cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Berlin
Goude an Eil Brezel-bed
Ar boblañs a c’houzañvas dreist-holl. War-dro 125 000 den a varvas. Karterioù'zo a voe peurzistrujet, ouzhpenn an hanter eus ar savadurioù ivez, hag un drederenn eus an embregerezhioù. War-dro ur milion a vaouezed hag a vugale o doe ranket mont kuit, neuze ne chome nemet 2,5 milion a annezidi (div drederenn anezho a oa maouezed) e miz Mae 1945, padal e oant 4,3 milion e 1939. Ar maouezed dreist-holl a gempennas ar gêr. Graet e veze Trümmerfrauen (merc’hed an dismantroù) anezho. Kement a zismantroù a oa ken e voe savet menezioù (Trümmerberge : menezioù dismantroù) ganto, evel an Teufelsberg e koad Grunewald. Tamm-ha-tamm ez eas gwelloc’h an traoù : ar metro a yas en-dro adalek ar 14 a viz Mae 1945, ar gelaouenn gentañ a voe embannet d’ar 15 hag ur sonadeg a voe aozet gant ar Berliner Philarmonie d’ar 26.
Berlin rannet
Goude kuzuliadeg Yalta (miz C’hwevrer 1945) e voe rannet Alamagn e pevar zakad, ha Berlin e ugent takad melestradurel. Gant ar Saozon e voe Charlottenburg, Tiergarten ha Spandau. Wedding ha Reinickendorf a voe roet d’ar C’hallaoued, ha Zehlendorf, Steglitz, Wilmersdorf, Tempelhof, Kreuzberg ha Neukölln d’an Amerikaned. An takadoù-se a zeufe da vezañ Berlin ar C’hornôg. Eizh takad a voe aloubet gant an Arme Ruz : Mitte, Prenzlauer Berg, Friedrichshain, Treptow ha Köpenick. Ar c’harterioù-se a zeufe da vezañ Berlin ar Reter. An tachadoù tro-dro da Verlin a voe ivez aloubet ganti, da lavaret eo e oa enklozet Berlin ar C’hornôg. En em vodiñ a reas an drec’herien e kastell Cecilienhof (Potsdam) e miz Gouere hag e miz Eost 1945 a-benn eskemm diwar-benn dazont Alamagn, dizemglev a savas buan etre Saozon, Amerikaned ha Gallaoued diouzh un tu, hag ar Rusianed diouzh an tu all. Evit ar re gentañ e oa pouezus adreiñ lañs buan da armerzh Alamagn, padal e felle d’ar Rusianed pouezañ war an digoll. Buan e krogjont ivez da lakaat gwask war an dud a oa o chom war o zachad : kantadoù a baotred yac’h hag a brizonidi a voe kaset da gampoù-labour en Unvaniezh Soviedel. En tachadoù all e voe aozet dilennadegoù e 1946-1947. Muioc’h a vec’h a savas c’hoazh e miz Even 1948 pa voe adksignet an Deutschmark en tachadoù amerikan, saoz ha gall, hep ma ne vefe bet kelaouet ar Sovieded. Int a grouas neuze an Ostmark, hag a gemeras ivez an arguzenn-se evit aozañ kaeladur Berlin ar C’hornôg. O fal a oa dont a-benn da gontrolliñ Berlin en he fezh. Neuze e voe aozet ar pont dre aer gant ar Gevredidi : e-pad 11 miz e voe kaset boued, pourvezadurioù ha glaou ganto. En holl e voe kaset 2,5 milion a donennoù traoù hag e voe aozet 278 000 nijadenn. Ar Soviediz a chomas a-sav gant ar c’haeladur e miz Mae 1949.
Div stad
Rann Berlin hag Alamagn a voe ofisiel e 1949. Tachad ar c’hornôg a zeuas da vezañ Bundesrepublik Deutschland (BRD), Konrad Adenauer a voe kañseller, ha Bonn a voe lakaet da gêrbenn. Buan e wellaas stad an traoù a-drugarez da steñv Marshall. Diouzh an tu all e teuas an tachad soviedel da vezañ Deutsche Demokratische Republik (DDR), lakaet e voe Berlin ar Reter da gêrbenn ha Willem Pieck a voe lakaet da brezidant. Met e gwirionez e voe renet ar vro gant ar strollad sokialour unvan alaman (SED, Sozialistische Einheitspartei Deutschlands) renet gant Walter Ulbricht. A-benn stourm ouzh an enebourien e voe aozet ar Surentez Stad (STASI, Staatssicherheit) e 1950, staliet e Lichtenberg. An enebourien a voe bac’het en un toull-bac’h nepell. E-pad ur pennad e voe gouest an dud da bourmen etre Berlin ar C’hornôg ha Berlin ar Reter. Cheñch a reas an traoù adalek 1951, pa rankas tud ar C’hornôg kaout un aotre evit mont da welout o familh a oa eus tu ar Reter.
Emsavadeg 1953
Reuz a savas er Reter e 1953. Re a bouez a oa bet lakaet war an industriezh, ha re nebeud war ar produiñ madoù. Aet e oa skuizh ivez ar vicherourien pa rankent obe rmuioc’h-mui strivoù. Spi a voe pa varvas Stalin e miz Meurzh, met ne voe kemm politikel ebet e DDR. Er c’hontrol e c’houlennas SED ma’z afe war gresk ar produiñ en industriezhioù. Galvoù a voe d’ober harz-labour ha da adreizhañ ar politikerezh. D’ar 17 a viz Even 1953 e savas reuz goude ar manifestadegoù aozet gant micherourien Karl-Marx Allee (Berlin). Dont a rejont a-benn da vodañ 10% eus micherourien DDR. Ne zeuas ket a-benn ar gouarnamant da lakaat paouez ar reuz, neuze e voe galvet an Arme Ruz : ur bern manifesterien a voe lazhet, 4000 den a voe harzet, ul lodenn vat anezho o vezañ kaset d’an toull-bac’h da viken.
Ar Voger
An diouer a frankiz a lakaas muioc’h-mui a dud da dec’hout kuit evit mont war-du ar C’hornôg. E 1953 ez eas kuit 330 000 den, en o zouez kalz tud yaouank ha desket, ar pezh a lakaas armerzh DDR da vezañ gwanaet. Kement a dud a felle dezho mont kuit ken e voe toullet fozoù ha staliet orjal dreinek etre div lodenn Berlin e-pad nozvezh an 13 a viz Eost 1961. Kement-se a voe graet gant asant broioù Feur-Emglev Varsovia. Tri devezh war-lerc’h e krogas labourioù sevel ar Voger. Manifestadegoù bras a voe aozet e Berlin ar C’hornôg, met re ziwezhat e oa. Stegnoc’h e voe an traoù c’hoazh d’ar 25 a viz Here 1961, pa nac’has re ar Reter leuskel ofiserien amerikan da dremen : tankoù amerikan ha rusian en em gavas neuze tal ouzh tal e Checkpoint Charlie. Da c’houde e klaskas kalz tud tec’hout kuit eus DDR, kement-se a c’haller gwelout er mirdi bet savet e Checkpoint Charlie (Haus am Checkpoint Charlie). Etre 1961 ha diskar ar Voger d’an 9 a viz Du 1989 e varvas 200 den en ur glask tremen anezhi. E 1963 e teuas ar prezidant amerikan John F. Kennedy da vBerlin, hag e tistagas e frazenn hollvrudet : « Ich bin ein Berliner » (Ur berlinad a zo ac’hanon).
An dostidigezh
E 1971 e voe anvet Erich Honecker (1912-1994) da sekretour meur SED, e plas Walter Ulbricht. Neuze e soñjas d’an dud e vefe aesoc’h klask tostaat DDR ouzh BRD. E miz Gwengolo 1971 e vo sinet un emglev e lez-varn Schöneberg. Pal an emglev a oa lakaat an daou c’houarnamant da genlabourat a-benn aesaat an treuziñ etre Berlin ar C’hornôg ha peurrest BRD, hag ivez aesaat an traoù evit ar re a feel dezho tremen eus Berlin ar C’hornôg da vBerlin ar Reter pe da DDR. E 1972 e voe sinet un emglev tremen a roe aotre da dud DDR mont d’ar C’hornôg ma oa un degouezh familh a-bouez. Rankout a rae tud ar C’hornôg asantiñ ivez ur feur eskemm 1 Deutschmark evit 1 Ostmark, padal e oa kalz gwanoc’h moneiz ar Reter. Un emglev Unvaniezh all a voe sinet e miz Kerzu 1972 : an div Stad a anavezas eben, he dishualded hag he riegezh hag an harzoù a voe degemeret evel ma oant.
