cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reachrainn
E-kichen enez Reachrainn ez eas al lestr “Tayleur” d’ar straed e miz Genver 1854, gant 650 den pe war-dro en e vourzh. Lesanvet eo bet "an Titanic kentañ". Eus Liverpool e oa aet ar vag kuit ha da Aostralia e oa da vont, evit he beaj kentañ. An hanter eus an dud a voe beuzet. Kant anezho a voe beziet e Reachrainn. Ne voe nemet 290 den a chomas bev.
Sikist gris
Ar sikist gris (Sicista pseudonapaea) a zo ur bronneg krigner hag a vev e kreiz Azia (Kazakstan ar reter hag e norzh pellañ Xinjiang, Sina).
Mabyn
Mabyn, pe Mabena, pe Mabon, zo ur santez vrezhon eus Kernev-Veur, genidik eus Kembre, hag unan eus bugale niverus ar roue Brec'han eus Brycheiniog er Vvet kantved.
Hec'h anv zo bet roet da St Mabyn hag eno emañ an iliz en hec'h anv ivez.
Proviñs Ñuble
Proviñs Ñuble a oa ur broviñs eus Chile e Rannvro ar Biobío, etre 1974 ha 2018. Kêr Chillán e oa ar gêr-benn. Aet eo ar broviñs-se da ober Rannvro Ñuble abaoe 2018.
Boyd Alexander
Al letanant Boyd Alexander, bet ganet d'ar 16 a viz Genver 1873 e Cranbrook (Kontelezh Kent, Bro-Saoz) hag aet da Anaon d'an 2 a viz Ebrel 1910 e-kichen Nyeri (Central, Kenya), a oa un ofiser saoz er British Army, un ergerzher hag evnoniour.
Stroppiana
Stroppiana zo ur gumun en Italia, e proviñs Vercelli, e rannvro Piemonte.
Édouard Verreaux
Jean Baptiste Édouard Verreaux, bet ganet d'ar 16 a viz Gwengolo 1810 e Pariz (Bro-C'hall) hag aet da Anaon d'ar 14 a viz Meurzh 1868 er memes kêr, a oa un dastumer, naturour hag evnoniour gall.
Ronan Le Bars
300px|thumb|Ronan Le Bars da geñver [[Emvod ar Gelted en Oriant e 2012]]
Ronan Le Bars (Ronan ar Barzh), ganet d'an 20 a viz Ebrel 1968 e Gwengamp, a zo muzisian. Seniñ a ra ar pib-ilin, ar binioù bras hag al low whistle.
Pladennoù
thumb|upright|Ronan Le Bars da geñver [[Gouelioù-Meur Kerne e 2013]]
Serravalle Sesia
Serravalle Sesia (Seraval e piemonteg) zo ur gumun en Italia, e proviñs Vercelli, e rannvro Piemonte.
Columba
Columba a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1758 gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Pemp spesad ha tregont a ya d'ober ar genad :
Un isspesad ha daou-ugent (41), bev hiziv an deiz c'hoazh, en holl.
Sen Mabon
thumb|240px|Sen Mabon gwelet eus an oabl. Sen Mabon (St Mabyn e saozneg) a zo ur gêriadenn eus Kernev-Veur. Dont a ra hec'h anv eus ar santez Mabon, pe "Mabyn".
Tricerro
Tricerro (Trisèr e piemonteg) zo ur gumun en Italia, e proviñs Vercelli, e rannvro Piemonte.
Elementary (stirad skinwel)
Elementary a zo ur stirad stadunanat o tiskouez Sherlock Holmes, tudenn Sir Arthur Conan Doyle, azasaet evit ar bed a-vremañ. Krouet eo bet gant Robert Doherty. An aktourien bennañ eo Jonny Lee Miller a c'hoari Sherlock Holmes ha Lucy Liu a c'hoari Dr. Joan Watson.
Ar c'houlzad kentañ a voe skignet war CBS d'ar 27 a viz Gwengolo 2012 ; an eil e miz Gwengolo 2013 ; an trede e miz Here 2014 ; ar pevare e miz Du 2015. Tremen a ra an traoù peurliesañ e kêr New York.
An istor
Heuliañ a reer Holmes a zo o klask pareañ eus bezañ bet e dalc'h an dramm. A-raok e oa alier evit Scotland Yard ha bremañ e skoazell polis New York, an New York Police Department, en o enklaskoù. Alies e sav jeu etrezañ hag ar c'habiten Thomas Gregson (Aidan Quinn) abalamour d'an nebeud a bled taolet gantañ ouzh reolennoù an enklaskoù polis. Doujañs o deus an eil evit egile koulskoude.
Gantañ e vez an Dr. Joan Watson a oa, da gentañ, e skoazellerez evit en em zizober diouzh an dramm. Evit se en doa gopred ar surjianez bet. Deuet eo bremañ da vezañ e zeskardez war ar vicher enklasker.
Kavout a reer evel-just tudenn e enebour padus ar c'helenner Moriarty, amañ ur vaouez (Jamie Moriarty) c'hoariet gant Natalie Dormer. Tudennoù all a gaver alies evel an enseller Marcus Bell (Jon Michael Hill) ha breur Holmes, Mycroft, c'hoariet gant Rhys Ifans, a glask lakaat anezhañ da zistreiñ da Vreizh-Veur.
Alfonso Aragon ha Kastilha
Alfonso Aragon ha Kastilha (1222 - Calatayud 1260), a oa Infant Aragon.
Mab henañ Jaime Iañ el Conquistador ha Leonor Kastilha (1202-1244) e oa. Anvet e voe da bennhêr en 1228, met mervel a reas en 1260, hep bezañ renet.
Divugel e oa, goude ma oa dimezet da Constanza de Montcada, merc'h da Gastón VII de Bearne. E lezvreur, an infant Pedro, a voe anvet da bennhêr, hag a voe roue Pedro III da varv o zad e 1276.
Phrygilus
Phrygilus a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1844 gant an evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Unnek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer holl e Suamerika, pevar isspesad warn-ugent (24) dezhe en holl.
Abati Port-du-Salut
Abati Port-du-Salut (Abbaye Notre-Dame du Port-du-Salut e galleg) zo un abati Trapist eus Bro-C'hall, en Entrammes (Mayenne), nepell diouzh Laval, war lez ar stêr Mezven.
Keuz
Gwechall e veze graet ar fourmaj Port-Salut eno.
Devezh Frankiz Sikulia
Devezh Frankiz Sikulia pe Day of Szekler Freedom pe c'hoazh Székely Szabadság Napja zo un devezh lid aozet d'an 10 a viz Meurzh bep bloaz gant tud Sikulia ( Szeklerland, e-kreiz bro Roumania). D'an devezh-se e vez kanet e-leizh ar ganaouenn Székely Himnusz, kan broadel Sikulia.
Aozerien Devezh Frankiz Sikulia
Ar strollad a urzh Devezh Frankiz Sikulia a vez graet Székelyföldért Társaság (Aozadur evit dieubidigezh bro Sikulia) anezhañ hag o kaout György-Mózes Árpád da zanvez prezidant. Ul lod ez eo eus ar Székely Nemzeti Tanács (Kuzul Broadel ar Sikuled)
Strolladoù Hungariz all dre ar bed a ro harp da devezh Frankiz Sikulia evel Kengevredad broadel Hungariz ar C'hanada (The National Alliance of Hungarians in Canada) ,
Scopa
Scopa zo anv meur a dra:
Devezh Frankiz Sikulia
Sked Devezh Frankiz Sikulia
Muioc'h-mui e emled an devezh-se gant an Hungariz e Hungaria met ivez dre ar bed holl a-benn goulenn an emrenerezh ledan paneveken an adstagañ d'ar vamm-vro.
