cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pennar Davies
Ur protestant
Pezh a gadarnaas anezhañ en e brotestantiezh e voe e zimeziñ gant ur Yuzevez alaman kanttroet d'ar gristeniezh protestant deol, a anavezas e-pad e studioù e Redec'hen, a heulias anezhañ e Kembre, a zeskas kembraeg hag a savas er yezh-se ar vugale he devoe digant he gwaz.. A-ziagent e oa bet ur "person" plaen en ur barrez saoznek eus Caerdydd. Goude tremen meur a vloaz eno, en doa asantet da gemer ur garg a gelenner istor an Iliz, dreist-holl, an hini brotestant, e Bangor, e-pad 4 bloaz eus 1946 da 1950. Pouezus e voe ar bloavezhioù-se dre ma teuas tre en emsav Kembre d'ar mare-se, oc'h emouezañ ouzh skog ar feiz kristen en istor ar vro, er grez arnevez peurgent (pezh a greñvae e zoug d'ar brotestantiezh) hag o tont da vezañ mignon Gwynfor Evans a zlee kemer penn ar Strollad Broadel. D'ar mare-se eo e reas Pennar Davies e yezh eus ar c'hembraeg (en deroù en doa dremmet ouzh ur redad a skolveuriad saoznek), un emouezadur a reas dezhañ asantiñ da ren "kloerdi" bras Aberhonddu. E devoud e c'helled krediñ, d'ar mare ma sammas ar garg-se,ne oa c'hoarvezet kemm ebet en Iliz hag en he buhez. Hogen e-kerzh ar bloavezhioù 70 e voe tizhet an "Ilizoù" protestant istorel e Kembre gant enkadenn ar feiz. Soñjet en doa Pennar Davies e c'hellfe kavout an tu da herzel ouzh an enkadenn-se dre ar vodernouriezh, o tilezel ar bongoalioù a oa bet e diazez ar feiz abaoe an deroù, hag o virout koulskoude ar gredenn e doueelezh ar C'hrist, harpet hepken war e neuzid hag e skouerelezh evit an denion. Ar re-mañ a save an Iliz o kemer anezhañ da batrom, o klask kas da wir ar stumm kevredigezh erbedet gantañ en e brezegerezh hag e obererezh. Ne roed mui kement pouez da aberzh ar Groaz. Dont a rae pep kristen gwirion da seveniñ, evit e lod, an dasprenadur, o sevel rouantelezh Doue war an douar, o tilezel, eveltañ, kement feulster a oa. Disoñjal a reer ez eo peoc'helouriezh Plaid Cymru awenet gant ar sellboent-se, hag ez eo a orin relijiel. A-benn ar fin e tlee bezañ tizhet rouantelezh Doue war an douar, dre youl-vat ar gristenion. War ar c'hevandir en doa Teillard de Chardin difennet un dezenn damheñvel. Erouezoud ar C'hrist a oa devoudet, koulz lavaret, gant dinodadur ur gevredigezh kristen krouet gant ar gristenion. Skouer ar C'hrist e-unan a oa ar pep pouezusañ en e istor ; ar peurrest, burzhudoù, n'o doa talvoudegezh ebet, e c'hanedigezh diwar ur Werc'hez h.a. a vire outañ a vezañ un den evel ar re all, h.a. Sur eo ez eo bet intret stourm Pennar Davies evit Kembre hag e zishualded gant e vodernouriezh. Skoazellañ a reas a-dost Gwynfor Evans, rener Plaid Cymru, en e emgann. Hogen gwiriañ a c'hellas a-barzh pell, er bloavezhioù 80, peurgent, ne c'helle ar feiz kristen nag ar gristenion c'hoari roll ebet, peogwir ne oa ket mui anezho. Kuitaat a rankas Aberhonddu peogwir ne oa mui a zanvez gweinideion. Er skol-veur hec'h-unan, evel helenneg e kavas repu e diwezh e vuhez, a voe trist a-walc'h peogwir e voe tizhet gant kleñved Alzheimer en e vloavezhioù diwezhañ.
Vaux-sur-Sûre
Vaux-sur-Sûre (e walloneg:Li Vå-so-Seure) a zo ur gumun eus Belgia e proviñs Luksembourg.
Jaime Iañ Aragon
Jaume Iañ el conqueridor ("an alouber"), pe Jaime I el conquistador e spagnoleg, ganet d'an 2 a viz C'hwevrer 1208 e Montpellier, marvet d'ar 27 a viz Gouere 1276 e València, a oa roue Aragon, kont Barcelona hag aotrou Montpellier adalek 1213, roue Rouantelezh Mallorca adalek 1229 ha Valencia adalek 1232.
Kas a reas en-dro ar Reconquista diwar-goust ar vuzulmaned.
Mab e oa da Pedro II, roue Aragon ha da Maria de Montpelhièr.
Dimezioù ha bugale
Div wech e timezas:
Kelennouriezh
Skiant ar c'helenn eo ar gelennouriezh. Ober a ra war-dro an doareoù hag ar binvioù liesseurt da gelenn an danvezioù-skol d'an dud, pe e vijent tud vras pe vugale.
Arabia Petraea
Arabia Petraea, anvet ivez Provincia Arabia, eo anv latin unan eus proviñsoù an Impalaeriezh roman en eil kantved. En em astenn a rae el lec'h m'emañ bremañ Jordania, kreisteiz Siria, Ledenez Sinai ha gwalarn Arabia Saoudat. Petra e oa anv ar gêr-benn. En-dro dezhi e oa proviñsoù Syria en hanternoz, Iudaea hag Aegyptus er c'hornôg.
Tiern
Un tiern, pe tigern e henvrezhoneg, a oa ur priñs brezelour e-touez Brezhoned Enez Vreizh, pe re Letavia.
An anv tigern a gaver en anvioù tud uhel e-touez ar Vrezhoned.