Stourmoù ar studierien ha sponterezh
E 1966 e voe savet un emglev bras etre daou strollad politikel brasañ BRD : CDU (tu dehou) ha SPD (tu kleiz). Ne chome mui enebiezh bet er parlamant, neuze e savas enebiezh e skol-veur frank Berlin. E-touez pennaennoù ar studierien e oa brezel ar Viet-Nam hag ar programmoù skol-veur, blaz ar c’hozh ganto hervez ar studierien. Alies e voe moustret o manifestadegoù gant ar gouarnamant rak displijet e oa ganto. D’an 2 a viz Even 1967 e voe lazhet ur studier anvet Benno Ohnesorg gant ar polis, nepell diouzh an Deutsche Oper (Charlottenburg), da-geñver ur vanifesadeg a-enep donedigezh shah Iran e Alamagn. Ar wech kentañ e oa da Ohnesorg kemer perzh en ur vanifestadeg, e varv a roas neuze kalz nerzh da emsavadeg ar studierien. D’an 11 a viz Ebrel 1968 e voe tennet war Rudi Dutschke (unan eus ar re a oa e penn emsavadeg ar studierien) pa’z ae kuit eus burev e gevredigezh studierien e Kurfürstendamm. Tennet e voe gant ur micherour yaouank. Ne varvas ket Dutschke, met ar studierien a lakaas bec’h war embannadurioù Axel Springer, dre ma oa bet embannet gantañ kazetennoù a embanne : « Harzit Dutschke bremañ ! » Emsavadeg ar studierien a chomas a-sav e 1970, met merket e voe ar gevredigezh : tostoc’h ouzh ar politikerezh e oa ar re yaouank, kemmet e voe mont en-dro ar skolioù-meur, muioc’h a wirioù a voe evit ar merc’hed. Ur strollad tud a felle dezho kenderc’hel da stourm a grouas ar Rote Armee Fraktion (RAF) e Berlin. E penn ar strollad e oa Andreas Baader, Ulrike Meinhof ha Gudrun Ensslin. E-kerzh ar bloavezhioù 1970 e tapjont ha lazhjont tud a oa e penn embregerezhioù ha politikourien. Baader ha Meinhof en em zistrujas pa oant en toull-bac’h. Ar re all a guzhas e DDR betek ma kouezhfe ar Voger e 1989.
Diskar ar Voger
Ar C’hemm (alamaneg : die Wende) hirc’hortozet a c’hoarvezas e miz Mae 1989. Gouarnamant Hungaria a embannas e laoskfe tud DDR da vont d’ar C’hornôg dre dremen dre Hungaria. Kemend-se ne blijas ket da SED, hag a zivizas strishaat ar reolennoù beajiñ. Met annezidi DDR a glaskas tec’hout dre dremen dre gannatioù BRD e Berlin ar Reter, Praha, Varsovia ha Budapest. D’an 10 a viz Gwengolo ec’h embannas Gyula Horn, ministr aferioù diavaez Hungaria, e tigore an harzoù etre e vro hag Aostria. Kemend-se a dalveze e c’halle tud DDR tizhout BRD. E diabarzh DDR e voe savet ur strollad anvet Neues Forum (forom nevez), gant skoazell an Iliz. Pal ar strollad a oa stourm evit gwirioù mab-den ha lakaat SED da cheñch politikerezh. Egon Krenz a gemeras plas Erich Honecker. D’ar 4 a viz Du voe bodet 500 000 den war Alexanderplatz, goulenn a raent ma vefe adreizhet ar politikerezh. D’ar mare-se e oa war-dro 10 000 den o kuitaat DDR bemdez. Rankout a reas Politbüro DDR asañtiñ leuskel an dud da vont da vBDR. Embannet e vo an dra-se gant Günter Schabowski d’an 9 a viz Du, e-kerzh un abadenn skinwel. Pa voe goulennet outañ pevare e teufe da wir an diviz, e valbouzas hag e lavaras : «Diouzhtu.» Kerkent e profitas tud ar Reter hag e krogjont da dreuziñ ah harz etre div lodenn ar gêr. Ne oa bet roet urzh ebet d’ar warded, setu ma laoskjont anezho d’hen ober.
Cantalausa
Joan de Cantalausa (anv-pluenn Loís Combas) a oa ur yezhour okitanek ganet e 1925 ha marvet d’an 22 a viz Gwengolo 2006. Beleg e oa Cantalausa ha tremen a reas meur a vloaz eus e vuhez beleg oc’h ober war-dro parrez c’hallek kêr New York, e Stadoù Unanet Amerika. Barrek e oa war meur a yezh (okitaneg, galleg, saozneg, met ivez arameeg, latin, gresianeg, katalaneg, spagnoleg, alamaneg, rusianeg...) hag a-hed e vuhez en deus studiet e yezh vamm hag embannet skridoù enni. Anavezet eo dreist-holl evit e Diccionari general occitan, ur geriadur hollokitanek embannet gantañ e 2003, met a bep seurt labourioù all en deus bet savet : hentennoù deskiñ, studiadennoù diwar-benn an hen- pe ar c’hrennokitaneg, troidigezhioù diwar yezhoù all, adalek levrioù ar Bibl betek Levr ar Janglenn gant Rudyard Kipling.
Berlin
Unvanidigezh
Dilennadegoù dieub kentañ DDR abaoe 1949 a c’hoarvezas e miz Meurzh 1990, trec’h e voe ar c’hengevredad savet tro-dro CDU, ha kaset gant Lothar de Maizière. A-boan ma oa bet unvanet Alamagn e teuas Berlin da vezañ ur gêr-stad. An emglev unvanidigzh a voe sinet e palez ar prinz hêr (straed Unter den Linden) e miz Eost 1990. E miz Gwengolo en em vodas kannaded ar Stadoù-Unanet, re Vro-C’hall, re Vro-Saoz ha re eus Rusia : sinañ a rejont an emglev 2+4, a dalveze e oa echu gant aloubadeg Alamagn. E 1991 e votas (338 mouezh a-du, 320 a-enep) kannaded parlamant Alamagn (Bundestag) evit ma vefe kaset ar gouarnamant da Verlin en-dro. D’an 8 a viz Gwengolo 1994 e voe aozet lidoù pa’z ae kuit ar soudarded kornôg diwezhañ bet chomet e Berlin.
Republik Berlin
Parlamant Alamagn a guitaas Bonn e 1999, ha d’an 19 a viz Ebrel en em stalias er Reichstag nevesaet. Tamm-ha-tamm e voe aozet ar vuhez politikel hag armerzhel er c’harter (Regierungsviertel : karter ar gouarnamant) tro-dro d’ar parlamant. Kalz cheñchamantoù a zo bet abaoe m’eo bet adunvanet Berlin. Lod brasañ ar c’harterioù a zo bet nevesaet, ha Mitte a zo deuet da vezañ kreiz ar gêr en-dro.
Karter ar gouarnamant (Regierungsviertel)
Diazezet eo ar c’harter-se tro-dro d’ar Reichstag, (ennañ e vez bodet ar Bundestag). A-gozh eo bet gouestlet al lodenn-se eus Berlin d’ar politikerezh ha d’an diplomatiezh. Ennañ e kaver :
Berlin nevez (Potsdamer Platz)
Adsavet penn-da-benn eo bet ar c’harter. Pa oa rannet Berlin ne oa nemet un no man's land anezhañ. E-touez ar savourien o deus labouret a-benn nevesaat ar c’harter emañ Richard Rogers, Rafael Moneo, Renzo Piano hag Arata Isozaki. Savadurioù : Savet e vo un greizenn ditouriñ diwar-benn mont en-dro ar stad nazi nepell eus Potsdamer Platz. Kroget eo al labourioù d’an 2 a viz Du 2007. Staliet e vo e-lec’h ma oa burevioù Gestapo ha re SS.