Dle
An dle eo an arc'hant dleet gant un den da un den all goude un amprest pe ur brenadenn.
Devezh Frankiz Sikulia
Sked Devezh Frankiz Sikulia
Al led n'ed eo ket nemetken en bro Sikulia hag ar vamm-vro met ivez war zu ar vroioù estren en Europa ar c'hôrnog paneveken e broioù estren d'ar c'hevandir europaat.
Tabutoù tro-dro Devezh Frankiz Sikulia
Sevel a ra tabut etre bro Roumania ha bro Hungaria war an dachenn bolitikel war kudenn Sikulia.
Réveil
Réveil (Dihun e brezhoneg) pe Le Réveil (An Dihun) zo anv meur a dra.
Devezh Frankiz Sikulia
Tabutoù tro-dro Devezh Frankiz Sikulia
Viktor Orbán er bloavezh 2014 a zo savet evit reiñ harp da frankiz bro Sikulia (1,2 million a hungariz), betek mont da reiñ e harp d'an holl Hungariz ledet dre :
An dra-se a zo gwelet gant pennoù ar vroioù tro-dro ha plantet e kaozioù Orbán evel un diskleriadur kreñv, impalaeriel, hag harpet gant bro Rusia.
Sikist Strand
Sikist Strand (Sicista strandi) a zo ur bronneg krigner hag a vev e Rusia hag Ukraina.
Gwareg (geometriezh)
E geometriezh e vez graet gwareg eus segmantoù serr eus ur grommenn er plaen div-vent.
Gwareg-kelc'h
Ur wareg-kelc'h zo ul lodenn eus ur c'helc'h.
Hirder ar wareg-kelc'h
Hirder ur wareg-kelc'h, r\,\! he skin, hag a is-stegn ur c'horn \theta\,\! (muzuliet e radian) gant kreizenn ar c'helc'h (eleze ar c'horn war greizenn) zo kevatal gant.
Ur c'horn a \alpha\,\! derez a zo kevatal e vuzul e radian gant
Evit didermenañ hirder ur wareg-kelc'h en un doare pleustrek e treser an daou skin etre pennoù ar wareg-kelc'h hag he c'hreizenn, muzuliañ a reer \alpha\,\!, ar c'horn e derez etre an daou skin-se, ha goude se jeder an hirder L\,\! gant ar formulenn gent.
Da skouer, gant ur wareg-kelc'h 60 derez he c'horn ha 5 cm he skin :
Sikist Severtzov
Sikist Severtzov (Sicista severtzovi) a zo ur bronneg krigner hag a vev e Rusia hag Ukraina.
Cravagliana
Cravagliana (Cravajan-a e piemonteg) zo ur gumun en Italia, e proviñs Vercelli, e rannvro Piemonte.
Goupillières
Goupillières zo anv meur a lec'h e Bro-C'hall.
Gymnobucco sladeni
Gymnobucco sladeni a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Lybiidae.
Dougen a ra anv ar major A.G. Sladen (1880-1860), un dastumer breizhveuriat e Kongo.
Annez
Kavout a reer ar spesad en Afrika : e koadegi kreiz ha reter Republik Demokratel Kongo (bet gwelet e mervent Republik Kreizafrikan ivez).
Foz
Foz a c'hall bezañ meur a dra :
Anna Rita Del Piano
Anna Rita Del Piano zo un aktourez italian, ganet d'an 26 Gouere 1966 e Cassano delle Murge (Puglia)
Réveil (danevell)
Réveil zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1883.
Istor
Réveil a oa bet embannet e Gil Blas an 20 a viz C'hwevrer 1882, sinet Maufrigneuse, da gentañ. Bloaz goude, e 1883, e oa bet adembannet en eil embannadur an dastumad Mademoiselle Fifi.
Léo Ferré
Léo Albert Charles Antoine Ferré, ganet d'ar 24 a viz Eost 1916 e Monaco hag aet da Anaon d'ar 14 a viz Gouhere 1993 e Castellina in Chianti (Toskana), a oa ur c'haner ha sonaozer gall.
Savet en devoa un daou-ugent albom bennak e-pad 46 vloaz. Léo Ferré a zo chomet abaoe e varv ar c'haner ha sonaozer gall en deus bet savet ar muiañ a ganouennoù ha tonoù. Mestroniañ a rae ar sonerezh klasel ha bet e oa o ren meur a laz-seniñ klasel dirak arvesterien pe e-pad enrolladennoù pladennoù. Léo Ferré a zisklêrie e oa anarkour hag awenet e oa bet kalz gant ar soñjoù politikel-se en e oberennoù.
Scopa (Piemonte)
Scopa (Scòpa e piemonteg) zo ur gumun en Italia, e proviñs Vercelli, e rannvro Piemonte.
Salasco
Salasco (Salasch e piemonteg) zo ur gumun en Italia, e proviñs Vercelli, e rannvro Piemonte.
Sikist Tien Shan
Sikist Tien Shan (Sicista tianshanica) a zo ur bronneg krigner hag a vev e Sina, Kazakstan ha Kirgizstan.
Isigny-sur-Mer
Isigny-sur-Mer a zo ur gumun eus departamant Calvados e Normandi (Bro-C'hall). Kresket eo bet d'ar 1 a viz Genver 2017 goude bezañ bodet gant Castilly, Neuilly-la-Forêt, Les Oubeaux ha Vouilly.
Pennlec'h Kanton Isigny-sur-Mer e oa betek 2015.
kantved
Eil brezel-bed, 1944: mervel a reas 35 den nann soudard en Isigny e penn-kentañ miz Even abalamour d'ar bombezadegoù ha d'an tennoù kanol, diouzhtu goude Dilestradeg Normandi.
Oblast Sac'halin
Oblast Sac'halin (rusianeg: Сахали́нская о́бласть Sac'halinskaya oblast’ ) a zo unan eus oblastoù Rusia. E reter ar vro emañ, hag Enez Sac'halin hag Inizi Kouril a ya d'e ober. Youjno-Sac'halinsk eo ar gêr-benn.
Crescentino
Crescentino (Chërsentin e piemonteg) zo ur gumun en Italia, e proviñs Vercelli, e rannvro Piemonte.
Bès (Avairon)
Bès a oa ur gumun er Roergue, e Gwienna (Okitania), e departamant an Aveyron, er Stad C'hall.
Maurice Le Lannou
Maurice Le Lannou (, Plouha -, Plouha) a oa un douaroniour breizhat.
Mont a reas d'ober e studi d'an École normale supérieure ha tapout a reas an agregadur e 1932. E 1945 ez eas da gelenner, da skol-veur Roazhon da gentañ ha da skol-veur Lyon da c'houde, e 1947. Etre 1969 ha 1976 e voe kelenner war douaroniezh Europa e Collège de France (Skolaj Bro-C'hall). Ouzhpenn e skridoù micherel e savas pennadoù a voe embannet gant ar gazetenn Le Monde hag a voe bodet goude-se en ul levr anvet ''Le déménagement du territoire. Rêveries d'un géographe''. Dilennet e voe da ezel en Académie des sciences morales et politiques e 1975.
Rhynchocyon petersi
Rhynchocyon petersi a zo ur bronneg hag a vev e menezioù ha koadegi aodel Kenya ha Tanzania.
Foz (Lugo)
Foz zo ur gumun eus ar vor biz Galiza, e proviñs Lugo, e komark ar Mariña Central.
Retz (disheñvelout)
Retz zo un anv-lec'h en alamaneg hag e galleg.
Mary Robinson (barzhez)
Mary Robinson, ganet d'ar 27 a viz Du 1757 ha marvet d'ar 26 a viz Kerzu 1800, a oa un aktourez, romantourez ha barzhez saoz.
