cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kensonenn tro-gil dre froumal
N'eus arouezenn ofisiel ebet hervez reolennoù al LFE evit treuzskrivañ ar son-mañ ha daosut ha ma reer a-wezhoùigoù gant an arouezenn ɽ e vefe resisoc'h ober gnt an arouezenn ad hoc-mañ:.
Ruzenn gostez kilbleg divouezh
Unan eus ar c'hensonennoù e taolennoù ofisiel al lizherenneg fonetikel etrebroadel eo ar ruzenn gostez kilbleg divouezh.
Gant an todeg e vez implijet ur ruzenn gostez kilbleg enebiet koulz ouzh ur ruzenn gostez logigoù divouezh hag ouzh ur gensonenn tro-gil a-gostez dre dostaat.
N'eus arouezenn ofisiel ebet hervez reolennoù al LFE evit treuzskrivañ ar son-mañ met rankout a reer implijout arouezennoù ad hoc evel homañ : hag a-wezhioùigoù ivez an arouezennoù ad hoc-mañ :
Sadorn (disheñvelout)
Sadorn a c'hall bezañ :
Mars Reconnaissance Orbiter
Mars Reconnaissance Orbiter (teskanv : MRO) a zo ur sontenn amerikan savet gant an NASA evit kelc’htreiñ en-dro da Veurzh.
Bannet eo bet ar sontenn d’an 12 a viz Gwengolo 2005 ha krog eo da gelc’htreiñ en-dro d’ar Blanedenn Ruz d’an 10 a viz Meurzh 2006.
D’an 23 a viz Meurzh eo bet treuzkaset ar fotoioù kentañ bet tapet ganti eus gorre ar blanedenn.
Padout a ray he c’hefridi daou vloavezh mard a mat pep tra.
Dompierre-sur-Helpe
Dompierre-sur-Helpe a zo ur gumun eus departamant gall Norzh e Bro-C'hall.
Monumantoù ha traoù heverk
right|thumb|200px|Iliz katolik Sant-Pêr kantved, hag iliz ar barrez, bet savet (pe adkempennet) en kantved (ar c'hloc'hdi a c'hellfe bout bet savet en  kantved).
Piramidenn (Egipt)
thumb|350px|Ur gwel eus piramidennoù Gizeh diouzh ar bladenn er su d'ar savadurioù. A gleiz da zehou emañ Piramidenn vras [[C'houfou, Piramidenn Kafre ha Piramidenn Menkaoura. Liammet e oa an teir firamidenn vihan en diaraog ouzh Piramidenn Menkaoura.]]
Emañ piramidennoù Henegipt e-mesk ar brasañ savadurioù a voe savet biskoazh gant an dud hag ez eont d'ober unan eus an arouezioù kreñvañ ha padusañ eus sevenadurezh Henegipt. Savet e oa ar pep brasañ anezhe e-doug an Henimpalaeriezh hag ar grennimpalaeriezh. Anvet int krugelloù-maen e Sketla Segobrani.
Ijinadenn hag emdroadur ar piramidennoù
Da vare an tierniezhoù kentañ eus istor Henegipt e veze beziet ar pennoù bras e frammoù heñvel ouzh un hirgarrezenn anvet mastabaoù,.
Ar c'hentañ piramidenn egiptat anavezet zo lakaet war gont ar savour Imhotep, a lakaas sevel ar pezh a zlee bezañ ur bez evit ar faraon Djoser, diouzh a soñj an arkeologourien. Imhotep a c'hallfe bezañ bet an hini kentañ a empentas mennozh ar mastabaoù berniet an eil re war ar re all. Ar savadur krouet e-giz-se en doa ur serten niver a "zerezioù" a zigreske o ment seul ma saved etrezek an nec'h anezhañ. An disoc'h eus e labour e oa Piramidenn dereziek Djoser — a oa savet evit talvezout e-giz ur viñs ramzel ma c'hallfe ene ar faraon marv pignat betek an neñv. Ken pouezus e oa e oberenn ma oa lakaet Imhotep da zoue gant Egiptiz diwezhatoc'h.
Klotañ a ra ar prantad ma oa savet ar muiañ a biramidennoù gant an hini ma oa hollveliegezh ar faraoned en he c'hreñvañ. E-pad ar mare-se eo e oa savet ar piramidennoù brudetañ, ar re e-kichen Gizah. Diwezhatoc'h, abalamour ma oa digresket kreizennadur ar galloud, e tigreskas ivez ar c'halloudez hag ar youl da ouestlañ ar pinvidigezhioù ret evit sevel hevelep savadurioù divent. Dont a reas ar piramidennoù da vezañ bihanoc'h, savet en un doare disteroc'h, hag alies diwar vall.
thumb|250px|Piramidennoù Meroe
Pell goude diwezh ar prantad ma veze savet piramidennoù en Henegipt, ez eus bet savet ur bern piramidennoù e Nubia, e norzh ar Soudan hiziv, goude aloubadenn ar pep brasañ eus Henegipt gant rouanez Napata. Daoust ma oa bet berr ren Napataiz e traoñienn an Nil ha ma paouezas e 661 kent J.-K., e voe bras levezon ar sevenadur egiptat warne, ha da vare rouantelezh nubiaat Meroe (er prantad etre 300 kent J.-K.– 300 eus hon oadvezh) e vleuñvas ur prantad ma oa savet ur bern piramidennoù eno. En tu all da zaou c'hant piramidenn nubiat, awenet gant bezioù faraoned Henegipt, a oa savet e-kichen kêr-benn ar rouantelezh.
Diskouez a ra an daolenn da-heul kronologiezh savadur ar pep brasañ eus ar piramidennoù pennañ meneget amañ da-heul. Evit pep piramidenn ez eo merket anv ar faraon en deus lakaet he sevel, e ren ha lec'h ar biramidenn.
Arouezelezh ar piramidennoù
Krediñ a rae da Egiptiz e oa al lodenn deñfal eus an oabl, a seblante ar stered treiñ en-dro dezhi diouzh an noz, an nor fetis etrezek ar baradoz. Unan eus ar ribouloù strizh a ya eus ar gambr-bez pennañ a-dreuz holl gorf ar Biramidenn Vras zo buket war-eeun trema kreiz al lodenn-se eus an oabl. Lakaat a ra kement-se da soñjal e oa bet aozet evit bezañ imlijet evel un doare da gas ene ar faraon marv dre hud war-eeun e bed an doueed.
Savet e oa holl biramidennoù Henegipt war c'hlann gornôg an Nil, e tu ar c'huzh-heol, hag a oa liammet ouzh rouantelezh ar marv e mitologiezh Henegipt
Soñjal a reer e taolenne framm ar piramidennoù ar bern douar kentañ a oa bet krouet ar bed diwarnañ hervez kredennoù Henegiptiz. Soñjal a reer ivez ez eo heñvel framm ar piramidennoù ouzh ar bannoù heol o tiskenn, hag ar pep brasañ anezhe a veze goloet gant ur gwiskad maen-raz gwenn levnet, a zistaol mat bannoù an heol, abalamour da reiñ dezhe un neuz skedus pa vezent gwelet a-bell. Badezet e veze alies ar Piramidennoù en un doare a ra anv eus sked an heol. Da skouer, anv gwirion ar Biramidenn gamm e Dahshour a oa Ar biramidenn skedus er su, hag hini piramidenn Senwosret, en el-Lahoun, a oa Senwosret a sked.
