cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Urumea
Eieniñ a ra e Nafarroa, hag aberiñ e kêr Donostia, e proviñs Gipuzkoa.
Troad subesivel
Implijet e vez gant yezhoù bizkaokazek 'zo, en o zouez an tsezeg, ar bejteg hag al lezgieg.
Kumuniezh kêr
Kumuniezhioù kêr krouet diwezhatoc'h:
-1973: Kumuniezh kêr Brest (8 kumun)
Troad subesivel
Da skouer e lezgieg, savet dre ouzhpennañ al lostger ("-к"; -k) d'ar stumm ergativel:
Kumuniezh kêr
Kumuniezhioù kêr krouet diwezhatoc'h:
-1995: Kumuniezh kêr Alençon (19 kumun)
-1996: Kumuniezh kêr Nancy Vras (20 kumun)
-1998: Kumuniezh kêr Arras (24 gumun)
-2001: Kumuniezh kêr Naoned (24 gumun)
-2001: Kumuniezh kêr Marsilla (18 kumun)
Nangoueg
Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo an nangoueg (nanggu) komzet gant tro-dro da 450 den (1998) en Inizi Santa Cruz (Inizi Salomon).
Leonardo
Leonardo zo un anv-badez italianek, portugalek ha spagnolek a gaver en anvioù tud evel :
Ailuropoda
Ailuropoda a zo ur genad e rummatadur ar bronneged. Ne chom nemet ur spesad bev hiziv an deiz, hini ar panda bras.
Spesadoù
thumb|kleiz|200px|Klopenn Ailuropoda fovealis
Tremarctos
Tremarctos a zo ur genad e rummatadur ar bronneged. Ne chom nemet ur spesad bev hiziv an deiz, hini an arzh lunedek.
Erv
Erv a c'hall bezañ meur a dra :
Anvioù divoutin
Ar ger erv a gaver en anvioù divoutin ivez :
Ayiweg
Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo an ayiweg (äiwoo, ayiwo, gnivo, nifilole pe lomlom) komzet gant tro-dro da 8 400 den (1999) en Inizi Santa Cruz (Inizi Salomon).
An Elven
An Elven a zo ur gumun eus Bro-Gwened e departamant Mor-Bihan. Penn-lec'h kanton an Elven e oa betek 2015.
Gevelliñ
Lüdingworth (Alamagn)
Faches-Thumesnil
Faches-Thumesnil a zo ur gumun hag ur gêr eus departamant gall Norzh e Bro-C'hall.
Artabazus
Artabazus zo anv daou zen anavezet en istor Persia:
Faches-Thumesnil
Emdroadur ar boblañs 1793-2007
• Andonioù : Cassini hag EBSSA
Nganaseg
Un yezh ouralek eus is-skourr yezhoù samoyedek an norzh eo an nganaseg (нганасаны nganasany), komzet gant tro-dro da 500-1.000 den (diwar 1.000 den en holl) e Taimyr e Rusia (Europa) (Siberia) (1995).
Gwechall e veze anvet тавгийский (tavgijskij) pe тавгийско-самоедский (tavgijsko-samojedskij) savet diwar an ar bobl a ra ganti тавги (tavgi)
Div rannyezh ez eus:
Ne vez ket komzet nemeur gant ar re yaouankañ daosut ha ma vez kelennet er skolioù.
Antilhez Bihanañ
An Antilhez Bihanañ pe Inizi Karib, zo darn eus an Antilhez, an darn all o vezañ an Antilhez Brasañ hag ar Bahamas. Ober a reont evel un aradennad a'n em astenn adalek Puerto Rico betek Trinidad, tostik da aod Venezuela, ha dispartiañ a reont ar Mor Karib diouzh ar Meurvor Atlantel.
Inizi
Ar re bouezusañ eus an Antilhez Bihanañ eo ar re-mañ, eus an hanternoz d'ar c'hreisteiz: Inizi an Dizavel: Inizi an Avel: Trinidad ha Tobago (lakaet dre fazi a-wechoù e-touez Inizi an Avel) Antilhez an Dizavel – inizi en hanternoz da Venezuela, eus a gornôg da reter:
Richel
Richel, pe De Richel (gant ar ger-mell), zo un enezenn moal ha didud er Mor Wadden, unan eus Inizi Friz ar C'hornôg, pe gentoc'h un erv-traezh e proviñs Friz, en Izelvroioù, etre inizi Vlieland ha Terschelling, nemet stag ouzh kumun Vlieland, ha dezhañ 232 zevezh-arat (116 ha). Pa vez uhel ar mor da vat e vez dindan an dour.
Bautzen
Bautzen (Budyšin pe Budyšyn e sorabeg) a zo ur gêr alaman lec’hiet e Republik Saks hag e kanton Dresden. Enni ez eus 42 189 annezad (sifroù 2006). Graet e vez “kêr-benn ar Sorabiz” anezhi. Nepell eus ar stêr Spree emañ, en ur blaenenn etre torgennoù Luzasia. E norzh ar gêr ez eus ul lenn anvet Talsperre Bautzen, savet e 1974.
Meur a garter a gaver e Bautzen: ar gêr gozh, kreiz-kêr, bannlevioù reter, kornôg ha su, Gesundbrunnen hag ar c’hêriadennoù anvet Teichnitz, Nadelwitz, Burk, Oberkaina, Niederkaina, Stiebitz, Kleinwelka, Salzenforst-Bolbritz hag Auritz. Ar c’humunioù tro-dro a zo anvet Doberschau-Gaußig, Göda, Großdubrau, Großpostwitz, Kubschütz, Malschwitz, Obergurig ha Radibor.
Istor
E 1002 e voe graet anv eus Ortenburg evel lec’h kreiz Marz Luzasia Uhel (ha kêr-benn ar Vilezniz war un dro) gant Dithmar.
Goude un nebeud emgannoù e voe sezizet ar gêr gant an duk polonat Boleslas. E 1018 e voe sinet un emglev etre Impalaeriezh Santel German ha Polonia, ha chom a reas Bautzen ur gêr bolonat betek 1031. E-kreiz meur a hent pouezus a-fet armerzh edo Bautzen, ha setu perak e teuas da vezañ ur greizenn a-bouez a-fet kenwerzh, stank e oa an darempredoù gant Silezia hag ar Rhein. E 1031 e teuas ar gêr da vezañ alaman. Goude hanter-kant vloaz e tistroas etre daouarn dug Vratislav II Bohemia. E 1213 e voe aozet ur garta gêr.
E 1240 e voe savet ur manati frañsiskan. Etre 1243 ha 1319 e voe Luzasia Uhel ul lodenn eus stad Brandenburg, met bohemian e chomas Bautzen. Emglev c’hwec’h kêr Luzasia a voe krouet e 1346. An emglev-se az eas en-dro e-pad un nebeud kantvedoù. E 1429 ha 1431 e voe argadet ar gêr e-pad ar C’hroazadegoù a-enep d’an Husited. Hervez ur vojenn e vefe bet saveteet gant an ael Mikael, ha setu perak e vefe bet savet iliz Sant Mikael. Etre 1469 ha 1490 e voe Bautzen e-barzh rouantelezh Hungaria. Eus ar mare-se ez eus chomet ur savadur, tour Matthias e anv, hag a ziskouez ar roue hungarian anvet Matthias 1añ Hungaria (Matthias Corvinius). Goude-se e voe Bautzen e Bohemia en-dro. Etre 1520 ha 1525 (Adreizhadenn brotestant) e chomas katolik ar gêr. E-pad Brezel an Tregont Vloaz e voe devet Bautzen gant soudarded Sveden, Wallestein ha Saks. E 1635 e teuas Luzasia a-bezh da vezañ ul lodenn eus Saks.
Da vare Napoleon e c’hoarvezas emgann meur Hochkirch nepell eus Bautzen.
