cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Diego Rivera
Diego Rivera (8 a viz Kerzu 1886 e Guanajuato - 24 a viz Du 1957 e San Ángel) a oa ul livour eus Mec'hiko en XXvet kantved, pried d'al livourez Frida Kahlo. Brudet eo e vurlivadurioù.
E vuhez
E 1907 ez eas da v-Barcelona, hag ac'haleno da b-Pariz da labourat gant arzourien all eus karter Montparnasse. Mignon e oa d'an italian Modigliani, a reas e boltred en 1914.
N'eo ket ur vuhez sioul a renas e Paris.
E-pad c'hwec'h vloaz e vevas gant al livourez Marie Vorobieff (Marevna), hag e 1911 e timezas da Angelina Beloff. Ur mab o doe, Diego (1916–1918), hag a varvas en e vugaleaj.
Maria Vorobieff-Stebelska a c'hanas ur verc'h anvet Marika, e 1918 pe 1919, pa oa dimezet Rivera da Angelina (hervez al levr  House on the Bridge: Ten Turbulent Years with Diego Riveraha hervez eñvorennoù Angelina, anvet Memorias).
E pen kentañ ar bloavezhioù 1920 e tistroas da Vec'hiko, ha kemer a reas perzh en obererezh an tu-kleiz pellañ. Ober a reas neuze e gentañ murlivadurioù ma weled pobl Mec'hiko o c'houzañv dindan ar wask. Livañ kalz a reas, hag alies a-enep an iliz hag ar veleien.
E miz Even 1922 e timezas da Guadalupe Marín, ha div verc'h o doe: Ruth ha Guadalupe.
Neuze e reas anaoudegezh gant ur studierez, war an arz, Frida Kahlo.
Mervel a eure Frida Kahlo en 1954. Rivera a dapas ur c'hrign-bev, a varvas e 1957. Beziet e voe er Panteón de Dolores e Mec'hiko.
Dimezioù
Pemp gwech e timezas:
Ouderwijk
Audruicq e galleg, Ouderwijk en izelvroeg, a zo ur gumun hag ur gêrig eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Adren-Amerika
An adren-Amerika (liester : adrened-Amerika) a zo ur spesad evned, Chordeiles minor an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Caprimulgus minor da gentañ-penn (e 1771) gant an naturour alaman Johann Reinhold Forster (1729-1798).
Boued
Bevañ a ra ar spesad diwar amprevaned.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an nav isspesad anezhañ en Amerika :
Yerakaieg
Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù sepikek ar c'hreiz eo ar yerakaieg (yerakai) komzet gant tro-dro da 390 den (1981) e Papoua-Ginea Nevez.
Gregor Teurgn
Gregor Teurgn (Georgius Florentius Gregorius e latin, Grégoire de Tours e galleg a vremañ), a voe ganet e Riom, e-tal Clermont war-dro 538, en ur familh eus an noblañs alvernat, hag a varvas e Teurgn war-dro 594, a voe eskob Teurgn er VIvet kantved. Brudet eo e skridoù diwar-benn istor an Iliz, ar Franked, hag Arvern.
Hunegan Setzer
Hunegan Setzer (Myomimus setzeri) a zo ur bronneg krigner hag a vev en Iran, Turkia hag Azerbaidjan.
Gregor Teurgn
E vuhez
Mervel a reas e 594 e Teurgn e lec'h ma oa bet dilennet evel eskob e 593. Lakaet e voe da sant ha lidet e vez e c'houel d'ar 17 a viz Du.
Klasket en deus difenn gwirioù an Iliz pa oa reuz bras etre ar pennoù uhel frank. Mont a reas a-enep Chilperig ha staliañ a reas ar feur-emglev sinet en Andelot etre Childebert II, roue Aostrazia ha Gontran, roue Burgondia (587).
Kronikour
Evel kronikour istorel eo anavezet Gregor a Deurgn p'eo gantañ eo bet savet Historia Francorum (Istor ar Franked) e 40 levrenn.
Buhezskridoù sent zo bet savet gantañ ivez. Ur vammenn a-bouez bras eo Historia Francorum evit istor Breizh er c'hantvedoù kentañ.
Rebechet ez eus bet dezhañ bezañ re domm ouzh e bobl ha neuze barnañ ar Vrezhoned hep neptuegezh, da lavarout eo kavout si enne dalc'hmat.
An Dek Levrad Istor pe Istor ar Franked
Decem libri historiarum eo anv al levr, ma venn an oberour kontañ istor ar bed hag an Iliz, adalek amzer ar C'heneliezh betek hini ar Rouaned frank, en Ebrel 591, astennet gant Libri octo miraculorum (Levr ar Burzhudoù) un dastumad buhezioù sent, eus Galia, savet e 574, goude marv Gregor.
Mont a ra an darn vrasañ eus ar skrid gant Galia dindan ar Franked, aneveztoc'h gant gregor eget peurrest ar bed : pemp eus an dek levr, ha Levr ar Burzhudoù ivez, zo gouestlet d'an amzer ma veve an oberour.
Dre al levr-se eo ez eo anavezet istor lestr Soissons.
Windows 7
Ar reizhiad korvoiñ kenwerzhelaet gant ar c'hevredad Microsoft diazezet e Seattle (SU) eo Windows 7.
Troad terminativel
Er yezhoniezh e vez implijet an termen troad terminativel (saoz. terminative case) evit komz eus un droad a dalvez da verkañ termen pe diwezh un dra bennak, o klotaat mui-pe-vui gant an araogennoù "betek" e brezhoneg.
En hungareg e c'hell talvezout ivez evit merkañ padelezh un ober, da skouer:
Livoneg
Ur yezh finnek-ougrek eo al livoneg (līvõ kēļ), eus skourr ar yezhoù finnek. Kar eo neuze d'ar finneg ha d'an estoneg. Komzet e veze e Livonia (Latvia).
Ur yezh en arvar an hini eo, o vevañ ma vez komzet gant tro-dro da 35 den en holl hag e-outez ar re-se n'eus nemet un 10 bennaket a vefe barrek warni. Klask a ra tud zo deskiñ ar yezh evit he gwareziñ, met diaezet eo rak ne van ket kalz a Livoned ken.
Lizherenneg:
A/a, Ā/ā, Ä/ä, Ǟ/ǟ, B/b, D/d, Ḑ/ḑ, E/e, Ē/ē, F/f, G/g, H/h, I/i, Ī/ī, J/j, K/k, L/l, Ļ/ļ, M/m, N/n, Ņ/ņ, O/o, Ō/ō, Ȯ/ȯ, Ȱ/ȱ, (Ö/ö), (Ȫ/ȫ), Õ/õ, Ȭ/ȭ,, P/p, R/r, Ŗ/ŗ, S/s, Š/š, T/t, Ț/ț, U/u, Ū/ū, (Y/y), (Ȳ/ȳ), V/v, Z/z, Ž/ž.
Mafaeg
Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo ar mafaeg (mafa, matakam, mofa pe natakan) komzet gant tro-dro da 138.000 den e norzh Kameroun (136.000 den e 1982) hag e Nigeria (2.000 den e 1963).
Ukkel
Ukkel (galleg: Uccle) a zo ur gumun eus Rannvro Brusel-Kêrbenn e Belgia.
Mafaeg
Teir rannyezh ez eus:
Loulou
Loulou zo ur berranv gallek a gaver ivez e yezhoù all.
Grilian Japan
Grilian Japan (Glirulus japonicus) a zo ur bronneg krigner brosezat e Japan. Ar spesad nemetañ eo er genad Glirulus.