Johann Berger
thumb|right|Johann Berger Johann Berger a zo bet ganet d'an 11 a viz Ebrel 1845 e Graz e Stiria (Aostria) ha marvet d'ar 17 a viz Here 1933.
Iudgual
Iudgual a oa roue diwezhañ Manav, eus tiernelezh Ceretic Guletic. Evel n'en doa hêr ebet e legadas ar rouantelezh d'e c'hoar Celemion ha d'he fried Sandde, ur priñs eus Rheged ar Su a oa o vevañ en harlu e Powys d'ar mare-se.
Lanfeun
Lanfeun a zo ur gumun eus Breizh en Aodoù-an-Arvor, e kanton Pleuloc'h.
Gerdarzh
Daou mennad a zo bet savet :
- pe diwar latin fines = bevenn
Kadeneg
Kadeneg (Chasné-sur-Illet e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Liverieg e departamant Il-ha-Gwilen.
Ardamezioù
Rannet etre glazur hag aour, e leon an eil e egile
Ardamezioù familh de Chasné (XVvet)
Gerdarzh
Diwar un anv den galian Cassinus
Victoire
Victoire zo un anv-badez gallek, roet d'ar merc'hed.
Istor
Savet eo diwar c'hallekaat an anv latin Victoria a oa anv an doueez roman Victoria. Roet eo bet da briñsezed c'hall adalek ar XVIvet kantved: reizh e oa reiñ un anv doueez d'ur briñsez roueel. Diwar ar skouer uhel-se eo tremenet an anv e-touez ar bobl. Diouzh ar c'hiz eo bet da vare ar brezel-bed kentañ.
Tud
250px|thumb|[[Maria Anna Victoria Bavaria| Marie-Anne Christine Victoire de Bavière (1660-1690) ]] thumb|250px| [[Victoire de France (1733-1799), lesanvet Madame Victoire, poltredet da 15 vloaz, gant Jean-Marc Nattier (1748)]]
Caradog ap Meirion
Caradog ap Meirion a oa roue Gwynedd eus 754 da 798.
Kenderv a-bell e oa da Rhodri Molwynog ap Idwal, roue araokañ. O-daou e lârent e tiskennent eus Cunedda, ar roue damvojennel en devije dieubet Kembre diouzh an Iwerzhoniz ha krouet rouantelezh Gwynedd.
Diskennet e vefe bet Caradog ap Meirion eus Owain Danwyn, roue Rhos ha mab-bihan da g-Cunedda. Daoust ma oa bet kollet gantañ he statud roueel e vije chomet pouezus ar skourr-se eus ar familh en e gantref.
N'eo ket sklaer pegoulz e krogas Caradog da ren met etre marv Rhodri e 754 ha 768 e oa war a seblant. Er bloaz-se e kendrec'has Elfoddw, eskob Gwynedd, Kembreiz da gemmañ o doare da jediñ amzeriad Pask. Daoust ma n'eo ket meneget anv Caradog e liamm gant an darvoud-se ez eo anat ne zeuas a-benn Elfoddw nemet peogwir e oa en amzer-se ur roue a bouez e Kembre a oa gouest da lakaat e youl war rest ar vro. Caradog eo an hini nemetañ a c'hell klotañ.
Evel rouaned gembreat arall eus e amzer e oa gourdrouzet Caradog gant rouantelezhioù angl-ha-saoz reter Preden. Abeg gwirheñvelañ e varv a zo e oa lazhet en emgann gant Coenwulf Mercia. Marteze e oa bet taget gant Cynan Dindaethwy ap Rhodri, mab ar roue en doa skrapet e dron.
Gerontofiliezh
Implijet e vez an termen gerontofiliezh (diwar ar gresianeg: γερών, "kozh" + φιλία filia "karantez") evit deskrivañ ur barafiliezh ma vez sachet tud yaouank war-du tud kozh en un doare reizhel ha/pe karantezel.
Gwelet ivez
Parafili
Prosez santelezhadur Dom Erwan
Prosez santelezhadur Sant Erwan E vuhez, e vurzhudoù diskleriet gant an testoù
An enklask kefridiel evit santelezhadur ERWAN HELORI, beleg, person Louaneg a zo bet graet e Landreger e 1330, 27 vloaz goude e varv. 243 test a zo deuet da lavarout ar pezh o deus gwelet ha klevet, dirak ar gefridiourion karget gant ar Pab d'ober al labour-enklask. An darnvuiañ anezho o deus testeniet e brezhoneg, yezh o bro. An testadurioù, diskrivet e latin e-barzh ar prosez, a zo rentet evit ar wech kentañ er yezh-orin 200 pajennad, embannet e ti An Tour-Tan.
Zhao Diwezhat
Zhao Diwezhat (sinaeg 后赵) a oa ur riez eus ar C'hwezek rouantelezh e-pad an Dierniezh Jin (265 - 420). Krouet e oa bet e 319 gant ar familh Shi eus ar meuriad Jie. An eil stad vrasañ goude ar Qin Diaraok e oa.
Xiangguo (襄國, e Xintai, Hebei) e oa e gêrbenn da gentañ met e 335 e tiblasas Shi Hu anezhi da Yecheng (鄴城, Handan, Hebei) ma chomas betek fin ar stad e 351.
Georges-Henri MacKenzie
right Georges-Henri MacKenzie a zo bet ganet d'ar 24 a viz Meurzh 1837 e Bellfield (Skos) ha marvet d'ar 14 a viz Imbril 1891 e New York (SUA).
Mestrc'hoarier echedoù skosat, bet broadet e SUA e 1858, kapiten e-doug Brezel Diabarzh SUA. Dont a reas brav gantañ en tournamantoù etrebroadel adalek 1870 betek 1890. E tournamant Frankfurt am Main (Alamagn) e 1887 e voe an hini kentañ, dirak Joseph Henry Blackburne, Curt von Bardeleben, Johann Berger ha Siegbert Tarrasch.