E 1868 e voe kemmet anv ar gêr : dont a reas Budissin da vezañ Bautzen. E 1904 e voe echu sevel an toull-bac’h saksonian anvet "Bautzen I". "Gelbes Elend" (mizer velen) eo e anv gwir. Implijet e vez c’hoazh hizv an deiz. E-pad an Eil Brezel-Bed e voe distrujet un nebeud savadurioù e kreiz-kêr. D’ar 26 a viz Ebrel 1945 e c’hoarvezas an emgann tankoù diwezhañ nepell eus Bautzen. Goude ar brezel e voe Bautzen en DDR. Gouestlet e voe ar gêr d’ar greanterezh ha d’ar skiantoù. Niverus eo bet ar c’hemmoù goude unvanidigezh Alamagn (1990) met chomet ez eus un embregerezh sevel bagonioù. An toull-bac’h, anvet Bautzen II, a zo deuet da vezañ ur mirdi diwar-benn gwirioù Mab-den e 1992. E Bautzen e kaver sez ar chadenn skinwel ha skingomz sorabek MDR, ha sez Domowina, un emglev e bal difenn ha diorren sevenadur ar Sorabiz.
Politikerezh kêr
Pevar c’huzul-kumun a zo ouzhpenn kuzul kêr Bautzen : (Niederkaina, Stiebitz, Kleinwelka, Salzenforst-Bolbritz), enno izili a youl-vat dilennet evit pemp bloaz.
Ana Sohier
thumb|upright=1.3|Ana Sohier e Karaez e 2009 Ana Sohier, ganet d'ar 16 Mae 1982, eus Botoha, e kumun Sant-Nikolaz-ar-Pelem, a zo ezelez eus Unvaniezh Demokratel Breizh ha bet kuzulierez-kêr e Roazhon eus 2008 da 2020.
Suså
Suså zo un anv-lec'h danek
Ana Sohier
An dilennadez
E 2008 e voe dilennet e kuzul-kêr Roazhon, war listenn an tu kleiz, Daniel Delaveau en he fenn. Anvet e voe dileuriadez evit ar Glad sevenadurel dizanvezel, an hini gentañ gant an titl-se er c’hwec’hkogn.
Bautzen
Politikerezh kêr
Abaoe 1994 ez eus bet savet un emglev etre Bautzen ha div gêr all : Görlitz ha Hoyerswerda. Anvet eo an emglev-se Oberzentraler Städteverbund (emglev ar c’hêrioù bras). Unan eus c’hwec’h tolpad kêr Saks eo.
Ana Sohier
An dilennadez
E 2014 e voe addilennet war listenn an tu-kleiz, Nathalie Appéré en he fenn ar wech-se. Dont a reas da vezañ kuzulierez Roazhon Meurgêr war andro. Roet e voe da garg dezhi ar politikerezh yezh hag ar glad.
Ar stourmerez
Ezelez eo eus Burev politikel Unvaniezh Demokratel Breizh. E 2014 e oa sekretourez ar Burev politikel, hag e 2015 e sammas karg an dilennadegoù. Labourat a reas neuze da brientiñ an dilennadegoù-rannvro, o skoulmañ un emglev etre he strollad hag hini Kristian Troadeg. E 2021 e labouras adarre da brientiñ an dilennadegoù-rannvro o skoulmañ un emglev gant Europa-Ekologiezh Ar Re C'hlas Breizh hag Asambles war hon tiriadoù, da sevel ul listenn anvet Dazont Breizh.
Dilennet e voe e Kuzul-rannvro Breizh e 2021, en tu-enep. Ezelez eo eus ar strollad-dilennidi Breizh a-gleiz - emrenerezh, ekologiezh, broioù.
An istorourez
Savet he deus ul levr istor e galleg gant he zad Michel Sohier, diazezer Mirdi ar Skolioù war ar Maez e Botoha, e 1994.
Annibale Carracci
Annibale Carracci (3 a viz Du 1560 - 15 a viz Gouhere 1609) zo ul livour italian, eus Bologna, e dibenn ar.
Bologna
E 1585 e reas ar Battesimo di Cristo (Badeziant Jezuz), evit iliz San Gregorio e Bologna, ma tiskouez bout levezonet gant oberennoù Correggio, evel en e ziv daolenn anvet Compianti sul Cristo Morto, unan e Parma hag eben distrujet, hag en Assunzione e 1587, hiziv e Dresden (Alamagn).
Tortuga
Tortuga zo ur ger spagnolek hag a dalv kement ha baot e brezhoneg.
Nateugoueg
Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar reter eo ar nateugoueg (santa cruz, natögu, nendö, nambakaengö pe mbanua) komzet gant tro-dro da 5 000 den (1998) en Inizi Santa Cruz (Inizi Salomon).
Troad pertingel
Er yezhoniezh e vez implijet an termen troad pertingel (saoz.: pertingent case) pe troad stokaat evit komz eus un droad o klotaat mui-pe-vui gant an araogenn "stok ouzh" è "stag ouzh" e brezhoneg.
Implijet e vez an troad pertingel gant an tlingiteg, merket gant al lostger ""-xh. Tri implij pennañ en deus an droad pertingel en tlingiteg:
Da skouer:
Société Générale
Ar Société générale (Pennc'hevredad evit ober evit diorren ar c'henwerzh hag an ijinerezh e Bro-C'hall) zo anezhi unan eus bankoù pennañ Europa hag unan eus ar re goshañ. Lodenn eo eus ar greanterezh bank gall ket kenwarez e-kichen LCL (bet Crédit lyonnais) ha BNP Paribas.
Alc'hweder-menez
An alc'hweder-menez (liester : alc'hwedered-menez) a zo ur spesad golvaneged, Melanocorypha bimaculata an anv skiantel anezhañ.
Société Générale
Mesenerezh ha sponsoring
Sponsorañ a ra ar rugbi, ar sonerezh, an arz modern hag a-vremañ, an handisport (keveler ofisiel kevread handisport Frañs) hag ar c'hengred (kenemprañ ar vichereien, bugale diharpet).
Enkadenn arc'hant miz Genver 2008
Embann a ra d'ar 24 Genver 2008 an Ao. Daniel Bouton, prezidant ar Société Générale, ur c'holl a 7,1 miliard a euroioù, en o zouez 4,9 miliard a euroioù abalamour d'ur c'holl trading, an afer Jérôme Kerviel eo. Koll brasañ istor ar bankoù eo.
Alc'hweder-menez
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, greun ha had.
Troad komparativel
Er yezhoniezh e vez implijet an termen troad komparativel (saoz.: comparative case) pe troad keñveriañ evit komz eus un droad a dalvez da lakaat un dra keñver-ouzh-keñver gant un dra bennak all, o klotaat mui-pe-vui gant an araogenn "evel" e brezhoneg.
Alc'hweder-menez
Annez
Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus kornôg-kreiz Turkia da greisteiz Kazakstan, Kirgizstan, biz Iran ha hanternoz Afghanistan ; hag ivez e hanternoz Israel, Liban ha kornôg Siria ha hanternoz Irak.
Troad komparativel
Implijet e vez gant an tcheremiseg, merket gant al lostger "-ла" (-la), da skouer:
Mammennoù:
Зорина, З. Г., Г. С. Крылова, and Э. С. Якимова. Марийский язык для всех, ч. 1. Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1990;
Alc'hweder du
An alc'hweder du (liester : alc'hwedered du) a zo ur spesad golvaneged, Melanocorypha yeltoniensis an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Alauda Yeltoniensis (kentanv) da gentañ-penn (e 1768) gant an naturour alaman Johann Reinhold Forster (1729-1798) ; dont a ra e anv eus hini Elton, ul lenn sall en Oblast Volgograd (Rusia).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, greun ha had.
Annez
Kavout a reer ar spesad e kreisteiz Rusia ha Kazakstan.