E kreiz-kêr kornôg
En Tiergarten :
Gouel (deiz)
Ur gouel a zo ur prantad amzer, un devezh peurvuiañ, meur a hini a-wechoù, ma klask ur strollad tud, pe un darn eus an denelezh, ober ul lid pe kaout un tamm laouenidigezh en enor d'un darvoud istorel, pe d'un den. Prantad ar gouelioù a c'hell bezañ hini ul lid relijiel pe geodedel. Bez ez eus gouelioù evit abegoù foran : gouel en enor d'ar vro, d'ur sant pe evit degas soñj d'un darvoud pozitivel (trec'h, savadur, dieubidigezh...) pe en enor d'ur sant, d'un den illur pe evit lidañ ar mareadoù, diwezh an eost hag all. Gouelioù prevez a vez ivez evit enoriñ un den pe ur strollad tud, evit lidañ deiz-ha-bloazioù, disoc'hoù mat, produioù nevez...
Berlin
E kreiz-kêr kornôg
E-kichen Kurfürstendamm :
Gouel (deiz)
Gouel ha fest
E brezhoneg e reer gant ar gerioù gouel ha fest en un doare disheñvel.
Berlin
Ar c'harterioù
D'an 10 a viz Even 1998, e voe tremenet ul lezenn da nevesaat an traoù (Bezirke en alamaneg). D'ar 1 a viz Genver 2001, an niver a garterioù a dremenas eus 23 da 12 :
Gouel (deiz)
Gouel ha fest
Lavaret eo bet gant lod ne veze ket implijet gwechall ar ger gouel evit an darvoudoù amrelijiel. Koulskoude e vije bet kavet gant Gwennole ar Menn implij ar ger gouel evit fest lik e-kreiz an. Tud all a respont n'eo ket ur wennili a ra an hañv, nag ur skouer hec'h-unan ur reolenn, dreist-holl mar deo kontrol d'ar boaz.
Owain Glyndŵr
Owain Glyndŵr (distagadur fonetik: 'ouain glɨn'dur), pe Owain ap Gruffudd (ˈouain ap ˈgrɪfɪð) (war-dro 1359–war-dro 1416), a oa anezhañ ar C'hembread diwezhañ gant an titl a Briñs Kembre (Tywysog Cymru). En em sevel a reas a-enep galloud ar Saozon e Kembre.
Muenn-zouar
Ar vuenn-zouar (Microtus subterraneus) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev en Europa.
Owain Glyndŵr
Glyndŵr zo un udenn e pezh c'hoari William Shakespeare Henry IV, Part 1 (gant e anv saoznekaet en Owen Glendower). Taolennet eo evel un den gouez renet gant an hud hag e zrivliadoù. Dre e varv Owain a zo deuet da vezañ un dudenn damm vojennel a memes live evit Cadwaladr, Cynan hag Arzhur evel un haroz o c'hortoz da zistreiñ evit dieubiñ e sujidi. E fin an XIXvet kantved al luskad Cymru Fydd en doa adkemeret anezhañ evel tad ar vroadelouriezh kembreat.
Muenn-zouar
Rummatadur
Ar vuenn-zouar a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad Muridae.
Berlin
Hin
Kevandirel eo hin Berlin, ha bras eo an diforc'h temperadurioù etre ar goañv (yen ha sec'h) hag an hañv (kentoc'h tomm hag arnevek). E-pad an hañv eo e vez ar muiañ a c'hlav. D'an 11 a viz Gouere 1959 e voe an devezh tommañ (38.1 °C) ha d'an 11 a viz C'hwevrer 1929 e voe an devezh yenañ (-26 °C). Keidenn-bloaz : 9.7 °C.
Gouel (deiz)
Deizioù Gouel e Breizh
Er broioù kristen e lider Darn zo gouelioù-berz, darn all n'int ket. Er broioù katolik, gouelioù sent ha sentezed
Berlin
Poblañs
Eil kêr bobletañ Unvaniezh Europa eo Berlin ma kemerer da ziazez gorread ar gêr (ha n'eo ket hini ar veurgêr).
Poblañs ha broadelezhioù
E Berlin e kaver ivez annezidi a orin eus Turkia (113 779), Polonia (44 400), Serbia (23 370), Rusia (14 615), Italia (14 446), Stadoù-Unanet (13 761), Bro-C'hall (12,611), Vietnam (12 165), Kroatia (11 029), Bosnia ha Herzegovina (10 576), Rouantelezh Unanet (9 797), Gres (9 749), Aostria (8 813), Ukraina (8 709), Liban (7 691), Spagn (6 637), Sina (6 013), Bulgaria (6 621) ha Thailand (5 878).
Gouel (deiz)
Deizioù Gouel e Breizh
E Breizh e vez stag sent ar vro eus lec'hioù resis, ha komz a reer muioc'h eus pardonioù eget eus gouelioù neuze.
Berlin
Treuzdougen
E Berlin ez eus bet savet meur a rouedad treuzdougen a-benn aesaat an tremen e kêr En holl ez eus 979 pont savet a-us 197 km hent-dour, ha 5334 km a hentoù (73 km anezho o vezañ gourhentoù, "Autobahn"). E 2006 e oa 1 milion 416 karr (dre geflusker) enrollet e kêr. Gant 358 karr evit 1000 annezad e 2008 (570/1000 en Alamagn) ez eo Berlin at stad alaman hag ar gêr europat gant an nebeutañ a girri dre annezad.
Napoli
Napoli (en italianeg), pe Naplez (e brezhoneg ), (gresianeg: Νεάπολη > Νέα Πόλις - Néa Pólis -, d.l.e. "Kêr Nevez"), zo ur gêr hag ur gumun ag Italia ha kêrbenn meurgêr Napoli ha Campania.
Gouel (deiz)
Deizioù Gouel e Breizh
Nevesoc'h eo ar gouelioù broadel pe stadel, evel
Berlin
Treuzdougen
E Berlin e c'haller tapout trenioù da vont da gêrioù all, en Alamagn koulz hag e broioù all en Europa. Trenioù rannvrole a gas an dud d'ar Brandenburg ha d'ar Mor Baltel. Berlin Hauptbahnhof eo ti-gar brasañ Europa. Ennañ e c'haller tapout trenioù da vont da Nürnberg, Hamburg, Freiburg, Moskva, Vienna, ha Salzburg.
Napoli
kantved
Distrujoù a voe ivez ouzh ar glad arzourel ha sevenadurel: hanter-zistrujet e voe ar Basilica di Santa Chiara d'ar 4 a viz Kerzu 1942.
Gouel (deiz)
Gouelioù aet da get
Gant ar relijionoù kozh e oa ivez gouelioù aet da get ganto:
Berlin
Treuzdougen
Brudet eo Berlin evit an niver a hentoù gouestlet d'an dud war varc'h-houarn (en holl ez eus 620 km a  roudennoù divrodegoù) Bez eus war-dro 710 marc'h-houarn evit 1000 	annezad. War-dro 500 000 den a ya war varc'h-houarn bemdez, da lavaret eo 13% eus an tremen e Berlin e 2008 ha tizhout 15% e 2010 eo ar pezh a oa bet embannet gant Sened Berlin. Berliner Verkehrsbetriebe ha Deutsche Bahn eo an daou embregerezh a ra war-dro an treuzdougen e Berlin.
Gouel (deiz)
Gouelioù aet da get
Da vezañ kendalc'het
Berlin
S-Bahn : al linennoù
15 linenn S-Bahn a zo :
U-Bahn : al linennoù
10 linenn U-Bahn a zo :
E Berlin ez eus daou aerborzh etrebroadel : Tegel (TXL) ha Schönefeld (SXF), ma tremenas ouzhpenn 21 milion a veajourien e 2009. Gan an daou aerborzh-se e c'haller mont da 166 lec'h disheñvel(123 anezho en Europa) e 50 bro (hañv 2010). Lakaet eo bet da bal ez afe an holl girri-nij d'un aerborzh nevez savet e Schönefeld a-benn miz Even 2012, hag anvet e vo an aerborzh-se Aerborzh Berlin Brandenburg.