C'hwezher bitous
Ar c'hwezher bitous (Kogia simus pe Kogia sima) a zo ur morvil dantek.
thumb|left|300px|Tiriad ar c'hwezher bitous
Jean Taubenhaus
Jean Taubenhaus, bet ganet d'ar 14 a viz Kerzu 1850 e Varsovia (Polonia), marvet d'ar 14 a viz Gwengolo 1919, deuet d'ober e annez e Pariz (Bro-C'hall) e 1883.
Larraun
thumb|right|260px|Sede pelec'h emañ Lekunberri, gronnet gant [[Larraun.]] 250px|thumb|left|Karter [[Azpirotz, e Larraun.]] Larraun ( Larráun hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Lekunberri (Nafarroa Garaia) zo en he c'hreiz.
1439
Diwar-benn bloavezh 1439 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1439
C'hwezher korr
Ar c'hwezher korr (Kogia breviceps) a zo ur morvil dantek.
thumb|left|300px|Tiriad ar c'hwezher korr.
Pi Iañ
Pi I (140-154?), a oa an 10 pab, a voe merzheriet hervez ar vojenn, ha lakaet da sant.
Hastings
Hastings a zo ur gêr eus kontelezh Reter Sussex e Bro-Saoz.
Liverieg-Kenton
Liverieg-Kenton (Livré-sur-Changeon e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Liverieg e departamant Il-ha-Gwilen.
Brezel-bed kentañ
pevar anezhe a varvas en Belgia e miz Eost 1914, unan d'an 22 e Latour , unan d'an 23 en Oret, unan d'ar 24 e Biesme (Mettet) hag unan d'ar 24 en Emgann Rossignol.
An Tour-Tan
Embannadurioù an Tour-Tan zo un ti-embann brezhonek kristen, krouet en 1980 gant Job Kergrist, anv-pluenn ar beleg Job Lec'hvien.
Embannadurioù
En o zouez e kaver :
1438
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1438
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1438
Indri
An indri (Indri indri) zo ul lemureg. Bevañ a ra e Madagaskar.
Doareoù pennañ
Lammoù bras a c'hell ober. En em vagañ a ra diwar delioù, frouezh, greun ha bleunioù.
A-goubladoù e vev, asambles gant e re vihan. Difennet e vez e diriad gant ar par.
Kumuniezh kumunioù Kreiz-Breizh
Kumuniezh kumunioù Kreiz-Breizh (Communauté de communes du Kreiz-Breizh e galleg) a zo anezhi un etrekumuniezh (ur gumuniezh-kumunioù) eus departamant Aodoù-an-Arvor, e Breizh. Ul lodenn eus Bro Kornôg Kreiz Breizh eo.
Kumunioù
Kumuniezh kumunioù Kreiz Breizh a ya 23 c'humun d'ober anezhi: D'ar 1 a viz Genver 2015 o doa kuitaet kumunioù Plevin, Trefrin ha Treogan ar gumuniezh kumunioù evit emezelañ ouzh hini Poc'hêr Kumuniezh.
Meurzh (planedenn)
Meurzh (Mars e latin) eo pevare planedenn sistem an Heol hag an eil vihanañ goude Merc'her. Meurzh zo dezhi div loarenn : Deimos ha Phobos.
Abalamour d’he liv ruz e oa bet roet dezhi, da vare an Henamzer, anv doue gresian ar brezel Ares, ha goude hini e bar roman Mars. Hirie an deiz e vez graet "ar blanedenn ruz" anezhi ivez.
Simbol astronomek Meurzh zo ur c’helc’h gant ur saezh troet etrezek ar biz (♂), skeudenn skoed ha speg an doue.
Doareennoù fizikel
Dont a ra he liv damruz eus an oksidenn houarn a zo e mineralioù he douar. Talvezout a ra he gorread kement hag ur c’hard eus hini an Douar hag he mas kement hag un dekvedenn eus hini an Douar. N’eus mor ebet warni, ar pezh a laka anezhi da gaout kazimant ar memes gorread a zouaroù sec’h ha gorread douaroù divor an Douar.
Div dogenn bolel he deus, graet gant dour skorn ha dioksidenn garbon.
Bez’ he deus ivez menezioù-tan evel Olympus Mons, Arsia Mons, Ascraeus Mons, Pavonis Mons, Elysium Mons, Albor Tholus, Hecates Tholus hag all. Ar menez Olympus (Olympus Mons), 27 km uhelder a-us da live etre ar blanedenn, eo an uhelañ menez anavezet e sistem an Heol.
An atmosferenn
Tanav-tre eo atmosferenn Meurzh : n’eus ken nemet 7,5 millibar a wask aer war gorre ar blanedenn, da geñveriañ gant 1 013 millibar war an Douar. En hec'h atmosferenn ez eus 95% a zioksidenn garbon, 2,7% a nitrogen, 1,6% a argon hag eskennoù aezhenn dour (0,3%) hag oksigen (0,13%). Nevez ’zo he deus detektet ar sontenn european Mars Express metan en atmosferenn ar blanedenn. Ar gaz-mañ en em gav e zonennoù el lec’h ma kaver ivez muioc’h a aezhenn dour : gallout a rafe bezañ sin un doare buhez dindan gorre Meurzh.
An torosennadur
A-drugarez d’ar misionoù difurchal ec’h anavezer mat a-walc’h kartografiezh Mars. Doareet eo gant pezhioù torosennadurioù : diskouez a reont ez eus un aktivelezh volkanek hag e oa dour gwechall war ar blanedenn.
Kalz a gemm zo etre an div hemisferenn : an hini norzh zo an darn vrasañ diouti dindan live etre ar gorre, nemet ur bladenn uhel-tre anvet Tharsis ; a-gontrelfed, an hini su zo he douaroù uheloc’h eget al live etre. Neuze, ma vije terraformet Meurzh dre adkrouiñ morioù, e vefe ur pezh mell mor en hemisferenn norzh, gant ar bladenn Tharsis evel douar diveuz ; an hemisferenn su a vefe-hi ur c’hevandir bras.
