer ha Davaine e 1850. E 1863, Davaine a reas ur studi pishoc'h eus ar bakteri-se, a seller outi evel ar brouenn gentañ e oa mikroboù e oa a zegase ar c'hleñvedoù d'an dud. E 1876, Robert Koch a zizoloas barregezh bakteri ar serk da sevel sporennoù, ar pezh a laka anezhi da vezañ dalc'hus-kenañ.
E miz Mae 1881, e Pouilly-le-Fort, e-kichen Melun, Pasteur a gasas da benn un taol arnod bras diwar-benn ar brechiañ gant 50 penn-deñved. Sevel a reas daou strollad 25 dañvad. Bet en doa ar c'hentañ bagad ur strinkadenn vaksin enep ar serk aozet gant Louis Pasteur hag e genlabourerien, hag un all pemzektez goude. Da-c'houde e oa roet ur strinkadenn bazhelloù serk bev d'an daou strollad deñved. Holl al loened na oant ket bet brec'hiet a varvas. Chom a reas bev an holl loened a oa bet brec'hiet. Pasteur, na oa ket mezeg met kimiour, a voe brudet adalek ar mare-se.
Yann Moñforzh
Meur a Yann zo e lignez tiegezh Moñforzh.
Serk
Deskrivadur ar bazhelloù serk
thumb|right|Eil framm eus [[toksin ar serk e stumm un alc'hwez gresian.]]
Bacillus anthracis zo ur vakterienn Gram-Ya. Difiñv e vez ar bazhelloù (n'o deus lostig ebet), ar pezh a laka anezhe a-gostez eus ar Bacilli all zo gouest da fiñval. Ar bakteri a laosk sporennoù hag o doare da analat zo aerat/anaerat diret. Sporennoù bazhelloù ar serk zo padus-kenañ. Diwan a reont dindan ur stumm darnvevus pa'n em gavont en endroioù evel ar gwad pe gwiadoù an dud pe al loened zo stank an trenkennoù aminek, an nukleotidoù hag ar glucoz enne. Daoust ma'z int gouest da herzel ouzh ur bern traoù, ar sporennoù ne ouennont ket. Gouest int avat da chom bev e-pad degadoù bloavezhioù en douar. Diaes eo distrujañ Bacillus anthracis abalamour d'e sporennoù zo gouest da herzel ouzh ar sec'hour, an tommder, ar skinoù uslimestra, ar skinoù gamma hag ouzh kalz danvezioù dilouzer.
Pathologiezh an dud
Ar stumm eus ar serk a dag ar c'hroc'hen an hini a vez kavet peurliesañ e-touez an dud : ar burbu fall. Kregiñ a ra homañ gant un tarchig ruz ha debronus, goude se e teu war wel ur c'hwezigenn hag ur fliktenn (gwenaenn) hag a darzh hag a lez un drouskenn du he deus roet hec'h anv d'ar c'hleñved-se.
A-walc'h e analat sporennoù kontammus evit tapout serk ar skevent zo grevus-kenañ hag a c'hall degas ouzhpenn septikemiezh ar serk.
An antibiotikoù azas roet abred, en ur c'hementad bras a-walc'h ha pell a-walc'h zo efedus.
Skravig boutin
Ar Skravig boutin a zo un evn-mor, Sterna hirundo an anv skiantel anezhañ.
Serk
An doareoù kontammiñ hag o efed war ar c'horf
Meur a feson zo da vezañ kontammet gant ar Bacillus anthracis hag a zegas efedoù disheñvel war ar c'horf. Kontammet e vez an dud gant sporennnoù a zeu peurliesañ eus loened pe eus produioù kontammet. Gallout a reont bezañ skignet a-ratozh-kaer ivez.
Skravig boutin
Doareoù pennañ
E-pad an hañv e vez du-pod beg e bigos hag e bavioù a zo ruz (teñvaloc'h e-pad ar goañv) e gabell du hag e dal gwenn, divaskell hirvoan en deus. Pa vezont o tiskuizhañ ne vez ket hiroc'h o lost forc'hek eget o divaskell. O c'hein a zo glasrous gant bevennoù a-raok an divaskell rousc'hris sklaer.