Elvis
Elvis zo un anv-badez a orin angl-ha-saoz. Meur a zen brudet o deus bet an anv-se :
Elvis zo anv ur meziant ivez.
Santa Catarina
Santa Catarina a zo anv meur a lec'h er bed, diwar an anv Catarina, anv spagnolek ha portugalek Santez Katell.
Chuck Berry
Ur gitarour, ur c'haner hag ur saver sonioù stadunanat e oa Charles Edward Anderson "Chuck" Berry (18 a viz Here 1926 - 18 a viz Meurzh 2017), a voe unan eus krouerien ar sonerezh rock 'n' roll.
Nevele
Nevele a zo ur gumun eus Flandrez Belgia e proviñs Reter-Flandrez.
Chuck Berry
Levezonet en deus kalz a sonerien, The Beatles ha The Rolling Stones a-douez tud all. Lakaet eo bet da 7 gwellañ gitarour ar bed gant ar gelaouenn Rolling Stone.
187
940 Ab Urbe Condita = 187 goude J.-K.
Ganedigezhioù 187
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 187
Marvioù 187
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 187
Kanton an Elven
Kanton an Elven a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh.
Kumunioù
Kanton an Elven a yae 7 kumun d'ober anezhañ :
Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan
Wouzlameg
Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo ar wouzlameg (wuzlam, uldeme, uzam, udlam pe mizlime) komzet gant tro-dro da 10.500 den e norzh Kameroun (1982).
Zoulgwaeg
Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo ar zoulgwaeg (zulgwa pe zulgo) komzet gant tro-dro da 18.000 den e norzh Kameroun (1982).
Div rannyezh ez eus:
Lezenn Toubon
Al lezenn niverenn 94-665 eus ar 4 a viz Eost 1994 diwar-benn implij ar galleg , anavezetoc'h evel lezenn Toubon, Ministr ar Sevenadur gall d'ar c'houlz-se, a zo ul lezenn c'hall mennet da gadarnaat renk ar galleg er stad c'hall ha d'e wareziñ, abalamour ma vije, eme tud zo, gourdrouzet ar galleg gant ar saozneg.
Danvez al lezenn
Tud zo, a-hervez, a rafe « Lezenn Allgood » anezhi, en enor d'ar politikour-se a venne stourm ganti ouzh ar saozneg.
Famechon (Pas-de-Calais)
Famechon a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Adren gouzoug ruz
An adren gouzoug ruz (liester : adrened gouzoug ruz) a zo ur spesad evned, Caprimulgus ruficollis an anv skiantel anezhañ.
Ruzenn diweuz mouezhiet
Unan eus ar c'hensonennoù e taolennoù ofisiel al lizherenneg fonetikel etrebroadel ganti un arouezenn ispisial eo ar ruzenn diweuz mouezhiet treuzskrivet [β] hervez reolennoù al LFE, ganti an niverenn dave 127.
Adren gouzoug ruz
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned serr-noz.
Ruzenn diweuz mouezhiet
Implijet e vez a-wezhoù an hevelep arouezenn [β] ar Kensonenn dre dostaat diweuz mouezhiet, treuzskrivet sklaer dre ouzhpennañ ar sin diakritek ispisial evit diskwel emañ distaget izeloc'h evit boaz evel-hen: [β̞].
Adren gouzoug ruz
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
Ministrerezh ar Sevenadur (gall)
Ministrerezh ar Sevenadur gall zo ur ministrerezh a zo bet krouet gant ar prezidant Charles De Gaulle evit gwareziñ ha diorren ar sevenadur gallek er stad c'hall hag er bed a-bezh. Emañ staliet e straed Valois, e Pariz.
Un nebeud ministred ar sevenadur gall :
Bikaroueg
Ur yezh sepikek-ramouek eus is-skourr ar yezhoù sanioek eo ar bikaroueg (bikaru pe bugalu) komzet gant tro-dro da 100 den (1981) e Papoua-Ginea nevez.
Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.
Hewaeg
Ur yezh sepikek-ramouek eus is-skourr ar yezhoù sanioek eo ar hewaeg (hewa pe sisimin) komzet gant tro-dro da 2.147 den (1986) e Papoua-Ginea nevez.
Délégation générale à la langue française et aux langues de France
An Délégation générale à la langue française et aux langues de France (DGLFLF pe, en berr, DGLF) zo ur gwazva stag ouzh Ministrerezh ar Sevenadur e Bro-C'hall.
E labour eo kenurzhiañ politikerezh yezh ar stad c'hall.
Savet e voe e 1989 dindan an anv Délégation générale à la langue française ; daouzek vloaz goude, e 2001, e voe ur c'hemm bras pa voe anvet Délégation générale à la langue française et aux langues de France.
Pennlabour an DGLF eo diwall ma vo doujet ouzh lezenn ar 4 a viz Eost 1994, anvet ivez lezenn Toubon.
Kemer a ra perzh ivez e gallekaat an dud enbroet. Kenurzhiañ a ra al listennoù gerioù nevez-savet gant kengorioù a bep seurt hag an Akademiezh c'hall.
Skoazell vras a ro d'ar yezhoù rannvro, met diaes eo kavout skouerioù resis. Ober a ra war-dro sekretouriezh an aozadur anvet Conseil supérieur de la langue française.
Iliz Santez Jenovefa Lokeored
Iliz Santez Jenovefa Lokeored zo dreist dre he zour-iliz savet e stumm gotek, enni ur gambr ar c’hleier, mentoù bras dezhi.
Varsovia
Kêr-benn Polonia eo Varsovia (Warszawa e poloneg, distaget [varˈʂava]). Diazezet eo war ar stêr Vistula, 370 km bennak diouzh ar Mor Baltel ha diouzh ar C'harpatoù. E 2014 e oa 1 726 851 a dud o chom enni, hag un hollad a 3 milion bennak a annezidi gant ar bannlevioù.
Hunegan an dezerzh
Hunegan an dezerzh (Selevinia betpakdalaensis) a zo ur bronneg krigner hag a vev e Kazakstan ha marteze e Sina. Ar spesad nemetañ eo er genad Selevinia.
Ibragim C'hamrakoulov
thumb|Ibragim C'hamrakoulov Ibragim C'hamrakoulov a zo bet ganet d'an 28 a viz Gouere 1982 en Ouzbekistan.
Mestrc'hoarier echedoù ouzbek ha spagnol.
Mestr Meur Etrebroadel eo abaoe 2006.
Seizh gwezh e voe Kampion Echedoù Azia ar re yaouank ha Kampion bedel Echedoù dindan 16 vloaz e 1998.
Trede e voe e Kampionad Echedoù Spagn 2007.
E renk Elo (FIDE) a oa 2 597 e miz Gouere 2008.
Oudmourteg
Ur yezh finnek-ougrek eo an oudmourteg (удмурт кыл, oudmourt kïl) komzet e Oudmurtia e-lec'h m'emañ unan eus an div yezh ofisiel a-gevret gant ar rusianeg.
Tost eo ar yezh-mañ d'ar c'homieg hag d'ar c'homieg-permyakeg
Liran Sina
Liran Sina (Chaetocauda sichuanensis pe Dryomys sichuanensis) a zo ur bronneg krigner hag a vev e proviñs Sichuan (Sina).
Oudmourteg
Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.
Skrivet e vez gant al lizherenneg kirillek gant un nebeud lizherennoù ispisial evit skrivañ sonennoù n'eus ket dioute e rusianeg, da skouer Ӝ Ӟ Ӵ
Sturnella
Sturnella a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1816 gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Seizh spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer holl en Amerika.
Sanioeg
Ur yezh sepikek-ramouek eus is-skourr ar yezhoù sanioek eo ar sanioeg (sanio) komzet gant tro-dro da 644 den (1981) e proviñs East Sepik e Papoua Ginea-Nevez.