He buhez
Ganet e oa Mary Darby e Bristol. He zad, John Darby, a oa kabiten a vor, ha Hester Says e oa anv-plac'h he mamm. Mont kuit a eure an tad da chom gant ur vaouez all pa oa Mary bihanik c'hoazh. Ret e voe da Hester Darby desevel pemp bugel hec'h-unan. Digeriñ a reas ur skol evit plac'hed ma voe desket Mary gant he mamm betek he 14 vloaz. Ar c'habiten Darby a lakaas serriñ ar skol, evel m'en devoa gwir hervez al lezenn saoz. D'ar poent-se e oa Mary en ur skol digoret gant ar skrivagnerez Hannah More, ha sachañ a reas evezh an aktour meur David Garrick.
Dimeziñ
Hester Derby a roas ton d'he merc'h da zimeziñ d'un alvokad, Thomas Robinson, a lavare bezañ bet un hêrezh. Mary avat ne felle ket dezhi, met menel a reas klañv, ha gwelout a reas Robinson oc'h ober war he zro ha war-dro he breur yaouankañ, ma kavas dezhi e tlee diskouez hec'h anaoudegezh vat, ha ne felle ket dezhi displijout d'he mamm a zalc'he warni. Dimeziñ a reas da 15 vloaz, ha dizoleiñ ne oa hêrezh ebet. Derc'hel a reas Robinson da vevañ evel a-raok, oc'h ober dle, o redek an douilhez, hep kuzhat e droioù. E-keit-se e kavas Mary Robinson unan bennak d'he sikour, Georgiana Cavendish, Dugez Devonshire, a baeas embann he levr barzhonegoù kentañ, Captivity.
Kregiñ a reas gant ar c'hoariva ma reas berzh dre ma oa kenedek ha donezonet. Dont a reas da vout serc'h da briñs Kembre, a renas evel George IV, ha goude d'ar politikour Charles James Fox, a-raok ober war-dro lennegezh ha barzhoniezh, ma voe lesanvet ar Sapfo saoz. Perdita a veze graet anezhi ivez abalamour m'he devoa c'hoariet Perdita er pezh The Winter's Tale, gant William Shakespeare. Evel ur Saozez all, Mary Wollstonecraft, e savas da zifenn mennozhioù Dispac'h gall 1789 ha gwirioù ar merc'hed.
Oberennoù
Pell amzer ne voe ket taolet pled ouzh hec'h oberenn, ha ne veze skrivet nemet diwar-benn he buhez, he darempredoù gant gwazed ha maouezed, he dilhad, met adalek ar e voe kaoz eus traoù all. Meur a vuhezskrid a voe savet neuze, unan dreist-holl, gant Paula Byrne hag anvet Perdita: The Literary, Theatrical, and Scandalous Life of Mary Robinson, a reas berzh ken-ha-ken, hag a voe anvet evit ar Richard & Judy Book Club.
Norte (Portugal)
Norte (portugaleg: Região do Norte, da lavaret eo "Rannvro an Norzh") a zo unan eus rannvroioù Portugal, e norzh ar vro. Porto, er c'hornôg anezhi, eo ar gêr-benn.
William Robert Ogilvie-Grant
William Robert Ogilvie-Grant, bet ganet d'ar 25 a viz Meurzh 1863 e kontelezh Móireabh (Bro-Skos) hag aet da Anaon d'ar 26 a viz Gouere 1924 e-kichen Reading (Berkshire, Bro-Saoz), a oa un evnoniour skosat.
Giacomo del Po
Giacomo del Po (Palermo, 1654 – Napoli, 1726) a oa ul livour barok italian, desket dezhañ ar vicher gant e dad Pietro del Po ha gant ar gall Nicolas Poussin.
Odalengo Grande
Odalengo Grande (Audalengh Grand e piemonteg) zo ur gumun en Italia, e Piemonte, e proviñs Alessandria,.
Treboull
Treboull a zo ur gumun a-wezharall eus Breizh e departamant Penn-ar-Bed hag e Kerne-Izel. Ul lodenn eus kumun Douarnenez eo bremañ.
San Nicolás
San Nicolás zo un anv-lec'h spagnolek.
Crova
Crova zo ur gumun en Italia, e proviñs Vercelli, e rannvro Piemonte.
San Nicolás
Gerdarzh
Diwar an anv-badez Nicolás, sant katolik.
Olivola
Olivola (Aulìvola e piemonteg) zo ur gumun en Italia, e Piemonte, e proviñs Alessandria,.
Le Docteur Héraclius Gloss
Le Docteur Héraclius Gloss zo un danevell gant Guy de Maupassant embannet e La Revue de Paris e 1921, pell war-lerc'h e varv e 1893.
Istor
E div lodenn e voe embannet Le Docteur Héraclius Gloss e La Revue de Paris e 1921 : Krediñ a reer e oa un oberenn yaouankiz, savet pa oa pemp bloaz warn-ugent an oberour, war-dro 1875.
Kreizenn dour-ha-tredan Kakhovka
Kreizenn dour-ha-tredan Kakhovka a oa ur greizenn dour-ha-tredan kement hag ur stankell lec'hiet nepell diouzh Nova Kakhovka, en Ukraina. Ganti e oa bet savet mirva dour Kakhovka. Reiñ a rae an tu da zourañ parkeier bras su Ukraina kement ha norzh Krimea dre ganol Krimea an Norzh.
Zacharie Le Rouzic
Zacharie Le Rouzic a oa un arkeologour hag ur ragistorour breizhat, bet ganet e 1864 e Karnag ha marvet eno e 1939. Ur mell labour en doa graet e-keñver lec'hienn arkeologel Karnag.
Kreizenn dour-ha-tredan Kakhovka
241 den a laboure er greizenn e miz Here 2015.
Dispac'h Sevenadurel
An Dispac'h Sevenadurel Meur Tavantel (sinaeg 無產階級文化大革命, pinyin wúchan jiejí wénhuà dà gémìng, berraet peurliesañ e 文化大革命 wénhuà dà gémìng Dispac'h Sevenadurel Meur pe c'hoazh 文革 wéngé, Dispac'h Sevenadurel), eo al lusk broadel bet aozet e Republik Pobl Sina gant Mao Zedong (1893-1976) adalek 1966 enep izili all eus Strollad Komunour Sina (SKS) ha kefredourien, e soñje da Vao Zedong ha d'e heulierien e oant o vont war-du ar gevalaouriezh.
Kreizenn dour-ha-tredan Kakhovka
XXvet kantved
Kroget e oa bet da sevel ar greizenn e 1950. E 1956 e voe implijet evit gwir.
Dispac'h Sevenadurel
Krennañ ha kreñvaat an Dispac'h sinaat a oa c'hoarvezet e 1912 e oa ar pal e gwirionez. Gant skoazell lod renerien SKS, lesanvet 四人幫, sì rén bāng Tolpad ar Pevar ez arveras Mao Zedong emsav divent ar studierien, ar Warded Ruz, evit divrudañ tu dehoù ar Strollad a oa kaset gant Liu Shaoqi (1898-1969), Peng Zhen (1902-1997) ha Deng Xiaoping (1904-1997).
Kreizenn dour-ha-tredan Kakhovka
XXIvet kantved
D'ar 24 a viz C'hwevrer 2022, ar greizenn a zo aloubet gant nerzhioù lu Kevredad Rusia e-kerzh Aloubadeg Ukraina gant Rusia.
Eost 2022, bombezet eo gant tennoù, hervez degemenner an nerzhioù lu rusian Igor Konachenkov, gant nerzhioù lu Ukraina. Teir zurbinenn a chom a-sav a-ziwar c'hwec'h.