Skolioù-meur
Re all a denn da skolioù kenwerzh :
Re all heñvel ouzh skolioù ijinourien :
Re all heñvel ouzh skolioù-meur an teknikoù :
Sportoù
Ar C’hoarioù Olimpek a zo bet azoet e Berlin e 1936. Berlin a zo bet ivez e-touez ar c’hêrioù o deus degemeret Kib ar Bed mell-droad e 2006. Ar gourfenn a zo bet aozet en Olympiastadion. E 2009 e voe aozet kampionadoù bed atleterezh er memes lec’h. Bep bloaz e vez aozet Maraton Berlin, hag ar genstrivadeg atleterezh ISTAF, hag a gont evit ar Golden League. Ul lodenn eus WTA Tour (tournamantoù c’hoarierezed tennis) eo Open Berlin, aozet eno abaoe 1979. Diwar atiz FIVB World Tour e vez aozet un tournamant volley bep bloaz, nepell diouzh Alexanderplatz. Skipailh mell-droad Berlin a zo anvet Hertha BSC Berlin. Ur skipailh mell-baner a zo ivez, anvet eo ALBA Berlin. Aet eo ar maout gant ar skipailh-se e-pad an holl gampionadoù broadel etre 1997 ha 2003. E Berlin e kaver ivez ur skipailh hockey war skorn, anvet Eisbären Berlin. Ar skipailh-se a zo bet krouet da vare DDR.
Sevenadur
Goude ma voe bet diskaret moger Berlin (1989), e verzas an dud e oa ur bern tiez dilezet e kreiz-kêr Berlin. Lod brasañ anezho a oa e Mitte. En tiez-se e teuas arzourien liesseurt d’en em staliañ, sonerien en o zouez : evel-se e voe krouet ur seurt sevenadur underground, hag eno e tispakas ar sevenadur tekno, gant toulloù-noz brudet evel Tresor. Hiziv an deiz ez eo brudet c’hoazh ar c’hlubbing e Berlin, gant toulloù-noz evel Kitkatclub pe c’hoazh Berghain. Menegiñ a c’haller ivez Tacheles.
Hiziv an deiz e kendalc’h ar vuhez sevenadurel da vont, daoust d’ar c’hudennoù a-fet arc’hant. Darvoudoù evel CSD (Christopher Street Day) pe Love Parade a laka ur bern tud da vont betek Berlin. Daoust ma’z a war zigresk poblañs Berlin ha ma’z a war gresk an niver a dud dilabour e kendalc’h ur bern tud, studierien koul hag arzourien, da zont da Verlin : a-fet sevenadur ivez ez eo Berlin kêrbenn Alamagn.
Sinema
Filmoù a c’hoarvez e Berlin :
Gevellerezh
E-pad ar brezel yen e oa kevelerezhioù Berlin ar c'hornog gant kerioù-penn broioù ar c'hornog ha kevelerezhioù Berlin ar reter gant kerioù-penn broioù Feur-emglev Varsovia dreist-holl.
Berlin he deus hiziv kevelerezhioù gant 18 kêr.
Plouzane
Plouzane (distaget ) a zo ur gumun eus Bro Leon e-kichen Brest, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
Ardamezioù
En gul e dour loc'hant ouzh beg ha digoret-frank ouzh kab evit tizout ouzh al lezhioù, digoret ha sklerijennet en gul, kranellek a dri kranell, heuliet a-zehoù gant ur mikroskop hag ouzh kleiz gant un dañvouezenn ed, an holl en aour; e gab e argant e deir brizhenn eriminig, unan ouzh pep kranell
Monumantoù ha traoù heverk
right|thumb|Monumant ar re varv
Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun
Nijourion e oant holl. Mervel a rejont e-pad an Eil Brezel-bed d'ar 1añ a viz Gouere 1941 pa gouezhas o c'harr-nij (Wellington marilhet R1408 ha kodet OJ-J) e Kerborc'hell e Plouzane,.
Dreux
Dreux a zo ur gêr hag ur gumun eus departamant Eure-et-Loir e Bro-C'hall.
Kensonenn kevig a-gostez dre dostaat
Unan eus ar c'hensonennoù e taolennoù ofisiel al lizherenneg fonetikel etrebroadel ganti un arouezenn ispisial eo ar gensonenn kevig a-gostez dre dostaat mouezhiet treuzskrivet [l] hervez reolennoù al LFE, ganti an niverenn dave 158.
Abeona
Abeona a oa unan eus doueezed Henroman ar beajoù. Enoret e veze gant ar re a oa o vonet kuit (abire), ha dreist-holl gant ar vugale a veze ar wech kentañ dezho kuitaat o c'hêr hag o zud.
Yezhoù kartvelek
Komzet e vezont dreist-holl e Jorjia, ha nebeutoc'h ivez e Turkia, Iran, Azerbaidjan, Rusia hag Ukraina.
En o zouez e c'haller menegiñ :
<!--It includes the following languages:
These languages are clearly related but, with the exception of Georgian and Gruzinic, they are not mutually intelligible.
No relationship with other languages (not even other Caucasian languages) could be proven so far, though some linguists consider the South Caucasian languages related to Indo-European and other languages via the hypothetical Nostratic language family.-->
Plozeved
Plozeved a zo ur gumun eus ar Vro-Vigoudenn e kanton Ploneour-Lanwern, e departamant Penn-ar-Bed, e mervent Breizh.
Ovidius
Bevañ a reas da vare ginivelezh an impalaeriezh roman: ganet e oa bloaz war-lerc'h muntr Caesar, pa erruas Aogust er galloud, ha pa droas ar republik, gant skoazell ar sened roman, en un imapaleriezh. Mervel a reas tri bloaz war-lerc'h an impalaer kentañ.
E oberenn vrudetañ eo ar Metamorfozoù.
E vuhez
Ganet e oa en un tiegezh marc'heion. Studiañ a reas ar retorik e Roma. Dilezel a reas al labour war ar gwir hag ar velestradurezh, ha brudet e voe gant e varzhonegoù.
D'e 18 vloaz e voe aotreet gant e dad da vont da veajiñ da Hellaz. Roud ar veaj-se a verko e oberenn. Pa voe 40 vloaz e tilezas ar varzhoniezh erotek evit skrivañ ar Metamorfozoù, barzhoneg ennañ 12 000 hegzametr daktilek rannet e 15 levr, diwar-benn ar mojennoù hellazat ha roman.
D'an 19 a viz Du er bloavezh 8|8 goude JK e voe harluet Ovidius da aod ar Pont-Euxin. Mont a reas da chom da Domes (Constanţa en Roumania hiziv) dre urzh Aogust, ar perag n'ouzer ket. Hervez an abeg ofisiel (diaes da grediñ pa seller ouzh oberennoù tud all) eo dre ma oa anv eus buhez diroll en e levr An Arz da garout. Tud zo a lavar e oa deuet Ovidius da vezañ serc'heg Julia, merc'h Aogust, hag e vije bet displijet-bras an tad.
Erruout a reas e Tomes d'an 9 a viz Mae eus ar bloaz 9, ha mervel eno 8 vloaz goude. E seizh gwellañ a reas da zistreiñ, met ne voe ket aotreet.
Ne voe ket kaset e gorf da Roma en-dro.
Liorzh an Hesperidezed
Liorzh an Hesperidezed zo ul liorzh vojennel.
Mojenn
Avaloù-aour liorzh an Hesperidezed a oa bet roet da Hera gant he mamm, Gaia (an Douar) evel prof da zeiz hec'h eured gant Zeus. Miret e oant gant merc'hed yaouank, a veze graet an Hesperidezed anezhe, en o liorzh, er penn all d'ar bed.