1861
Diwar-benn bloavezh 1861 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Marvioù
Gwelet ivez: Rummad:Marvioù 1861
Porched:Bedoù henc'hresian hag henroman
Porched ar bed henc'hresian ha henroman
Gabianoeg
Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù sanioek eo ar gabianoeg (gabiano pe niksek) komzet gant tro-dro da 926 den (2003) e Papoua Ginea-Nevez.
Trinieg
Trinieg (Trignac ez-ofisiel e galleg) zo ur gumun e Kanton Mouster-al-Loc'h, e Liger-Atlantel, e gevred Breizh.
Emdroadur ar boblañs abaoe 1921
• Andonioù : Cassini hag EBSSA
986
Diwar-benn bloavezh 986 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 986
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 986
Mouyangeg
Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo ar mouyangeg (muyung, myau pe m(u)yenge) komzet gant tro-dro da 15.000 den e norzh Kameroun (1982).
Geotdebrer
Ur geotdebrer a zo ul loen (ur bronneg, un amprevan, ur pesk...) a zo struzh, ha n'eo ket kig, e voued boas.
Tud a zo ( debrerien struzh a reer anezho) hag a chom hep debriñ kig: koulskoude n'eo ket ur geotdebrer eo an Den. Met meur a c'heotdebrer a zebr vioù ouzhpenn.
E-touez ar geotdebrerien, ouzhpenn ar re ne zebront nemet geot pe hogos, e kaver ul lodenn anezho a zo frouezhdebrerien (ne zebront nemet frouezh) hag ul lodenn all a zo deildebrerien (ne zebront nemet delioù).
N'eo ket undoare nag unseurt magadurezh ar geotdebrerien, kemm a ra hervez ar mareoù eus ar bloaz, ha hervez ar struzh a c'hellont kavout.
E-touez ar bronneged e c'heller ober an diforc'h etre ar geotdebrerien unanstomog hag ar geotdebrerien liesstomog :
S/2003 J 19
S/2003 J 19 eo anv da c'hortoz ul loarenn gilgradek direizh eus Yaou. Gant ur strollad steredonourien eus Skol Veur Hawaii e voe dizoloet e 2003. Lodek eo-hi e strollad Pasiphae, ur strollad loarennoù a gelc'htro etre 22,8 ha 24.1 milion a gilometradoù gant ur stouadur etre 144.5° ha 158.3°.
Pelaslaeg
Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo ar pelaslaeg (pelasla, maslava pe vame) komzet gant tro-dro da 8.500 den e norzh Kameroun (1992).
Pemp rannyezh ez eus, tost-tre an eil d'eben:
Alamblakeg
Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù alamblakek eo an alamblakeg (alamblak) komzet gant tro-dro da 1 527 den (2003) e Papoua-Ginea Nevez.
Div rannyezh a zo:
Fauquembergues
Fauquembergues e galleg, Valkenberg en izelvroeg, a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Piameg
Ur yezh sepikek-ramouek eus is-skourr ar yezhoù sanioek eo ar piameg (piame) komzet gant tro-dro da 100 den (1981) e Papoua-Ginea Nevez.
Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.
Mofoueg ar su
Ur yezh tchadek eus is-skourr ar yezhoù biouek-madarek A.5 eo mofoueg ar su (mofu-gudur) komzet gant tro-dro da 60.000 den e norzh Kameroun (1998).
C'hwec'h rannyezh ez eus:
Joos de Momper
thumb|300px|Gweledva, lodenn gentañ ar kantved thumb|300px|Gweledva menezioù (1601)
Joos de Momper (1564 - 5 a viz C'hwevrer 1635 en Antwerpen) a oa ul livour flamank.
E dad, e dad-kozh hag e dad-kuñv a oa livourien, dastumerien oberennoù arzel ha gwerzherien taolennoù. Gant e dad e teskas ar vicher. A-drugarez d'e weledvaoù (mor pe menezioù) eo brudet Momper. Tud zo a soñj dezho ez int damheñvel ouzh ar pezh a vo livet da vare romantelezh. O gwelout a c'haller e meur a virdi en Europa : Herzog-Anton-Ulrich-Museum Braunschweig, Alte Pinakothek München, mirdi Hamburg ha hini Leipzig (Museum der bildenden Künste).
De Momper a implijas stank un teknik ha a oa dic'hizet, an diarsell endro an hini eo. Diazezet eo talenn gentañ an taolennoù war livioù ruz-rous hag az a war steuziañ betek an dalenn ziwezhañ hag a zo gris-glas, hag etrezo livioù gwer-melen. Uhel e oa ar sell en e daolennoù kentañ, ha diwezhatoc'h e teuas da vezañ izeloc'h.
Momper a genlabouras ivez gant livourien all evel Rubens, Hendrick van Balen ha Jan Brueghel gozh.
Quiscalus
Quiscalus a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1816 gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).
O c'havout a reer holl en Amerika.
Presse-Océan
Ar skignañ
Sed amañ sifroù skouerennoù paeet ar pemdezieg (mammenn : Alliance pour les chiffres de la presse et des médias) :
Sifroù an embannadur Presse Océan Dimanche hervez ar memes mammenn :
Kanji Ishiwara
right|thumb|Kanji Ishiwara
Kanji Ishiwara (石原 莞爾, Ishiwara Kanji, bet ganet d'an 18 a viz Genver 1889 - marvet ar 15 a viz Eost 1949) a oa un ofiser hag ur strategour japanat e-barzh ar Kwantoung. Gant Itagaki Seishiro e aozas gwallzarvoudoù Mukden e Manchouria e 1931, a roe da Vro-Japan un digarez evit aloubiñ Manchouria.
Yaouankiz
Pa oa trizek bloaz e emouestlas en ur skol milourel. Hag un nebeud amzer goude e oa bet degemeret en akademiezh milourel ha tremenet e arnodenn gantañ e 1909. Servijout a reas e Korea, goude e aloubidigezh gant Bro-Japan e 1910. Hag e 1915 e tremenas arnodennoù evit bezañ degemeret e skol pennnoù-bras an arme. E 1919 e echuas eil eus e glasad, hag evit kement-se, an impalaer a brofas dezhañ ur c'hleze.
Ishiwara a dremenas kalz a amzer e strolladoù penn-arme disheñvel, a-raok bezañ dibabet evit mont da studiañ da Bro-Alamagn. Chom a reas eno etre 1922 ha 1925, o studiañ an istor milourel hag ar strategiezh. Paeañ a reas kalz ag ofiserien a renk uhel war o leve a oa bet o labourat e strolladoù-ren an arme alaman evit kelenn ha stummañ anezhañ. Evel-se e tistroas da Vro-Japan gant gouizigiezhioù dibar. Unan eus brasañ strategourion Japan a ziwane.
E 1919 eo en em droas ouzh boudaegezh Nichiren. Nichiren a gelenne e errufe ur prantad a stourmoù meur, just a-raok un oadvezh aour e lec'h ma teufe gwirionez ar voudaegezh da drec'hiñ. Japan a vefe kreiz ha skigner pennañ ar feiz-mañ en em ledfe er bed a-bezh. Ishiwara a soñje dezhañ e veve er prantad-mañ : edo an emgann meur o tont, ha ret e vefe da Japan kavout fiziañs en e gokutai, tennañ danvezioù ha nerzhioù eus aloubidigezh Sina hag en em lakaat e penn ar "gouennoù" melen a-benn kaout an trec'h war ar re wenn. Just goude ez eas kuit eus Japan evit bezañ kannad en SDN. Eno e kejas ouzh ur c'habiten amerikan a ginigas dezhañ mont da weladenniñ ar Stadoù Unanet. Respontiñ a reas dezhañ: "Kabiten, ar mare nemetañ m'emaon e soñj da weladenniñ ar Stadoù-Unanet zo pa zegouezhin eno e penn nerzhioù Japan evit derc'hel ho pro". Edo parlamant ar Stadoù-Unanet o paouez mouezhiañ ul lezenn a zifenne ouzh Japaniz da enbroañ.