Veronica Franco
Veronica Franco (1546-1591) a oa ur gourtizanez ha barzhez e Venezia ar.
Kourtizanez
Daou zoare kourtizanezed a oa anavezet e Venezia d'an ampoent : ar gourtizanez onest (cortigiana onesta), ur plac'h a zeskadurezh, hag ar gourtizanez sklerijenn (cortigiana di lume) a oa tostoc'h d'ar c'hast a hiziv, a rae o micher war-dro ar Ponte di Rialto (Pont ar Rialto). Veronica Franco a oa moarvat unan eus ar rumm uhelañ, met ne oa ket an hini onesta nemeti, hag ouzhpenn dezhi a c'halle fougeal kaout deskadurezh e Venezia ar XVIvet kantved., ma ne oant ket holl barzhezed evelti. He mamm a oa kourtizanez, ha ganti e teskas ar vicher. Gouzout a rae tennañ gonid eus he ferzhioù korf ha spered evit ober un dimeziñ pinvidik. Yaouankik e voe dimezet d'ur medisin, Paolo Panizza, met da fall ez eas an dimeziñ. Evit bevañ eta e rankas mont da gourtizanez (cortigiana) gant ar vondianed. Daremprediñ a reas pennoù bras, hag ur pennad e voe gant ar roue gall Herri III. Meneget eo hec'h anv e-touez ar gwellañ kourtizanezed el levr Il Catalogo di tutte le principale et piu honorate cortigiane di Venezia.
E 1575, pa oa kouezhet ar vosenn war Venezia, e rankas Veronica Franco kuitaat kêr, ha koll bras a reas dre ma voe preizhet he zi hag he madoù e-pad an daou vloaz ma voe pell ac'haleno. E 1577, pa zistroas, e rankas en em zifenn dirak lezvarn an Inquisition a damalle dezhi bout sorserez, un dra ordinal a-enep d'ar maouezed-se en amzer-se. A-benn ar fin e voe didamallet, ha sur eo e oa abalamour ma voe skoazellet gant tud uhel a anaveze e kêr Venezia.
Goude-se e kouezh an deñvalijenn war he buhez. Kollet e oa ganti he finvidigezh, mervel a reas he mignoned ha skoazellerien. N'ouzer ket hiroc'h met gallout a reer krediñ e varvas er baourentez.
Hec'h oberennoù
Daou levrad barzhoniezh zo bet savet ganti: Berzh a rae en he div vicher. Sevel a reas ivez un ensavadur evit kourtizanezed hag o bugale.
Film
Catherine McCormack an hini e oa Veronica Franco er film Dangerous Beauty e 1998 (anvet Padrona del suo destino en Italia; 'A Destiny of Her Own' e broioù zo), diwar levr Margareth Rosenthal.
Kanton Kemper-1
Kanton Kemper-1, da lâret kentañ kanton Kemper, eo ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Penn-ar-Bed, e Breizh.
Betek 2015
Kanton Kemper-1 a yae ul lodenn eus kumun Kemper d'ober anezhañ.
Roll livadurioù Leonardo da Vinci
Amañ e vo kavet livadurioù diwar zorn Leonardo da Vinci.
Owen Edwards
Owen Edwards (1933 - 30 a viz Eost 2010) a oa ur C'hembread a ginnige abadennoù skinwel kembraek hag a voe rener kentañ ar chadenn gembraek S4C.
Arzh gweuzek
An arzh gweuzek (Melursus ursinus) a zo un arzh hag a vev e Nepal, Boutan, India ha Sri Lanka. Ar spesad nemetañ eo er genad Melursus.
Owen Edwards
Ganet e voe en Aberystwyth, mab da Ifan ab Owen Edwards. Kinnig a rae an abadenn Dewch i Mewn er bloavezhioù 1950 hag an abadenn geleier Heddiw etre 1961 ha 1966. Anvet e voe da verour BBC Cymru e 1974, ha kregiñ a reas Radio Cymru ha Radio Wales da skignañ abadennoù e-pad e respet merour. Pennrener kentañ ar chadenn skinwel S4C e voe etre 1981 ha 1989.
Enetseg
Un yezh ouralek eus is-skourr yezhoù samoyedek an norzh eo an enetseg (enets), komzet gant tro-dro da 90 den (diwar 200 den en holl) e Taimyr e Rusia (Europa) (1989).
Div rannyezh ez eus, disheñvel-kenañ an eil diouzh eben:
Ur yezh en arvar da get an hini o dre m'emañ izel-tre an niver a dud a ra ganti hag ouzhopenn-se ne vez ket komzet gant ar re yaouank ken doaust ha ma vez kelennet er skolioù.
Xerxes
Xerxes ( diwar an anv e gregach, deuet eus an anv henbersek Khšayarša, da lavarout eo « rener harozed») a zo anv daou roue eus Persia hag un nebeud tud all.
618
Diwar-benn ar bloavezh 618 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 618
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 618
808
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 808
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 808
Tolvez
Tolvez a zo ur gumun a Vreizh, e Liger-Atlantel, e gevred ar vro.
Genver 2009 e Breizh
Kronologiezh vloaziek evit Breizh
2009 e Breizh
Kibirieg
Ur yezh papouek digenvez tost ouzh ar yezhoù Treuzginea-nevezek eo ar c'hibirieg pe poromeeg (kibiri pe porome) komzet gant tro-dro da 1 100 den (1977) e Papoua-Ginea Nevez.
Kieged
Ar c'hieged eo ar bronneged kigdebrer a ya d'ober ar c'herentiad Canidæ, en o zouez ar bleizi, ar chas pe al lern.
Alc'hweder tek
An alc'hweder tek (liester : alc'hwedered tek) a zo ur spesad golvaneged, Ammomanes cinctura an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Melanocorypha cinctura (kentanv) da gentañ-penn (e 1839) gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ en un takad hag a ya eus Maroko da bPakistan :
1980
Diwar-benn bloavezh 1980 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Gesaleg
Gesalec a voe roue ar Vizigoted adal 507 betek 511. Ur mab bastard d'ar roue Alarig II e oa.
1980
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1980
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1980
Gesaleg
Pa voe lazhet ar roue Alarig en Emgann Vouillé, e 507, gant ar Franked, ne oa e vab Amalarig nemet ur bugelig c'hoazh. Gesalec neuze an hini a voe dilennet da roue. Kenderc'hel a reas gant ar brezel a-enep ar Franked, hogen faezhet e voe, hag aloubet e voe e gêr-benn Toloza.
Goude ma oa bet aloubet Narbona gant ar Vurgonded e repuas ar Vizigoted en Iberia ha d'o sikour ez eas Teodorig Veur, roue an Ostrogoted (Goted ar reter), diazezet en Italia.
E 511 e voe kaset kuit gant Ibbas ha tec'hel a reas da Afrika ma esaeas kevrediñ gant ar Vandaled. Ne zeuas ket a-benn, avat. Goude-se ec'h aloubas Iberia eus Akitania met faezhet ha lazhet e voe gant arme Ibbas e 513.
Kamaseg
Un yezh ouralek eus is-skourr yezhoù samoyedek ar su eo ar c'hamaseg (kamas, kamassian), komzet gwechall er Menezioù Sayan e Rusia (Europa) (Siberia). Ar gomzerez diwezhañ, Klavdiya Plotnikova zo marvet e 1989.
Yaleg
Ur yezh papouek digenvez eo ar yaleg (yale, yarë pe nagatman) komzet gant tro-dro da 600 den (1991) e c'hwec'h keriadenn e proviñs Sandaun, e Papoua-Ginea Nevez. Darn vrasañ a dud yaouank a gomz Tok Pisin met n'eo ket en arvar ar yezh. Implijet eo en iliz hag er c'henwerzh lec'hiel
Jaroslav Hašek
Jaroslav Hašek (30 a viz Ebrel 1883 - 3 a viz Genver 1923) a zo ur romantour, ur fentour hag ur c’hazetenner tchek, brudet a-drugarez d’e levr flemmus anvet Chveïk, ar soudard dispont. Unan eus a re o deus nevesaet lennegezh Praha eo, gant Franz Kafka.