Dispac'h Sevenadurel
Dre Sina a-bezh e voe strewet an Dispac'h Sevenadurel a-drugarez d'ar Warded Ruz, er c'hêrioù ha war ar maezioù, betek tizhout an holl labourerien hag ar soudarded ; en diwezh e troas d'ur ronkadeg troet enep Strollad Komunour Sina a oa o vont da goll mestroniezh.
Skoulerer jave du
Ar skoulerer jave du (Circaetus pectoralis) a zo un evn-preizh hag a vev en Afrika.
Kreizenn dour-ha-tredan Kakhovka
XXIvet kantved
Mae 2023, an dour a oa savet d'an uhelañ en istor ar greizenn ha kroget e oa memes da dremen dreist ar stankell. Kêriadennoù bihan nepell a oa bet beuzet. War a seblant e oa bet an dour oc'h uhelaat dre ma oa Rusia o terc'hel re a zorioù serret d'an dour.
D'ar 6 a viz Even 2023, Ukrhydroenergo, implijer ar greizenn a embann eo bet « peurzistrujet ar stankell » goude un darzhadenn o tont eus kreiz ar savadur.
Dispac'h Sevenadurel
Hervez soñj ar media kornaouegel ne voe an Dispac'h Sevenadurel nemet un emgann evit ar galloud : Mao Zedong e felle dezhañ e adtapout gant harp e wreg Jiang Qing ha penn al Lu, Lin Biao (1907-1971) diwar goust politikel Liu Shaoqi ha Deng Xiaoping. Petra bennak ma 'z echuas an Dispac'h Sevenadurel e miz Ebrel 1969 gant IXvet Kendalc'h Strollad Komunour Sina e vezer boas da astenn e vare istorel a-hed ar stourm evit ar galloud, da lavaret eo eus 1966 betek 1976 pa zeuas Deng Xiaoping a-benn da ren war-lerc'h Mao Zedong.
Kreizenn dour-ha-tredan Kakhovka
XXIvet kantved
Hervez Ukraina eo bet lakaet da darzhañ gant ar Rusianed, hervez ar Rusianed eo bet bombezet a-ratozh kaer ar stankell gant nerzhioù lu Ukraina. Posupl eo ivez e vije bet ur gwallzarvoud rak re a zour a oa bet dalc'het gant ar stankell gant ar Rusianed ha re nebeut a labourioù a oa bet evit derc'hel ar stankell e stad vat.
Dispac'h Sevenadurel
Klasket o deus an istorourien hag ar vredelfennerien kompren penaos e oa bet tizhet ker gwazh ur feulster hag un dizurzh kevredigezhel en abeg d'ur stourm evit ar galloud ; niverus eo bet ar studiadennoù bet embannet diwar-benn an dodenn e Sina hag e peurrest ar bed.
Kreizenn dour-ha-tredan Kakhovka
XXIvet kantved
Betek 22 000 den a rankje bezañ diblaset.
Riskloù evit an endro
Gant ma'z eo distrujet ar stankell, dour-beuz a zo hag ur park naturel a vo beuzet gant an dour. Eoul zo bet o redek gant an dour ivez.
Dispac'h Sevenadurel
Ar gwrizioù
A-c'houde c'hwitadenn al Lamm Bras War-Raok e 1960 e chomas Mao Zedong e penn SKS hag ar C'huzul Soudardel Kreiz, hogen ret e voe dezhañ lezel ar galloud stadel etre daouarn Liu Shaoqi, anezhañ pennsezer nevez Republik Pobl Sina, ha Deng Xiaoping, anezhañ Sekretour Meur SKS. Nac'hañ a reas Mao Zedong koll e veli hag e levezon avat, rak pa welas Sina o tostaat da URSS en-dro e soñjas dezhañ e oa e zaou enebour o trubardiñ spered an Dispach Sinaat hervez doare ar pennsezer rusat Nikita C'hrouchtchov pa zinac'has Jozef Stalin e 1956.
Hag eñ 73 vloaz ha dic'halloud pe dost e 1966 e tivizas Mao Zedong stourm evit e vennozhioù hag o c'has war-raok a-dreuz Sina en desped da bolitikerezh ar renerien nevez. An Dispac'h Sevenadurel Tavantel Meur — da lavaret eo ur pezh mell stourmad kealoniezhel ma voe broudet ar soudarded hag ar yaouankizoù da damall kement den a bellae diouzh spered an Dispac'h Sinaat — a voe benveg e zistro d'ar galloud.
Ne vije ket bet eus an Dispac'h Sevenadurel ha distro Mao Zedong d'ar galloud hep skoazell digant daou zen a voe pouezus-bras e Sina ar mare-se : Lin Biao, ur soudard feal da Vao, ha Jiang Qing, gwreg Mao Zedong. Ganto o-daou e voe savet Tolpad ar Pevar diwezhatoc'h. Koulz Jiang Qing ha Lin Biao a reas gant arwazh Mao Zedong evit tagañ renerien all Strollad Komunour Sina a-benn kemer ar galloud da heul ar Sturier Meur. Bez' e c'haller lavaret neuze e voe an Dispac'h Sevenadurel ganet diwar c'hoant Mao Zedong da adtapout ar galloud ha diwar c'hoant izili dister SKS d'e dapout d'o zro war e lerc'h.
D'an 2 a viz Gouere 1959 e voe dalc'het Kuzuliadeg Lushan, da lavaret eo VIIIvet Emvod Kuzul-kreiz Strollad Komunour Sina. E -kerzh an emvod e skrivas Peng Dehuai (1898-1974), Maodiern an Difenn, ul lizher evit abegiñ ouzh al Lamm Bras War-Raok hag ouzh Mao Zedong e-unan ; hemañ a damallas da Beng Dhuai tostaat d'an tu dehoù, ha d'an 23 a viz Gouere e voe Peng Dehuai bac'het hag erlerc'hiet kerkent gant Lin Biao, a bignas raktal en urzhaz ar galloud betek penn Lu Poblel an Dieubidigezh. Alese e tivizas Lin Biao un heuliad muzulioù evit kreñvaat fealded ar soudarded da gealoniezh SKS ha da Vao Zedong.
Gant ar mennozh-se e lakaas Lin Biao dastum 427 bomm a-berzh Mao Zedong a voe embannet e 1963 en ul levrig anvet Arroudoù ar Pennsezer Mao ("Pennsezer" oc'h ober dave da renk Mao Zedong en SKS hepken), a zo anevezet er C'hornôg evel al Levrig Ruz.
Ul levr all a voe embannet, anvet Deizlevr Lei Feng, ha lakaet da rekis evit ar soudarded yaouank. Lei Feng a oa ur soudard yaouank marvet dre wallzarvoud pa oa 22 vloaz hepken. Goude e varv e oa bet dizoloet e zeizlevr ma skrive kement striv a rae evit servij ar bobl hag ar Strollad en ur heuliañ alioù fur ar Pennsezer Mao. Levezonet-bras e voe yaouankizoù Sina gant skouer Lei Feng, petra bennak ma ouzer hiziv e oa an deizlevr bet skrivet gant servijoù bruderezh al Lu. Levrioù kentelius all a voe embannet etre 1964 ha 1971 a-gementadoù bras evit tizhout an holl soudarded yaouank a oa dindan beli Lin Biao hag e fealded d'ar Pennsezer Mao.
An deroù
Tra ma oa Lin Biao oc'h atizañ azeul personelezh Mao Zedong e laboure Jiang Qing diouzh he zu. Dre ma oa-hi bet un aktourez e kemere perzh e buhez sevenadurel Sina hag e tifenne ar c'healioù dispac'hel en arzoù ; dre un oberenn lennegel end-eeun e krogas an Dispac'h Sevenadurel.