Ishiwara ha Manchouria
Kaset e oa bet da skol pennoù an arme e lec'h ma kelennas e sell eus ur brezel hollek ouennel hag e sell eus ar strategiezhioù milourel. Goude-se, e fin 1928 e oa lakaet e penn arme Kwantoung e Manchouria, un nebeud mizioù goude drouklazh Zhang Zuolin gant Daisaku Komoto. Kregiñ a reas da aozañ ur strategiezh evit ma c'hellfe Japan aloubiñ Manchouria da vat.
D'an 18 a viz Gwengolo 1931, soudarded Ishiwara a stalias ur vombezenn war un hent-houarn japanat e su Manchouria. War zigarez e vije bet kaset an taol da benn gant soudarded sinaat, Japaniz a dagas o c'hazarnioù e Manchouria e kêr Liutiaokou. Ishiwara ne'n doa ket kelaouet komandant nevez Kwantoung, ar jeneral Shigeru Honjo. Met an dra se na viras ket ouzh Ishiwara da aloubiñ kêrioù all e Manchouria. Peogwir en doa kalz a fiziañs e dazont hag e galloud ar c'hirri-nij e voe taolet 75 bombezenn war gêr Chinchou. Ar bombezadegoù diouzh kirri-nij a oa un dra nevez, memes evit pennoù bras arme Japan a oa bet spontet ha estonnet eus ar c'heloù-mañ. Istor an darvoud-mañ a erruas betek Europa hag ar Stadoù-Unanet e lec'h ma voe fromet ar boblañs.
Ishiwara a soñje dezhañ e vefe kastizet d'ar marv pe d'ar gwellañ tout torret diwar e renk ha dizenoret abalamour d'e roll en aloubidigezh Manchouria. Met cheñchamantoù er gouarnamant japanat hag er vro a zegasas ar c'hontrol penn da benn: uhelaet eo bet e renk da gomandant ha roet e oa dezhañ ur vedalenn. Hag ur wech distroet da Japan e oa deuet da vezañ un haroz hag e daol e Manchouria ur vojenn. Azeulet e oa forzh pegement gant an ofiserien yaouank. Strolladoù politikel an arme a zo bet enaouet gant e vennozhioù broadelour ha mennet e oant gant ar pal distrujañ aozadur frankizour ha kapitalour ar gouarnamant hag ar gevredigezh japanat. Er strolladoù politikel eus an tu dehou pellañ e groge da seveniñ mennozh ar pezh a deuio da vezañ kuitadenn an adaozadenn Showa: adlakaat e plas ur galloud impalaerel kreñv hag awenet gant ur spered broadelour.
An dispac'hoù broadelour
E 1935, eo bet staliet penn-urzhier er strollad ren an arme. An dra se a roe dezhañ ar c'harg henter evit selloù ha teknikoù an arme en amzer dazont. Ishiwara a soñje dezhañ e oa ret da Vro-Japan en em unaniñ gant Mandchuria ha Sina a-benn krouiñ un emglev hag un unvaniezh eus broioù reter Azia (war an tachenn-mañ, Ishiwara oe aouennet gant mennozioù gouenelour ha pan-aziad). Goude-se, e vefe bet ret da Japan ha d'an unaniezh nevez krouet, prientiñ ur brezel a-enep an URSS. Ha goude bezañ bet trec'het ar Rusianed], o defe aloubet Gevred Azia. Ur wech stalliet mat en [[Azia, prest e vefen bet evit tagañ Stadoù-Unanet Amerika. Met ofiserien ar morlu a soñje dezho e oa ret kentoc'h evit gounit amzer stourm war daou dalbenn er memes koulz: kaout da gentañ un difenn kreñv war-zu an URSS, hag eus an tu all, aloubiñ ar Gevred-aziat. James ne vo tu lakaat a-du ha kenober gant an daou mennoz. E 1937, huñvre Ishiwara a zo bet distrujet, ur brezel meur a grogas etre Japan ha Sina.
A-enep ar stolladoù-se, tagadoù ar gouarnamant a gendalc'he. Met e 1935, ar jeneral Tetsuzan Nagata, goude bezañ bet o stourm a-enep an iriennoù-se, a zo bet lazhet gant Saburo Aizawa, Saburo hag a oa e-penn ur vriz-lez-varn hag a gase a-benn ar mennozioù dispac'ho-broadelour. Ar 26 a viz C'hwevrer 1936, kantvedoù a ireinnour o deus klasket tapout ar galloud en ur drouklazhañ kalz a dudennoù pennañ eus ar gouarnamant:Privy Seal Saito, ministr an arc'hantañ Takahashi Korekiyo, ar jeneral Watanabe, holl lazhet. Ar chambelan Suzuki diskleriet evel marv met ne oa ket, Makino tost da vezañn bet lazhet. Ar c'hentañ ministr, an amiral Keisuke Okada en eus gellet kuitaat abalamour ma an drouklazherien o doa e gemmesket gant e vreur. E pad ar c'houlz-se, ofisierienn eus ar gward impalaerel o deus klasket herzel an impalaer evit kontroliñ anezhañ. Diarbennet int bet gant pennoù ar c'hastell impalaerel. An iriennerien o doa c'hoanr rediañ an impalaer da lakaat e plas ur rennad milourel nevez a-benn lakaat e plas an adstaliañ Showa. Met Ishiwara oa un difenner eus an impalaer, hag e c'houlennas da vinstr ar brezel Kawashima Yoshiyuki diskleriadur al lez-vrezel. Lakaat a reas ar benn-brezel Hajime Sugiyama da stalliañ an arme e poentoù pouezhus tro-dro da Dokyo. Goude ma oa bet graet ar pezh a lare, Ishiwara a zo bet anvet ofiser penn-rener eus oberennoù al lez-vrezel.
A-drugarez d'un niver bras a ofiserien chomet leal ha da varregezioù strategiel ha milourel Ishiwara, int deuet a-benn da herzel an irienn: kastizet eo bet e pad prosezoù dekred seitek penn-bras d'ar marv hag hanter-kant o deus resevet kastizoù izheloc'h.
An distro er Manchukuo hag an drouklamm
E 1937, Ishiwara a zo bet kaset en dro da Manchouria hag anvet iz-penn eus arme Kwantung. Tamm ha tamm, e dizoloas ne oa ket ar memes soñjoù egetañ gant pennoù Japan hag an ofiseroù a laoburen gantañ e keñver e vennoz eus un unvaniezh pan-aziat, e huñvre eus ur baradoz aziad. E gamaladed oant laouenn awalc'h da c'hoari d'an aluberienn ha d'an arc'huberienn. Enebiñ a reas ouzh ar jeneral Hideki Tojo, abalamour ma oa ket a-du gant e selloù milourel war ar brezelioù e diavaez Japan. Deuet e oa da vezañ direnkus evit tudoù evel Tojo. Neuze eo bet kaset e-penn un tachenn kreñv e-kichenn Kyoto.