E yaouankiz
Jaroslav Hašek zo bet ganet e 1883 e Praha. Mab da Josef Hašek, ur c’helenner matematik ha d’e wreg Katerina e oa. Ken paour e oa e familh ken e rankas dilojañ ouzhpenn dek gwech, asambles gant an tri bugel (Bohuslav, tri bloaz yaouankoc’h evit Jaroslav, ha Maria, ur genitervez emzivad). Mervel a reas e dad abalamour d’an alokol e 1896, pa oa Jaroslav trizek vloaz. Kuitaat a reas Jaroslav e skolaj pa oa pemzek vloaz hag e labouras evit un apotiker anvet Kokoska. Da naontek vloaz e tapas un diplom e akademiezh kenwerzh Praha. Kregiñ a reas da labourat e Slava Bank met skarzhet e voe rak techet e oa da evañ alkol.
Kamaseg
Div rannyezh a oa : kamaseg (kamas) ha koibaleg (koibal).
Jaroslav Hašek
An anarkour
Buan-tre e voe dedennet gant an anarkouriezh hag e lakaas embann e destennoù kentañ e kazetennoù tchek. E 1907 e teuas da vezañ pennskrivagner ar gazeten anarkour Komuna. Labourat a reas ivez evit Ženský obzor (Dremmewel ar Maouezed, adalek 1908), Svět zvířat (Bed al Loened, ur gazetenn flemmus), České slovo (Ar Ger Tchek, adalek 1911), hag ivez evit Čechoslovan, Pochodně ha Humoristicky listy. E 1911 e krouas "Strollad an araokaat gorrek en ur zoujañ ouzh al lezenn" (Stranu mírného pokroku v mezích zákona) hag en em ginnigas evel danvez-dileuriad, gant ar pal ober gopa ouzh ar strolladoù politikel all. Goude ur penand e fellas dezhañ sioulaat, hag e timezas gant ar skrivagnerez Jarmila Mayerová. Ne sioulaas ket koulskoude. Kregiñ a reas da laerez chas ha da werzhañ anezho, en ur lakaat da grediñ e oant chas diouzh an dibab a-benn gounit muioc’h a argant (evel ma ra Chveïk e-barzh unan eus e romantoù). Predeiret e oa Hašek gant an emzistruj, hag ur wech e voe saveteet pa glaske lammat dreist da bont Cech (Praha). Goude-se e voe kaset d’un ti diskuizhañ e-pad ur pennadig, peadra c’hoazh da voueta e romantoù. Ur bugel a c’hanas, Richard e anv. Nepell goude ar ganedigezh ez eas Jarmila kuit ha e tistroas e ti h zud, en ur gas ar bugel ganti. Rankout a reas neuze Jaroslav feurmién ur gambr en ur fouzh-lec’h anvet U Valsu.
Hašek e bro ar Sovieded
E 1915 e voe enrollet Jaroslav Hašek en arme aostrian. Mont a reas en 91vet rejimant aostrian, war dalbenn Galisia. Soñj a zalc’has eus anvioù pennoù bras an arme, ha diwezhatoc’h ec’h implijas anezho en e romantoù diwar-benn Chveïk, hep kemmañ o anvioù. Mont a reas ivez da dalbenn Su Bohemia ha da Hungaria. E miz Gwengolo 1915 e voe disrannet e vagad soudarded pa dagas ar Rused, ha Hašek en em zaskoras dezho. Bac’het e voe en ur c’hamp en Ukraina da gentañ hag en Oural da heul. E 1917 e voe paouezet ar brezel war talbenn ar reter gant ar Sovieded. Hašek a voe dieubet e 1918 hag e tivizas labourat evit ar Sovieded, lakaet e voe da gomiser politikel ar 5vet arme rusian. Ezel Lejion Tchek e voe er memes koulz. Ur strollad broadelour e oa, lakaet da bal gantañ lakaat an Dcheked d’en em zizober diouzh ar veli aostrian ha hungarian.
Distro da Braha hag ar bloavezhioù Chveïk
Jaroslav Hašek a zistroas da Braha (deuet da vezañ kêr-benn Tchekoslovakia) e 1920 gant ur wreg nevez, hag e kendalc’has da stourm war dachenn ar politikerezh, o klask kas war-raok e vennozhioù komunour ha broadelour. Ne zipartias ket diouzh Jarmila. Kenderc’hel a rae da evañ kalz, ha stagañ a reas gant e destenn vrudetañ, Chveïk, ar soudard dispont. An dudenn-se en doa bet tro da grouiñ a-raok, met ne chom roud ebet eus ar skridoù kent-se. E skridoù a skrivas e tchekeg (padal e skrivas Franz Kafka en alamaneg) evit ma vefe aesoc’h d’ar bobl o lenn. Lakaet en doa da bal skrivañ c’hwec’h levrenn, met ne zeuas ket a-benn da skrivañ ouzhpenn teir anezho, rak mervel a reas d’an 3 a viz Genver 1923 e Lipnice nad Sázavou. Embannet e voe an teir levrenn bet skrivet gantañ,hag ur pevare hini, chomet diechu ha klokaet gant e vignon Karel Vaněk. E 1991 e voe bodet an nebeud skridoù yaouankiz ne oant ket bet kollet, hag embanent e voent dindan an titl Gwallskouer Bachura ha danevelloù all. E 2005 ez eus bet savet ur monumant d'e enoriñ e karter Žižkov, e-lec'h ma vevas Hašek. Oberenn ziwezhañ ar c'hizeller tchek Karel Nepraš eo.
Le Cri du peuple (kazetenn 1871)
left Le Cri du Peuple, « kazetenn bolitikel pemdeziek », a zo ur gazetenn c'hallek embannet e Pariz (Bro-C'hall) e 1871 war ur folenn vras gant pemp kolonenn. dek kantim he friz. Jules Vallès a oa he fenngazetennour. Casimir Bouis, Jean-Baptiste Clément, Pierre Denis, Charles Rochat a voe redaktourien all. Gustave Courbet, Bauer hag André Leo a roas un nebeud pennadoù.
Iwerzhoneg
An iwerzhoneg (Gaeilge) zo unan eus ar yezhoù gouezelek, komzet en Iwerzhon. En Iwerzhon e ra an dud na blij ket ar yezh-se dezho gant an anvadur 'Gaelic' (Gouezeleg), met gant ar yezhoniourien ha gant Bonreizh Iwerzhon ez eo iwerzhoneg a vez graet anezhi peurvuiañ. Ober gant an anv gouezeleg a c’hell lakaat da faziañ ha da gemmeskañ gant gouezeleg Skos, ur yezh kar komzet e Bro-Skos.
Le Cri du peuple (kazetenn 1871)
Embannet e voe he niverenn gentañ d’an 22 a viz C’hwevrer 1871. Ar jeneral Vinoy a zifennas hec'h embann d’an 11 a viz Meurzh. D’an 19 e krogas Vallès gant ur gazetenn nevez « Le Drapeau », met, abalamour d'an emsavadeg kroget antronoz e embannas niverenn 19 « Le Cri du Peuple » d’an 21 a viz Meurzh. Dont a reas ar gazetenn er-maez en un doare reoliek e-pad mare ar Gomun, betek an niverenn 83, embannet d’an 23 a viz Mae 1871, da lavaret eo betek kreiz ar sizhunvezh wadek.
Iwerzhoneg
Komzet e vez iwerzhoneg en enezenn a-bezh, e Republik Iwerzhon (Poblacht na hÉireann, Republic of Ireland), hag ivez e Hanternoz Iwerzhon (Tuaisceart na hÉireann, Northern Ireland). Yezh vroadel ha yezh ofisiel gentañ ar Republik eo, hervez ar Vonreizh.