Nekrofiliezh
Imoplijet e evz an termen ivez a-wechoù en un doare arouezel evit deskrivañ darempredoù, romantel pe get, ma vez kontrollet penn-da-benn un den gant egile hag a chom hep respont, dres evel ur c'horf-marv.
Abeg meur a meuntrer bet lazhet gante un den war egile renk-ouzh-renk eo bet an nekrofiliezh.
Peurliesañ ne vez ket degemeret mat kaout darempredoù gant korfoù-marv e sevenadur ebet ha lakaet e vez da dorfed diwar abeg ar fed ma ne c'hell ket un den marv reiñ e asant evit seurt darempredoù, daoust ha ma'z eus bet darvoudoù ral-kenañ ma oa bet roet asant an hini a c'houzañvas seurt darempredoù a-raok mervel evel da skouer Armin Meiwes.
Kronofiliezh
Implijet e vez an termen kronofiliezh (diwar ar gresianeg: χρόνος c'hronos, "oad" + φιλία filia "karantez") eveit deskrivañ meur a barafiliezh liammet ouzh diforc'hioù oad etre tud a gas da benn darempredoù reizhel kenetreze.
Un nevezc'her an hini eo, bet krouet evit ar wezh kentañ gant John Money.
N'eus liamm ebet etre ar gronofiliezh diouzh un tu hag ar pedofiliezh diouzh un tu all, rak ne rak ket dave da rakkrennarded/ezed, met kentoc'h da oadourion/ezed disheñvel o oad.
Roue Morvan Kumuniezh
Roue Morvan Kumuniezh (betek 2012 Kumuniezh kumunioù Bro ar Roue Morvan) a zo anezhi un etrekumuniezh (ur gumuniezh-kumunioù) eus departamant ar Mor-Bihan, e Breizh. Ul lodenn eus Bro Kornôg Kreiz Breizh eo. Krouet e voe e 1999.
Anvet eo war-lerc'h ar roue Morvan.
Renée Courtel, maerez Gwiskri, eo prezidantez an etrekumuniezh abaoe 2020.
Jacques Mieses
right Jacques Mieses, Gall ag orin, a zo bet ganet d'ar 27 a viz C'hwevrer 1865 e Leipzig (Alamagn) ha marvet d'an 23 a viz C'hwevrer 1954 e Londrez (Breizh-Veur).
Mestrc'hoarier echedoù alaman a-vicher, kazetennour ha skrivagner. E c'hoari tagus a dalvas dezhañ bout ar c'hoarier enoret gant ar brasañ niver a brizioù braventezh, met ne zeuas morse a-benn da vout an hini kentañ en un tournamant. Menegomp e bartienn a-enep da Frank Marshall e Monte Carlu e 1903:.
Gantañ e voe aozet tournamant etrebroadel 1911 Donostia (Euskadi). Anvet e voe Mestr Meur gant Kevre Etreboadel an Echedoù e 1916.
Yuzev ag orin e oa: er bloavezhioù 1930 e rankas kuitaat e vro evit mont da Vreizh-Veur, o vezañ e 1950 ar c'hentañ Mestr Meur Etrebroadel eus e vro nevez.
Koprofiliezh
Kaoc'hgarouriezh, pe koprofiliezh (diwar ar gresianeg: κόπρος kopros, "kaoc'h" + φιλία filia, "karantez") a larer eus ur barafiliezh ma vez broudet en un doare reizhel tud zo gant an danvezenn a vez ermaeziet eus ar c'horf, o hini pehini ar re all, dre ar fraezh, dre he c'hwezhañ, he zañva pe he gwelet. Kaset e c'hell bezañ da benn pe a-unan-penn pe gant tud all. Anvet e vez ivez scat.
Mts'k'rivi
Keit ha ma talvez an displegadur e darn vrasañ yezhoù ar Reter evit merkañ amzer, arvez ha doare ur verb e c'hell talvezout mts'k'rivioù ar jorjieg evit merkañ ar perzhioù-se pe get. Da skouer, gant ar steudiad peurdremenet e vez merket perzhioù disheñvel-krenn diouzh perzhioù ar steudadoù all, evel perzhioù o tennañ da gredennoù an hini a zo o komz diwar-benn gwirvoud un darvoud pe un ober bennak, keñveriit:
Tri steudad diazez ez eus en holl e jorjieg, gant pep hini ur patrom unvan o tennañ d'an doare ma rank bezañ displeget ur verb. Ouhzpenn an tri steudad pennañ, anvet ar kentañ steudad, an eil steudad pe steudad an aorist hag an trede steudad pe steudad ar peurdremenet, en deus ar steudad kentañ daou issteudad, anvet issteudad an amzer vremañ hag issteudad an amzer da zont. Unnek mts'k'rivi disheñvel ez eus en holl neuze:
Amañ eo bet implijet an termenoù yezhadurel boas e brezhoneg evit envel pep amzer, met dre ma na glot ket bep o implij gant re an amzerioù gante an hevelep anv e brezhoneg e vez displeget buan-ha-buan penaos e vezont implijet e jorjieg:
Implijet e vez mts'k'rivi an amzer dremenet ledan (saoz. imperfect) evit ober dave d'un ober pe d'un darvoud diechu c'hoazh en ur framm amzer tremenet (d.s. "o kanañ e oa"; "kanañ a rae"). Implijet e vez ivez evit ober daver d'un darvoud pe d'un ober boas en amzer dremenet (d.s "o kanañ e veze"; "kanañ a rae").
Implijet e vez mts'k'rivi an amzer vremañ sujañ (saoz. present subjunctive) evit ober dave da evit ober dave da oberoù pe da darvoudoù en amzer vremañ hag a c'hellfe degouezhout pe get, peurliesañ en islavarennoù stag (d.s. "ra ma kan").