Serk
An doareoù kontammiñ hag o efed war ar c'horf
Triz seurt kontammadur gant ar serk zo :
An tri seurt kontammadur-se o deus efedoù a bep seurt war ar c'horf.
Skravig boutin
Doareoù pennañ
Dont a reont eus aodoù atlantel Afrika betek Kab ar Spi Mat ha Madagaskar. Degouezhout a reont e-tro miz Ebrel-Mae ha mont a reont kuit e-tro miz Eost-Gwengolo. Hiniennoù a chom da c'hoañviñ e-kichen aodoù Europa.
Serk
Ar serk er c'hroc'hen
right|thumb|250px|Trouskenn degaset gant ar serk.
Ar stumm stankañ eo. Degouezhout a ra pa'n em gav sporennoù en ur c'hloazadenn. Ars tumm-se a ya d'ober 95% eus ar c'hontammadennoù gant Bacillus anthracis.
Skravig boutin
Annez
Ar Skravig boutin a neizh a-hed an aod hag a-wezhioù a-hed ar stêrioù, an aberioù, al loc'hoù (lennoù bihan), al lennoù hag ar paludoù (lec'h ma'z eus lec'hid). Neizhañ a ra a-vandennadoù a-hed dour sioul war traezhegoù pe viliegoù; an neizhioù a vez stok-ha-stok, n'int nemet kiboù leuniet o foñs gant briñsennoù. Enno e vez dozvet 2 pe 3 vi arwer.
Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar Skravig boutin er c'herentiad Laridae (bremañ, hervez IOC 5.3. (2015) ) pe e Sternidae.
Serk
Serk ar bouzelloù
Degouezhout a ra pa vez debret kig zo endosporennoù enni. Ne zegouezh ket alies avat.
Serk ar skevent
thumb|right|250px|Serk ar skevent - distrizhadur ar [[mediastinum]]
Degouezhout a ra pa vez analet sporennoù stag ouzh rannigoù pe en un aerosol kontammet. Heuliet eo ar c'hontammadur gant arouezioù a denn d'ar grip gant terzhienn, poan er c'higennoù, poan benn hag ur paz sec'h.
Diskenn a ra ar sporennoù e logigoù ar skevent. Ar makrodebrerien a glask fagokitañ anezhe a darzh hag ar sporennoù dieubet a vez kaset gant ar reizhiad limfatek betek ar gwerblennoù trakeobrankek. Diwar ar sporennoù e tiwan stummoù darnvevus eus ar serk a baota hag a laosk toksinoù betek tri-ugent devezh diwezhatoc'h.
Daou pe pevar devezh goude deroù an arouezioù e washa trumm yec'hed ar c'hlañvour. Ne zeu ket a-benn da analat ken, diwaskañ a ra barradoù poan kriz a-dreñv askorn ar bruched ha kouezhañ a ra gwask ar gwad en e wazhied. Gallout a ra tapoud un danijenn eus an empenn gwadek ouzhpenn. A-wezhioù e varv ar c'hlañvour un nebeud eurvezhioù goude an eil prantad-se.
D'ar mare-se, ur radiografiezh eus ar bruched a ziskouez ur skeudenn skouer eus distrizhadenn ar mediastinum arouezius eus ul limfodenopatiezh eus ar mediastinum gant koll gwad hag eus ur mediastinumad.
Ar stumm se a ya d'ober 5 % eus ar c'hontammadennoù hepken met mervel a ra etre 90 ha 100 % eus an dud kontammet.
Skignadur ar serk
Ar marvusañ stumm eus ar serk eo an hini a vez tapet dre an anal hag ar skevent. Dañjerus e c'hall bezañ eta leuskel bazhelloù Bacillus anthracis en aer pa vez skignet kementadoù bras a sporennoù en un aerosol. Koulskoude n'eo ket gwall aes fardañ un aerosol kontammus gant ar serk. Ret e vefe skignañ rannigoù a vefe o ment etre 1 ha 5 mikrometr ha ret e vefe kaout ur c'hementad energiezh bras a-walc'h evit o skignañ en aer.