Istor
Gant ar gresianeg hag al latin ez eo an iwerzhoneg unan eus ar yezhoù skrivet koshañ a zo en Europa, peogwir e kaver skridoù iwerzhonek kerkent hag ar c’hwec’hvet kantved. "Amra Choluim Cille", ur skrid diwar-benn buhez sant Colm Cille, eo ar skrid koshañ a zo deuet betek ennomp hiziv ; eus ar bloavezh 597 eo.
Le Cri du peuple (kazetenn 1871)
« Le Cri du Peuple » a zo bet kazetenn vrudetañ ar Gomun, abalamour da personnelezh Jules Vallès, kazetenner brudet dija e-mesk ar bobl abalamour d'e stourmoù ha d'e bennadoù.
Iwerzhoneg
Istor
E 1366 e voe embannet "Statudoù Cill Chainnigh" (e saozneg, Kilkenny), al lezennoù kentañ, savet gant ar Saozon o doa aloubet Iwerzhon, a-enep an implij eus an iwerzhoneg gant an drevadennerien saoz, a zeue muioc’h-mui da vezañ heñvel ouzh tud ar vro. Pa fellas d’ar roue saoz Herri VIII bezañ "roue Iwerzhon" ivez, e 1541, e voe ret lenn an embannoù en iwerzhoneg dirak dileuridi an drevadennerien er parlamant e Dulenn.
E dibenn an 19vet kantved ne chome ket kalz a dud o komz iwerzhoneg er vro ken, goude Naonegezh vras ar bloavezhioù 1845 – 1849, pa varvas tremen ur milion a dud gant an naon, an darn vrasañ anezho tud diwar ar maez hag iwerzhonegerien anezho. Er skolioù e voe berzet an iwerzhoneg, adalek 1831. Muioc’h-mui e veze implijet ar saozneg gant tud ar vro, ha gant ar vroadelourien. E niveridigezh 1891 ne oa nemet 3% eus ar vugale 3-4 bloaz a rae gant an iwerzhoneg.
Stad ar yezh
Pa zeuas Iwerzhon da vezañ ur stad dieub e 1922 e teuas an iwerzhoneg da vezañ yezh ofisiel, ha rediet e voe an holl skolidi d'e zeskiñ er skolioù kentañ hag eil derez. Daoust m’eo yezh ofisiel ha yezh vroadel n’eo ket gwall implijet an iwerzhoneg er vro. Met er bloavezhioù diwezhañ eo bet gwellaet kalzik stad ar yezh. Abaoe 1996 ez eus ur chadenn skinwel en iwerzhoneg, "TG4", hag abaoe miz Ebrel 2003 ez eus ur gazetenn bemdeziek, "Lá" (An Deiz) hag a zo embannet en hanternoz Iwerzhon. Skingomzoù zo ivez : Raidió na Gaeltachta, a skign en iwerzhoneg en enezenn a-bezh, Raidió na Life, ur skingomz lec’hel e Dulenn ; ha bep sul e c’heller prenañ ur gazetenn sizhuniek en iwerzhoneg Foinse (stivell).
Anavezet eo an iwerzhoneg ent-ofisiel en Hanternoz Iwerzhon ivez, abaoe Emglev Gwener ar Groaz, skoulmet e 1998, hag a ro anaoudegezh ivez da skoteg Ulad (n’eo ket ali an holl da c’houzout daoust hag ur yezh pe ur rannyezh eo skoteg Ulad).
D'an 13 a viz Mezheven 2005 e oa bet divizet gant Unaniezh Europa anavezout an iwerzhoneg da yezh ofisiel : ar 21añ yezh ofisiel e vo, adalek ar 1añ a viz Genver 2007.
Gaeltacht
Gaeltacht a reer eus ar c’hornioù-bro m’eo an iwerzhoneg ar yezh komzet pennañ enno. En em astenn a ra ar gouezelegva-se e Conamara, er c’hornôg da gêr Gaillimh/Galway, e kontelezh Dún na nGall/Donegal er gwalarn, hag e ledenez An Daingean e kontelezh Ciarraí/Kerry, dreist-holl. Takadoù bihanoc’h zo c’hoazh e kontelezhioù Korkig/Cork, Maigh Eo/Mayo, Port Láirge/Waterford ("An Rinn") ha Mí/Meath.
Yezhoniezh
Evit ar re na ouzont ket ar yezh e seblant an doare-skrivañ bezañ luziet-spontus ! Pa gomprener ar reolennoù anezhi avat, e teu un tamm poell d’an doare-skrivañ-se. Un tired lemm (´), anvet síneadh fada (pe berraet da fada hepken), a gaver war vogalennoù evit merkañ o hirder. Kalz reolennoù yezhadur zo diazezet war meizad ar vogalennoù "ledan" (a, o, u, á, ó hag ú) ha "strizh" (i, e, í hag é), ha daou zoare kemmadur zo. Diforc’hioù bras a-walc’h zo etre ar rannyezhoù a gomzer er c’hornôg, en hanternoz, hag er mervent, evel ma vez e brezhoneg. Diazezet eo ar yezh skrivet unvan war rannyezh ar mervent kentoc’h.
Er bloavezhioù 1940 e voe embannet gant gouarnamant Iwerzhon reolennoù ar yezh skrivet unvan, "an Caighdeán Oifigiúil", a eeunas reizhskrivadur kalz gerioù. Lizherennoù na vezent ket distaget a voe paouezet da skrivañ, hag eeunaet e voe an doare d'aroueziañ distagadur ar vogalennoù. Da skouer :
Gerioù iwerzhonek implijet evit komz eus Iwerzhon
Un toullad gerioù iwerzhonek zo tremenet er saozneg evit komz eus buhez Iwerzhon hiziv ha kavet e vezont bremañ en holl yezhoù:
Le Cri du peuple (kazetenn 1871)
Stil ar gazetenn a zo nerzhus, prederiet hag entanet a-benn broudañ mennozhioù politikel.
Emgann Bron yr Erw
Emgann Bron yr Erw a c'hoarvezas e Clynnog Fawr en Arfon, e penrhyn Llŷn, e 1075 etre armeoù Gruffudd ap Cynan ha re Trahaearn ap Caradog. Meneget eo e Brut y Tywysogion ha Hanes Gruffudd ap Cynan.
Pa varvas Bleddyn ap Cynfyn, roue Powys, e voe aloubet e rouantelezh gant Trahaearn, mestr Arwystli, ha Cynwrig ap Rhiwallon eus Maelor. Klask a reas Trahaearn ha Cynwrig lakaat Llŷn dindan gazel-ge, ha c'hoant dezho ober kemend-all gant rouantelezh Gwynedd penn-da-benn.
Dont a eure Gruffudd ap Cynan eus Dulenn gant soudarded eus Lec'hlenn. Dilestrañ a eure en Abermenai. Trec'hiñ a reas Trahaearn, ha Cynwurig, a voe lazhet.
Trahaearn a gendalc'has ar stourm gant e amezeg Gwrgenau ap Seisyllt a-enep Gruffudd. Trec'het e voe Gruffydd ap Cynan e Bron yr Erw ha tec'hel a reas da Iwerzhon.
Togo
Togo, anvet Republik Togoat ent-ofisiel, zo ur stad vihan eus kornôg Afrika, etre Ghana er c’hornôg, Benin er reter ha Burkina Faso en hanternoz. Eus tu ar c’hreisteiz e sko war Pleg-mor Ginea. War an aod emañ ar gêr-benn, Lomé. Unan eus stadoù bihanañ Afrika eo Togo, p’en em astenn war 56 785 km² (550 km a hed eus an hanternoz d’ar c’hreisteiz, ha 130 km a led d’ar muiañ).