Niver ha lec'h ar piramidennoù
An niver a biramidennoù en Egipt hiziv an deiz a vefe, hervez ar mammennoù, etre 81 ha 112, met ar muiañ niver a soñj ez eus muioc'h. E 1842 e savas Lepsius ur roll piramidennoù, ma kontas 67 savadur, met kalz re all zo bet dizoloet hag anavezet abaoe an amzer-se. Diresis eo ar gont rak kalz piramidennoù bihan zo en ur stad fall-kenañ hag a denn da bernioù atredoù. Bremañ hepken e vezont dizoloet ha renablet gant an arkeologourien. Emañ bodet ar pep brasañ anezhe en un niver a dachennoù piramidennoù. Emañ renablet ar re vrasañ, eus an norzh d'ar su, amañ da-heul.
Abou Rawash
Abou Rawash eo lec'h ar biramidenn norshañ en Egipt (estroc'h evit dismantroù piramidenn niverenn unan Lepsius), Piramidenn Djedefre, mab hag hêr ar faraon C'houfou, kouezhet en he foull evit an darn vrasañ. En deroù e soñjed ne oa ket bet peurechuet ar biramidenn-se biskoazh. Bremañ, avat, e kred d'an arkeologourien e oa bet echuet, hag ouzhpenn-se e oa tamm-pe-damm a vent gant piramidenn Menkaoura, ar pezh a rafe anezhi unan eus an hanter zousennad piramidennoù brasañ en Egipt.
Evel ma oa e-kichen ur c'hroashent a-bouez e oa deuet da vezañ ul lec'h aes evit kemer mein. Kregiñ a reas ar preizerezh-se en amzer ar Romaned ha lezel a reas nebeut a dra estreget un nebeud tammoù maen war an duchenn naturel a yae d'ober sichenn ar biramidenn. Ur biramidenn vihan a oa e-kichen zo bet miret en ur stad welloc'h.
Gizah
thumb|250px|Taolenn eus strollad piramidennoù Gizeh. E Gizah emañ Piramidenn C'houfou (Anavezet ivez evel ar "Biramidenn vras" ha "Piramidenn C'houfou"); Piramidenn C'hefren, un tamm bihanoc'h ; Piramidenn Menkaoura (pe Mykerinos), krenn a-walc'h he ment, asambles gant un niver a savadurioù bihanoc'h anvet "piramidennoù rouanez"; ha Sfiñs Gizah.
Bered-Veur Gizah zo bet darempredet abaoe an Henamzer gant beajerien ha touristed, ha brudet e oa er marevezh hellenadek pa oa lakaet ar Biramidenn vras war roll seizh marzh ar bed gant Antipater Sidon. Hiziv an deiz ez eo an hini nemetañ eus holl ar marzhoù-se a chom.
Zawyet el-Aryan
El lec'h-se, e-kreiz etre Gizeh hag Abousir, e kaver div biramidenn diechu eus an Henimpalaeriezh. Perc'henn ar biramidenn zo en norzh a oa ar faraon Nebka moarvat, hag ar framm er su zo lakaet war gont ur faraon eus an trede tierniezh anvet C'haba, anavezet ivez evel Houdjefa, warlerc'hiad Sec'hemc'het. Ren pevar bloavezh C'haba a zispleg moarvat e oa chomet diechu e biramidenn dereziek. Hiziv ez eo ugent metrad uhelder ; ma vije bet peurechuet e vije savet betek 40 metrad uhelder.
Abousir
Sellet ouzh ar pennad Abousir Kavout a reer seizh piramidenn en dachenn-se, a dalvezas da vered-veur bennañ ar faraoned e-pad ar pempvet tierniezh. Disteroc'h eo perzh mat piramidennoù Abousir evit hini piramidennoù ar pevare tierniezh. Diskouez a ra marteze un digresk e galloud ar faraoned pe un ekonomiezh gwanoc'h. Bihanoc'h int evit ar re a oa bet savet diagent, ha savet int bet gant maen-raz lec'hel, izel o c'halite.
An teir firamidenn vrasañ eo re Niouserre (zo ivez an hini zo er stad wellañ), Neferirkare Kakai ha Sahoure. Kavout a reer ivez eno Piramidenn ziglok Neferefre. Holl ar piramidennoù brasañ en Abousir a oa savet e stumm piramidenoù dereziek. Soñjal a reer e oa savet an hini vrasañ anezhe, Piramidenn Neferirkare Kakai, e stumm ur biramidenn dereziek, dezhi 70 metrad uhelder, hag a oa kempennet diwezhatoc'h e piramidenn "wirion" o leuniañ ar pazennoù gant pezhioù mañsonerezh.
Sakkara
thumb|Piramidenn derezek Djoser E-mesk ar piramidennoù bras zo eno emañ Piramidenn dereziek Djoser, a seller outi peurliesañ evel ar framm savadur koshañ er bed da vezañ bet savet gant mein aozet, Piramidenn Merikare, Piramidenn Ouserkaf ha Piramidenn Teti. E Sakkara emañ ivez Piramidenn Ounas, gant unan eus ar chaoserioù piramidennoù zo bet dalc'het er stad wellañ en Egipt. Houmañ zo bet renet enni unan eus an esaeoù koshañ da adaozañ ur savadur, renet gant unan eus mibien Ramses II. Gallout a reer gwelet ivez ar biramidenn dereziek diglok savet evit warlerc'hiad Djoser, Sec'hemc'het, anvet ar "biramidenn douaret". Soñjal a ra an arkeologourien e vije bet brasoc'h evit hini Djoser, ma vije bet echuet.
Dahshour
thumb|Piramidenn ruz [[Sneferou]] An hini bouezusañ eus tachennoù piramidennoù Egipt a-bezh eo houmañ estroc'h evit Gizah ha Sakkara. Betek 1996 ne c'halled ket mont da welet an dachenn-se abalamour ma oa war un dachenn eus an arme ha dre-se ne oa ket anavet e diavaez metoù an arkeologourien.
Piramidenn Sneferou, er su, anvet peurliesañ ar biramidenn gamm a oa bet, war a greder, ar c'hentañ esae (pe an eil, hervez lod) evit sevel ur biramidenn gant kostezioù levn. Er c'heñver-se o doa graet berzh en un doare diglok. Chom a ra ar biramidenn nemeti en Egipt he deus dalc'het ul lodenn vras eus he gwiskad mein-raz, hag ez eo ar skouer wellañ eus doare skedus a oa hini an holl biramidennoù en o stad orin. Ar biramidenn ruz savet er memes lec'h gant Sneferou a oa peurechuet diwezhatoc'h gant berzh hag ez eo ar c'hentañ piramidenn gant kostezioù levnet gwirion. Daoust ma n'eo ket gwall anavet ez eo an trede piramidenn vrasañ en Egipt, goude piramidennoù C'houfou ja C'hafre e Gizah. E Dahshour emañ ivez piramidenn zu Amenemhet III.
Mazghouna
Er su da Zahshour e oa implijet an dachenn-se e-doug ar "C'hentañ marevezh etre" gant meur a faraon a savas o firamidennoù e brikennoù fank. Hiziv, ar savadurioù-se zo dianav eus ar pep brasañ ha dister-kenañ da welet.
Parataksis
War dachenn ar yezhoniezh hag ar yezhadur dreist-holl e implijer an termen parataksis (e saozneg: parataxis, diwar an henc'hresianeg παρά pará; 'e-kichen' mui τάξη táksi; 'urzh') evit komz eus un urzhiad savadennoù yezhadurel ennañ kedrannoù (frazennoù, rannfrazennoù, islavarennoù, pennlavarennoù...) liammet an eil ouzh egile hep stagelloù, da skouer:
Piramidenn (Egipt)
Lisht
thumb|Dismantroù Piramidenn Amenemhet I e Lisht
Parataksis
War live an dielfennadur kevreadurezhel eo tost-kenañ ouzh ar c'henlavarennoù amsindetek, ken tost ma c'hell bezañ diaes lakaat an diforc'h kentereze zoken.