Ouzhpenn-se ar c'hementad kontammus dre ar skevent zo istimet da 10 000 sporenn. Ar C’hementad ret eo evit kontammiñ 50% eus an dud a analfe ar sporennoù.
Emañ ar riskl brasañ d'ar mare ma vez skignet ar sporennoù serk en aer ha keit ha ma chomont en arlug en aer. Ur wezh kouezhet ar sporennoù war al leur e tigresk kalz ar riskl da vezañ kontammet. Evit skignañ sporennoù a-ratozh e vefe ret eta derc'hel kont eus an amzer a ra hag eus perzhioù an aerosol.
Ar serk hag ar brezel
thumb|300px|[[Colin Powell o tiskouez un endalc'her bihan a c'hallfe talvezout da gas serk da vare ur brezegenn e Kuzul surentez ar Broadoù Unanet.]] Ar sporennoù serk a c'hall bezañ implijet evel arm ha c'hoarvezet eo dija. Pell zo ez eus enklaskoù evit sevel bevarmoù war an dachenn-se. da skouer, e 1942, taolioù arnod kaset da benn er rouantelezh-Unanet evit sevel bevarmoù a gontammas Enez Gruinard e Bro-Skos gant sporennoù serk eus ar seurt Vollum-14578. Abalamour da se e oa bet difennet groñs mont war an enezenn e-doug an 48 bloavezh goude. Savet e oa bombezennoù evit skignañ ar serk. Goude se e oa bet fardet pemp milion "gwastell" evit ar chatal intret gant bazhelloù eus ar serk ha sanailhet e voent e Porton Down evit tagañ chatal Bro-Alamagn gant ar Royal Air Force. Koulskoude nag ar "gwastilli" nag ar bombezennoù ne oant bet implijet.
N'eus ket keit-se, gouarnamant Rhodesia a implijas ar serk a-enep ar chatal hag an dud e 1978–1979 e-pad e vrezel a-enep ar vroadelourien zu.
Brec'hiet e vez soudarded an armeoù amerikan ha saoz a-enep ar serk kent mont war an dachenn el lec'hioù ma c'hallfe bezañ implijet evel arm. Brec'h ar Serk, produet gant BioPort Corporation, zo ennañ bakteri marv. Efedus eo en ur feur 93% o viret ouzh an dud da vezañ kontammet.
Distrujet e oa ar pourvezioù bevarmoù a implije ar serk e 1971–72 er Stadoù-Unanet pa roas ar Prezidant Nixon an urzh da baouez gant ar raktresoù amerikan bevarmoù e 1969 ha da zistrujañ an holl bourvezioù bevarmoù amerikan. . Kenderc'hel a ra an enklaskoù diwar-benn ar bevarmoù hiziv an deiz e meur a vro, en o zouez ar Stadoù-Unanet.
Gwallzarvoud an 2 a viz Ebrel 1979
Daoust m'o doa sinet emglev 1972 evit paouez da broduiñ bevarmoù, gouarnamant an Unvaniezh Soviedel en doa ur raktres bevarmoù oberiant. Produet e oa kantadoù tonnennoù serk aozet evit ar brezel goude ar bloavezh-se. D'an 2 a viz Ebrel 1979 e oa skoet ul lodenn eus ar milion a dud hag ouzhpenn a oa o chom e Sverdlovsk (anvet bremañ Ekaterinburg (Rusia)), war-dro 900 kilometr e reter Moskou gant serk skignet dre wallzarvoud gant ul labouradeg bevarmoù a oa eno. Mervel a reas ar c'hentañ klañvourien pevar devezh war-lerc'h ; dek all e korf dek devezh hag an hini diwezhañ a varvas c'hwec'h sizhun goude. Kontammet e oa 94 den en holl d'an nebeutañ, en o zouez e varvas 68 den. Savetaet e oa 30 klañvour a oa naetaet, brec'hiet ha dalc'het en ospital. Kenderc'hel a reas ar c'hKGB da zistruj ha da guzhat an dielloù hag an testenioù a denne d'ar gwallzarvoud eus 1979 betek 1992. D'ar c'houlz-se, ar prezidant Boris Yeltsin a anzavas ar pezh a oa c'hoarvezet. Ur pare Rused hag Amerikaned a gasas un enklask da benn e 1992 evel m'en danevellas Jeanne Guillemin e 1999 ,
Ar riskl a denn d'ar spontouriezh
thumb|Trevad serk en ul labourva
Ea
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Ea e [[Bizkaia.]] Ea  zo ur gumun eus Bizkaia en Euskal Herria.