Dont a reas Herakles d'o laerezh, peogwir e oa unan eus an dek trevell a oa bet roet dezhañ da ober gant e genderv Eurystheüs. Met kalz a boan en doe o kavout e hent, ha ret e voe dezhañ derc'hel war Nereüs da glevout digantañ penaos mont di.
Hervez ur vojenn all eo Prometheüs an hini a ziskouezas an hent dezhañ evit e drugarekaat da vezañ dieubet anezhañ eus ar menez ma oa bet staget outañ.
Hervez ur vojenn all avat e lavaras da Atlas mont da gerc'hat an avaloù dezhañ, hag e chomas da zougen an oabl war e chouk e-lec'h ar Ramz. Darn a lavar e nac'has Atlas adkemer e samm, ma voe ret da Herakles c'hoari fin evit e gendrec'hiñ.
Hervez tud zo ne vije bet an avaloù aour-se nemet orañjez, rak ne oa ket anavezet ar frouezh-se gant tud Hellaz, ha moarvat e kavent iskis al liv anezho.
Thebaidos
Thebaidos (pe Thebaid) (gresianeg Thebais,  Thebaidos) a reer eus ur rannvro eus Henegipt a veze bodet enni an 13 nom suañ eus Gorre Egipt. En em ledañ a rae eus Abydos betek Aswan. Dont a ra an anv eus anv Teba, kêr-benn gozh Egipt, nepell.
Da vare tierniezh Ptolemaios e oa eus Thebaidos un rannvro velestradurel hepken, en he fenn Epistrategos Teba. Hennezh a oa en e garg evezhiañ ar merdeiñ war ar Mor ruz hag ar Meurvor Indez.
E-pad an Impalaeriezh roman e voe krouet proviñs Thebaidos gant an impalaer Diokletian. Gwardet e veze gant al lejionoù I Maximiana Thebanorum ha II Flavia Constantia.
E-tro ar e oa un dezerzh m'en em denne benitiourien kristen. En arz kristen e vez eztaolet Thebaidos evel ul lec'h darempredet-kenañ gant ar venec'h.
Biserovo
Biserovo a zo ur gêr eus Rusia, nepell eus Moskov.
Hed: 55° 46' 60 N
Kensonenn tro-gil a-gostez dre dostaat
Unan eus ar c'hensonennoù e taolennoù ofisiel al lizherenneg fonetikel etrebroadel ganti un arouezenn ispisial eo ar gensonenn tro-gil a-gostez dre dostaat mouezhiet treuzskrivet [ɭ] hervez reolennoù al LFE, ganti an niverenn dave 158.
Mouezhiet e vez ar c'hensonennoù dre dostaat atav hep par divouezh ebet.
Tres (benveg)
An tres (distaget [trεs:] diwar ar ger spagnolek tres, "tri") zo ur benveg-seniñ kerdiner – dre gerdin eta – deveret diouzh ar gitar, a soner war maezioù reter Kuba abaoe an. Ac'haleno eo aet da Buerto Rico ha d'ar Republik Dominikan er bloavezhioù 1930 kent beajiñ betek Mec'hiko ha bezañ implijet gant sonerien Suamerika a-bezh. E 1892 e voe degaset an tres da Veurlarjez Santiago de Cuba gant ar soner Nené Manfugás. Hervez ar c'henelgerzoniour kuban Fernando Ortiz Fernández (1881-1969) ne voe ket ijinet an tres e Kuba end-eeun, pa oa anezhañ dija e Spagn kent an Impalaeriezh trevadennel. Perzh heverkañ ar son cubano eo an tres''.
Dezverkoù
Diwar prenn kasedoù moru (Gadus mohua)) e veze fardet kef-dasson ar binvioù kentañ, ha kerdin bouzelloù agouti (Dasyprocta sp.) a yae d'ober ar c'herdin. Hiziv an deiz e vez korf an tres e koad tener, e droad e koad kalet hag e gerdin e metal evel re ur gitar. Tri re gerdin zo ouzh ar benveg, alese e anv, c'hwec'h kordenn en holl eta. E pep rumm ez eus ur gordenn levn hag unan neudennet.
E Re leiañ (Dm en notadur angl-ha-sakson) e veze kentonet an tres gwechall, da lavarout eo Re-Fa-La, gant urzh an eilpennadenn gentañ : Fa-Re-La, eus ar c'herdin skiltrañ d'ar re voutañ. Gant ar soner kuban Arsenio Rodríguez e voe degaset ar c'henton e Do muiañ (CM), Do-Mi-Sol, eilpennadenn gentañ ar c'hlotad o vezañ Sol-Do-Mi a skiltr da voud bepred. Hervez an doare hengounel e kentoner ar c'herdin evel-mañ : un eizhvedell zo etre ar c'herdin Mi (Mi3-Mi4, teir ha peder gwech skiltroc'h eget M1 ar skeul DoM), unson eo ar c'herdin Do (Do4-Do-4, peder gwech skiltoc'h eget Do1), hag un eizhvedell zo etre an div gordenn Sol (Sol4-Sol3, peder ha teir gwech skiltroc'h eget Sol1 – eilpennet eo an eizhvedell e-keñver hini ar c'herdin Mi eta) ; paotoc'h avat eo ar c'henton Mi4-Mi4, Do4-Do4, Sol4-Sol3. Er son cibano a-vremañ e vez techet mui-ouzh-mui an treseros da gentoniñ un ton uheloc'h, e Re muiañ (DM), hag e daou zoare : La4-La3, Re4-Re4, Fa#4-Fa#4 pe La4-La3, Re4-Re4, Fa#3-Fa#4. Deveret diouzh an hini kuban eo an tres puertorikan, evel-just. Tri rumm teir c'hordenn zo dezhañ, kentonet e Do muiañ : Sol4-Sol3-Sol4, Do4-Do4-Do4, Mi4-Mi3-Mi4. Hervez hini an doare gitar anvet cuatro puertoriqueño e Puerto-Rico eo korf ar benveg.
Joseph Fourier
Jean Baptiste Joseph Fourier (21 a viz meurzh 1768 - 16 a viz mae 1830) a oa ur fizikour hag ur jedoniour gall brudet evit e labour war Heuliad Fourier. En e enor e oa bet anvet Treuzfurmadur Fourier.
Liammoù diavaez
Buhez Joseph Fourier
Kab Horn
Emañ Kab Horn e penn su an enezeg chileat anvet Douar an Tan. Gwelet e vez dre voaz evel al lec'h suañ e Suamerika. An dud kentañ o vont hebiou Kab Horn a voe Willem Cornelis Schouten ha Jacob Le Maire, moraerien eus an Izelvroioù, e miz Genver 1616, hag anvet e voe evel-se ganto en enor da gêr Hoorn en Izelvroioù, lec'h genidik Schoutens. C'hoant o doa gwiriañ e oa posupl tremen e su Douar an Tan, ha korntreiñ beg Suamerika suoc'h eget Strizh-mor Magalhaes eta.
Ar c'hab suañ e-touez ar c'haboù meur eo ivez ha war kostez Norzh Tremen Drake emañ. E-pad kantvedoù eo bet Kab Horn ul lec'h tremen eus ar re bouezusañ pa oa implijet evit mont eus Europa da Azia hag en-dro. Gant listri-dre-lien e veze treuzdouget ar marc'hadourezhioù tro-dro d'ar Voull-Douar ha koulskoude eo dañjerus-tre ar mor eno pa'z eus korventennoù paot, gwagennoù divent ha skorngrec'hioù alies a-walc'h.
Ur seurt lec'h mojennel eo ar c'hab diouzh an diaesterioù merdeiñ, an danevelloù diwar-benn peñseoù ha brud ar vered listri a zo eno. Lesanvet eo ar c'hab ar C'hab kalet pe Kab ar c'horventennoù.
Hiziv n'eus ket mui kalz a listri-samm o tremen ahont p'eo bet kleuziet Kanol Panamá. Ul lec'h arouezel eo evit ar bagoù-dre-lien sachet gant an dae mont dreist an diaesterioù. Meur a redadeg vras a zo o hent e-tal Kab Horn, da skouer ar "Vendée Globe Challenge".