E 1951 ez embannas an istorour meur ha besmaer Beijing Wu Han (1909-1969) ur pezh-c'hoari anvet 海瑞罷官 Hai Ruì Bàguan "Diveliadur Hai Rui" ; un doare nevez anezhañ a voe c'hoariet en opera Beijing e 1960 gant berzh bras. Fuloret e voe Mao Zedong gant ar pezh-c'hoari abalamour ma kredas dezhañ ez arvere Wu Han tudennoù eus tierniezh Ming evit ober dave d'an emgann etre ar Pennsezer ha Peng Dehuai, ha fuloretoc'h c'hoazh e voe gant skridoù damistorel all embannet gant Deng Te ha Liao Mosha, daou ezel eus Kuzul-kêr ivez, evit abegiñ outañ. Kalzik dalc'hidi Liu Shaoqi ha Deng Xiaoping a oa e Kuzul-kêr Beijing d'ar mare-se, ar maer Peng Zhen er penn anezho : setu aze gouzañvidi gentañ an Dispac'h Sevenadurel.
Pal Mao Zedong hag e heulierien a oa tagañ Liu Shaoqi ha Deng Xiaoping dre arloupañ war o dalc'hidi, ar pezh a lakaas renerien SKS en un enkadenn, pa oa Mao Zedong anavezet-reizh evel pennkealoniour ar Stad ha pa oa an abegadennoù ouzh renerien Beijing diazezet war ar gealoniezh-se end-eeun : diaes-bras e oa mont a-enep renerien SKS ha war an dro dislavarout Liu Shaoqi ha Deng Xiaoping a oa ivez uhel en urzhaz.
Sporophila
Sporophila a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1844 gant an evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906).
Dispac'h Sevenadurel
Distro Mao Zedong d'ar galloud
Pa voe ar media, al Lu hag ar gefredourien dindan beli Mao Zedong ne c'hallas mui Liu Shaoqi ha Deng Xiaoping derc'hel d'o mennozh — daoust dezhañ bezañ c'hwitet war al Lamm Bras War-Raok ha daoust da bennadurezhioù SKS bezañ savet a-enep dezhañ e oa deuet Mao Zedong a-benn da zistreiñ da bennlevier nemetañ. D'an 18 a viz Gouere 1966 e tistroas a Shanghai da Veijing hag e-kerzh XIvet Emvod Meur Kuzul-kreiz Burev Politikel Strollad Komunour Sina ez embannas lies disentezioù mennet da ziskar kement atebeg en devoa graet kammed pe gammed war hent ar gevalaouriezh. Da geñver an emvod-se ivez e voe ar Warded Ruz ganet ez-ofisiel, ar pal dezho kas Yaouankizoù SKS da get peogwir e oant feal da Liu Shaoqi. Pouezet e voe war ar bruderezh, ha taeroc'h-taerañ e voe an tagadennoù enep Deng Xiaoping ha Liu Shaoqi, "ar C'hrouchtchov sinaat". Diskarget e oa bet Liu Shaoqi eus kement galloud a oa, hogen e miz Du 1968 hepken e voe embannet e ziveliadur.
Sporophila
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Tri spesad golvaneged ha tregont a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer holl e Mec'hiko, e Kreiz hag e Suamerika, eizh isspesad ha tregont (38) dezhe en holl.
Dispac'h Sevenadurel
Distro Mao Zedong d'ar galloud
En eil c'hwec'hmiziad 1966 e voe reuz ha freuz e Sina a-bezh. Paouez a reas ar reizhiad kelenn da vont en-dro, ar Warded Ruz a oa o ren war Republik Pobl Sina dre guzulioù dispac'hel a gastize kement den a hañvale bezañ a-zehoù pe gilstourmer. Mao Zedong e-unan a voe souezhet gant feulster lod darvoudennoù, ha merzout a reas e oa stad politikel ar vro o vont dioutañ ; e miz Genver 1967 e kasas al Lu da lakaat urzh er vro, met betek 1968 e kendalc'has ar Warded Ruz da vezañ oberiant.
Unan eus an nebeud atebeien na voent ket skarzhet eus ar galloud e voe ar Pennmaodiern Zhou Enlai (1898-1976), a ouezas toullañ e hent etre ar Warded Ruz, na oant ket d'e c'hrad, hag al Lu. Kalzik pennoù eus SKS hag eus al Lu a voe gwarezet gantañ diouzh tagadennoù ar Warded Ruz, tra ma chome-eñ diabeget abalamour ma chome diouzh tu Mao Zedong.
Ur wezh lakaet Liu Shaoqi ha Deng Xiapoing er-maez eus ar galloud e voe gounezet gant Mao Zedong hag e heulierien ar stourm evit mestroniezh ar Strollad hag ar Stad. A-benn embann stad nevez politikerezh ar vro e voe galvet IXvet Kendalc'h Strollad Komunour Sina.
An IXvet Kendalc'h
Lin Biao a voe dilennet da Vespennsezer SKS ha da erlerc'hier Mao Zedong.
Disklêriet e voe diwezh an Dispac'h Sevenadurel, kinniget evel ur berzh bras a-drugarez da bobl Sina ha da Vao Zedong pa oant bet trec'h war ar gilstourmerien o devoa lakaet glannder kealoniezh ar reizhiad en arvar.
Petra bennak ma voe klozet an Dispac'h Sevenadurel gant IXvet Kendalc'h SKS e oa bet gwastet framm ar Strollad, hini ar Stad ha hini ar gevredigezh dre skarzhañ izili eus SKS ha kefredourien ar vro. Pell goude ar C'hendalc'h e voe aspadennoù eus an Dispac'h Sevenadurel, ha kenderc'hel a reas ar stourmoù evit ar galloud a-hed ar bloavezhioù war-lerc'h.
Diveliadur Lin Biao
Goude an IXvet Kendalc'h e voe sellet ouzh Lin Biao evel ouzh danvez Pennsezer ar Republik Poblel. Peogwir e oa bet anvet da erlerc'hier ofisiel Mao Zedong ha da Vespennsezer ar Strollad e hañvale bezañ pignet uhel a-walc'h en urzhaz evit na vezañ skarzhet kent bezañ den kreñvañ ar reizhiad. Kempleshoc'h e oa ar c'hoari e gwirionez.
Pa veze azeulet betek re gant Lin Biao e savas mar e Mao Zedong war divoud mennozhioù gwirion an den a hañvale bezañ e heulier fealañ. E-kerzh an IXvet Kendalc'h e c'hoarvezas tabut kreñv etre an daou zen abalamour ma c'houlennas groñs Lin Biao ma vije Mao Zedong dilennet da Bennsezer nevez Republik Pobl Sina war-lerc'h diskar Liu Shaoqi ; Mao a c'houlennas ma vije torret ar garg krenn-ha-krak : gouzout a ouie e vije bet sellet ouzh an Dispac'h Sevenadurel evel ouzh un taol-gwidre a-benn adtapout ar galloud politikel mar asantje kemer ar garg — dre nac'hañ ar galloud-se en em ginnigas evel un den trabaset gant ar gealoniezh hag ar Strollad hepken, ha n'eo ket gant e c'hoantoù dezhañ.
Pelloc'h c'hoazh e oa aet soñj Mao Zedong avat : pa oa bet Lin Biao anvet da Vespennsezer SKS ha da erlerc'hier Mao e-unan e rankje bezañ Bespennsezer ar Republik, hogen dre derriñ ar garg a Bennsezer e torre ivez ar garg a Vespennsezer hag ar Pennmaodiern Zhou Enlai hepken a chomje e penn ar Stad, ar pezh a grenne galloud Lin Biao e Sina.