Serk
Ar riskl a denn d'ar spontouriezh
An darvoudoù zo bet er Stadoù-Unanet e diwezh ar bloavezh 2001 o deus diskouezet e oa eus Bacillus anthracis unan eus ar bazhelloù a c'halle bezañ implijet gant ar Spontourien gant riskloù eus ar re vrasañ evit ar boblañs.
Skouerennoù (kontammus pe kontammusoc'h) eus ar bazhelloù zo e dalc'h ensavadurioù evel ar Skol-uhel Pasteur e Pariz. Ar bazhelloù « gouez » kavet war ar chatal kontammet zo ral-tre e Bro-C'hall hag e Breizh avat. An daou varrad kleñved diwezhañ o deus skoet ar chatal e Bro-C'hall zo c'hoarvezet er bloavezhioù 1990 ( Haute-Savoie ha Pyrénées Atlantiques). Gallout a reer gounit ar bakteri en un endro bazek met ret eo kemer diarbennoù eus ar re vrasañ kuit ma vefe kontammet an dud oc'h ober war o zro ha n'eo ket posupl estroc'h evit el labourvaoù arbennikaet eus ar rumm P3. Klask gounit bazhelloù ar serk hep an diarbennoù-se a vefe e-giz klask en em bersekutañ.
Holl ar seurtoù serk n'o deus ket ar memes galloud kontammiñ ha noazout hag alies e kollont anezhañ a vuzul ma vezont "piketaet". Skignadur ar sporennoù a zepant eus an endro, n'eo ket ledan peurliesañ, hag ar bazhelloù e dalc'h an armeoù a vez kempennet o gorread a-ratozh a-benn ma skignfent aesoc'h ha muioc'h.
Gallout a rafe ar c'hleñved-se bezañ implijet evit spontañ ar broadoù ha lazhañ un niver bihan a-walc'h a dud goude ar prantad diwan. Abalamour d'ar prantad-se e vefe diaes-kenañ gouzout e pelec'h e vije bet skignet ar bazhelloù da gentañ.
Diskleriadur ret
E Bro-C'hall hag e Belgia, emañ ar c'hleñved-se war roll ar c'hleñvedoù kontammus zo da vezañ diskleriet.
Lannuon
Lannuon (distaget ) a zo ur gumun eus Breizh e Bro-Dreger e departamant Aodoù-an-Arvor. He stumm hirie-an-deiz he deus abaoe 1961 pa oa bet staget outi Servel, Brelevenez, Logivi ha Bulien. Kêr-benn ekonomikel Bro-Dreger eo.
Douaroniezh
Dre Lannuon e tremen ar stêr Leger, hag ur porzh a oa gwechall. E Lannuon e krog an aber a ya betek Belleger, ul lodenn eus Servel, e-lec'h ma'z eus traezhennoù dibar. War lez ar stêr Gindi emañ Lannuon (Bulien).
Kumunioù amezek : Trebeurden; Pleuveur-Bodoù; Sant-Ke-Perroz; Louaneg; Rospezh; Tonkedeg; Ploubêr; Ploulec'h
Anv
B. Tanguy : ''Eccl. S. Marie de Lannion, 1163; eccl. S. Mariae de Castello, 1188; S. Maria de Lannyon, fin XIIvet; Lannyon, 1212; Lannuion, 1235; Lannion, 1262; Lannyon, 1278; par. de Lannuyon, 1283; Lannion, 1294, 1296; Lanyon, Lannyon, 1330; Lannion, c. 1330; Lannyon, 1341, fin XIVvet; Lannuyon'', 1372, 1391, 1438, 1479
Monumantoù ha traoù heverk
Monumant ar re varv.