Implijet e vez mts'k'rivi an amzer da zont (saoz. future) evit ober dave da oberoù pe da darvoudoù hag a degouezhint en dazont (d.s. "Kanañ a raio").
Implijet e vez mts'k'rivi an doare divizout (saoz. conditional) gant ar ger kevatal da ma e brezhoneg (d.s "kanañ a rafe"; "kanañ he/en defe graet").
Implijet e vez mts'k'rivi an amzer da zont sujañ (saoz. future subjunctive) evit ober dave da oberoù pe da darvoudoù en amzer da zont hag a c'hellfe degouezhout pe get, peurliesañ en islavarennoù stag (d.s "kanañ a raje").
Implijet e vez mts'k'rivi an aorist (saoz. aorist) evit ober dave da oberoù pe da darvoudoù degouezhet en amzer dremenet ("kanañ a reas"; "kanañ he/en doa graet"). Implijet e vez ivez evit an doare gourc'hemenn (d.s. "Kan!"; "Kanit!").
Implijet e vez mts'k'rivi an amzer dremenet strizh (saoz. perfect) evit ober dave da oberoù pe da darvoudoù ne oant ket bet gwelet war-eeun gant an hini a zo o komz (d.s "Kanañ a reas (a hervez/war a seblant)").
Implijet e vez mts'k'rivi an amzer dremenet strizh kevrennek (soaz. pluperfect) evit ober dave d'un ober pe d'un darvoud termenet a-raok un ober pe un darvoud all peurdremenet (d.s. "kanañ he/en doa graet").
Implijet e vez mts'k'rivi an amzer dremenet strizh sujañ (saoz. perfect subjunctive) evit ober hetoù ("Ra ma kano!").
Mae 2006 e Breizh
Kronologiezh vloaziek evit Breizh
2006 e Breizh
Meurzh 10 Mae
thumbs|left|130px Echu eo e harz-debriñ gant Yannig Baron, prezidant ar gevredigezh Dihun. Padet en deus 22 devezh en holl. Deuet eo a-benn Y. Baron gant e stourmadeg, da lakaat renerezh an deskadurezh katolik da vont war-raok evit diorren ar c'helenn divyezhek brezhoneg-galleg.
Divizet ez eus bet eta digeriñ 7 klasad divyezhek nevez en c'hentañ derez : 2 e Penn-ar-Bed (Plouvorn ha Plouarzhel), 1 en Aodoù-an-Arvor (en un tu bennak en Treger), 1 en Liger-Atlantel (Pornizh) ha 3 er Mor-Bihan (Mêlrant, Surzhur ha Gwened).
Divizet ez eus bet ivez gant Poellgor an Deskadurezh Katolik lakaat ur garta en he sav e kenlabour gant Dihun, a-benn programmiñ war meur a vloaz diorren ar skolioù divyezhek. Diwar lec'hienn Dihun Breizh
Meurzh 16 a viz Mae
Aet eo d'an anaon Pêr ar Bihan, barzh ha skrivagner bet adalek an deroù e-barzh skipailh ren ar gelaouenn Al Liamm.
Dorn
Ar rann eus an ezel krec'h a zo e dibenn pep brec'h an dud hag ar primated, hag a zo pemp biz warnañ, eo an dorn. Dre ma vez daou zorn gant pep den peurliesañ e komzer eus daouarn un den. Organ ar c'hemer eo an dorn a-drugarez d'ar biz-meud a zo keharpus ouzh ar bizied arall, hag organ pennañ ar stekiñ eo ivez.
Mae 2006 e Breizh
Merc'her 24 a viz Mae
Aet eo d'an anaon Maria Prat, en he c'hantved bloavezh. E penn Strollad Beilhadegoù Treger e oa bet e-pad pell. Pezhioù-c'hoari farsus ha rimadelloù a-leizh a oa bet savet ganti.
Dorn
Ar bizied eo an izili spisañ da-geñver lec'hiadur, hag enno emañ lod takadoù kizidikañ ar c'horf, alese o ferzh pennañ er c'hemer hag er stekiñ. Evel a c'hoarvez gant an daouorganoù arall evel an daoulagad pe an treid ez eo pep dorn reoliet dre vras gant an hanterenn empenn a zo keharp outañ : an hanterenn gleiz a vestrogn an dorn dehou.
Korfadur diavaez
Teir fennrann zo en un dorn.
Eskern
Bez' ez eus 27 askorn da nebeutañ e dorn un den ; a-wezhioù e vez eskern sezamek ouzhpenn, da lavaret eo eskern a zo enframmet en ur stirenn ; alies e vez daou askorn sezamek enframmet en drapezenn, a-us ar biz-meud, hag unan er c'hreizdorn a-us ar biz-yod.
Doubl eo roll eskern an arzorn : pevar anezho (ar skafenn, ar greskenn-loar, ar biramidenn hag ar bizenn) a zo kenvellet gant eskern an arvrec'h ; gant eskern ar c'hreizdorn ez eo kenvellet an drapezenn, an drapezennig, an askorn krogek hag an askorn bras. Gant an oeñsoù kentañ ez eo kenvellet eskern ar c'hreizdorn d'o zro.
Eus I betek V e vez niverennet eskern ar bizied, eus ar biz-meud betek ar biz bihan. Tri oeñs zo da bep biz : an oeñs hogozek eo an tostañ d'ar c'hreizdorn, an oeñs krenn d'e heul, hag an oeñs pellek e penn pep biz ; daou oeñs hepken zo d'ar biz I, ar biz-meud, n'en deus oeñs pellek ebet.
Niverus eo kenvelloù an dorn : e pep biz etre an oeñsoù, etre ar bizied hag ar c'hreizdorn, etre ar c'hreizdorn hag an arzorn, hag en arzorn e-unan, a zo kenvellet gant ar c'hreizdorn hag eskern an arvrec'h.