Adal neuze, daoust ma tiskouezent bezañ meulet evel trec'herien an Dispac'h Sevenadurel, e trenkas an darempredoù etre an daou zen. Abaoe miz Meurzh 1970, pa oa bet torret ar garg a Bennsezer ar Republik, e klaskas Lin Biao he staliañ en-dro evitañ e-unan gant harp un nebeud heulierien. Gant Zhou Enlai e voe diskuliet ar raktres tri bloaz diwezhatoc'h, ha brezel a voe etre Lin Biao ha Mao Zedong. Hennezh a reas evel m'en devoa graet gant Liu Shaoqi : e-lec'h tagañ Lin Biao war-eeun e tagas e heulierien. Unan eus ar re bennañ anezho e oa Chen Boda, a voe tamallet dezhañ bezañ "gourc'hleizour" gant Mao Zedong, a c'houlennas digant al Lu e harpañ en abegadenn-se ; asantiñ a reas ar bennsoudarded, ha buan e verzas Lin Biao e chome digenvez dirak tagadennoù Mao Zedong ha Zhou Enlai.
Met kent em gavout en e unan da vat e klaskas Lin Biao enebargadiñ gant skoazell e vab Lin Linguo etre goañv 1970 ha nevezamzer 1971, ar pal dezhañ lazhañ Mao Zedong. Re ziwezhat e voe avat : trubardet e voe Lin Biao, war a hañval, gant unan eus e heulierien.
Tolpad ar Pevar
A-c'houde marv Lin Biao e voe kargoù dieub er Strollad, hag ur C'hendalc'h nevez a voe bodet e miz Eost 1973. Da neuze e voe embannet trubarderezh Lin Biao ha lakaet Jiang Qing, Yao Wenyuan ha Zhang Chunqiao da bignat en urzhaz peogwir o devoa c'hoariet ur perzh pouezus en Dispac'h Sevenadurel pa oant e Shanghai. Ganto e pignas un den yaouank hogozik dianav anvet Wang Hongwen a oa bet anvet da Vespennsezer ar Strollad dindan urzhioù Mao Zedong ha Zhou Enlai. Dindan an anv a Dolpad ar Pevar e voe ar pevar rener-se anavezet diwezhatoc'h.
Petra bennak m'o devoe dastumet galloud e-kerzh an Dispac'h Sevenadurel ne c'hallas ket Tolpad ar Pevar kemer ar galloud goude marv Mao Zedong d'an 9 a viz Gwengolo 1976, rak ar Pennsezer Meur en devoe anvet Hua Guofeng da erlerc'hier nebeudik kent mervel.
Ne oa ket echu gant ar stourmoù evit ar galloud koulskoude : goude ma voe distroet Sina d'ur stad peoc'hus e teuas Deng Xiaoping a-benn da zivarc'hañ Hua Guofeng ha da vezañ ar Pennsezer Meur nevez adalek miz Kerzu 1978.
Heuliadoù
P'en devoa al Lamm Bras War-Raok lakaet al labourerien-douar da c'houzañv e voe an Dispac'h Sevenadurel troet war-du ar gefredourien ha renerien ar Stad. Dre ma voe kalz kelennerien er skolioù-meur ha kement all a glaskerien tamallet da vezañ kilstourmerien e voe echu gant diorroadur teknikel ha kelennadurezhel Sina. E 1966 e voe torret an arnodennoù rekis evit mont d'ar skolioù-meur, hag adskrivet e voe rolloù ar c'helenn evit lakaat kealoniezh SKS pell a-us an danvezioù speredel ha skiantel a veze sellet outo evel "bourc'hizel". Ur remziad a-bezh a rankas tremen hep kelennadurezh uheloc'h eget adlavaret luganoù dispac'hel.
Fall e voe ivez an Dispac'h Sevenadurel evit sevenadur hengounel Sina. Jiang Qing hag he heulierien a zisklêrias brezel ouzh 四舊 sì jiù, "Ar pevar hendra" : ar boazioù kozh, an dilhad kozh, ar sevenadur kozh hag ar brederouriezh kozh. Ar Warded Ruz neuze a dagas oberennoù arzel, levrioù, azeuldioù ha savadurioù kozh en ur lakaat kefredourien hag atebeien d'en em abegiñ a-wel d'an holl peogwir e oant kilstourmerien.
Peogwir ne oa sevenadur ebet e-maez azeul Mao Zedong e paouezas ar ouizieien da skrivañ hag an arzourien da grouiñ e-pad an Dispac'h Sevenadurel, ha kalz anezho a varvas dre feulster ar Warded Ruz. Lod all a gavas gwelloc'h emlazhañ, evel ar skrivagner meur Lao She (1899-1966). Jedet ez eus bet e voe miliadoù a dud lazhet gant ar Warded Ruz, ha tremen tri milion a izili eus SKS a c'houzañvas ganto.
En tu all d'an arz ha d'ar sevenadur e voe tizhet relijion hengounel Sina koulz hag ar skritur sinaek.
Klozet e voe an darn vrasañ eus an azeuldioù boudaat ha daoat ha kaset e voe ar venec'h da vezañ adstummet. Taget e voe ar gonfusianegezh : strolladoù Gwarded Ruz a dagas kêr c'henidik Konfusius, Qufu, hag a zistrujas an darn vrasañ eus he glad arzel.
Eeunaet e voe ar skritur sinaek dre lezennoù bet embannet e 1956 ha 1964, ha kendalc'het e voe e-pad an Dispac'h Sevenadurel peogwir e oa ar skritur kozh un aspadenn eus an amzer dremenet.
Un tamm mat eus an diforc'hioù sevenadurel a zo etre Sina ar c'hevandir ha Taiwan, Hong Kong pe Vakao zo heuliadoù eus an Dispac'h Sevenadurel, an efedoù anezhañ o padout betek hiziv an deiz.
Balumeta e Galiza
Evel war aodoù all ar Meurvor Atlantel en Europa pe er Meurvor Habask e krogas ar balumeta e Galiza en Henamzer. Ker kozh ha 3 000 bloaz kent J.-K. eo an testenioù kentañ eus an hemolc'h-se en norzh d'an daou veurvor. E-pad pell avat e soñjed en e orin ragistorel, ar pezh a voe kadarnaet pa voe anavet, nevez zo, abadennoù balumeta war meur a livadur roc'hel e Bro-C'hall hag e Spagn.
An dielloù istorel kentañ a ziskouez e veze Japaniz o valumeta kent an hag Euskariz oc'h ober kement all en  ; en daou zegouezh e veze hemolc'het al loened war o hent d'al lec'hioù gouennañ pe war o distro. Balumed reizh e oant : Eubalaena japonica (balum Meurvor Habask an Norzh) hag Eubalaena glacialis (balum "euskarat").
N'eus diell istorel ebet e Galiza kent an, hogen diarvar eo e oa balumetaerien eno meur a gantved kentoc'h. Hervez F. Valdés Hansen e oa ar balumed – ar re frank pergen – preizhoù meur evit ar voraerien c'halizat. Ur vroad balumetaerien e voe Galiza e-pad seizh kantved, eus ar re hag a stumm an Istor. A bouez bras e voe an hemolc'h hag ar c'henwerzhelañ balumed e diorroadur kêrel ar vro dre ar fardañ kenderc'hadoù liesseurt, eus an eoul evit sklêrijennañ an tiez kent donedigezh an tredan betek ar gwalennoù evit an disglavieroù, an disheolieroù hag an dilhad cheuc'h e Katalonia, nes komz eus ar c'hig hag an danvezioù all implijet en apotikerezh hag er gwezelerezh. Ar balumeta a zigoras Galiza war an diavaez hag he brudas er bed a-bezh ; broudet eo bet armerzh ha poblañsouriezh ar vro hag he zrowardroioù gant an hemolc'h-se – evit ar balumeta ez eus bet krouet perzhier galizat evel hini Burela (proviñs Lugo) pe Suevos e Punta Langosteira. En deroù ne veze graet nemet tapout loened war an aodoù, met a-feur ma 'z eas ar c'hantvedoù hebiou e voe gwellaet argerzh an hemolc'h dre arverañ bigi bihan war ar c'heinvor evit spontañ ar morviled hag o c'has d'an aod. An doare hemolc'h-se a veze implijet evit pakañ spesadoù bihan a-walc'h, evel ar morhoc'h penn ront (Globicephala melas), ar belouga (Delphinapterus leucas), an narwal (Monodon monoceros) hag ar morhoc'h du (Phocoena phocoena).