Bez ar C'hommonwealth e bered Servel
Marvet eo e miz Here 1944, e-pad an Eil brezel-bed.
Deskadurezh
Bezañ 'zo tri skolaj, daou lise, un IUT (skiantoù, kazetennerezh), ur skol-ijinour, ur skol-glañvdiourezed.
Maered
Listenn maered Lannuon abaoe krouidigezh "Lannuon Vras"
Bakio
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Bakio e [[Bizkaia.]] Bakio  zo ur gumun eus Bizkaia en Euskal Herria.
Sērā fuku
thumb|Japanadezed en eil derez o wiskañ ar Sērā fuku Sērā fuku pe Sailor fuku (dilhad martolod) eo anv ul lifre skol voutin (japaneg : セーラー服 sērā-fuku) gwisket gant skoliadezed ar c'hentañ hag an eil derez e Japan. Degaset eo bet da Japan e 1921 gant Elizabeth Lee, anezhi renerez skol-veur Fukuoka Jo Gakuin (福岡女学院). Kemer a ra da batrom al lifre a veze implijet gant ar Morlu (Royal Navy) Breizhveuriat d'an ampoent. Tro he doa bet Elizabeth Lee da wiskañ al lifre-mañ hec'h-unan e-kerzh un eskemm etre studierien er Rouantelezh Unanet.
Perzhioù
A-wechoù e seller ouzh al loeroù hag ar botoù evel ouzh tammoù eus al lifre met ket atav. Gwenn pe glas martolod eo al loeroù peurliesañ tra m'eo du pe gell ar botoù. Ha pa ne vefent ket erbedet gant al lifre e vez implijet loeroù floj gant ar merc'hed diouzh ar c'hiz alies.
Talvoudegezh sevenadurel
Ur sell melkonius a daol ar studierien gozh war o Sērā fuku peurliesañ. Degas a ra da soñj dezho eus amzerioù didrubuilh a-walc'h o yaouankiz peurgetket. Stank e c'haller gwelet dilhad treuzwikañ mod Sērā fuku gant an dud da-geñver gouelioù a bep seurt pe evit Kala-goañv. Gwerzhet e vez ar Sērā fuku er stalioù dilhad penn-da-benn Japan.
Dre ma vez sellet ouzh ar Sērā fuku evel ouzh ur fetich e vez marc'hatet dilhad eildorn da werzhañ dre stalioù underground anvet burusera. Diaesoc'h eo en ober bremañ abalamour d'ur c'hemm zo bet el lezenn war ar poent-se.
Evit pennoù yaouank zo ez eo lifre-se arouez ar sentiñ ha klask a reont degas kemmoù ennañ a-benn gallout ezteurel o hiniennelezh. Evit se e c'haller berraat pe hiraat ar vrozh, troñsañ ar milginoù, kuzhat takonoù pe badjoù dindan an dilhad chouk, hag all. En dekvedoù tremenet ez eus bet degemeret stummoù dilhad Sērā fuku livek-kenañ gant yaouankizoù zo ha gant bagadoù feuls marc'houarnerien Bousouzoku
C'hoari a ra ar Sērā fuku a-gevret gant lifreoù skol all ur roll a bouez er sevenadur otaku hag e patrom revel faltaziet Japaniz evel m'en diskouez an niver bras-kenañ a dudennoù en o lifre en tresadennoù-bev, er mangaoù hag en dōjinshioù. Setu aze un nebeud skouerioù :
Gwelet ivez
Japanese school uniform
15
768 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr-Roma) / 0015 goude Krist
Kastell Duged Breizh
E Naoned emañ Kastell Duged Breizh, war lez dehou al Liger. Ennañ edo duged Breizh o chom eus an betek ar. Ur pezh kreñvlec'h hag ur gwir balez o doa bet c'hoant da sevel da ziskouez o galloudegezh hag o damani.