Kigennoù
Daou strollad kigennoù zo e dorn un den : ar re ziabarzh, a zo penn-da-benn en dorn, hag ar re ziavaez a zo staget en dorn diouzh an eil tu hag en arvrec'h diouzh an tu arall.
Kigennoù diabarzh
Ar gourbozennoù eo kigennoù ar biz-meud, hag ar gouvozennoù re ar biz bihan. Bez' ez eus ivez peder c'higenn etreeskernel a-gein etre eskern ar c'hreizdorn diouzh tu ar c'hil, ha teir arall a-balv diouzh tu ar palv. Peder c'higennig arall, anvet buzhugheñvel, zo etre kil an dorn hag an arvrec'h ; a-ziforc'h eo ar c'higennoù buzhugheñvel-se, pa n'int stag da askorn ebet.
Kigennoù diavaez
Div gigenn hir bleger stag ouzh tu diabarzh an arvrec'h zo d'ar bizied. Da oeñsoù ar bizied int staget dre stirennoù : ar gigenn bleger c'horreel d'an oeñs pellek, ar gigenn bleger zon d'an oeñs kreiz. Da blegañ ar bizied e servijont.
Div gigenn bleger, unan hir hag unan verr, zo d'ar biz-meud e-unan er c'hourbozenn. Dre gigennoù arall ar c'hourbozenn, unan bellaer hag unan geharper, e c'hall ar biz-meud keharpañ ouzh ar bizied arall evit ma c'hallfer tapout traezoù.
Kigennoù astenner zo en arvrec'h ha stag ouzh kil ar bizied evit ma c'hallfer digeriñ an dorn dre astenn ar bizied. Div stirenn zo etre ar biz-meud hag an arvrec'h ; gwelet e vezont splann, ar voest-vutun a reer eus ar c'hleuz a zo etrezo dindan ar c'hroc'hen. Ur gigenn astenner ouzhpenn zo d'ar biz-yod ha d'ar biz bihan.
Gwaregoù
Gouest eo tammoù difiñv ha tammoù fiñvus an dorn da azasaat ouzh redioù ar vuhez pemdez dre stummañ gwaregoù askornek tri zoare dezho : gwaregoù a-veskell, gwaregoù diahed ha gwaregoù diadreuz. Dre studiañ gwaregoù an dorn ez eus bet merzet mestroniezh ar biz-meud war ar bizied arall.
Gwaregoù a-veskell
Peder anezho zo, etre ar biz-meud ha pep biz arall. Ar wareg stummet gant ar biz-yod eo an hini bouezusañ evit resisted ar c'hemer ; kevret gant ar wareg etre ar biz-meud hag ar biz kreiz ez aoz un dribizegezh a ro tro da gemer traoù hep ober gant nerzh kreñv. N'eo ket ar biz-gwalenn hag ar biz bihan ken fiñvus hag ar bizied arall, met pouezus int pa vez ret reiñ nerzh d'ar stardañ ; pouezus dreist-holl eo ar wareg etre ar biz-meud hag ar biz bihan evit kement-se.
Gwaregoù diahed
Etre pep biz hag an arzorn ez eus gwaregoù diahed, hini ar biz-meud o vout an hini fiñvusañ. Da heul emañ ar wareg etre ar biz bihan hag an arzorn ; reut eo an teir gwareg arall, met fiñvus drezañ e-unan e chom ar biz-yod a-drugarez d'ar c'higennoù pleger hag astenner a zo stag ouzh e oeñsoù.
Gwaregoù diadreuz
Div wareg ziadreuz zo, pep hini anezo o vout e tu diabarzh an dorn, diouzh tu ar palv. Reut eo, abalamour ma rank askorn bras an arzorn fiñval kevret gant an eskern arall ; a-drugarez da stagelloù an arzorn ez eo e wareg stabiloc'h pa vez pleget eget pa vez astennet. Gweñvoc'h eget hini an arzorn eo, a-drugarez da fiñvusted an eskern a zo etre an arzorn hag ar biz-meud diouzh an eil tu, etre an arzorn hag ar biz bihan diouzh an tu arall. Pa strisha ar wareg etre an daou askorn-se e kleuz ar palv da stummañ un doare traoñienn, ar strad anezhi o vout askorn ar biz kreiz er c'hreizdorn. Dizalc'h diouzh eskern ar c'hreizdorn eo ar biz-meud, pa 'z eo stag ouzh an drapezenn.
Naziegezh
An naziegezh eo ideologiezh faskour ar "Strollad Broadel Sokialour al Labourerien Alaman" (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei), anvet ivez NSDAP pe ar Strollad Nazi, a oa renet gant e Führer ("rener") Adolf Hitler.
Dorn
Nervennoù
Teir nervenn a erru en dorn da lakaat e gigennoù da vont en-dro : Dre an nervenn a-werzhid e c'haller nesaat ha plegañ ar biz-meud, hag astenn ar bizied arall. A-drugarez d'an nervenn greiz e c'haller plegañ an arzorn hag ar bizied, nesaat ha keharpañ ar biz-meud. Gant an nervenn a-helmo e c'haller lakaat ar c'higennoù all da labourat. Gant an nervenn a-werzhid ez eo nervaouet kil an dorn, eus ar biz-meud betek ar biz-gwalenn ; kil ar biz-yod, ar biz kreiz hag oeñs hogozek ar biz-gwalenn zo nervaouet ganti ivez.
Naziegezh
Alies e vez kaoz eus naziegezh pa reer meneg eus gouarnamant Alamagn etre 1933 ha 1945 ; eus an Trede Reich e komzer ivez. Dont a ra an anv eus an alamaneg Nationalsozialismus, NS e berr a-wechoù. An dud a save a-du gant an ideologiezh nazi a grede er gouennoù hag a soñje dezho e oa ar « c'houenn arian » dreist an holl « c'houennoù » all.