Vittoria Colonna (barzhez)
Vittoria Colonna (1490-1547), ganet e Marino (Italia), markizez Pescara, a oa ur skrivagnerez italian e deroù ar, ha brudet he barzhoniezh. Evel gwreg a wad uhel ha desket, prizoniet he fried, e c'hallas mont e darempred gant speredoù brasañ enez Ischia ma oa o chom ha rouantelezh Naplez.
Togo
Istor
A-raok ma voe trevadennet aod Pleg-mor Ginea gant Europiz (Alamaned, Gallaoued, Saozon), en, e oa meur a bobl o vevañ er pezh zo bremañ Togo, evel an Eweed, a veve ivez e Nigeria ha Benin. Lod eus ar pobloù-se a stagas d’ober kenwerzh ar sklaved gant Europiz, er. An danvez-sklaved a veze tapet en argoad, e-mesk pobloù all, ha degaset d’an arvor. Savet e voe kreñvlec’hioù gant Europiz war an aod, lesanvet Aod ar Sklaved, evel Elmina (e Ghana) hag Ouidah (e Benin). E-pad daou-c’hant vloaz e voe graet ar c’henwerzh-se.
Lakaat a reas an Alamaned o c’hraban war aod Togo, e 1884 ha, tamm-ha-tamm, e astennjont o beli en douaroù. Togoland a voe graet eus an drevadenn alaman-se, unan eus ar re binvidikañ e-touez trevadennoù an Impalaeriezh alaman.
Vittoria Colonna (barzhez)
He buhez
Vittoria Colonna a oa merc'h da Fabrizio Colonna, konestabl Rouantelezh Naplez, ha da Agnese di Montefeltro, merc'h da Federico da Montefeltro, dug Urbino, ha ganet e oa e Marino (Italia), kreñvlec'h an tiegezh Colonna, nepell diouzh Roma, nemet n'eo ket asur bloavezh he ganedigezh : 1490 pe 1492.
Togo
Istor
E 1914 e voe aloubet Togoland gant armeoù Bro-C’hall ha Breizh-Veur ha rankout a reas ar soudarded alaman kodianañ ganto d’ar 26 a viz Eost 1914. E 1916 e voe rannet Togoland e div lodenn : an eil, er reter, a oa melestret gant ar C’hallaoued hag eben, er c’hornôg, gant ar Saozon. Hag evel-se e chomas goude ar Brezel-bed kentañ, diwar ziviz Kevredigezh ar Broadoù. Goude an Eil brezel-bed e kendalc’has ar vro da vezañ melestret evel-se. Kornôg Togoland a voe unanet gant trevadenn saoz Aod an Aour (Ghana hiziv) hag asantet e voe da gement-se gant an annezidi e miz Kerzu 1956.
Lodenn reter Togoland a zeuas e 1955 da vezañ ur republik emren e diabarzh an Unaniezh c’hall. D’ar 27 a viz Ebrel 1960 e teuas da vezañ ur stad dizalc’h diouzh Bro-C’hall, dindan an anv Togo.
Vittoria Colonna (barzhez)
He buhez
Dimezet e voe, hervez giz an amzer, en 1495, da 3 pe 5 bloaz eta, da Fernando Francesco d'Ávalos, mab da Fernando de Ávalos, markiz Pescara, jeneral d'an impalaer Karl V, war ali ar roue Fernando, roue Naplez.
Togo
Poblañs
War-dro 5,4 milion a annezidi a oa e 2006. 84,5 annezad/km² eo stankter ar boblañs. Lomé, ar gêr-benn, Sokodé (49.000 a annezidi), Palimé (28.000) hag Atakpamé (27.000) eo ar c’hêrioù brasañ.
Ar galleg eo ar yezh ofisiel ; meur a yezh all a gaozeer er vro. Gant war-dro 40 pobl disheñvel eo annezet ar vro ; e-touez ar re vrasañ e c’haller menegiñ an Eweed (46 % eus poblañs Togo) er c’hreisteiz hag ar bobl kabiye (22 %) en hanternoz.
Vittoria Colonna (barzhez)
Eured
Kalz a wazed a glaske kaout he dorn, en o zouez e oa dug Savoia ha hini Bragança, met da 19 vloaz e timezas hervez he c'hoant da Francesco Ferrante d'Ávalos. En enez Ischia e voe graet an eured d'ar er c'hastell anvet Castello Aragonese.
Chom a eure en Ischia adal 1501 betek 1536, hag arzourien en-dro dezhi ha d'he moereb. Barzhoniañ a rae, e doare Petrarca, hag anaout a rae Ludovico Ariosto, Pietro Aretino, Girolamo Britonio, Annibal Caro, Giovanni Pontano, Jacques Sannazar, Bernardo Tasso, ha kalz skrivagnerien all.
Pa zimezas n'hallas ket an daou bried chom pell a-gevret rak e 1511 e voe galvet Fernando gant e dad da vrezeliñ ouzh Bro-C'hall. Prizoniet e voe en emgann Ravenna en 1512, ha kaset da Vro-C'hall ma skrivas un Divizoù ar Garantez.
Etre 1516 ha 1522, en ur ober c'hwec'h vloaz, e kollas Vittoria he breur yaouankañ Federico, marvet e 1516, he zad Fabrizio, en 1520, hag he mamm Agnese en 1522.
Pa voe lakaet Francesco en e frankiz ez eas da vrezeliñ en arme Karl V, gloazet e voe en emgann Pavia en 1525. Klask a reas Vittoria mont da-gaout he fried met keloù he doe war an hent, e Viterbo, e oa marvet d'an 3 a viz Kerzu e Milano. Ehanañ a reas he beaj, ha mont da iliz San Silvestro in Capite, en Roma. Ken bras poan-spered he doe ma soñjas en em lazhañ, met dont a reas war-c'horre gant skoazell he mignoned. Neuze en em dennas er gouent amezek, hag eno e fellas dezhi ober he gouestloù, met nac'het e voe kement-se outi gant ar pab Klemez VII hag he breur Ascanio. Ha hi da Ischia war he c'hiz, ma chomas meur a vloaz. Hervez Abigail Brundin e felle d'ar pab ha d'ar breur aozañ un dimeziñ all dezhi, en sell da skoulmañ emglevioù nevez, met hi a nac'has danvez-priedoù all hag a ouestlas he buhez neuze d'ar varzhoniezh.
Mignoniañ a reas gant tud a iliz, evel Juan de Valdés ha Bernardino Ochino.
He breur Ascanio Colonna a savas neuze a-enep ar pab Clemente VII da gentañ.
E 1527 edo Vittoria en Ischia pa c'hoarvezas arigrap Roma. Eus hec'h enezenn e klaskas skoazellañ tud Roma, ha kement-se a dommas an darempredoù etre hi hag ar pab. Pa gouezhas an arme c'hall war rouantelezh Naplez e tegouezhas an tiegezh Avalos da repuiñ da Ischia.
Nav miz goude an arigrap e tegouezhas an istorour Paolo Giovio en Ischia, pedet ma oa gant Vittoria, hag eno e chomas betek 1528, da skrivañ e Dialogus de viris ac foeminis aetate nostra florentibus, lec'hiet en Ischia etre dibenn Gwengolo ha deroù Kerzu 1527, ha manet diembann.
En 1529 e tistroas Vittoria da Roma, ha bep an amzer e veaje etre Roma, Orvieto, Ischia ha lec'hioù all. Klask a reas dizober an droug graet gant he fried ha goulenn digant an tiegezh Avalos daskor da abati Montecassino douaroù bet kemeret diwar-goust ar venec'h.
Oberennoù
Embannet e voe hec'h oberennoù e Parma e 1538, hag e Roma e 1840, gant Pietro Ercole Visconti.
Arz
Un bruskdelwenn en marmor zo bet graet gant Maurice David de Gheest, hag a c'haller gwelout e mirdi an arzoù-kaer e Lille.