Mare ar stad vreizhat dizalc'h
Brasoc'h-bras e teu da vezañ a-hed ar c'hantvedoù. Er XIIIvet kantved eo savet ar c'hastell kentañ e-harz ar voger-dro galian-ha-roman evit diwall ur vrec'henn eus al Liger, ul lec'h ma oa stank an obererezhioù kenwerzh. Er XIVvet kantved eo brasaet ar c'hastell hag adsavet eo moger-dro kêr a-raok he astenn. Ne chom eus ar c'hastell kozh nemet un tour lieskornek.
Tour ar Jakobined, anvet evel-se dre m'emañ a-dal da gouent ar Jakobined, a zo savet a-ratozh evit herzel ouzh ar c’hanolioù hag evit ober gant armoù-tan. Bolzet eo an tour ha c’hwec’h kambr-tennañ a zo kempennet e donder e voger toullet gant tarzhelloù.
Er XVvet kanted e teu da vezañ anat e fell da roueed Bro-C’hall lakaat o beli war Vreizh. Bro-C'hall zo deuet da vezañ evit Breizh ur gourdrouz bras e-lec'h Bro-Saoz. E 1475 eo kroget da sevel tour an Houarn-Marc’h, anvet evel-se abalamour d’e stumm e U. Er gevred eo savet, eus an tu ma c’hall dont an armeoù gall. D’an 28 a viz Gouere 1488 eo trec'het armeoù an dug Frañsez II e Sant-Albin-an-Hiliber. Goude e varv eo ret d’e verc’h henañ, Anna, dimeziñ gant roue Bro-C’hall Charlez VIII e 1491. Etre 1491 ha 1494 eo savet ar ramparzh war ribl al Liger evit gwareziñ ar c’hastell eus tu ar stêr. Toullet eo gant un nor a zo serret gant ur gloued er penn-kentañ.
Ar C'hastell dindan galloud ar C'hallaoued
Adalek fin dizalc'hiezh Breizh n'eo ket annezet ar c'hastell gant ar galloud politikel.
Er XVIvet kantved eo roet urzh gant Frañsez Iañ a Vro-C'hall da ouzhpennañ ur savadur eus tu ar porzh ha da gemm an talad-moger.
E-skeud ar brezelioù relijion etre protestanted ha katoliked eo roet urzh gant gouarnour Breizh da ouzhpennañ, adalek 1582, ur savenn-ganolierezh ha daou savadur begek, ar « begoù-moger ». Distrujet eo bet an holl anezho nemet beg-moger Sant-Pêr, e kroaz moger-dro kêr na chom anezhi nemet aspadennoù un tour.
E 1800, diskar ur plañchod brein a laka tan da gregiñ e teir zonennad poultr a zo sanailhet en tour-mañ. Bras eo an dismantroù, ken e-keñver tud ken e-keñver traoù.
Ur voger skilt a zo savet gant an arme c'hall e 1806 evit stankañ an toull. Diazezoù tour ar Spagnoled a c’haller gwelet c’hoazh en deiz a hiziv en douvezioù.
Pezhioù savouriezh ar C'hastell
Rummet e voe ar c'hastell monumant istorel e 1840. Perc'henniezh ti-kêr Naoned eo hiziv an deiz.
Mont-tre pennañ ar c'hastell
Entrée entre la tour du Pied-de-Biche et de la Boulangerie, surmontée du campanile Lec’h gwanañ ar c’hastell e oa an nor. Dor bennañ ar c’hastell a oa teir dor outañ en holl. Er penn-kentañ e oa ur gloued ha div zor gant pontoù-gwint : an eil evit lezel ar c’hirri hag ar varc’hegerien da dremen, hag eben vihanoc’h evit an dud war droad. A-benn gwareziñ an nor bennañ-mañ e voe savet daou dour outi da vare ren Frañsez II : tour an Troadig-heizez ha tour ar Vouloñjeri. Er penn-kentañ e oa ur gorzenn a-uc’h an nor bennañ. Adalek ar XVIIvet kantved e voe savet ur c’hlotiig en he flas ha troet ar c’hastellig da doull-bac’h ha da stalioù-armoù.