Piramidenn (Egipt)
Lisht
Anavout a reer div biramidenn vras zo bet savet e Lisht, hini Amenemhet I hag hini e vab, Senousret I. Gronnet eo an hini diwezhañ gant dismantroù dek piramidenn bihanoc'h. Unan anezhe zo anavezet evel hini kenderv Amenemhet, C'haba II.
Parataksis
Krouet e oa bet an termen gant Friedrich Thiersch en e levr "Greek Grammar" ('Yezhadur ar gresianeg') embannet e 1831. Goude ma oa bet implijet gantañ evit ar wezh-kentañ-se gantañ war un dachenn reisis ha strizh eo aet war diorren ha war ledanaat ster an termen betek ma vez implijet e meur a doare disheñvel hiziv, a-wezhoù gant sterioù disheñvel-krenn pe kontrol zoken.
Piramidenn (Egipt)
Lisht
Emañ an dachenn-se e trowardroioù oaziz Fayyoum, e-kreiz etre Dahshour ha Meidoum, ha war-dro 100 kilometrad e su Kaero. Soñjal a reer emañ tost eus kêr gozh Itjtawy (ne anavezer ket al lec'h resis ma oa), a dalvezas da gêrbenn da Henegipt e-pad an tierniezh.
Parataksis
Studiet ha dielfennet e c'hell ebzañ ar parataksis o derc'hel kont eus tri live pe neuz disheñvel:
Piramidenn (Egipt)
Meidoum
Emañ piramidenn Sneferou e Meidoum. Chom a ra kreiz ar framm, gronnet gant un duchennad atredoù a ya dielrc'hioù ar gwiskad maen-raz d'he ober.
Parataksis
Ar bep pouezusañ gant ar parataksis eo kompren e c'hell bezañ liammet div elfenn tu pe du daoust ha ma ne vez ket implijet un elfenn yezhadur (ur stagell...) evit o liammañ an eil ouzh eben. Da lâret eo n'eo ket emren an div elfenn-se.
Piramidenn (Egipt)
Meidoum
Piramidenn Meidoum zo unan eus an teir a oa savet e-pad ren Snefrou, ha krediñ a ra lod e oa bet loc'het gant tad ha diagentad ar faraon, Houni. Koulskoude n'eo ket gwall wirheñvel, rak ne gaver ket en anv en dismantroù. Arkeologourien zo a laka ivez e vije bet piramidenn Meidoum ar c'hentañ esae difrouezh da sevel ur biramidenn "wirion" he c'hostezioù levn.
Parataksis
Keñveriit ar skouerioù-mañ:
Piramidenn (Egipt)
Meidoum
Kouezhañ a reas ar biramidenn en he foull en henamzer, hag hiziv ne chom ket en he sav ken lodennoù kreiz he diabarzh dereziek, ar pezh a ro dezhi neuz iskis un tour ez eo an hini nemeti da gaout e-mesk piramidennoù Egipt. An duchenn a oa savet ar biramidenn warni n'eo ket naturel. Savet eo bet diwar an dilerc'hioù eus gwiskad ar biramidenn pa gouezhjont d'an traoñ.
Hawara
thumb|Piramidenn Amenemhet III e Hawarra
Parataksis
Daoust ha ma c'hell seblantout bezañ emren an div elfenn (an div frazenn) en div skouer gentañ war al live kevreadurezhel dre ma n'eus liamm yezhadurel sklaer kenetreze hag er skouer gentañ int dispartiet gant ur poent zoken, e gwirionez eo ken liammet ar frazennoù en div skouer gentañ hag en div skouer diwezhañ war live semantikel ha psikoyezhoniel.
Piramidenn (Egipt)
Hawara
Amenemhet III a oa an diwezhañ rener galloudus eus an tierniezh, hag ar biramidenn a savas e Hawarra, e-tal Faiyoum, a vije bet savet, war a greder, goude an hini a anver ar "biramidenn zu" savet gant ar memes rener e Dahshour. Soñjal a reer ez eo piramidenn Hawarra a vije bet bez Amenemhet a-benn ar fin.
Parataksis
Er yezh komzet e teu da vezañ sklaeroc'h hag-eñ emañ liammet un elfenn ouzh eben daosut d'an diouer a stagelloù dre implij ton ar vouezh hag ivez al lusk: peurliesañ pa gemm al lusk pe pa chomer a-sav etre div elfenn emañ div liamm ha pa kedalc'her gant an hevelep lusk ha gant ehanoù bihan kentreze e talvez da verkañ emañ liammet kentreze div elfenn.
Piramidenn (Egipt)
el-Lahoun
thumb|left|Piramidenn [[Senousret II. Gallout a reer gwelet fraezh diazez naturel ar biramidenn dindan stumm ar gwiskad melen en traoñ.]] Piramidenn Senousret II en el-Lahoun eo ar bez roueel e stumm ur biramidenn a oa savet ar pellañ e su en Egipt. Bihanaat a reas e saverien ar c'hementad labour ret d'he sevel gant finesa oc'h implij ur grugell maen-raz 12 metrad da ziazez d'ar savadur.
Parataksis
Implij war dachenn al lennegezh
A-drugarez da implij ar parataksis e c'heller ober gant frazennoù berr pe berroc'h evit tostaat ar fedoù ouzh al lennerion/ezed hag abalamour da se e vez implijet alies gant an istorourion/ezed hag ar skrivagnerion/ezed, dreist-holl a re a sav romantoù polis.
Implijet ivez e vez war dachenn ar varzhoniezh, alies evit lakaat keñver-ouzh-keñver div elfenn disheñvel-krenn an eil diouzh eben evit ma klaskfe pep lenner/ez goût pe hini eo al liamm kenetreze ha ster an hollad.
Implijoù all
Implijet eo bet ivez an termen parataksis, ledanaet e ster, war dachenn ar studioù sevenadurel evit komz eus oberennoù arz ma vez lakaet keñver-ouzh-kñver elfennoù disheñvel hep ma vefe kenetreze ul liamm nag un urzh sklaer, da skouer oberennoù Robert Rauschenberg ha meur a c'hlip video savet evit sonerezh a-vremañ.
Krag-hañv
Ar c'hrag-hañv (liester : kreged-hañv) a zo ur spesad evned palvezek, Spatula querquedula an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Anas Querquedula (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Boued
Bevañ a ra diwar zivellkeineged-dour, divelfenneged ha pesked bihan peurvuiañ.
Annez
Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus kornôg Europa da Japan.
Rummatadur
Renket e veze er genad Anas kent.
C'halkiope
Anaout a reer div vaouez anvet C'halkiope:
Pleurestud
Pleurestud a zo ur gumun eus Breizh e departamant Il-ha-Gwilen.
Pêr Iañ (Rusia)
Pyotr Alekseyevitch Romanov (e ruseg : Пётр I Алексеевич Романов Pyotr I Alekseyevitch Romanov), anvet ivez Pêr Gentañ pe Pêr ar C’hentañ, ha muioc'h c'hoazh Pêr ar Meur (Пётр Великий Pyotr Velikiy) a voe tsar e Rusia e dibenn ar kantved ha deroù an. Ren a reas adalek 1682 betek e varv, ha betek 1696 war un dro gant e vreur klañvidik, Ivan V.
Treiñ a reas ar vro war-du ar C'huzh-Heol, aloubiñ a reas broioù war-du ar c'hreisteiz, hag eus ur rouantelezh e reas un impalaeriezh, hag ur galloud a-bouez en Europa.
E vuhez
Mab e oa d'an tsar Aleksey Mic'hailovich (Aleksey Iañ) hag e eil gwreg, Nataliya Kyrillovna Narychkina, ha ganet e oa bet e Moskov. E wreg kentañ Maria Miloslavskaya he devoa roet pemp mab hag eizh merc'h, met ne oa nemet daou vab (Feodor hag Ivan) a oa bev c'hoazh pa voe ganet Pêr. Mervel a eure Aleksey e 1676 hag e vab henañ Feodor a gemeras ar galloud war e lerc'h.