Ur wech distroet da Japan, e grogas da studiañ teknikoù ha strategiezhioù ar Soviediz a-benn reiñ diskoulmoù da arme Japan goude he c'holloù war an talbenn. Diskoulmoù degemeret gant an arme, ha lakaet anezhi da c'hounit kalz emgannoù. Kenderc'hel a rae da skrivañ ha d'ober prezegennoù. Klask a reas krouiñ ur gevredigezh eus ar Reter-Aziad a glaskas krouiñ ur wir unvaniezh eus ar broioù evel Manchuria ha Sina.
Tojo, ur wech erruet er renkoù uhelañ, a felle dezhañ skarzañ Ishiwara eus an arme, met aon en oa eus an ofiserien a spered damm-eñvel eus hini Ishiwara. Met a-benn ar fin, goude ma Ishiwara a laras eus Tojo e oa un enebour eus Japan hag e vefe ret e "herzel hag e gastizañ d'ar marv", eo bet lakaet da gostez ha prennet e unvaniezh eus ar Reter-Aziat. Distreiñ a reas en e ranvro a orin e lec'h ma studias al labourioù war an douar betek fin e vuhez.
Pa gollas Japan ar brezel, eo bet losket trenkil gant an Amerikaned peogwir en oa enebet ouzh Tojo, en oa burutellet a-enep mennoz tagadenn Pearl-Harbor (diskrivet en oa an dra-se evel fazi spontus ha mantrus evit dazont Japan), lâret en oa e vefe ret da Japan mont kuit eus Sina ha goude ar brezel e stourmas evit ur bolitikerezh eus an adsevel e mennoz ar peoc'h. Galvet eo bet evel test e-pad prosezoù Tokyo. Diskouezañ a reas an amerikaned hag ar prezidant Truman evel tud kablus e keñver ar milonoù a siviled marv e Japan (hervezañ e vefe bet ret kas Truman dirak ul lez-varn bennak abalamour da vombezennoù Iroshima ha Nagazaki).
Betek fin e vuhez, e gendalc'has da labourat war e oberennoù. Awalac'h ag amzer en eus bet evit gellout gwelet ur bed nevez oc'h en em dioreniñ. Ur bed en oa rakwelet bloavezhioù'zo. Mervel a reas ar 15 a viz Eost 1949 e Nishiyama.
Preder Ishiwara
Evit kompren mat mennozioù ha sell Ishiwara war ar brezel, eo ret da gentañ kompren e sell war ar bed, ha resisoc'h war ar relijion. Er pennad-mañ, e vo klasket diverañ ar mennozioù kevrinek ha prederourel o deus lusket spered ar strategour japanat, mennoz ar G/Kokutaï, ar meizad pan-asiat Nambu Jirô ha boudaegezh Nichiren.
Preder Relijiel
Ar Gokutaï (troidigezh resis: bro-korf) oa e-kreiz an deskadurezh speredel e Japan e penn-kentañ an XXvet kantved. Er c'helenn-mañ e veze kavet ur bern mennozioù ha talvoudegezhioù hanter kevrinus. Ur preder diwar-benn perzhioù, termenadur ha renk ar vroad japanat e-keñver ar re all (oc'h en em lakat da gostez ma n'eo ket uheloc'h eget ar re all). Er c'hentañ renk eus ar reolennoù hag eus an talvoudoù-mañ, e kaver santelezh ha didorrusted ar familh implalaerel, ar vertuzioù reizhek hag a liammont ar vroad d'an impalaer. Hag evel just e kaver meizad ur vroad savet evel ur familh unanet. An talvoudoù-maén o deus en em dioroet pa Ishiwara a gejas gant ar broadelour Nambu Jirô.
Nambu Jirô oa tad ur gamalad da Ishiwara pa oa en akademiezh. Ishiwara a gejas alies kennañ gantañ. Jirô oa ur c'hargad koñsulel e Bro-Sina er bloavezhioù 1880, met galvet eo bet da zistreiñ e Bro-Japan abalamour ma oa tamalet dezhañ aozañ un irienn a-enep da c'houarnamant Pekin. Abaoe an darvoud-mañ, e stourme evit adlañsañ ul lusk nevez e reolennoù bevañ Bro-Japan, evit en em unaniñ gant Sina a-benn enebiñ ouzh ar spered a orin oksidant o vont war-raok en Oriant a-bezh.
Ishiwara a zo bet levezhonet a-galz gant spered relijiel degaset gant preder Nichiren. Ar preder-mañ a voe ur wir stur evit e hentañ. Nichiren a oa ur mannac'h boudaat a vevas e-pad an XIvet kantved. Diazezet eo e gelenn war ul levr, sutra al lotus, hag a zo sañset bezañ unan eus ar gelennoù diwezhañ Boudha, a-raok ma vefe aet kuit en Nirvana. Nichiren a rakwelas dre ar sutra-mañ, diougan un diskuliadur, hag un displegadur eus an dazont speredel ha denel. Hervezañ, erruout a rafe ur prantad a stourmoù meur etre ar brederoù hag ar ouennoù, e lec'h ma Bro-Japan, unanet gant ar "wirionez" relijiel, a lakfe ar mare-mañ da baouez en ur digeriñ prantad al "lezenn diwezhañ-holl. Bro-Japan a rennfe war ar bed o lakat relijion Nichiren da vezañ skignet er bed a bezh. Adkemeret e vo ar mennozioù-mañ gant Tanaka Chigaku, ha treuzfurmet en ur wir ideologiezh, an nicherism, e lec'h meizad ar Gokutaï a gav e ster. Diskiblien an dogm se a welent e Bro-Japan ar "wirionez", diazez silvidigezh mab-den. Hag an endro speredel-mañ a gizelas sell Ishiwara war hor bed.
Preder Milourel ha strategiel
Adalek e vloavezhioù-studi kentañ, Ishiwara a voe lakaet war-well gant ar fed e tremene kalz a amzer da zeskiñ an istor milourel. Hep an Istor ne c'heller ket kompren mont en dro un emgann, pe ur brezel. Pouezhus kennañ eo ivez kompren dioroadur "arz ar brezel". Ishiwar a oa kazi deuet a-benn gant e mennozioù war an Istor da grouiñ ur sort prederouriezh ar brezel hag ar mennozioù stourm (e lec'h ma roas ur ster da zioroadur pep elfenn ar brezel). Hag hep ar perzhioù-mañ, ne c'heller ket kaout ar spered a rakwelour hag a zo rediet evit pep strategour a zoare. Pa oa yaouank, e gave ar preder milourel japanad re stanket hag ampechet gant mennozioù Mahan (troet kalz war-zu ar morlu). Diwezhatoc'h, pa zeas e Bro-Alamagn, e studias Clausewitz, seveniñ a reas e spered istorel war dioroadur ar brezel er bed en ur heuliañ kentelioù Delbruck e skol-veur Berlin. Hervezañ, an aerlu a deufe da vezañ unan eus armoù puezusañ e brezelioù an amzer-dazont.
E digoradur e gemer anaoudegezh an Isor evel ur redi (evel ma z'eo bet laret a-raok). Ishiwara oa tagus kennañ e-keñver izili ar strolladoù rennañ nevez. Aouennet gant ar marksouriezh hag an anarkouriezh, an dud-mañ a glasken distrujañ ar stadoù frankizour ha demokratel, ha unan eus o palioù oa staliañ ur spered hag un aer-gelc'h peoc'h-garour. Tremen a raent o amzer da c'hoapat ha da ziskenn skeudenn an dud oc'h ober war dro pe o studiañ ar brezel. Evit Ishiwara e oa un dra sod nac'hañ d'ur bobl e wir d'en em zifenn, nac'hañ pouez ar brezel e barzh istor dioroadur mab-den ha dre-se, leuskel un tachenn dieub evit galloudegezhioù an Oksidant. Setu perak eo ret da gentañ toud d'ar vrezelour kompren mat perzhioù ha termenadur e arz.