Kreizennadur ar strollad
Biskoazh n'eus bet e strollad Adolf Hitler ur gelennadurezh resis diazezet war ar skiant, evel ma'z eo bet hini Karl Marx hag e heulierion Lenin, Stalin, Trotski, Pol Pot, Mao hag all.
En oberenn Hitler, Mein Kampf ("Ma stourm", 1925-1923), e kaver dreist-holl sorc'hennoù n'eus forzh peseurt riezelour dehouelour, penn-da-benn dre Europa, ha ne oant ket tezennoù skiantel pe vrizh-skiantel eztaolet fraezh, evel ma vez bepred er c'hontrol kredennoù ar stourmerion dianc'hwegonteizhat a ra dave da istor an emsav marksat abaoe 150 vloaz.
Dorn
Nervennoù
Gant an nervenn greiz ez eo nervaouet tu-palv ar biz-meud, ar biz-yod, ar biz kreiz hag an hanter eus ar biz-gwalenn.
Naziegezh
Kreizennadur ar strollad
Klask a rae Alfred Rosenberg bezañ lakaet da bennideologour an NSDAP er bloavezhioù 1930, met goap a veze graet outañ gant ar pennoù bras nazi all, dreist-holl gant Goebbels.
Lestr-spluj
Ul lestr-spluj, pe splujerez, zo ul lestr hag a c'hall splujañ ha dilec'hiañ e teir mentad, war-c'horre ha dindan an dour. Disheñvel eo evel-se diouzh ar bigi hag al listri all a chom war-c'horre an dour ha diouzh ar batiskafoù na zilec'hiont nemet a-serzh.
Naziegezh
Kreizennadur ar strollad
N'eus ket bet evit gwir a strolladoù nazi ereet kenetrezo en ur framm politikel kreizennet, evel ma oa ar strolladoù komunour dre ar bed d'ur mare.
Diazezet e oa ideologiezh an NSDAP war ar poentoù-mañ :
Koulskoude e oa divizet ul lodenn vras eus politikerezh ar gouarnamant nazi en un doare ad hoc, hag alies a-walc'h e veze tabutoù hiniennel etre pennoù-bras an Trede Reich.
Dominique Fernandez
Dominique Fernandez zo ur skrivagner hag un akademiad gall, ganet e Neuilly-sur-Seine d'ar 25 a viz Eost 1929.
Lestr-spluj
Ar pep brasañ eus al listri-spluj zo listri brezel. Al listri-spluj sivil a vez implijet dreist-holl evit an enklask e moroniezh hag industriezh an eoul-maen. Implijet e vez listri-spluj a-wechoù en touristerezh pe an treuzdougen dre vor, met ral a wech.
Dominique Fernandez
Mab eo da Ramon Fernandez, skridvarnour a genlabouras gant an Nazied da vare an Eil Brezel-bed.
Lestr-spluj
Donder splujañ brasañ ul lestr-spluj brezel zo un nebeud kantadoù a vetroù. Eus ur c'hant metr bennak e-pad an Eil Brezel-bed ez eo tremenet da 300 pe 400 metr evit ar pep brasañ eus al listri-spluj a vremañ. Gouest eo al listri-spluj enklask moroniezh da ziskenn betek meur a viliad metr.
E Breizh
Listri-spluj an arme c'hall e Breizh a zo diazezet en Enez-Hir. Serret eo diazlec'hioù an Oriant ha Sant-Nazer, a oa bet savet e-pad an Eil Brezel-bed gant an Alamaned.
Dominique Fernandez
Ur skolveuriadur a dapas war an italianeg e 1955 hag un doktorelezh e 1968. Kelenner eo bet e Napoli hag e Skol-veur Breizh-Uhel e Roazhon.
Dorn
Nervennoù
Gant an nervenn a-helmo ez eo nervaouet ar biz bihan hag an hanterenn arall eus ar biz-gwalenn ; un drederenn eus palv ha kil an dorn, diouzh tu an arzorn, zo nervaouet ganti ivez.
Dominique Fernandez
Skrivañ a ra romantoù hag esaeoù, awenet alies-mat gant Italia hag an arz barok. Meur a briz lennegel zo aet gantañ, en o zouez ar priz Goncourt e 1982 gant Dans la main de l'ange.
Dorn
Nervennoù
Evit an darn vrasañ eus an dud e talvez kement-se avat : e lod anezho e vez nervaouet ar biz-gwalenn en e bezh gant an nervenn a-helmo, pa vez graet heñvel gant an nervenn greiz e tud arall.
Dominique Fernandez
E 2007 eo deuet da vezañ ezel an Académie française hag en em ginnig e-unan evel an akademiad kentañ a ziskouez e heñvelrevelezh.
Dorn
Kroc'hen
Tev ha divlev eo kroc'hen ar palv ; moanoc'h eo a-hed linennoù plegoù an dorn, el lec'h m'emañ stag ouzh ar gwiadoù diabarzh hag an eskern. Sklaeroc'h eget hini peurrest ar c'horf eo kroc'hen ar palv, evel kroc'hen seul an troad. Ne c'hall ket rouzañ en heol, abalamour da c'henennoù a harz ouzh ar c'henderc'hañ melanin el lodennoù-se eus korf mab-den. Goloet a vegennoù derm eo ar palv hag ar bizied ("bizlouc'hadoù" a reer anezho) a-benn aesaat ar rimiañ.
Tanav, blevek ha flour eo kroc'hen kil an dorn. Gweñv eo, evit ma c'hallfe en em zastum pa vez astennet ar bizied : war-dro 3 cm eo an diforc'h a hirder e kroc'hen kil an dorn etre ar bizied astennet hag ar bizied dastumet en ur meilh-dorn.