C'hwec'h vloaz e renas Feodor III, ha mervel a reas divugel. Bec'h a savas neuze etre an tiegezhioù Narychkin ha Miloslavskiy. Ivan a oa da vezañ tsar, met klañv e veze dalc'hmat, ha diwezhat e spered. Se zo kaoz eo Pêr, ur bugel a 10 vloaz, a voe dibabet da impalaer gant an Douma (Boyar Douma), kuzul an noblañsed, hag e vamm da rejantez. Met Sofia Alekseyevna, ur verc'h da Alexey eus e bried kentañ, a gemeras penn un emsavadeg Streltsy (begenn rejimantoù Rusia).
Nirvana (strollad sonerezh)
Ur strollad rock-grunge oa Nirvana, savet oa bet e 1987 hag echu e 1994 goude emzistruj penn ar strollad, Kurt Cobain oa e anv.
Laket eo Dave Grohl e-lec'h Chad Channing, hemañ ne oa ket ken evit kontantiñ an daou re all, hag embannet e vez un eil albom, Nevermind. Kalz gwelloc'h ar son bremañ a-drugarez d'un añrejistramant a galite (gant Butch Vig), ur seurt son pop gant-se. Pezh na blijo ket da gKurt tamm ebet. Añrejistret eo dindan ar label Geffen Records, ur c'hoarvoud a-bouez ha dic'hortoz kaer evit leurenn bed ar muzik hag a goñsakro labelioù dizalc'h hag ar grunge... Klevet e veze Smells Like Tenn Spirit (pennganaouenn an albom) kazimant ur wech bep eur war MTV, un himn eo deuet da vezañ hag anavezet eo bremañ c'hoazh nemet gant an heuliajoù kentañ gant ar gitar.
E 1993 ez eo embannet In Utero, startoc'h da selaou er penn kentañ evit ar re n'int ket kustumet deus seurt kanaouennoù ha sonioù, sed pezh en doa c'hoant Nirvana. Berzh bras zo gantañ e-keñver ar c'hritik hag ar c'hoñvers, pezh n'en doa ket gwall c'hoant Kurt Cobain, hemañ a c'houlle chom dianav en-dro.
Añrejistret ez eus e 1993 un abadennad "unplugged" e-barzh studioioù MTV, diwezhatoc'h e vo un albom deuzouti. Ar sonadeg-mañ a ziskouez ur fas all eus ar strollad, ur fas akoustik hag a brou e oa Nirvana muioc'h evit ur strollad rock klasik, dibar an hini oa...
Echu ar strollad goude emzistruj Kurt Cobain d'ar 5 a viz Ebrel 1994.
Bez' oa Pat Smear (gitar) ba'r strollad n'eus ket pell a-raok marv Kurt.
Lizherenneg nabateek
Un abjad eo al 'lizherenneg nabateek evel an darn vrasañ eus an doareoù-skrivañ implijet gant ar yezhoù semitek. Implijet e veze gant an Nabataed tro-dro d'an Eil Kantved a-raok ar varevezh voutin ha kavet ez eus bet kalz a roudoù dre skrid e Petra.
Evel ma tiskwel stumm al lizherennoù e oa bet diorroet al lizherenneg-mañ diwar patrom al lizherenneg aramaek.
Kerneveureg
Kerneveureg a reer eus yezh hengounel Kernev-Veur (Rouantelezh-Unanet). Ur yezh predenek eo, kar d'ar brezhoneg ha d'ar c’hembraeg.
Implijet eo bet ar c'herneveureg evel yezh pemdez betek an a-raok mont da get, met adalek an  e strivas tud d'ober ur yezh vev anezhañ. War-dro 2 000 den a ra gant ar yezh-se hiziv an deiz, hag er bloavezh 2002 e voe anavezet ez-ofisiel evel unan eus yezhoù ar Rouantelezh-Unanet, hervez Karta Europa ar yezhoù rannvro pe bihanniver.
Ur gevredigezh, Keskowethyans an Taves Kernewek ("Kevelerezh ar Yezh Kerneveurek", Cornish Language Partnership e saozneg), a laka ar yezh da vont war-raok er gevredigezh a-vremañ.
E-giz ar skolioù Diwan e Breizh, emañ ar rouedad skolioù divyezhek Dalleth ("Kregiñ") e Kernev-Veur.
Kerneveureg zo en ul lodenn eus lec'hanvadurezh Kernev-Veur hag un tammig pelloc’h c’hoazh.
Istor
E 1935, ar BBC e Plymouth a skignas un ton anvet Bo Goth agan Tasow kanet gant laz Austol, Kernow. Dianav-krenn e oa ar c'herneveureg d'an darn vuiañ eus ar selaouerion ; evel kembraeg distaget fall e oa e skouarn an nemorant anezho. Kent ar saozneg koulskoude e veze komzet yezhoù predenek e Breizh-Veur.
Ar Gelted e Preden
Er c'hentañ milved <abbr title="Kent an Amzervezh Boutin">KAB e voulc'has ar Gelted aloubiñ Preden, eleze Enez Vreizh, hag hollbredenek e oa pan erruas ar Romaned e 43 <abbr title="Amzervezh Boutin">AB.
E mervent an enez dreist-holl e rejont o annez, betek Exeter, hep aloubiñ Kernow. Kembre ha Bro-Skos ne aloubjont ket ivez, goude klasket meur a wezh evelkent. E kreiz ha reter an enez en em veskas al latin gant ar predeneg. E deroù ar ez eas ar Romaned kuit, ha Saksoned a voulc'has aloubiñ an enez d'o zro. A-hed ar V vet  hag ar  VI vet  kantvedoù e tec'has strolladoù bras a Gelted predenek d'ar c'hevandir, kalz anezho o klask repu en Aremorica.
Heñvel eo yezh annezidi Aremorica ouzh hini an dud a zeue eus Kernow hag eus Kembre – brezhonegerion e oant-holl ; lod eus an divroidi a zibabas em staliañ pelloc'h, e-touez Kelted all ivez a-hed aod hanternozel al ledenez iberek, e Galiza hag Asturies a-vremañ.
Kelted a chomas en Enez Vreizh evelato ; eus Kernow ha Devon e paotjont a-dreuz Kembre betek Cumberland ha Linne Chluaidh, al lec'h hanternozelañ ma voe komzet predeneg (gwelit Dùn Breatann, "kreñvlec'h ar Vretoned"). Kevrediñ a eure ar Gelted e-tal ar Saksoned, hogen faezhet e voent da vat ha da viken en Emgann Winvaed e 655. Etre teir lodenn e voe rannet ar Gelted goude-se :
Abalamour d'an disrann douaroniel-se e krogas ar yezhoù predenek da ziforc'hekaat. Beuzet er yezhoù romanek abaoe an eo bet predeneg an divroidi a oa aet d'al ledenez iberek ; lonket gant gouezeleg Skos hag ar saozneg e voe predeneg Cumbria en XIvet kantved. Predeneg Aremorica — ar brezhoneg — e emdroas drezhañ e-unan ; predeneg Cymru — ar c'hembraeg — a grogas da vleuniañ gant ul lennegezh pinvidik-tre ; en Hanternoz Kozh e voe skrivet ar varzhoneg "kembraek" kentañ, a oa e predeneg e gwirionez, ha dres en hevelep yezh hag an hini a gomzed e Kernow.
Hengerneveureg
Eus an avat eo an testeni kerneveurek kentañ, ar bomm ud rocashaas, "[ar spered] a argarzh al lec'hioù teñval", ur spisc'her war un eilskrid eus De Consolatione Philosophiae ar prederour roman Boethius (~480-524), ar pezh a ziskouez e oa pouezhus perzh ar c'houizieion gerneveurat e sevenadur lez ar roue Ælfred Micela.