Met ne oa ket un dra da lakat e pleustr nemet evit ar soudarded met evit ar bobl en e bezh. Ret e oa d'ar Gokutaï bezañ stur ar vroad o vont war-raok. En e gentelioù, Ishiwara a dermene ar brezel evel ur mekanik distruj met ivez "mamm ar sevennadurioù nevez". Ur brezel a zistruj ur sevennadur en ur welaat an hini he do an trec'h. Memes ma zigas eneberezhioù, un dever eo evit ur stad pe ur vroad d'en em zifenn ha da stourm evit e vennozioù. Forzh penaos ar gwellañ hag ar barrekañ a za ar maout gantañ. Bez'zo sevennadurioù emgarour ha gwaskus, ha sevennadurioù all diorennerien a vroadoù-meur. Ishiwara a lake ar bed Oksidant er c'hentañ rummad, pobloù Azia ha Japan en eil. An emgann etre an daou bloc'had oa dibelaus, ha memes hetus hervez Ishiwara: e vefe bet gude-se, pe mestroniezh ur ouenn war un all, pe kendeuzadur meur a vroadoù ha kendeuzadur a mennozioù a stourmont evit, forzh penaos an disoc'h a deufe da heul a vefe ur peoc'h hollvedel ha peurbadus. Ar brezel diwezhañ-holl oa o tostaat, ha giz ma ar Stadoù-Unanet oant bet lakaet e-penn ar vroadoù oksidant, e vefent an enebourien pennañ eus Bro-Japan. Ishiwara a gave sod lar ar brezel 1914-1918 oa ur brezel bedel ra ne oa nemet ur brezel etre ar vroadoù a ouenn gwenn. An emgann-veur etre ar Stadoù-Unanet ha Bro-Japan, rakwelet seiz kantved abretoc'h gant Nichiren, a wir brezel a oa o tostaat. Ishiwara a grede en dra-se peogwir e oa diazezet war un diougan ha war e labourioù war dioroadur ha mont en dro an Istor, hag an dra-se a diazeze e rakwelioù war an amzer dazont.
Ishiwara a renke ar stummoù brezel disheñvel e-barzh div rummad: da gentañ ar brezelioù prim ha diskoulmus, hag ar brezelioù a hirbadout (da laret eo ar brezelioù diazezet pe war an distrujañ, pe war an uzadur). Ar sistem-mañ a seblant simpl, met pa weller an traoù eus ar sav-poent-se e deu da vezañ splann awalc'h eo un dra wir. Ha talvoudus e teu da vezañ pa klasker displegañ dazont ar brezel. E prantad kentañ ar brezel a grogfe a-benn nebeut, e vefe bet ur brezel a hirbadout, met an armoù degouezet e fin ar c'hentañ brezel bed a diouganen ur stad an traoù diazezet diwezhatoc'h war ur brezel a zistrujañ: ar c'harr-arsailh, ar gazoù marvus, ar c'harr-nij, toud an dra-se a zafe da derriñ ar c'helc'hiad uzadu/distrujañ. Ha dreist-holl ar ar vombezadegoù dre an aerlu. Rak implij an arm-mañ a gase an traoù evel ar savidigezhioù brezel, ar morlu, hag all da get. Ar brezel en aer oa barr ur sistem brezeliñ diazezet war mestroniñ an elfennoù strategiel (an elfenn aer, an elfenn mor, an elfenn douar). Rak mont en dro ar brezel oa un dioroadur barregezhioù mab-den da gaout ar mestroni hag an implij war e endro. Brezel en aer oa ar stad diwezhañ holl an dioroadur-mañ. Un dioroadur hag a echufe pa vefe disoloet sekred ar vombezenn atomek.Gant an dra-se, palioù ar strategourien hag ar pennoù-brezel vefen cheñchet penn da benn: ne vefe ket muiñ klasket tizhout tiriad an enebour, nag e armeoù, met ar boblañsoù sivil hag an elfennoù eus ar mekanik brezel (labouradegoù, stal-armoù, hag all...). Ar bobl en e vez a vefe stanket ha kemeret gant ar brezel. Eus an dra-se e c'heller lavar e dipleg e vefe ar brezel diwezhañ ur brezel hollek (Ma seller mat ouzh e deorienn, memes ma z'eus fazioù e lec'hioù'zo, rakwelus awalc'h eo). Ishiwara a gortoze dizoloadurioù teknologel. A-benn nebeut, ur c'harr-nij gant nemet daou zen e-barzh a c'helfe mont en tu all d'ur c'hevandir bennak, ha bannañ ur sammad brazh a vombezennoù. Ne oa nemet da sevel un niver a girri-nij eus ar stumm-mañ evit en em gavout gant ur galloud bras kennañ.
A-benn prientiñ ar vro, aze Ishiwara a gemer harp war e deoriennoù, ret e oa d'ar stad en em prientiñ a-vat d'en em gaout gant ur brezel a hirbadout a-enep ar Stadoù-Unanet. Hervez strategourien'zo, ur brezel eus ar stumm-se n'oa ket kalz a chañs da vont en dro, rak Japan n'en oa ket awalc'h a danvezioù ha a bourvezioù ekonomikel evit gellout gounit e giz-se. Ha da vefe bet da Japan bezañ trec'h, aha trec'h da vat, un nebeut wech evit kaout ar maout er fin. Met Ishiwara a enebe ouzh an dra-se en ur laret e oa ret lakat e pleustr ur strategiezh kevandirel evit bezañ kreñv war ar sav-poent ekonomikel. Dre-se, ret e oa da Vro-Japan kaout ur mestroni eus tiriadoù'zo er Reter-Aziat, ha da gentañ e Manchouria. Hag evit lakat e plas ur blokus morel, e oa ret aloubiñ ar Philipined, inizi Guam, ha perak paz Hawaï. Ha neuze kaout ur morlu kreñv kennañ. Ishiwara, e pad an eil brezel bed en oa klasket lar da stolladoù rennañ an arme e oa dibabet fall kennañ an tiriadoù aloubet, ha re ledan an tachenn mestroniet (da laret eo diaes kennañ da wareziñ). Hag bez'oa, ar wirionez gantañ, rak Japan en eus kollet war tachennoù ha war danvezioù'zo, ha abalamour da draoù rakwelet gant Ishiwara.
Kaningareg
Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù alamblakek eo ar c'haningareg (kaningra) komzet gant tro-dro da 300 den (2000) e Papoua-Ginea Nevez.
Douaroniezh Mec'hiko
thumb|400px|Kartenn Mec'hiko Ur vro eus Norzh Amerika eo Mec'hiko. Harzoù war zouar he deus gant Stadoù-Unanet Amerika (3326 km) en norzh ha gant Belize (250 km) ha Guatemala (962 km) er su. Digor-bras eo ar vro war ar mor (10,143 km), war ar Meurvor Habask ha pleg-mor Kalifornia (7338 km) er c'hornôg, ha war mor Karib ha pleg-mor Mec'hiko (2805 km) er reter. 1,972,550 km² eo gorread hollek ar vro, en ur gontañ 6000 km² a inizi er meurvor Habask, e pleg-mor Kalifornia, e mor ar C'haraibed hag e pleg-mor Mec'hiko. En em astenn a ra takad armerzhel dispellaus (TAD) Mec'hiko war 370 km adalek pep aod, en holl 2,7 milion a km². En dachennad ez eus ivez un nebeud inizi evel Guadalupe ha Revillagigedo (Meurvor Habask). Kavout a reer ivez menezioù-tan a-leizh. Pikern Orizaba a dizh 5700 m hag ar poent izelañ eo al Laguna Salada zo 10 m dindan live ar mor. Techet eo ar vro d’ar c'hrenoù-douar, a vez taer-kenañ a-wechoù.