Krennamzer
Er Grennamzer e oa Prioiro unan eus perzhier pennañ norzh al ledenez iberek evit a sell ouzh al lazhañ hag an dispennañ ar balumed bet hemolc'het a-vaez da aodoù Galiza. En e varr e voe en XIIvet ha XIVvet kantvedoù ; Euskariz dreist-holl a oa e karg eno, pa vezent brudet evit ar balumeta e pleg-mor Gwaskogn – alese an anv "balum euskarat" a roer d'ar spesad Eubalaena glacialis.
Oadvezh modern
] A-hed an oadvezh modern, da lavarout eo er hag er  pergen, e voe Galiza brasañ mirlec'h ar balumed el ledenez iberek, gant perzhier pouezus evel Rinlo, Foz, Nois, Burelo, San Cibrao ha Bares e Mariña de Lugo ; war an aod atlantel edo Caión ha Malpica e Costa de Morte. Pa oa artizanel c'hoazh, an hemolc'h a denne splet eus tremen bandennadoù balumed frank dre Vor Kantabria war o hent etre o zachennoù boueta e Norzh ar Meurvor Atlantel hag o lec'hioù gouennañ e dourioù tomm ar Su, etre miz Here ha miz Meurzh. Al lestraz balumeta, ennañ ur pennlestr hag ur flodilh, a veze bepred prest da ziborzhiañ kerkent ha kemennet « balumed war-wel ! » gant an ofiser. Etre 6 ha 8,5 m e oa hirder ar pennlistri galizat, div wern outo ha war-dro 45 den warno. Harzet e veze al loen gant un treant houarn bannet gant an dorn, hag evit e skuishaat dre ziwadañ e veze taget gant sangradeiras – anezho treantoù o begoù goafheñvel. Stag e oa an holl dreantoù ouzh ar vag war-bouez funioù kanab. Goude marv ar balum e veze staget ouzh meur a vag ha degaset d'an douar evit bout dispennet a-daolioù kontilli ha bouc'hilli a bep seurt. An druzoni (ar soav) a veze dalc'het en oglennoù bras war an hevelep traezhenn pe en he c'hichen kent bout skuilhet e tonelloù ha lakaet er c'henwerzh. Un deskrivadur kenpred eus labour ar valumetaerien c'halizat zo deuet betek ennomp :
Tréboul
Tréboul zo un anv-lec'h gallek.
Janville
Janville zo anv meur a lec'h e Bro-C'hall.
Balumeta e Galiza
Ar fomentadores katalan
Er Renad Kozh e veze piaouet douaroù-gounit ar gouerien (an darn vrasañ eus ar boblañs e Galiza) gant an Iliz hag an noblañs, ret e oa d'al labourerien-douar paeañ o feurm d'an aotrouien.
E 1750 avat e voe kemmet an traoù gant donedigezh ur rummad bourc'hizien gatalan mennet da ober war-dro greanterezh ar solerezh, hini ar sardin peurgetket ; ganto e teuas chaluterioù ha, dreist-holl, rikoù pesketa nevez – ar pezh a voe abeg meur a stourmadenn gant pesketaerien ar vro. O labouradegoù a stailhjont war tachennoù uhel – gounezet digant an noblañs hag ar gloer dre zilez, gevrat pe feurm – war vord an aod, e plegoù-mor aes da dizhout dre vag.
E-maez ar solerezh e labouras ar benngaserien gatalan, pa eiljont emzalc'hioù an noblañs c'halizat betek prenañ pe feurmiñ douaroù digant renkadoù uhelañ met paouraet ar Renad Kozh. Gant tremen an amzer ha kemmesk familhoù ar benngaserien, hag a veze enpriedat a-gozh, gant tiegezhioù galizat e voe ganet ur vourc'hizelezh c'halizat na oa ket diouti pe dost betek neuze.
En eil hanterenn an XIXvet kantved e voe kroget gant ar balumeta greantel en Europa, a-c'houde div ijinadenn hag a roas ul lañs nevez d'an obererezh : ar c'hanol-treantiñ gant an Norvegad Sven Foyn (1809-1894), klokaet gant an treant-tarzh, hag al listri dre vurezh o c'houc'h metalek. Artizanel e oa bet ar balumeta betek neuze, ha kalz risklusoc'h. E dibenn ar c'hantved ez erruas greanterezh ar bouedvirerezh hag a gemeras buan lec'h ar solerezh betek he c'has da get e-kerzh degadoù kentañ an.
A-drugarez an daou zarvoud-se e c'hoarvezas resurrección – dasorc'hidigezh – greanterezh ar balumeta e Galiza.
kantved
Unan anezho e voe Compañía Ballenera Española, bet krouet e 1914 gant arc'hant norvegat met aet war ar vicher pa voe echu ar Brezel-bed kentañ. E Strizh-mor Jibraltar e krogas da labourat e 1924, kent sevel ul labouradeg vrudet e Caneliñas, e parrez Ameixenda, e Cee (proviñs A Coruña). An eil e voe Sociedad Anónima Corona, diazezet e Vigo ha kevredet gant ur gompagnunezh norvegat all. E miz Kerzu 1923 e voe aotreet da valumeta, hag e 1924 e krogas da labourat e Cangas do Morrazo gant al lestr-labouradeg Alfonso XIII hag a oa marilhet e Praia Barra e penn aber Aldán er Rías Baixas ; terket e oa al labouradeg war-neuñv-se evit ober war-dro al loened bet tapet gant ar bigi Corona I, Corona II, Corona III ha Corona IV. En abeg d'an enkadenn degaset gant Brezel Spagn hag an Eil brezel-bed e paouezas greanterezh ar balumeta e Galiza. Er bloavezhioù 1950 avat e krogas en-dro, pa oa Galiza al lec'h nemetañ e Spagn ma veze bev ar balumeta ; e 1945 e voe adsavet labouradeg Caneliñas gant ar gompagnunezh Industrias Balleneras (IBSA), hag e 1955 e voe krouet an embregerezh Balea C. B. gant IBSA, ar vreudeur Massó ha José Barreras Massó. E 1985 e oa oberiant c'hoazh labouradeg Balea C. B. bet staliet e Balea (Cangas) gant dafar dastumet e labouradeg kozh Benzú (Ceuta)
Teir labouradeg a oa d'ar c'hompagnunezhioù-se war an douar : Morás (Xove), Caneliñas (Cee) ha Balea (Cangas), a veze pourvezet gant pemp lestr-balumeta : Lobeira, Carrumeiro, Ibsa I hag Ibsa II (an daou a voe kaset d'ar strad gant danvez-tarzh dre walldaol e porzh Marín), , hag Ibsa III.
Gopret druz e veze labourerien ar balumeta, p'o deveze un adc'hopr a 8 000 pesetas evit kement loen hemolc'het – ar pezh a oa moedus d'ar mare. Pep tamm eus ur balum pe ur c'hwezher bras (Physeter macrocephalus) a veze implijet, evel er pemoc'h, zoken ar bouzelloù evel teuzer er pretioù cheuc'h hag an eoul evel trelosk evit an trenioù hag evit lardañ mekanikerezh an hentoù-houarn. Lod tud e kav dezho ez eo dibar kig ar balumed, blazet evel kig bevin.