Er bloaz 927 e voe skarzhet Kerneveuriz eus Exeter gant ar roue Æthelstan ; Hywel, roue Kernow, a asantas paeañ truaj, hag e 936 e voe lakaet ar stêr Tamer da harzoù ofisiel etre Kernow ha Wessex. En desped da gement-se, Æthelstan ne lezas ket Kerneveuriz e peoc'h : kentañ tra a reas e voe erlec'hiañ ar sevenadur sakson ouzh an hini keltiek er manatioù — hep mar ebet e voe distrujet kalz dornskridoù hengerneveurek, pa ne gaver skrid ebet eus ar mare-se.
Menegoù kerneveurek zo bet kavet en un dornskrid eus an Xvet kantved anvet St Petroc Gospels ("Avieloù sant Petrek") ha Bodmin manumissions ("frankizadurioù Bosvenegh") ; e marzhoù ar skrid e latin e voe enrollet frankizadur sklaved e kerneveureg. Ar skrid kerneveureg nemetañ eo a zo kent da aloubadeg Enez Vreizh gant an Normaned e 1066.
E 1153-1154 e skrivas al lenneg Jowann Kernow (Iohannes Cornubiensis ha Iohannes de Sancto Germano e anvioù latin ) ur varzhoneg anvet Prophetia Merlini, a zisklêrias bout un droidigezh eus un dornskrid kerneveurek bet kollet.
E-tro ar bloaz 1200 e voe aozet ar c'hentañ geriaoueg latin-kerneveurek, Vocabularium Cornicum ; hervez ar yezhoniour Kenneth H. Jackson ez eo skrivet en ur yezh a c'heller lakaat etre an hengerneveureg hag ar c'hrenngerneveureg. Ur rann eus ul labour brasoc'h eo, anvet Cotton MS Vespasian A XIV.
E dielloù eskopti Exeter, ma oa bet John de Grandisson eskob adalek 1327 betek e varv e 1369, ez eus meneget un tabut e parrez St Buryan : ar barrezidi a renk uhelañ a glemme e galleg, ar re all e kerneveureg, troet e galleg gant Henry Mars(e)ley, rektor parrez Lannyust. Lod beleion saoz ne brezegent e Kernow nemet e latin, e galleg pe e saozneg : mar felle d'ar feizidi kompren e rankent deskiñ ar yezh ; e 1335 avat, ur breur Roger eus Truru a voe aotreet da brezeg e kerneveureg, hag ur breur John eus Bosvenegh da ober e kerneveureg hag e saozneg ; e 1339 e voe aotreet ur parrezad e St. Merryn nes Lannwedhenek da skoazellañ ar vikel da "skignañ Komz Doue en iliz-se e kerneveureg".
E-keit-se edo ar C'hallaoued o klask peurlazhañ kement yezh a oa en Enez Vreizh. Galleg an Normaned e oa yezh ofisiel ar rouantelezh, ar saozneg hag ar yezhoù all a veze lakaet da vrizhyezhoù ar chaokerion plouz ; darbet e voe d'ar saonezg mont da get. Hervez un dekred e kêr Oxford e 1325 e ranke an holl gendivizoù eno bout e latin pe e galleg ; ul lezenn er Parlamant e 1331 a zekredas e oa hollret kelenn ar galleg d'an holl vugale skoliataet. Emsavadeg a voe kent kreiz ar c'hantved, o c'houlenn ma vije ar saozneg kenofisiel ; gant Kerneveuriz kerneveuregerion vrudet avat e oa lusket an emsavadeg-se : an holloueziadurour John of Trevisa, ar yezhadurour John of Cornwall hag ar c'helenner Richard Pencrych. Buan a-walc'h e voe distroadet ar galleg, pa ne veze kelennet nemet e saozneg er skolioù e 1385. E 1413 e voe ofisiel el Lez. Dre saveteiñ ar saozneg, an tri C'herneveurad o devoa boulc'het lazhañ o yezh dezho. Saozneg e-lec'h galleg an Normanded a veze komzet gant an uhelidi e Bro-Saoz, ha tamm-ha-tamm e voe graet heñvel e Kernow ar Reter. Ar vourc'hizien a yeas d'o heul, ha dizale ne voe nemet an dud vunut o komz kerneveureg hepken. Troerion a veze rekis alies. Kreñv a-walc'h c'hoazh evelato e chome ar yezh e deroù ar : kerneveureg hepken a veze komzet e kornôg ar vro, saozneg hepken er biz, divyezhek e oa an nemorant eus an dud — ha pa vez divyezhek an dud ne vezont ket pell o tilezel ar yezh na glot ket gant ar c'henwerzh.
Krenngerneveureg
Da vare deroù ren Henry VIII of England (1509) e oa emdroet an hengerneveureg e oa e krenngerneveureg, evel m'en diskouez an dornskrid Harley MS 1782, Pascon agan Arluth, ur varzhoneg eus ar e 259 foz a-zivout Pasion Jezuz ; hennezh eo ar c'hoshañ skrid kerneveurek a zo deuet betek ennomp, hag an hini nemetañ a zo enlivet.
Er XV vet ha XVI vet  kantvedoù e voe ar c'herneveureg en e varr, evel m'en diskouez an niver a skridoù a zo bet miret : barzhonegoù dreist-holl, ha pezhioù-c'hoari relijiel a veze diskouezet dindan an amzer dre an dugelezh a-bezh evit kelenn ar Bibl da Gerneveuriz en o yezh, rak latin pe saoznek hepken e oa al levrioù. Biskoazh ne voe troet ar Bibl e kerneveureg, padal e oa bet graet e kembraeg hag en iwerzhoneg.
Brezelioù an Div Rozenn (22 a viz Mae 1455 – 16 a viz Mezheven 1487) a bouezas ivez war ar c'herneveureg, rak kalz uhelidi eus Kernow a gemeras perzh er c'hadoù, ma voent lazhet pe riet eus o danvez, ar pezh a lakaas uhelidi saozon d'em staliañ e Kernow ; rediet e voe o implijidi da saoznegañ, hag izelaet e voe an dud na ouient nemet kerneveureg : ret e oa gouzout saozneg evit sevel er gevredigezh. Ne voe ket kemmet an traoù gant an Azginivelezh hag ar moullañ, e saozneg e veze kelennet ha netra ne veze moullet e kerneveureg, a chome brizhyezh ar re zizesk hag ar beorion. Hep marebet, ur ramparzh enep peurvougadur ar yezh e voe ar pezhioù-c'hoari, Pascon agan Arluth o vout unan eus ar re goshañ anezho. An Ordinalia eo brasañ labour ar mare, tri fezh ennañ ha 8734 linenn en holl : Origo Mundi (2 846 linenn), Passio Christi (3 242 linenn) ha Resurrexio Domini (2 646 inenn) ; kerneveurek eo ar skrid, ha latin al leurenniñ.
E 1504 e voe echuet gant Dominus Radulphus Ton skrivañ ar pezh-c'hoari Beunans Meriasek a-zivout buhez Meriadeg ; ar pezh-c'hoari predenek nemetañ a zo deuet betek ennomp eo.