Kanji Ishiwara
Preder Milourel ha strategiel
Memes m'e sell war ar brezel oa lemm awalc'h, Ishiwara n'eus ket diwallet da elfennoù'zo: da gentañ d'ar vroadelouriezh sinat, hag a soénje dezhañ e oa gwoan. Hag en eil, n'en eus ket prederiet awalc'h war elfennoù brezel evel al listri-spluj hag an douger-nijerezed (n'int ket kalz meneget en e gentelioù).
Douaroniezh Mec'hiko
E-touez an danvezioù naturel e kaver an arc'hant, ar c’houevr, ar gaz naturel, an aour, an tireoul, ar plom hag ar zink.
Kanji Ishiwara
Da welet
Memes ma e barzh istor an eil brezel bed, eo un den kazi dianavezet, e bersonelezh a zo bet implijet en ur stumm dedennus kennañ e barzh ur manga skrivet gant Kaiji Kawaguchi, anvet Zipang. Met ret eo diwall, rak el levr-mañ, memes ma tudenn Ishiwara a zo labouret en un doare dreist, ne vez ket diskouezet nemet un damsell eus e stumm gwelet an traoù. Dont a ra da vezañ un dudenn faltaziek ha tost diwirion. Doujet e vez eus ar fedoù istorel, ouzhpennet vez traoù a n'int ket sur diwar e benn ha ne vez ket laret traoù'zo. Memestra, Kawaguchi a zo deuet a-benn da reiñ da Ishiwara un disach brav, dedennus ha dic'hortoz.
Komieg-permyakeg
Ur yezh finnek-ougrek eo an c'homieg-permyakeg (Коми-Пермяцкӧй komi-permjatskeuy)) komzet e Rannbarzh Emren Komia-Permyakia (Rusia) e-lec'h m'emañ unan eus an div yezh ofisiel a-gevret gant ar rusianeg.
Douaroniezh Mec'hiko
Torosennadur
thumb|left|200px|Iztaccihuatl Treuzet eo Mec’hiko gant div aradennad-venezioù bennañ : Sierra Madre ar C’hornôg ha Sierra Madre ar Reter. Un astenn da Sierra Nevada Kalifornia eo Sierra Madre ar C’hornôg, hag un astenn da Venezioù Roc'hellek Mec'hiko-Nevez ha Texas eo Sierra Madre ar Reter. Etre an div aradennad-venezioù bennañ emañ plateiz Mec’hiko. An aradennad nevezvolkanek a verk er su bevenn Sierra Madre ar C’hornôg hag ar Reter. Bez’ ez eus ivez aradennadoù-menezioù disteroc’h evel ar Sierra Madre del Sur, ar Sierra Madre de Oaxaca, ar Sierra Madre de Chiapas, hag ar Meseta Central de Chiapas.
Komieg-permyakeg
Tost eo ar yezh-mañ d'ar c'homieg hag d'an oudmourteg
Komzet eo ar c'homieg-permyakeg gant tro-dro 106,531 a dud war ur boblañs a 151.000. Daoust ma'z eo tremenet d'ar vugale c'hoazh eo kinniget gant ar rusianeg
Skrivet e vez gant al lizherenneg kirillek gant un nebeud lizherennoù ispisial evit skrivañ sonennoù n'eus ket dioute e ruseg.
Douaroniezh Mec'hiko
Aradennadoù-menezioù pennañ ha plateiz pennañ
<br style="clear:left;" /> Gwechall e oa bet rannet ar plateiz etre ar Mesa del Norte hag ar Mesa Centra. Hiziv an deiz e soñj d’an douaroniourien ez int div lodenn eus ar memes plateiz.
<br style="clear:left;" />
Dourredennoù
Mec’hiko he deus war-dro 150 stêr. Dinaouiñ a ra an 2/3 anezho er meurvor Habask hag 1/3 e pleg-mor Mec’hiko pe e mor ar C’haraibed. Daoust ma tiskouez ar vro bezañ dourek eo dizingal-bras ar c’hementadoù dour a gaver enni eus an eil lec’h d’egile. Evit gwir, pemp stêr (an Usumacinta, ar Grijalva, ar Papaloapán, ar c’hCoatzacoalcos, hag ar Pánuco) a ya d’ober 52% eus an ec’honad bloaz keitat. Dinaouiñ a ra ar 5 stêr-se e pleg-mor Mec’hiko. N’eus nemet ar Rio Panuco a gement n’emañ ket e gevred Mec’hiko. Gant norzh ha kreiz Mec’hiko, anezho 47% eus an tiriad hag enno tost 60% eus ar boblañs, ez eus nebeutoc’h eget 10% eus dour ar vro.
Nebeut a zourredennoù bageadus he deus Mec’hiko.
Ar Río Grande a vez lakaet Río Bravo gant ar Vec’hikaned.
Hinad
Kemm-digemm e vez ar glaveier diouzh al lec’h m’emeur hag ar c’houlzoù-bloaz. Krin pe damgrin eo Kalifornia-Izel, gwalarn Stad Sonora, plateizoù an norzh ha ul lodenn eus plateizoù ar su. Er c’hornioù-bro-se e kouezh well-wazh etre 300 ha 600 milimetrad dour bep bloaz. War plateizoù ar su hag ar c’hornioù-bro pobletañ peurgetket (evel Kêr-Vec'hiko ha Guadalajara) e kouezh well-wazh etre 600 ha 1000 milimetrad dour. Ouzhpenn 1000 milimetrad dour bep bloaz a vez resevet gant an izeldirioù a-hed pleg-mor Mec’hiko. 2000 milimetrad dour bep bloaz a vez resevet gant ar c’horn-bro e gevred Tabasco well-wazh ! Erc’h a ra diwar zegouezh war darn eus plateizoù an norzh ha darn eus pikernioù uhel Sierra Madre ar C’hornôg ha Sierra Madre ar Reter. E Mec’hiko e vez ur c’houlz-amzer gleb (pe koulz-amzer ar glaveier) hag ur c’houlz-amzer sec’h merket-mat. En darn vrasañ eus ar vro e pad koulz-amzer ar glaveier eus miz Mezheven da greiz miz Here. Kalz nebeutoc’h a c’hlav a vez e-pad an nemorant eus ar bloaz. Miz C’hwevrer eo ar miz sec’hañ ha miz Gouere eo an hini glepañ. Da skouer, war Kêr Vec’hiko e kouezh war-dro 5 milimetrad dour e miz C’hwevrer ha 300 milimetrad e miz Gouere. An arvor, dreist-holl a-hed pleg-mor Mec’hiko, a resev ar muiañ a zour e miz Gwengolo. E Tabasco e vez enrollet tremen 300 milimetrad dour er miz-se.
Gant ul lodenn vihan eus aod gwalarn Mec’hiko, tro-dro da gêr Dijuana, e vez un hin kreizdouarel gant kalz a latar hag ur c’houlz-amzer gleb er goañv. E gouriz ar c’horventennoù emañ Mec’hiko hag e pep lec’h en arvor e c’haller diwaskañ unan eus ar barradoù-se eus miz Mezheven da viz Du. Rouesoc’h eo ar c’horventennoù en aod ar meurvor Habask, hag eno ne vezont ket ken taer hag en aod reter ar vro. Bep bloaz e vez skoet aod pleg-mor Mec’hiko hag aod mor ar C’haraibed gant meur a gorventenn ha gant avel ziroll en tu-hont da 200 km/h a laka buhez an annezidi en arvar hag a wast al letioù ha tiez ar c’horn-bro.