E 1985 e voe serret labouradeg balumeta diwezhañ Galiza (ha Spagn war an dro), hini Caneliñas.
Ankounac'h
Da skouer, ar mirdi Massó e Bueu (proviñs Pontevedra) : eno e weler un dastumad dibar levrioù kozh, kartennoù, binvioù evit merdeiñ, dekredoù sinet gant Felipe II a-zivout reolennoù ar merdeiñ, lunelloù prizius eus listri-brezel ar hag ar  kantvedoù, reoù eus bigi Morrazo bet savet evit an ozhac'h-meur Massó Palau, livadurioù gant Urbano Lugrís González, Cosmographia  Claudio Tolomeo bet skrivet e 1490, ur sal gouestlet da dudouriezh Bueu ma 'z eus dafar evit pesketa ha kranketa ha kement tra a denn da zoare bag Bueu (an dorna, anvet ivez dorna polbeira abalamour ma servije da dapout morgazhed), ur rann evit ar c'hilvizerezh bagoù ma weler benvegoù all bet implijet er vicher-se hag a zo o vont da get, ur rann all ma weler kement benveg bet arveret er micherioù a oa tro-dro d'ar pesketa evel ar c'halafetadur, ar fardañ rouedoù, ar mekanikoù kozh da virout ar pesked, eus ar voest betek ar voestad tikedennet... Eus al labouradeg balumeta a oa d'ar re Vassó e Cangas, ar gêr amezek, a-boan ma tiskouezer un nebeud binvioù da hemolc'hiñ ha dispennañ, en o zouez ur c'hanol-treantiñ hag un dibab treantoù evelato.
Gant gwir abeg e kav d'an istorour Valdés Hansen ez eo keuzius e vije lestr diwezhañ IBSA ur mirdi e Norvegia ha neket e Galiza : eno, emezañ, « ez eo bet saveteet diouzh an disevel evit aspiaouañ, didamall ha skignañ » istor dibar ha pinvidik ur greanterezh hag a voe pouezus-bras war an tachennoù armerzhel ha kevredigezhel evit aodoù norzh Spagn. « Pec'hed eo didalvoudekaat ha gwallegañ ur vicher hag a zo en hengoun abaoe kantvedoù », eme an istorour glac'haret hag a zo mennet da ober evel e broioù all er bed : aspiaouañ glad greantel labouradegoù kozh Costa del Morte pe Vorrazo hag a zalc'h penn c'hoazh, gant poan, da red an amzer.
War-du ar peoc'h kevredigezhel
E 1985 e voe berzet ar balumeta e Galiza, p'edo IBSA en e varr ha pa groged da ezporzhiañ balumed da Japan. Kontrol d'ar pezh a c'hoarvezas gant peskerezhioù all skoet gant enkadennoù armerzhel ha gant krennadurioù en abeg d'an dreistkorvoadur, marv ar balumeta ne zeuas ket dre "steuzidigezh" ar balumed e ledenez ar Finisterre, hervez Valdés Hansen, hogen dre « un disentez politikel ». Evel e greanterezh al listri, ar valumetaerien c'halizat (ar re nemeto e Spagn) a rankas "paeañ" an enkerzh en Unaniezh Europa pa voe berzet kement pakadur dindan gwask an ekologourien ha pa droas an dastreiñ war-du hemolc'h ar beg-sabrenn (Xiphias gladius) da beurc'hwitadenn.
Ret eo avat kounaat ne oa ket diabeg ar "gwask ekologour" ha disentez ar gouarnamant, evel skrivet amañ uheloc'h. Bezet pe vezet, n'eo ket souezh e kendalc'h labourerien gozh al labouradegoù balumeta – hini Balea C. B. e Cee dreist-holl, hag a dizhas dispennañ 200 balum bep bloaz – da c'hortoz ma vo adaotreet ar balumeta, evel en amzer-hont ma oa dister an dilabour er vro : un diskoulm mat e vije d'an dilabour a vremañ.
Ardamezouriezh
Ur balum zo war skoed-ardamez A Laracha (proviñs A Coruña) : En glazur e dour en argant mogeriet en sabel ha sklêrijennet en gul war un dostalan geotet hag ur goumm argantet ; mordoant, ur balum en sabel ; bevennet en geot e ziv dañvouezenn en aour, ouzh dehoù ha kleiz ; ur gurunenn gloz ouzh skoed.
Lec'hanvadurezh
Tri lec'h zo anvet Balea, "balum", war aodoùGaliza, hag o-zri e Rías Baixas :
Ouzhpenn, e parrez Baredo (Baiona) emañ al lec'hiennoù anvet Balea ha Punta Balea.
Castillon-en-Auge
Castillon-en-Auge a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.
Eil brezel-bed: un diazlec'h bannañ fuc'helloù V1 a oa bet savet er gumun d'an Alamaned.
Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun: Castillon-en-Auge Churchyard
Leviour e oa er 403 Skwadrenn eus ar Royal Canadian Air Force. Mervel a reas d'ar 17 a viz Eost 1944 e-pad Emgann Normandi e-pad an Eil brezel-bed .
Kordenn (geometriezh)
right|thumb|180px|Ar segmant ruz [BX] zo ur gordenn eus ar c'helc'h.
Ur gordenn eus ur grommenn zo ur segmant a zo e zaou benn war ar grommenn-se. Ur sekantenn zo un eeunenn a zoug ur gordenn.
War ar figurenn amañ e-kichen ez eo ar segmant [BX]\,\! ur gordenn eus ar c'helc'h, tra m'eo an eeunenn (BX)\,\! ur sekantenn anezhañ.
Kerdin ur c'helc'h
Setu amañ un nebeud perzhioù eus kerdin ar c'helc'hioù :
Rannet eo ar c'helc'h e div c'horreenn gant ar gordenn. Graet e vez segmant kelc'hiek eus pep hini eus ar gorreennoù-se.
Ovada
Ovada zo ur gumun en Italia, e Piemonte, e proviñs Alessandria.
Gourcuff
Gourcuff pe Gourkuñv zo un anv-tiegezh brezhonek, savet diwar ar gerioù gour ha kuñv.
Les Vacances de Monsieur Hulot
Les Vacances de Monsieur Hulot (Vakañsoù an aotrou Hulot e brezhoneg) zo ur film gall, sevenet e gwenn ha du gant ar filmaozour gall Jacques Tati e 1951 ha 1952.
An danvez
Mont a ra an aotrou Hulot da vakañsiñ. Goude meur a zarvoud droch war an hent ec'h erru war vord ar mor a-barzh fin ar gont. Ober a ra e annez en ul leti : treboulet e vo buhez ar gumuniezh vihan a zo o vevañ eno, abalamour da fallvarchoù ha dizampartiz an aotrou Hulot...
Goproù
E 1953 e oa bet tapet ar Priz Louis Delluc gant ar film.
Tro-dro d'ar film
Tad-kozh Nicolas Hulot a oa tisavour ha bevañ a rae en ur skraber-oabl lec'h ma veve ivez Jacques Tati. A-hervez e vefe bet awenet an dudenn "Monsieur Hulot" gant an tad-kozh.
Une ruse
Une ruse zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1882.
Istor
Une ruse a oa bet embannet e Gil Blas ar 25 a viz Gwengolo 1882, sinet Maufrigneuse, da gentañ. Bloaz goude, e 1883, e oa bet adembannet en eil embannadur an dastumad Mademoiselle Fifi.
The Parting Glass
The Parting Glass zo ur ganaouenn a Vro-Skos hag a vez kanet e fin ar bodadegoù mignoned. Evel Auld Lang Syne, skrivet diwezhatoc'h gant Robert Burns, ez eo ur ganaouenn kimiadiñ.
Melanodera
Melanodera a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).