Er bloaz 1547, ar roue Edward VI a zekredas e ranke The English Book od Common Prayer, levr-liderezh ofisiel Iliz Bro-Saoz bet krouet nevez a oa (1534), bout degaset da Gernow ; hollret e oa skarzhañ kement boaz keltiek, ha pa vije bet azasaet gant an Iliz katolik roman, hag ar yezh keltiek da-heul. Emsavadeg a voe e 1548, hag un armead 6 000 den a dreuzas ar stêr Tamer hag a lakaas seziz war Exeter m'edo an eskopti saozneger. Faezhet e voe Kerneveuriz daousy d'o c'halonegezh bout bet anavezet gant ar Saozon, kondaonet d'ar marv e voe o renerion, hag ar saozneg a voe lakaet da rekis en holl dachennoù ar vuhez e Kernow. Ur sinadeg e 1560 evit ma vije troet ar Bibl e kerneveureg a voe nac'het. heskinet e voe ar gristenion gatolik er vro, ar pezh a dorras pep liamm etre Kerneveuriz ha Bretoned : goude 1560 ne gaver mui anv breizhat ebet e marilgoù ar parrezioù kerneveurat, daoust da Gerneveuriz bout bet katoliked kent dekred Edward VI. Goude-se e voe graet al lu gant ar c'herneveureg er pezhioù-c'hoari ; e deroù ar ne chome nemet un dornad tud ha ne ouient nemet kerneveureg, war-bouez e penn pellaén ar vro, kostez Porth Ia, Lujuan, Zennor ha Pedn an Wlas
A-hed ar XVII kantved ez eas stad ar c'herneveureg war washaat. Un oberenn lennegel gerneveurek hepken eus ar c'hantved-se zo bet miret : Gwreans an Bys, "Krouidigezh ar Bed", bet skrivet e 1611 diwar an Origo Mundi bet meneget amañ a-uc'h. E dibenn ar c'hantved, un nebeud lenneien a sante edo ar c'herneveureg war-nes mont da get en em vodas evit studiañ ar yezh hag he lennegezh ; meur a abeg a gavjont d'an diskar : diouer a zanvez lennegel nevez, koll an darempredoù etre Kernow ha Breizh, koll ar mojennoù hag an hengoun treuzkaset a rumm da rumm dre ar yezh, disgasted Kerneveuriz e-keñver o sevenadur ha da get e oa aet an abadennoù c'hoariva relijiel. Lod lenneion kostez Pennsans avat a glaskas saveteiñ ar yezh hag he c'has war-raok dindan ren John Keigwin (1641-1716) ; ganto e voe boulc'het treiñ ar Bibl evit astommañ an dud ouzh o yezh dre ar relijion, ha krennlavaroù ha lavarennoù ar pemdez a zastumjont ivez. Adwelet Pascon agan Arluth hag an Ordinalia a rejont. Er strollad-se edo John ha Thomas Boson eus Lulynn, a oa bet desavet e kerneveureg ha lakaet d'e studiañ pizh gant o zad Nicholas Boson (1624-1708) ; gantañ e voe aozet an daou skrid kerneveurek nemeto eus ar XVII kantved a zo deuet betek ennomp : Nebbaz Gerriau dro tho Carnoack ("Un nebeud gerioù a-zivout ar c'herneveureg") ha Jowan Chy-an-Horth, py, An try foynt a skyans ("Yann Chy-an-Horth, pe, An tri foent a skiant")
An diskar
En eil hanterenn ar XVII kantved (1676) e varvas e Godhyan, e-tal Porth Ia a-dreuz ar pleg-mor, ur vaouez anvet Cheston Merchant oadet 64 bloaz ; meneget eo e marilh ar parrez ne ouie nemet kerneveureg, ar pezh a ziskouez e oa bet kavet iskis ne oa ket bet divyezhek. Dre ziouer a lennegeh kerneveurek ha dre forzh drevezañ ar Saozon o devoa Kerneveuriz kollet pep santad broadel ; ne veze mui komzet ar yezh d'ar vugale, gant ma ont ma vijent "nammet" er gevredigezh.
Buan ez eas implij ar yezh war ziskar adalek deroù an : e 1700-01 e voe ar yezhour Edward Lhuyd e Kernow, ma kontas 25 parrez hepken ma oa ar c'herneveureg yezh-vamm an dud, an holl anezho etre Pedn an Wlas hag An Lysardh (Lizard Point)  ; merkañ a eure ne veze komzet ar yezh gant ar vourc'hizion "peogwir ne oa ket ezhomm, rak an holl Gerneveuriz a oar saozneg." . E Porth Ia 1722 ne veze komzet nemet gant ar besketaerion hag ar vengleuzerion. Al lenneg kerneveurat William Borlase (1695-1772) a embannas e 1754 en e Antiquities of Cornwall ur c'heriaoueg kerneveurek peogwir e felle dezhañ "ober un dra ziaes-tre : adkavout ur yezh kollet". Er bloaz 1746, an amiral Samuel Barrington a gasas gantañ ur martolod kerneveureger da Vreizh ; war an distro e skrivas d'e vreur an istorour Daines Barrington (1727/28-1800) e voe komprenet diouzhtu ar martolod gant Breizhiz. An istorour e-unan a yeas e 1768 da atersiñ Doaryte Pentreath (~1692-1777) e Porthenys, ha diwar e zanevell e teu ar vojenn a gont e vije bet an it. Pentreath an den diwezhañ o c'haout ar c'herneveureg da yezh-vamm. Meur a zen a zisklêrias bout kerneveuregerion goude marv D. Pentraeth, en o zouez an ao. Thompson eus Truru a skrivas unan eus tri bezkrivadur an it. Pentreath (e saozneg).
E 1790 e voe embannet Archæologia Cornu-Britannica William Pryce (1735-1790) m'emañ yezhadur ha geriaoueg fonnus E. Lhuyd, ha meur a skrid kerneveurek ouzhpenn. Peogwir en devoa W. Pryce lakaet labour E. Lhuyd dindan e anv-eñ e voe tamallet dezhañ bout ur goubreizher gant ur studier war an euskareg, ar brezhoneg hag ar c'herneveureg, ar priñs Louis-Lucien Bonaparte (1813-1891) Talvoudus-kenañ e oa bet labour spis W. Pryce koulskoude, rak diwarnaén e c'hallas al lenneg Edwin Norris (1795-1872) embann e 1859 div levrenn an Ancient Cornish drama, da lavaret eo an Ordinalia e kerneveureg hag e saozneg. ,
An Dispac'h Greantel a ziorroas mengleuzioù e Kernow, ar pezh a gasas ar c'herneveureg da get pe dost : den ne zalc'he soñj anezhi er c'hêrioù brasoc'h-brasañ ha pinvidikoc'h-pinvidikañ, an hentoù-houarn hag an hentoù nevez a zegasas mui-ouzh-mui a Saozon, ha Kerneveuriz o-unan a zisoñjas o yezh hag o sevenadur evit doare. Kalz gerioù kerneveureg a chomas e saozneg Kernow evelato. Nemet ez eus bet renablet kerneveuregerion a-vihanik a-hed an gant lenneion, Robert Williams (en devoa kavet an dornskrid Beunans Meriasek) ha Frederick W. P. Jago en o zouez. Gant R. Williams e voe embannet Lexicon Cornu-Britannicum e 1865, ur geriadur kerneveureg-saozneg gant heñvelsterioù e kembraeg, brezhoneg, iwerzhoneg, gouezeleg Skos ha manaveg ; F. Jago a embannas ur geriadur kerneveureg-saozneg e 1887.
Pouezus-kenañ e voe labour al lenneion-se, hogen nebeut a verzh a reas er-maez eus metoù o c'henseurted abalamour d'an enkadennoù armerzhel a sankas Kernow er baourentez adalek kreiz ar c'hantved : diezhomm e oa ar mengleuzioù, rak marc'hatmatoc'h e oa enporzhioñ staen pe kouevr[gouevr] eus lec'hioù all en Impalaeriezh Breizh-Veur, kudennoù bras a voe gant gounezerezh ha peskerezh ar vro er bloavezhioù 1870. Pysk, sten ha cober ! ("Peskes, staen ha kouevr !") e oa yec'hedoù hen Kerneveuriz ; da Pri Sina ha touristed ! e oa troet er bloavezhioù 1920.