Protogenoi
Protogenoi a vez graet e gregach eus Doueed kentañ Hellaz, da lavarout eo remziad koshañ doueed Hellaz, a-raok donedigezh doueed Olympos. War an doueed kozh ha divarvel-se eo diazezaet framm an hollved.
Yezh
Gourel unander: "protogenos", liester: "protogenoi"; benel unander "protogena", diwar ar henc'hresianeg: Πρωτογονος pe Πρωτογενος, liester. Πρωτογονοι pe Πρωτογενοι; "kentañ ganet", a oa, hervez ar vitologiezh c'hresian, an doueed hag an doueezed kentañ ganet.
Ar vojenn
Ganet e oa bet an hini kentañ anezhe, C'haos hervez ar vrasañ eus ar mammennoù, digant ar goullo ha genel a reas ar re all da heul daoust ha ma vez meneget ur vamm hag un tad all dezhe holl e mammennoù all.
Talvezout a ra an doueed hag an doueezed-mañ da aroueziañ elfennoù an Natur.
Hengounoù all
Meur a hengoun henc'hresian all zo avat evit a sell ouzh an deogoniezh pe lignez an doueed, bet savet alies a-walc'h gant ar varzhed o-unan.
Hervez ar brederourion
Gant ur re brederourion henc'hresian e oa bet savet bep a deogoniezh hiniennel gant pep a b-Protogenoi:
Anhée
Anhée (e walloneg: Anhêye) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Namur.
Akeg
Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr yezhoù Yellow River eo an akeg (ak) komzet gant tro-dro da 75 den (2000) e Papoua-Ginea Nevez.
Caligula
Caius Caesar Germanicus, lesanvet Caligula, e oa an trede impalaer roman, gourniz hag advab d'an impalaer Tiberius. Ren a reas war-lerc'h e dad eus 37 da 41. Ganet e oa bet er bloavezh 12 en Antium (Anzio en Italia hiziv) ha marvet e 41 e Roma. Treiñ foll a reas e kreiz e garg. Pa grede e oa doue e urzhias ma vije kondaonet meur a zen d'ar marv a-raok bezañ muntret gant gwarded ar pretordi.
Bugaleaj
Mab e oa Caligula da Germanicus ha da Agrippina an Henañ, hag int kendirvi-vihan. Adalek e zaou vloaz e tremenas e vugaleaj e kampoù al lejionoù e Germania gant e vamm pa oa e dad o wareziñ harzoù an impalaeriezh. Setu penaos e tapas al lesanv Caligula (eus al latin Caliga = botoù ar soudarded, Caligula = botoù bihan, ar re douget gantañ). Mont a reas gant e dad Germanicus da Siria, er bloavezh ma varvas eno, marteze war urzh Tiberius. Pa zistroas ac'hano e vevas gant e vamm da gentañ met harluet e voe-hi, ha goude gant Livia, e vamm-gozh-you, a varvas e 29. Neuze ez eas da chom gant e vamm-gozh, Antonia hag e palez Tiberius en Enez-Capri pa oa 19 vloaz. Taer e oa e dro-spered pa gemere plijadur oc'h arvestiñ ouzh boureviadenn ar re gondaonet. Mont a rae da verc'heta koulz ha da baotreta ha plijout a rae dezhañ kenañ sevel war al leurennoù da c'hoari ha da zañsal. Er bloaz 33 e timezas gant Junia Claudilla Silana. Da augur ha da veleg-meur Roma (pontifex maximus) ez eas da c'houde. Dre hanterouriezh gwreg Makro, prefed ar pretordi, e reas un emglev gantañ ha marteze en deus harpet Caligula soudarded Makro evit muntrañ Tiberius.
An impalaer frankizour
Pa varvas Tiber e 37 e oa degemeret mat e warlerc'hiad, mab da Germanicus a oa bet haroz ar bobl. Douget gant al levenez e tivizas ar Sened ez afe Kaligula da impalaer dre ziverkañ mellad testamant Tiber a roe d'e c'hourniz all Tiberius, ar genhêrezh. Tomm e chomas ar bobl ouzh e impalaer yaouank pa reas enorioù d'e vamm ha d'e dad, d'e genderv, d'e eontr, Glaoda ha d'e c'hoarezed. Nullañ a reas kondaonidigezhioù, klask a reas gwellaat ar justis ha lemel a reas tailhoù. Pediñ a reas ar senedourien hag ar varc'hegerien da bredoù bras ha aozañ a reas c'hoarioù er sirk gant gladiatored ha c'hoarerien.
Follentez ha krizded
Hervez an holl testenioù deuet betek ennomp, e oa foll Caligula. N'eus nemet Plinius Kozh ha ne lar ger a se. N'ouzer ket avat pe ret eo kompren se evel ur skeudenn pe gwir eo e oa foll hervez ster ar medisinerezh. Ha diaes eo digejañ ar fedoù gwirion eus ar vojenn. Sur eo e kemmas e demz-spered a-daol-trumm, marteze diwar ur c'hleñved, hag e reas traoù a c'hall lakaat da grediñ en e follentez. Evit kadarnaat an impalaeriezh en doa krouet Aogust kehelerezh awen an impalaer (Genius Augusti). Desavet gant servijerien egiptat (gourmab bihan e oa da Mark Anton, pried ar rouanez egiptat Kleopatra) e krede Kaligula e doue an Heol hag e lavare bezañ e enkorfadur. Ar re na blegent ket diouzhtu dirak e doueelezh a veze kaset d'ar marv. Kas a reas d'ar marv e genderv, Tiberius, e dad-kaer, e genderv all, Ptolemaus ha miliadoù a dud. Goulenn a rae ma vije lazhet an dud ar goustadikañ ar gwellañ. Lavaret a rae alies : Oderint, dum metuant (Ra vagint kasoni gant m'o do aon dirazon).
Adminios, aet da glask tabut gant e dad Cunobelinos, roue ar Gatuvellaoned ha an Drinobanted, e oa aet da glask sikour gant Kaligula, o brometiñ sujidigezh an Drinobanted. An impalaer e savas un arme e Gesoriacum, a-hervez he lakas da dennañ gant taolerezed-mein etrezek ar mor, e tastumas kregin war an aod, hag e embannas e oa deut a-benn diouzh ar Mor.
Medisinerezh
Klasket ez eus bet displegañ e oberoù drema oa foll ha kavout abeg e follentez: droug-empenn, drougsant, pe meningitis. Hervez Philo Alexandria, Josephus ha Seneca e oa aet foll Caligula abalamour d'ar vuhez a rene, Hervez Seneca e krogas da vout lorc'hus, tagnous, hek, rok, pa voe lakaetda impalaer, ha g implij a ra e oberoù da genteliañ e lennerien. . Josephus a skiv eo ar galloud a reas dezhañ krediñ eoa doue.
Muntr an impalaer diroll
E-touez prefeded ar pretordi hag ar frankizidi uhelañ e oa savet un irienn evit lazhañ un den ken dañjerus evit ar re a laboure gantañ. Goulenn a reas Cassius Cherea, pennmilour ur bagad eus ar pretordi, enor an obererezh hag e tic'houzougas e vestr en e balez e Roma (Meurzh 41).
Kanton ar Roc'h-Bernez
Kanton ar Roc'h-Bernez a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Mor-Bihan hag e rannvro Breizh.
Kumunioù
Kanton ar Roc'h-Bernez a yae 8 kumun d'ober anezhañ :
Gwelet ivez
Kantonioù ar Mor-Bihan | Kumunioù ar Mor-Bihan