Douaroniezh
Lec'h suañ douaroù Suamerika eo Kab Horn (55°58’48’’ S ha 067°17’21’’ W, war Enez Horn, houmañ en enezeg anvet Inizi Hermite e beg Su Douar an Tan.
Tres
Tres zo meur a c'her.
Vršac
Vršac, Вршац, distaget Vrchats, zo ur gêr a Serbia.
Plovan
Plovan a zo ur gumun eus Bro Vigoudenn e kanton Plogastell-Sant-Jermen, e departamant Penn-ar-Bed, e Mervent Breizh.
Monumantoù ha traoù heverk
<Gallery> Image:Plovan eglise.jpg|Iliz katolik Plovan Image:Calvaire de Plovan 2506 C.jpg|Kalvar Plovan Image:Calvaire de Plovan 2506 B.jpg|Kalvar a-dost </Gallery>
<Gallery> Image:Bretagne Finistere languidou 08030.jpg|Rivinoù chapel Landigou. Image:Plovan_Ruines_de_Languidou.JPG|Rozenn chapel Langidou. Image:Plovan Ruines de Languidou rosace.JPG|Ar rozenn eus a-dost. </Gallery>
Compay Segundo
200px|right|thumb|Compay Segundo o kimiadiñ e dibenn un abadenn-ganañ en Hotel Nacional de Cuba, en Havana. Miz Here 2002 Compay Segundo (e wir anv Máximo Francisco Repilado Muñoz) (18 a viz Du 1907 - 14 a viz Gouere 2003), a oa ur gitarour hag ur c'haner eus Kuba.
E yaouankiz
Ganet e oa, evel a lavar en ur ganaouenn, e Siboney, e proviñs Oriente (donde el sol es mas caliente, e-lec'h ma tomm muioc'h an heol), nepell diouzh Santiago de Cuba. D'e bemp bloaz, pa varvas e dad-kozh, ez eas an tiegezh da chom da Santiago.
Lavarout a rae Compay Segundo e oa krog d'an oad-se, da enaouiñ segalennoù e dad-gozh en e veg, ha ne oa ket paouezet da vutunat diwar neuze.
E Santiago e reas pezh a rae an darn vrasañ eus an dud : deskiñ ar vicher ruilhal segalennoù. War un dro e teske kevrinoù ar planedennoù gant ur grennardez, Noemí Toro. Diwar he c'huzulioù eo e krogas gant an dreujenn-gaol.
E 1929 e reas e veaj kentañ d'an Havana, gant laz-seniñ kêr, war zigarez lidañ digoradur ar c'h-Capitolio Nacional.
E 1935, ez eas di en-dro, gant Ñico Saquito hag e laz-seniñ Cuban Star, hag eno e chomas neuze.
Soner
Desket e-unan seniñ tres ha rebed, e krouas ur benveg nevez diwar an daou venveg-se, an armónico urseurt gitar 7 kordenn dezhi Kalz eus e ganaouennoù a oa leun a fent hag a ijin, en ton koulz hag er son. Er bloavezhioù 1930, gant ar stollad Hatuey, ez eas da v-Mec'hiko, hag e kemeras perzh e daou film, México Lindo ha Tierra Brava.
E México ivez ez eas da son treujenn-gaol gant an Trio Matamoros, ha ganto Benny Moré. Eno ivez e 1942, e voe krouet Los Compadres gantañ ha gant Lorenzo Hierrezuelo. Lorenzo ar c'haner a oa Compay Primo (paeron kentañ), ha Repilado an diskaner a oa Compay Segundo, an anv a viro betek ar fin.
Goulennet e voe digantañ perak ez eas da goll giz an eil mouezh, hini an diskaner, dreist-holl adalek 1950, e respontas: "Ar re yaouank ne fell ket dezho ken mont da-heul ur c'haner. Holl e fell dezho bezañ steredennoù eus an eil deiz d'egile. Sellit pegeit on bet o c'hortoz, pet hent am eus baleet, pet tra am eus ranket ober. Atav e vezañ o kregiñ, ha neket oc'h echuiñ."
Meur a gemm a voe a-hed e resped: seniñ a reas gant Los Seis Ases, Cuarteto Cubanacán, ha soner treujenn-gaol e voe gant ar Banda Municipal de Santiago de Cuba. E 1956 e savas al laz Compay Segundo y sus Muchachos, ha ganto e labouras betek e varv.
Perzh a gemeras Compay Segundo er Buena Vista Social Club, ur bladenn produet gant Ry Cooder, en 1996, ha gant kanerien ha sonerien evel Ibrahim Ferrer, Juan de Marcos González, Rubén González, Manuel "Puntillita" Licea, Orlando "Cachaito" López, Manuel "Guajiro" Mirabal, Eliades Ochoa, Omara Portuondo, Barbarito Torres, Amadito "Tito" Valdés ha Pio Leyva.
Bloavezhioù 1990
Marvet eo Compay Segundo e 2003, en La Habana, tost d'e bemp bugel ha d'e vugale-vihan. Beziet eo e Santiago de Cuba.
E ganaouennoù
"Chan Chan" eo an hini vrudetañ. E-touez ar re all "Sarandonga", "Saludos, Compay", "¿Y tú, qué has hecho?", "Amor de la loca juventud", "Juramento" ha "Veinte años".
Gozeged
Ar gozeged eo ar bronneged a ya d'ober ar c'herentiad Talpidae.
Spesadoù
3 iskerentiad ha 17 genad a zo:
Zürich
Zürich (LFE: ['tsy:rɪç], alemaneg: Züri, galleg: Zurich, italianeg: Zurigo, romañcheg: Turitg), brasañ kêr a Suis, ha pennlec'h Kanton Zürich.
Chapel-ar-Veuzid
Chapel-ar-Veuzid  a zo ur gumun eus Breizh e kanton Gwizien e departamant Il-ha-Gwilen.
Monumantoù ha traoù heverk
right|thumb|An ti-kêr
Galago
Spesadoù
19 spesad galagoed zo :
Leve
Ul leve (liester : leveoù) a zo ur c'hementad arc'hant a zeu ingal d'un den pe d'ur strollegezh pe diwar o c'hevala pe diwar o madoù pe diwar ur sistem arc'hantañ e-fed ul labour a zo bet graet pe evit reiñ un digoll.
Leve evit kempouezañ an nammded
E broioù ma 'z eus ur gwarez sokial e vez paeet d'an dud o deus tapet un nammded abalamour d'ur gwallzarvoud ul leve nammded.
Leve evit ar re o deus labouret meur a vloavezh : leve retred
Er broioù diorroet hag evit darn an dud er broioù all e vez paeet ul leve d'an dud o deus labouret e-pad ur prantad amzer bras (eus 5 da 40 bloavezh). Paeet e vez leveoù d'an implijidi kozh pe gant ur sistem gwarez sokial pe gant an embregerezhioù p'o deus postet an arc'hant a-ratozh. Troioù-lavar brezhonek : "mont war e leve" pe "kemer e retred".
Asahi Shimbun
Ur gazetenn bemdeziek dave e Japan eo Asahi Shimbun.
8,2 milion a skouerenn a vez skignet anezhi ha tro 21,4 milion a lennerien a zo.
Málaga
Málaga eo kêr-benn Proviñs Málaga, en Andalouzia, e kreisteiz Spagn, war aod ar Mor Kreizdouar. Eil kêr vrasañ Andalouzia eo gant 568 305 annezad e 2009 ha 578 460 e 2020. Diazezet e voe en gant ar Fenikianed, se zo kaoz eo unan eus kêrioù koshañ Europa.
Perred
Perred a oa ur gumun eus Breizh, e Bro-Wened hag e kanton Rostrenenn e departamant Aodoù-an-Arvor. Lakaet e vez alies da vezañ e broig Kost' ar C'hoad, pe neuze "er C'hoadoù". Kendeuzet e oa bet gant div gumun-all d'ar 1 a viz Genver 2017 d'ober ur gumun nevez : Berrepoz-ar-Blavezh.
Nihon Keizai Shimbun (Nikkei)
Kazetenn bemdeziek pennañ diwar-benn an ekonomiezh e Japan eo Nihon Keizai Shimbun (Nikkei). Diwar he anv eo bet savet hini ar yalc'h japanat (Nikkei).