Penndog ruz
Ar penndog ruz a zo un evn palvezek, Netta rufina an anv skiantel anezhañ.
Kerneveureg
Doareoù-skrivañ
C'hwec'h doare-skrivañ a vez implijet hiziv an deiz. Nac'hañ a ra kerneveuregerien zo ober gant Kernewek Kemmyn, sañset "re vrezhonek" hervezo.
Penndog ruz
Boued
Bevañ a ra diwar blant-dour dreist-holl, tapet war-c'horre pe dre splujañ gantañ, ha c'hoarvezout dezhañ debriñ divellkeineged ha pesked bihan.
Kerneveureg
Yezhadur
Hañval-bras ouzh hini ar brezhoneg eo ereadurezh ar c'herneveureg. Hañval ouzh hini ar brezhoneg eo ar fonetik ivez, met henaekoc'h eo. Ar gerioù zo dishañvaloc'h ; neoazh, gerioù ar c'herneveureg zo hañvaloc'h ouzh re ar brezhoneg evit ouzh re ar c'hembraeg ; bout zo lod-kaer a c'herioù ha na vezont kavet nag e kembraeg, nag e brezhoneg, ha gerioù amprestet diàr ar saozneg (saozneg ar Grennamzer pe an amzer a-vremañ) zo c'hoazh ivez.
Penndog ruz
Annez
E gavout a reer en un takad hag a ya eus Mor Kreizdouar da Azia ar C'hreiz.
Lari (Jorjia)
Moneiz broadel Jorjia eo al lari (jorjieg: ლარი ; ISO 4217:GEL). Disrannet eo e 100 tetri.
Kupon Lari
Erlec'hiañ a reas Jorjia kupon lari ouzh ar roubl rusat gant ur feur-eskemm eus ur c'hupon evit pep roubl. Bilhed ebet en doa ar moneiz nevez ha n'en-doa ket disrannadurioù. Gant gourmonc’hwezh e c'houzañvas buan-tre.
Lari
D'an 2 a viz Here 1995 e erlec'hias gouarnamant Eduard Shevardnadze al lari ouzh ar c'hupon gant ur feur-eskemm ag unan milion a guponoù evit ul lari. Stabil eo chomet adalek-se.
E anv e tenn al lari eus ur ger kozh jorjiek a dalvez "teñvor", tra ma oa tetri anv ur moneiz kozh eus an kantved. Bez ez eus bilhedoù a 1, 2, 5, 10, 20, 50 ha 100 ha pezhioù a 1, 2, 5, 10, 20 ha 50 tetri.
Feur eskemm
D'an 16 a viz Gwengolo 2006 e oa feur-eskemm al lari
1 EUR = 2.19860 GEL
1 USD = 1.73830 GEL
1 GBP = 3.26383 GEL
1 TRY = 1.18574 GEL
1 GEL = 15.3955 RUB
Akiba Rubinstein
Akiba Kiwelowicz Rubinstein a zo bet ganet d'an 12 a viz Kerzu 1882 e Stawiski (Polonia) ha marvet d'ar 15 a viz Meurzh 1961 e Brusel, (Belgia).
Mestrc'hoarier echedoù poloniat.
Degasadennoù
Rubinstein a voe unan ag a re gentañ o soñjal en dibenn a-raok dibab un digoradenn.
Gantañ e voe krouet er bartienn Rubinstein - Tarrasch (1912) an Doare Rubinstein da respont ouzh an Difenn Siegbert Tarrasch e Garadenn Nac'het ar Rouanez:
1.d4 d5
Émile Souvestre
Émile Souvestre, ganet e Montroulez d'ar 15 a viz Ebrel 1806, ha marvet e Montmorency (Bro-C'hall) d'ar 5 a viz Gouhere 1854 a oa ur skrivagner breizhat.
Akiba Rubinstein
Degasadennoù
2.Mf3 c5
Émile Souvestre
E vuhez
Eus Iwerzhon e oa deuet e hendadoù da chom da Vreizh war-dro 1690. Skoliet e voe e Pondivi ha neuze ez eas da Skol-Veur ar Gwir da Roazhon. En em dreiñ a reas war-zu al lennegezh goude bezañ bet ur pennad oc'h ober skol. Troet-bras e oa gant Breizh hag he sevenadur, gant ar bobl hag ar reizh.
Akiba Rubinstein
Degasadennoù
3.c4 e6
Émile Souvestre
E vuhez
Romantoù war zanvez Breizh a skrivas e galleg: "Klasker-bara Sant Roc'h", "Ar Vretoned diwezhañ", "Ur prederour dindan an doenn", "Eñvorennoù un "divragoù" breizhat"...
Akiba Rubinstein
Degasadennoù
4.cxd5 exd5
5.Mc3 Mc6
6.g3 Mf6
7.Fg2 cxd4
Émile Souvestre
E vuhez
Dont a reas da vezañ kelenner e skol mererezh Pariz. Reiñ a reas kentelioù noz digoust evit ar vicherourien. E 1853 ez eas da Helvetia da ober kemend-all.
Mervel a reas d'an 8 a viz Gouhere 1854 e Montmorency.
Akiba Rubinstein
Degasadennoù
Gantañ c'hoazh e voe krouet ar C'hemm Meran, savet diwar Garadenn Nac'het ar Rouanez hag a gas da Garadenn Asantet ar Rouanez.
Menegomp ivez:
1 d4 d5
2 c4 e6
3 Mc3 Mf6
4 Fg5 Fe7
5 e3 0-0
Sus-Saint-Léger
Sus-Saint-Léger a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Lizherennoù klaodiek
right|thumb|Stumm al lizherennoù klaodiek
Akiba Rubinstein
Degasadennoù
6 Mf3 Mbd7
7 Dc2.
Lizherennoù klaodiek
Ijinet e oa bet al lizherennoù klaodiek gant an impalaer roman Klaodius. Implijet e veze al lizherennoù nevez-se well-wazh keit ha ma renas-eñ war Roma met laosket e voent a-gostez goude e varv.
Akiba Rubinstein
Degasadennoù
1 e4 e6
Lizherennoù klaodiek
Teir lizherenn a oa bet ijinet gantañ:
Akiba Rubinstein
Degasadennoù
3 Mc3 (pe 3 Md2)
dxe4 4 Mxe4.
1.d4 Mf6
2.c4 e6
3.Mc3 Fb4
4.e3.
Toskana
right|thumb|Lec'hiadur Toskana Toskana (Toscana en italianeg) zo unan eus rannvroioù Italia, e gwalarn ar vro. Firenze eo ar gêrbenn anezhi. Brudet eo ivez kêrioù Siena ha Pisa.
Douaroniezh
En dro dezhi emañ rannvroioù Lazio, Ombria, Emilia-Romagna, Liguria. Er mervent emañ Mor Tirrenia hag Enezeg Toskana, en o zouez Enez Elba, ar vrasañ anezho.
Ar stêr bennañ eo an Arno. An Tevere emañ e eienenn enni.
Proviñsoù
Dek proviñs zo e Toskana: thumb|Proviñsoù Toskana
Gwin
Brudet eo gwin Chianti ha hini Brunello di Montalcino.
300px|thumb|[[Castiglioncello Toskana]]
Buffalo Springfield (albom)
Buffalo springfield
An albom kentañ gant Neil Young an hini eo. Ar produiñ n'eo ket gwall vrav. Un diouer a skiant-prenañ zo gant ar broduerien, pezh a lak an albom da vezañ divlaz pa vez keñveriet ouzh ar sonadegoù, n'eus gitar-boud ebet kazimant, n'eo ket gwall greñv ar son gant nebeut a startijenn e-barzh. C'hwitet eo bet an albom un tamm, n'eo ket abalamour d'ar c'hanaouennoù met abalamour d'ar produiñ fall. Dont a ra war-c'horre ar c'hanaouennoù bet savet gant Neil Young, kement a-fed ar muzik hag a-fed an testennoù, kalz muioc'h evit-fed ar re bet savet gant Stephen Stills. Met a-benn ar fin n'eo ket ur c'hlasik an albom-mañ.