Barzhoniañ
Mignonez e oa d'ar c'hizeller ha livour Michelangelo. Barzhonegañ a rae-hi, hag e-touez gwellañ heulierien Petrarca eo bet lakaet.
Ernst von Salomon
Ernst Friedrich Karl von Salomon (25 a viz Gwengolo 1902 - 9 a viz Eost 1972) a zo ur skrivagner alaman, muntrer Walther Rathenau.
Ganet e oa e Kiel, mab e oa d'un ofiser eus an arme. Adalek 1913 e voe kadett e Karlsruhe hag e Berlin-Lichterfelde; e 1919 ez eas d'ar Freikorps ("Korf Dieub") en arvor ar Mor Baltek, ma en em gannas ouzh ar Volcheviked. Goude ez eas da stourm ouzh emsavidi bolonat e Silezia Uhel.
Perzh a gemeras en aozadur enepyuzev Organisation Consul, en amzer Republik Weimar. E 1922 e voe kondaonet da bemp bloaz toull-bac'h abalamour m'en doa kemeret perzh e muntr ar politikour (a orin yuzev) Walther Rathenau — pourchaset en doa ur c'harr d'ar vuntrerien. E 1927 e voe kondaonet adarre, ha dieubet.
Perzh ebet ne gemeras er vuhez politikel dindan an nazied.
Bac'het e voe gant an Amerikaned, eus 1945 da 1946.
E 1951 ec'h embannas Der Fragebogen
Mervel a eure Salomon e Stoeckte e-kichen Winsen, nepell diouzh Hamburg.
Henwig-ar-C'houenon
Henwig-ar-C'houenon  (Vieux-Vy-sur-Couesnon e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Sant-Albin-Elvinieg, e departamant Il-ha-Gwilen.
Gerdarzh
Dont a ra an anv gallek eus al latin Vetus Vicus, bourc'h kozh. Dindan an anv-se e oa meneget e 1020, 1040 ha 1063, dindan ar stumm parochia Veteris Vici e 1030, ecclesia de Veteri Vico e 1092, Vielvy e 1413, Vielvy-sur-Coaynon e 1430, Viezvy e 1461, Vieuxlvy-sur-Coarznon e 1542, Vieuxvy-sur-Couasnon.
En XXvet kantved e oa bet krouet an anv Henwig-ar-C'houenon war ar memes patrom ha hini kumun Henvig e Bro-Leon.
Douaroniezh
Ur vourc'h eus biz Breizh eo, lec'hiet nebell eus marzhoù ar vro, treuzet gant ar stêr Gouenon hag hec'h adsterioù an Alleron hag ar Mined. Lec'hiet eo Henwig-ar-C'houenon war-hed 33 eus Roazhon, 23 eus Felger ha 35 eus Menez Mikael ar Mor.
Ar c'humunioù amezek a zo (en ur dreiñ a-du gant nadozioù un eurier, adalek an Norzh) Rovazil, Kelvinieg, Sant-Kristol-Gwalen, Sant-Owen-an-Alloz, Magoerioù-ar-C'houenon, Gwaharzh, ha Sen.
A-fet douarouriezh en em gav ar gumun en domani Nozh-Armorika (kelc'hiad kadomian) ha diwar al lec'hiadur ez eo anvet ar sinklinal lec'hel : Sinklinal Henwig-ar-C'houenon.
Sevel a ra lec'h uhelañ ar gumun da 107 m (el Lannn Pavezet), hag an hini izelañ da 22m (e pennkêr La Mondrais). Liesdoare eo an torosennadur, etre an uhelgompezennoù er c'hornôg, er reter hag er c'hreisteiz, ha traoñienn ar C'houenon he diribinoù serzh. Rak-se eo deuet Henwig da vezañ ul lec'h brudet evit redadegoù marc'h-houarn, gant e gravoù sonn etre ar vourc'h eus un tu, ha Bre (war hent Kelvinieg) pe al Lann Pavezet (war hent Felger) eus un tu all.
War lez ar stêr Kouenon emañ Henwig-ar-C'houenon.
Labour-douar
Gant gounit boued-chatal ha desevel loened a ya ar bras eus gorread gounezadus ar gumun (1.377 ha, war 37 atant). Pradeier ha koadeier a zo ivez.
Greanterezh
Digoret eo bet e 1879, ha korvoet eo bet da gentañ evit ur spledad plom. Etre 1880 ha 1894 e vo eztennet kailh diaoz (blend pe maen-zink, galen ha pirit). E 1890 e vo krouet « Kevredad mengleuzioù arc'hantus an Dosenn » evit merañ ar goñsedadenn ; divodet e vo e 1894. Er bloavezhioù 1900 eur krog en-dro da gorvoiñ. An taol-mañ e vo enfredet betek 350 goprad gant ar Gevredad merour hag e savo ar c'henderc'had da 12 000 tonnenn plom arc'hantus dre bloavezh. E 1907 e paouez adarre an obererezh evit abegoù arc'hantel.
Trede pennad greantel evit al lec'hienn e 1927, ur gevredad a grog da gorvoiñ ar spledad, hag a sav ar geoded micherour a weler c'hoazh hiziv an deiz. E 1929 ez eo divontet ar greizenn dredan dre aezhenn paour a oa bet savet e 1903 evit liammañ al lec'hienn ouzh ar rouedad tredan hollek. Er bloavezh-se e ra freuz-stal ar gevredad hag e chom a-sav ar c'horvoiñ.
Erfin, etre 1941 ha 1951, e voe korvoet ar vengleuz evit ar pevare gwech, dindan ren an ac'huber alaman, ha da c'houde gant « Kompagnunez an Dyr ». E 1956 ez eo bet serret da vat, ha ret e vo gortoz betek 2009 evit ma vo darempredet adarre al lec'hienn, met evit an douristed, ar wech-mañ.
E-doug ar brezel, e talvez ar mengleuz evit degemer da gentañ repuidi spagnolat, da c'houde ur « c'hamp yaouankizoù ». Pa 'z eo lakaet en-dro evit bastañ da ezhommoù an Alamaned, a gorvo an piriteg, e vo korvoet gant « Kompagnunez Mengleuzioù Breizh », ha talvezout a raio da heberc'hiañ ur strollad rezistanted, enframmet en « FTPF », ma vo ezel anezhañ Yvonnick Laurent, a-raok dezhañ bezañ fuzuilhet en atant « Roc'h-ar-Mouilc'hi » d'an 8 a viz Gouere 1944.
Francis Drake
Ur c’hourser hag un ergerzher saoz e voe Francis Drake (ganet e 1540 ? - marv d’an 28 a viz Genver 1596).
Yaouankiz
Ganet e voe e Tavistock, e Devon, en ur familh labourerien-douar paour ha bras (12 a vugale). Ez-yaouank, da 13 vloaz, e lestras evel mous e bourzh ur vag a rae kenwerzh e Mor an Hanternoz. Diwezhatoc’h, pa varvas ar c’habiten, perc’henn ar vag, e voe kemeret e blas gant Drake. Ugent vloaz e oa neuze. Da 23 bloaz e reas e veaj kentañ a-dreuz ar Meurvor Atlantel.
Kourser en Antilhez
War-dro 1563 ez eas war vag da Afrika, gant e genderv John Hawins, da brenañ sklaved eno evit gwerzhañ anezho war-lerc’h e trevadennoù Amerika. Taget e voe an daou baotr gant Spagnoled en Antilhez ha darbet e voe dezho bezañ tapet ganto.