3 milion a skouerennoù a vez skignet anezhi ha 5,7 milion a lennerien a zo.
Kensonenn staon a-gostez dre dostaat
Unan eus ar c'hensonennoù e taolennoù ofisiel al lizherenneg fonetikel etrebroadel ganti un arouezenn ispisial eo ar gensonenn staon a-gostez dre dostaat mouezhiet treuzskrivet [ʎ] hervez reolennoù al LFE, ganti an niverenn dave 157.
Atav e vez mouezhiet ar c'hensonennoù dre dostaat hep par divouezh ebet.
Kòrsou
Pais Kòrsou e papiamento, Curaçao e nederlandeg), ent-ofisiel Bro Curaçao (Pais Kòrsou e papiamento, ha Land Curaçao e nederlandeg), zo ur Stad tramor emren e framm Rouantelezh an Izelvroioù. Nepell emañ diouzh aod Venezuela. Willemstad eo ar gêr-benn.
Yomiuri Shimbun
Kazetenn bemdeziek kentañ e Japan eo Yomiuri Shimbun (読売新聞). E miz Gwengolo 2005 e veze skignet 12,3 milion a skouerennoù anezhi. (8,3 milion evit an embann diouzh ar mintin ha 4 milion diouzh an noz).
Tro 26 milion a dud a lenn anezhi.
Kanton Plagad
Kumunioù
Kanton Plagad a yae 7 kumun d'ober anezhañ:
Jean-Claude Morvan
Jean-Claude Morvan, genidik eus Groñvel, zo bet kelenner brezhoneg e lise Jakez Karter e Sant Malou hag unan eus kensaverien Unvaniezh ar Gelennerien Brezhoneg e 1980. Kenlabourat a ra gant Kreizenn Sevenadurel Sant-Malou.
Pluguen
Pluguen a zo ur gumun eus ar Vro C'hlazik e Kerne-Izel, sko ouzh Kêr-Gemper, e mervent Breizh. Emañ aerborzh Kemper-Kerne er su d'ar vourc'h.
Ardamezioù
"En glazur e c'harv savant en aour ; e vevenn gommek etre gul hag argant".
Sturienn ː War'r prim.
Pengilli
Pengilli a zo ur gumun eus kanton Plened-Yugon e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh.
Mahilioŭ
right|120px|Skoed kêr Mahilioŭ (treuzlizherennadur ofisiel), Магілёў (distaget: ) e belaruseg, Могилёв, Mogilev e ruseg (distaget: ), מאָלעוו, Molew e yideg, Mohylew e poloneg, a zo ur gêr eus reter Belarus. 360,918 a annezidi a oa o chom enni e 2011. Pennlec'h Voblast Mahilioŭ eo.
Istor
thumb|250px|Tresadenn gant [[Napoleon Orda, 1877]]
Pluguen
Ardamezioù
Aozer ː Jakez Derouet. Degemeret gant ar gumun d'ar 27 a viz Ebrel 1984.
Galago Somalia
Galago Somalia (Galago gallarum) a zo ur bronneg hag a vev en Etiopia, Somalia ha Kenya.
Mahilioŭ
Istor
Diazezet e voe ar gêr e 1267. Un darn eus Dugelezh Veur Lituania e voe eus ar betek Unvaniezh Lublin ha krouidigezh Kenglad Polonia-Lituania. Neuze e voe roet da gurunenn Polonia gant an anv Mohylew pe Mogilew. Ur greizenn genwerzhel e oa war an hent a liamm su hag norzh Europa. E 1577 ez eas d'ur geoded frank goude kentañ disrannadur Polonia hage voe staget ouzh Rusia hag a lakaas anezhi da gêr-benn guberniya Mogilev. Etre 1915 ha 1917 e voe lojeiz-jeneral al lu rusian. Derc'hel e voe gant an arme alaman e 1918 ha neuze roet da Republik Pobl Belarus. E 1919 ec'h aloubas al Lu ruz anezhi hag e-barzh Republik Soviedel Bielorusia e voe lakaet. Etre 1941 ha 1944 e voe dalc'het gant an Alamagn nazi.
D'un darn eus Belarus ez eas e 1991.
Armerzh
Unan eus kreizennoù greantel hag armerzhel pennañ eo Mahilioŭ. Goude an Eil brezel bed e voe savet un deuzerezh-dir vras enni. Ur porzh-stêr pouezus war an Dniapro eo.
Lezgieg
Ur yezh kaokazek eus skourr Yezhoù kaokazek ar biz eo al lezgieg (лезги чІал lezgi ch'al) komzet gant tro-dro da 450.000 den e su Dagestan e Rusia (257.000 den) hag e norzh Azerbaidjan (171.400 den) dreist-holl, hag ivez e Jorjia, Kazac'hstan, Kirgizstan, Turkia, Turkmenistan, Ukraina hag Ouzbekistan.
Galago Demidoff
Galago Demidoff (Galago demidoff, diwar anv ur priñs rus), a zo ur bronneg hag a vev en ul lodenn vras eus Afrika issahara.
Lezgieg
N'he deus ar yezh-se statud ofisiel ebet e neplec'h.
Dek yezh lezgiek ez eus e Dagestan:
Skrivet e vez ar yezhoù-mañ gant al lizherenneg kirillek.
Galago Senegal
Galago Senegal (Galago senegalensis) a zo ur bronneg hag a vev en Afrika.
Desman ar Pireneoù
Desman ar Pireneoù (Galemys pyrenaicus) a zo ur bronneg hag a vev el ledenez iberek hag er Pireneoù. Er c'herentiad Talpidae emañ, asambles gant ar gozed. Ar spesad nemetañ eo er genad Galemys.
Galago Thomas
Galago Thomas (Galago thomasi) a zo ur bronneg hag a vev en Afrika.
Desman ar Pireneoù
Doareoù pennañ
Hiroc'h eo e lost (14 cm) eget e gorf (12 cm) ha war-dro 50 g eo e bouez. Hir ha du eo e voj. E feur tev zo gell war e gein hag arc'hantet war e gof. Ober a ra gant e lost evel gant ur stur evit neuial. Tennañ a ra d'an desman musk nemet eo bihanoc'h hag azasaet e gorf ouzh ar froudoù.
A-goubladoù padus e vev desman ar Pireneoù. Un torad pe zaou (etre 1 ha 4 c'holen bewech) a vez ganet gant ar barez bep bloaz.
Loutehel
Loutehel a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Anast e departamant Il-ha-Gwilen.
Galago Allen
Galago Allen (Galago alleni) a zo ur bronneg eus Afrika.
Galago teñval
Ar galago teñval (Otolemur monteiri) a zo ur bronneg hag a vev en Afrika.
Falanouk
Ar falanouk (Eupleres goudotii) a zo ur c'higdebrer eus kerentiad an Eupleridae hag a vev e Madagaskar hepken.
Gant e gendirvi, ar fanaloka hag ar fosa, eo an ezel nemetañ eus an iskerentiad Euplerinae. N'eus gwagrenn fraezhel ebet gantañ ha ne c'hell ket kuzhat e skilfoù. Divellkeineged ha buzhug a zebr dreist-holl ha dibar eo e zent abalamour d'ar reol-boued-se: kompez eo e zent-lagad hag e rakkildent.
Bevañ a ra en e-unan er c'hoadegoù glaviek eus kreiz ha gwalarn ar vro. Un aneval-noz eo. Diouzh an deiz e kousk e-barzh toulloù pe douarennoù bihan. Muzuliañ a ra war-dro 50 cm gant ul lost 24 cm ha tennañ a ra d'ur vibinell. Gell eo e vlevenn.
En arvar emañ ar falanouk en abeg da zistruj e lec'h-annez ha d'e breizhataerien.
Ar spesad nemetañ eo er genad Eupleres.
Isspesadoù
Bez' ez eus daou isspesad:
Pont-Aven
Pont-Aven a zo ur gumun eus Bro-Gerne e kanton Molan, e departamant Penn-ar-Bed, e mervent Breizh. Penn kanton e oa betek 2015. Kendeuzet eo bet kumunioù Nizon ha Pont-Aven e 1954.