Kukicha
Ur seurt te eo ar c'hukisha. Anvez eo ivez te bazh abalamour m'eo graet diwar garennoù gyokuro ha sencha. Melen-glas sklaer eo ar c'hukisha, dezhañ ur blaz glasvez skañv.
Corvus
Corvus a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ ar brini hag ar fraved, krouet e 1758 gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Spesadoù hag an isspesadoù anezhe
Seizh isspesad ha hanter-kant (57) en holl.
Somerset
Somerset (Gwlad yr Haf e kembraeg, Bro an Hañv) zo ur gontelezh e kornog Bro-Saoz, war aod kreisteiz Mor Hafren (anv kembraek ar mor a zo er c'huzh-heol da aber ar stêr Hafren), pe Kanol Bristol (Bristol Channel e saozneg). Dirak kreisteiz Kembre ha Morgannwg emañ.
Rannadur diabarzh
Rannet eo ar gontelezh amaezhel e 5 distrig :
Kontelezh lidel ha kontelezh amezhel
Abaoe ar 1añ Ebrel 1996 ez eo Bath ha Biz Somerset (6) ha Norzh Somerset (7) Amaezherezhioù unvan, dispartiet ma 'z int diouzh ar gontelezh velestradurel, daoust dezho chom er gontelezh lidel
Kembraeg, kerneveureg, ha brezhoneg
Gwlad yr Haf (Bro an Hañv) a vez graet anezhi e kembraeg, diwar ar ger saoznek "summer" a gomprener e-barzh Somerset: er e vije bet savet an anv-se. Gwlas an Hav eo an anv kerneveurek.
Bro an hañv a ra lod anezhi e brezhoneg, pa gomzont eus beajoù ar sent vrezhon gozh da skouer.
Douaroniezh
En-dro dezhi emañ kontelezhioù Gloucestershire, Wiltshire, Dorset, ha Devon. Eus an aod anezhi, e c'haller damwelout aod kreisteiz Kembre.
Nieuwendam
Nieuwendam a oa distag betek 1921, ha goude-se e voe kendeuzet en Amsterdam. War dachenn ar gumun emañ Nieuwendam ha Zunderdorp.
Somerset
Kêrioù
E-touez ar c'hêrioù e c'haller menegiñ Wellington, anv kavell tiegezh ar jeneral a roas lamm da Napoleon e Waterloo. Taunton eo kêr-benn ar gontelezh. Un darn eus kêr vras Bristol ivez a zo e Somerset.
Penn-kanton
Ur penn-kanton eo ar gumun bouezusañ hag an hini bobletañ, an aliesañ, en ur c'hanton hag a ro hec'h anv dezhañ, hervez an doare gall pa voe savet ar c'hantonioù e 1790. Peurvuiañ e oa ar gumun ma vez marc'had ur wech ar sizhun, ha ma emañ ti archerien ar c'hanton.
Gwechall e veze un tailhanter hag ur barner a beoc'h e pep penn-kanton, hag ouzhpenn medisined, apotikerien, ha stalioù a bep seurt ha ne gaved ket peurvuiañ er c'humunioù all.
Hiziv ez eus kantonioù er c'hêrioù, ha n'eus penn-kanton ebet.
Abousir
Abousir (Henegipteg br wsir; Kopteg: busiri, Ti pe templ Osiris; Gresianeg: Βούσιρις ; Arabeg: ابوصير) eo an anv roet d'ul lec'hienn arkeologel en Egipt – Ur vered-veur eus mare an henimpalaeriezh peurgetket, gant savadurioù bihan nevesoc'h – e trowardroioù kerbênn vodern Kaero. Mont a ra da envel ivez ar geriadenn zo eno, e traoñienn an Nil, en deus roet e anv d'al lec'hienn. Emañ Abousir un nebeud kilometradoù en norzh da Sakkara hag, evelti, e oa implijet evel unan eus ar beredoù pennañ evit renkadoù uhelañ kerbênn gozh Henegipt anvet Memfis. Un nebeud kêriadennù all e norzh ha su Egipt zo anvet Abousir pe Busiri.
An teir firamidenn vrasañ eo re Niouserre (zo ivez an hini zo er stad wellañ), Neferirkare Kakai ha Sahoure. Kavout a reer ivez eno Piramidenn ziglok Neferefre. Holl ar piramidennoù brasañ en Abousir a oa savet e stumm piramidenoù bazennek. Soñjal a reer e oa savet an hini vrasañ anezhe, Piramidenn Neferirkare Kakai, e stumm ur biramidenn bazennek, dezhi 70 metrad uhelder, hag oa kempennet diwezhatoc'h e piramidenn "wirion" o leuniañ ar pazennoù gant pezhioù mañsonerezh.
Liammoù diavaez
thumb|500px|centre|Gwel eus piramidennoù [[Niouserre ha Neferirkare diouzh templ kañv Sahoure.]]
Hexe Lilli
Hexe Lili (en alamaneg), pe Kika Superbruja e spagnoleg, zo ur rummad levrioù gant ar skrivagner alaman Knister, brudet en Alamagn hag e Spagn dreist-holl. Embannet eo bet an hanter anezho e galleg dindan an anv Magic Lili (un anv saoznek!) gant Hatier jeunesse.
E 1997 e voe embannet gant Knister e levr kentañ, "Kika Superbruja detective".
An istorioù
Kika zo ur plac'hig a gav ul levr huderezh dindan he gwele. Ennañ ez eus ur breoù a ro tu dezhi da veajiñ en amzer.
Klask a ra mirout ouzh he zud da gavout he levr, ha n'eo ket aes, ha peoc'h ebet n'he devez gant he breur bihan Dani.
Ur rummad levrioù zo ivez gant troioù Kika hag he breur, Kika Superbruja y Dani. Atav e vez rannet al levrioù etre pevar pe bemp pennad.
Hexe Lilli, der Drache und das magische Buch
Hexe Lilli, der Drache und das magische Buch ( Hexe Lilli, an Aerouant hag al levr hud) zo ur film alamanek graet gant an Aostrian Stefan Ruzowitzky diwar levrioù Hexe Lilli, skrivet gant Knister. Embannet eo bet ar film e 2009 (Mezheven e Spagn, Eost e Gall).
E-touez ar c'hoarierien: Pilar Bardem, eus Spagn...
Vosselaar
Vosselaar a zo ur gumun eus Flandrez Belgia en Arondisamant Turnhout hag e proviñs Antwerpen.
Strollad Komunour Brazil (PCdoB)
Strollad Komunour Brazil (e portugaleg: Partido Comunista do Brasil, PCdoB) a zo anv ur strollad komunour marksour-leninour krouet e Brazil d'an 18 a viz C'hwevrer 1962, da heul un disrann e diabarzh Partido Comunista Brasileiro (PCB), pellaet tamm-ha-tamm diouzh ar varksouriezh-leninouriezh hag aet muioc'h-mui war hent an adwelouriezh da diwezh ar bloavezhioù 1950 ha da deroù ar bloavezhioù 1960.
Mont a reas kuit ur c'hant ezel bennak ha d'ar 18 a viz C'hwevrer 1962 e oa bet asanett gante ur manifesto levezonet-don gant ar vaoouriezh. Ar Strollad kentañ an hini e oa, estreget Strolladoù komunour all er galloud en o bro, o sevel a-enep da bolitikerezh Nikita C'hrouchtchov en un doare foran en ul lizher digor kaset dezhañ e 1963.