Er bloavezhioù war-lerc’h, Drake a dremenas e amzer o preizhañ trevadennoù spagnol Amerika. Buan e voe brudet evel ur moraer akuit hag ur brezelour dispont. E 1572, e penn daou lestr, e teuas a-benn da gemer digant ar Spagnoled kêrioù Nombre de Dios ha Venta de Cruz, war aod reter strizh-mor Panamá. Dastum a reas aour forzh pegement hag an arc’hant a rankas lezel war e lerc’h pa oa re bounner da gas da Vro-Saoz war al listri. E 1753 e teuas da Vro-Saoz en-dro, gant tregont den hepken, ha pep hini anezho deuet da vezañ pinvidik-mor. E-pad ar bloavezhioù-se e voe ar Saoz kentañ o welout ar Meurvor Habask diwar menezioù kreiz strizh-mor Panamá.
Tro ar bed
Etre 1577 ha 1580 e voe Francis Drake ar Saoz kentañ oc’h ober tro ar bed, war c’houlenn ar rouanez Elisabeth Iañ a Vro-Saoz. Mont a reas kuit eus Plymouth gant pemp lestr ha kartennoù ha lomaned eus Portugal. Mont a reas hebiou beg su Amerika dre strizh-mor Magalhães ha kaset e voe gant an avel pelloc’h war-zu ar su. Kement-se a roas an tu dezhañ da welet ne oa Douar an Tan (Tierra del Fuego) nemet inizi ha ne oa ket stag ouzh ur c’hevandir bras a vije er su da Amerika. Gant ul lestr hepken ez eas war-zu an norzh, a-hed aodoù Amerika. Goude bezañ taget ha preizhet meur a vag ha meur a borzh spagnol e erruas war un aod en norzh d’an douaroù dalc’het gant ar Spagnoled. Eno e piaouas an douaroù dizoloet gantañ hag ober a reas Nova Albion anezho. Hervez an istorourien e vije bet ar vro-se un tu bennak etre ar pezh zo bremañ Kalifornia hag Enez Vancouver. Goude-se ez eas war-zu ar c’hornôg, treuziñ ar Meurvor Habask, hag erruout mizioù war-lerc’h en Indez ar reter : war aodoù an inizi Maluku e voe darbet d’e vag mont d’ar strad met dont a reas a-benn d’he c’hempenn. Kenderc’hel a reas gant e hent war-zu reter Afrika, tremen hebiou Kab ar Spi Mat ha distreiñ da Europa. D’ar 26 a viz Gwengolo 1580 e erruas e porzh Plymouth, gant e vag, warni 60 den hag e-leizh a vadoù. Goude e zistro e voe noplaet gant ar rouanez Elesbed.
Armada Spagn
Kregiñ a reas ar brezel etre Spagn ha Bro-Saoz. Mont a reas Drake da Amerika adarre e 1585 ha tagañ trevadennoù spagnol. Preizhañ a reas porzhioù Santo Domingo ha Cartagena ha distreiñ da Vro-Saoz gant e vadoù. Divizout a reas roue Spagn, Fulup II, klask aloubiñ Bro-Saoz ha lakaat a reas sevel listri evit se. Francis Drake, a oa bet anvet da vesamiral gant rouanez Bro-Saoz, a zivizas mont da dagañ Cádiz, unan eus brasañ porzhioù-mor Spagn d’ar mare-se. Dont a reas a-benn da aloubiñ ar porzh ha da zistrujañ un toullad mat a listri, e miz Ebrel 1587.
Ur perzh a bouez en devoe Francis Drake goude-se er stourm a-enep Armada Spagn pa zeuas al listri spagnol da glask aloubiñ Bro-Saoz e 1588. Lestraz Bro-Saoz a redas war-lerc’h bigi an Armada e Mor Breizh ha rediañ anezho da gaout repu dirak aodoù Flandrez Frañs (ul lodenn eus an Izelvroioù spagnol d’ar mare-se). Eno e voent faezhet da vat en Emgann Gravelines, d’an 30 a viz Gouere 1588.
E 1589, war-lerc’h an trec’h war an Armada, e voe kaset Drake da Bortugal da reiñ skoaz d’an dud emsavet a-enep an unaniezh etre Spagn ha Portugal, met c’hwitañ a reas war e daol.
Dibenn e vuhez
Derc’hel a reas Francis Drake, er bloavezhioù war-lerc’h, da dagañ ar Spagnoled. E 1595 e voe taget Panamá gantañ, met lamm a gavas eno. Gant ar flus-gwad e varvas, d’an 28 a viz Genver 1596, pa oa o klask preizhañ porzh San Juan e Puerto Rico. Lidet e voe e varv e Spagn, ma veze gwelet evel enebour brasañ ar roue Fulup II.
Menez Everest
Menez Everest (Chomolangma pe Qomolangma e tibeteg, Zhūmùlǎngmǎ Fēng pe Shèngmǔ Fēng e sinaeg, Sagarmatha e nepaleg, Mount Everest e saozneg) eo ar menez uhelañ er bed, gant 8 848 metr uhelder. Emañ war an harzoù etre Tibet ha Nepal en Himalaya.
An anv
Meur a anv a oa anavezet evit ar menez-se gwechall, an hini anavezetañ anezho o vezañ an anv tibetek Chomolangma, a gaver war ur gartenn embannet e Pariz e 1733 gant an douaroniour gall Jean-Baptiste Bourguignon d'Anville.
Andrew Waugh, un ofiser saoz karget da gartennaouiñ India, an hini a gavas e oa ar menez-se an hini uhelañ en tolead, e-kreiz an. Pa oa meur a anv roet dezhañ e yezhoù ar c’hornad e reas “Peak XV” anezhañ da gentañ, a-raok divizout reiñ dezhañ an anv “Menez Everest”, diwar anv e ziagentad, ar c’horonal kembreat George Everest. E 1856 e voe muzuliet uhelder ar “Peak XV” gant Andrew Waugh ha n’eo nemet e 1865 e voe degemeret da vat an anv “menez Everest” evitañ gant ar “Royal Geographical Society”. Da gentañ e oa savet George Everest a-enep ar c’hinnig-se ; lavarout a rae e oa ret mirout d’ar menezioù o anvioù hengounel e yezhoù an tolead, anvioù a c’halle bezañ distaget gant tud ar vro. Bremañ eo anavezet evel “menez Everest” e kalz a yezhoù avat.
E tibeteg e vez graet Chomolangma pe Qomolangma eus ar menez, ar pezh a dalvez kement ha "Mamm santel". E sinaeg e vez treuzskrivet an distagadur tibetek evel Zhūmùlǎngmǎ Fēng (珠穆朗玛峰|t=珠穆朗瑪峰), pe treuzskrivet e vez ar ster evel Shèngmǔ Fēng (圣母峰|t=聖母峰), a dalvez ivez kement ha "Mamm santel". Er bloavezhioù 1960 e voe divizet gant gouarnamant Nepal reiñ d'ar menez Everest un anv nepalek : Sagarmāthā (« penn an oabl »). Ne oa anv nepalek ebet gantañ a-raok, rak an dud e traoñ ar menez a rae gant Chomolangma, an anv tibetek, ha dianav e oa ar menez Everest e traoñienn Kathmandu hag en toleadoù ma vez kaozeet nepaleg. Met fellout a rae d’ar gouarnamant kaout un anv nepalek evit ar menez-se, gant e c’hoant da "unvaniñ ar vroad".
Krimpañ ouzh ar menez Everest
Meur a zen a glaskas pignat gant ar menez uhel-se a-raok an Eil Brezel-bed, an darn vrasañ anezho eus Breizh-Veur, dre ma ne oa ket aotre da grapañ war ar menez eus tu Tibet ha ma oa Nepal, en tu all, en Impalaeriezh Breizh-Veur da neuze. E-pad unan eus an ergerzhadegoù-se, e 1924, e varvas George Mallory hag Andrew Irvine pa oant o klask tizhout al lein, ha ne ouzer ket daoust ha deuet e oant a-benn eus o zaol a-raok mervel. E 1999 e oa bet adkavet korf Mallory.