Sant-Loup
Sant-Loup (distaget:, er vro) zo ur gumun e Breizh, e Bro-Oueloù hag e departamant Aodoù-an-Arvor), e kanton Plouha. En eskopti Dol e oa gwechall.
Galago Zanzibar
Galago Zanzibar (Galago zanzibaricus) a zo ur bronneg hag a vev e Tanzania (Afrika ar Reter). Un isspesad a vev e Zanzibar, hag un isspesad all war an douar-bras.
Captain Beefheart
thumb|right|Captain Beefheart Captain Beefheart (Don Van Vliet eus e wir anv), ganet d'ar 15 a viz Genver 1941 e Glendale e Kalifornia ha marvet d'ar 17 a viz Kerzu 2010 a oa ur c'haner (ha soner hag aozer sonerezh àr un dro) hag ul livour stadunanat. Labouret en deus gant Frank Zappa.
Captain Beefheart, setu ur gwall hini a vez anavezet diouzhtu a-drugarez d'e vouezh daonet é tonet a donder e c'hourlañchenn. Don Van Vliet eo e anv gwirion. N'en deus ket gwerzhet pladennoù a-vilvern, met un dudenn ag an dibab er metoù "Underground" a oa anezhañ, degemeret mat e bladennoù get ar vurutellourion sonerezh, ha mammenn veur awen ur bochad arzourion àr e lerc'h (Beck, Tom Waits, Woody Allen, PJ Harvey, David Lynch, David Byrne, John Lydan ha re 'rall...).
Estroc'h evit ar sonerezh, dornet mat eo evit ar livañ hag ar c'hizelliñ a-c'houde amzer e vugaleaj (oberennoù zo a c'heller sellet doc'hte war golo pladennoù savet getoñ).
Neuze, da gCaptain Beefheart e troas Van Vliet e anv, ha moned en-dro da gorn-bro e yaouankiz ha sevel e strollad gwirion kentañ, e vMagic Band mojennek. Sonerezh liv ar blues arnezhoñ, ar blues druz ha lous blaz ar vuhez wirion ha kriz dezhoñ. Setu kement a berzh a rezont ma voent lakaet da sinañ get A&M, e 1967, ha nebeut goude e voe deuet er-maez o fladenn gentañ : Captain BEEFHEART & His Magic Band "Safe as Milk". Ry Cooder (yaouank-tre d'ar mare-se) a oa ba'r jeu ivez ! Souezhussaat degouezh !
Ur blues garv ha druz a za get Captain Beefheart, ha kemm erbet evit e bladennoù da heul (an eil a oa da vout "It Comes to You in a Plain Brown Wrapper", unan zoubl, met Bob Krasnow, melestrer ar strollad, ne oa ket a-du, ha neuze e teuy da vout unan simpl "Strictly Personal" e 1968). A-benn ar fin, pezh ne oa ket bet miret er bladenn-se a voe adlakaaet da vonet er-maez e 1971 get Van Vliet, feuket anezhañ, "Mirror Man" eo ar bladenn-se. Sonennoù hir, tennadoù mouezh pismigus, liv ar blues c'hoazh àr an tonioù-se met pell a-walc'h ag ar blues mod kozh ur sort !
....
Ur pennad a-ziwoud "Trout Mask Replica" (1969)
Setu ur bladenn na vezer ket diseblant doc'h he selaou. Ur mell pezh unan eo, 28 sonenn a zo enni. Bep tachenn sonerezh a vez ergerzhet get Van Vliet, un iskis a zen mard eus unan, ne verna ket dezhoñ doujiñ doc'h koñvañsionoù ar sonerezh, ha pa vehe rock zoken.
E-barzh "Trout Mask Replica", n'eus ket lusk gwirion erbed, evit pezh a sell doc'h ur lusk a gasehe ar sonerezh ingal èl un orolaj. Kemmadurioù lusk e-leizh ne lavaran ket. Mem tra evit pezh a sell doc'h frammadur ar sonennoù, digabestr-krenn int anezhe, sonerezh difetis, son difetis ar gitar get tonioù iskis... Dihentet e c'hell bout an nen goude en devout selaouet an oberenn-se evit ar wezh kentañ, met tamm ha tamm e ta a-benn da ziluziañ ar milendall-se. Dizoloet vez a-nevez bep tro ma vez selaouet ! Sonerezh digabestr mard eus unan ! Luskadur digompez, gitar luziet, blaz ar blues luadennet àr ar c'han, àr un dro get sakso free jazz. Àr-lerc'h selaou ha selaou ar bladenn-se e teu diframmadur ar sonerezh-se da frammañ un dra bennak a-benn ar fin en hoc'h empenn. Gwir eo n'eo ket sonerezh evit diskuizhañ marteze, dav eo strivañ un tammig met doned a ra tamm ha tamm bep tro ma vez selaouet. Ha neuze, pa vez kavet an alc'hwez, pebezh pinvidigezhioù a zo e-barzh ! Arabat soñjal eo bet lakaet rac'h an drammoù-se dre zigouezh pe n'eus forzh penaos 'vat ! Don Van Vliet a zo mestr e-barzh e gegin, ha, paotr e ziskouarn figus, gouiet a ra teuziñ an traoù, ha peurlipat ar meuz.
Kinklet eo an album get ur bochad kavadennoù iskisoc'h an eil evit eben... Trouzioù ar vuhez pemdeziek, mousfent, enrolladennoù get ur pellgomzer ("China Pig"), tud é komz hag é safariñ, é tiskulien traoù kuzh, sonerion é tiskariñ ar sonerezh bet pleustret gete a-c'houde ur blead hag enrollet àr an toemm, ha me 'ouia-me... Rac'h an traoù-mañ kempennet buan ha buan get Zappa, setu pezh a lak an album-se da vout dibar anezhoñ...
Founnapl-tre e vehe bet savet sonerezh an album-mañ get Beefheart, met pleustret anezhoñ e-pad ur blead get e sonerion a-benn dislonkiñ ar bennoberenn-mañ a-benn ar fin, get un disoc'h pell a-walc'h ag an tonioù a-orin mechañs ! Un darzhadenn eo an albom-mañ a-benn ar fin, ur spered punk krenn ha krak, un nebeud bleioù a-raok bleiad ar bunked e 1977 ! Divarc'hiñ da vat, diskar klichedoù ar rock a-gozh. Daet eo a-benn ! Barzhoniezh zo ennañ ivez, kani Van Vliet avat !! C'hoari get ar gerioù a ra ivez. ....
E-skoaz an enrolladennoù-mañ e voe lakaet da zoned er-maez gant Beefheart pladennoù aesoc'h, eeunoc'h da ziskouarnioù an holl : "The Spotlight Kid" ha "Clear Spot" (ti-embann pladennoù Reprise) e 1972. Klask a ra skigniñ e sonerezh hag evit-se ne vo ket ken radikal e zibaboù sonerel, anes koll e ene avat. Perlezennoù a zo e-barzh an oberennoù-se ("I'm Gonna Booglarize You Baby", "When It Blows It Stacks", "Big Eyed Beans from Venus", "Golden Birdies", "My Head is My Only House Unless It Rains", ken fromus arall !). Daoust da dalvoudegezh an traoù-se, ne rejont ket berzh, ne voe ket gwerzhet pladennoù e-leizh. Setu eñ skarzhet kuit get e di-embann pladennoù ha gwazh ha se evitoñ : moned a ra kuit izili e strollad àr ar marc'had ! Setu adsavet getoñ tamm pe damm ur Magic Band nevez (graet e voe "Tragic Band" anezhañ get gwall deadoù). Klozet e voe ar prantad dipitus-mañ get div bladenn dister a-walc'h : "Unconditionally Guaranteed" ha "Bluejeans & Moonbeams". Gallout a raer tremen hep selaou ar pladennoù-se, ne oa ket en e vleud Van Vliet ha gwell eo ankounac'haat an traoù-se pa vez penn-oberennoù a-hent arall.