Handuelezh
En darn niverusañ eus an dud ez eus un dorn a zo mibinoc'h eget egile, an doarn dehou peurliesañ ; 8 % hepken eus an dud zo kleizidi, paotred aliesoc'h eget merc'hed, gant muioc'h pe nebeutoc'h a gleizidi hervez ar pobladoù. E-pad pell, hag e meur a sevenadur, ez eo bet rediet ar gleizidi da ober gant o dorn dehou. Lod tud zo ken ampart gant o dorn kleiz ha gant o dorn dehou, daouzehouiat int – ar pezh a dalvez o deus daou zorn dehou, un doare all c'hoazh da lakaat un dorn dreist egile.
Divneuziegezh revel
Disheñvel eo daouarn ar merc'hed diouzh re ar baotred. War-dro 17 cm eo hirder re ar merc'hed, 19 cm re ar baotred. Heñvel evit a sell ouzh o ledander : 7,5 cm evit ar merc'hed, 8,5 cm evit ar baotred. Flouroc'h eo kroc'hen daouarn ar merc'hed, ha sklosennekoc'h re ar baotred. Kreñvoc'h e vez daouarn ar baotred er stardañ peurliesañ.
Emdroadur
Un emdroadur eus daouarn fiñvus ar spesad Scandentia a veve 100 milion a vleadoù zo eo daouarn an dud, ha daouarn ha treid ar primated. E-kerzh an emdroadur-se e c'hoarvezas kemmoù bras en empenn, hag an daoulagad en em gavas e kreiz an dremm, kement-se a-benn kaout ur gweled stereoskopek (i.e. e bos) evit aesaat ar c'hemer. Dre ar biz-meud o treiñ da geharpus e voe resisoc'h ar c'hemer ivez. War-dro 3,6 milion a vleadoù zo e savas ar spesad Hominidæ da gerzhet war e zaoudroad hepken, ar pezh a roas tro d'e zaouarn da vout fiñvusoc'h ha resisoc'h. Diwezhatoc'h ez emdroas an daouarn c'hoazh, a-benn azasaat ouzh implij ar binvioù kentañ.
Petra bennak ma 'z eo daouarn ar primated uhelañ, evel ar gorilhed hag ar chimpanzeed, damheñvel ouzh re an dud a-fed korfadurezh, n'int ket ker mibin : reizhiad nervel an dud eo pennabeg kement-se, p'he deus emdroet betek ma vije an dorn un benveg eus emskiant mab-den ; dorn mab-den eo ar benveg pennañ evit etrewezhiañ gant e endro, ha dre e resisted er jestroù ez eus anezhañ un eztaol eus personelezh an den.
Pediñ
Er gristeniezh e vez pedet alies o juntañ an daouarn.
Stekiñ pe stardañ dorn
Stardañ an dorn a vez graet da saludiñ an dud. Doareoù nevez zo da saludiñ mignoned e-touez ar yaouankizoù, diwar skouer morianed SUA, dre stekiñ dornioù serret. Stekiñ dornioù digor a vez graet ivez da donkañ marc'hadoù. Pokat d'an dorn a vez graet ivez gant tud zo, e degouezhioù zo.
Komz
Gant an dud a zo bouzar, ha gant re all ivez, e vez implijet da gomz pe da zisplegañ traoù ha ne vezont ket displeget dre ar gomz.
Muzuliañ
Gant an dorn e vez muzuliet ar rahouenn.
Mirdi
Ur mirdi skiantel zo anvet Musée de la main er Centre hospitalier universitaire vaudois (CHUV) e Lausanne, en Suis. Eno ez eus bet dastumet binvioù implijet gant an daouarn.
Nürnberg
Nürnberg a zo ur gêr e Bro-Alamagn, e Bavaria. 505 664 a dud a oa o vevañ e kêr e 2010, ha 3,5 milion e takad ar veurgêr, ar pezh a ra anezhi ar pevarzekvet brasañ kêr en Alamagn. Brasañ kêr Frankonia eo.
Dourdan
<HR noShade>
Dourdan a zo ur gumun eus Breizh e kanton Liverieg e departamant Il-ha-Gwilen.
430
1183 Ab Urbe Condita = 430 goude J.-K.
Bloavezh boutin, o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Merc'her
Tlatoani
Tlatoani (diwar an Nahouatleg Tlahtoāni IPA: ; liester : tlahtohqueh, IPA: ) eo ar ger a dalveze da envel rener un altepetl, ur geoded-Stad evel ma oa anezhe kent donedigezh an Europeaned e Kreizamerika. Talvezout a ra ar ger kement ha "prezeger", met gallout a reer treiñ anezhañ evel "roue" Ur cihuatlatoani (IPA: ) a oa ur renerez, pe rouanez.
An Dlatoanied a oa ar renerien bennañ, gant ur roll en arme evel er relijion. Choazet e vezent e diabarzh an tiegezh a rene er c'hontrol d'ar rouaned a gaved en Europa a zeue da vezañ roue dre hêrezh er memes lignez. Peurliesañ e veze choazet un niz pe ur c'henderv d'an tlaotani. Da gentañ e veze choazet an Dlaotanied gant pennoù familhoù an noblañs ha, diwezhatoc'h, gant ar veleien vras ha kargidi vras ar vro.
An dlatoanied a oa kentañ renerien ar bobl aztek eus 1233 da 1347. Goude se, adalek Acamapichtli, e vezont anvet huēy(i) tlahtoani 'Prezeger bras' a vez troet gant "impalaer" en istoriografiezh. E gwirionez ar renerien ne sellent ket oute evel tlahtohqueh, e-pad ar prantad kent dilennadenn Ācamāpīchtli (1366 - 1376), met evel cuāuhtlahtohqueh (Gouarnourien gwarnizon pe penn arme) ) hag evel teōmāmāhqueh (Dougerien Doue) ; evel m'er skrivas an istorour Chimalpain, a savas roll klok ar renerien etre 1116 ha 1363 (hep menegiñ Ilancuēitl avat).
Da-heul stagidigezh meur a tlahtohcāyōtl pe "rouantelezh" an eil ouzh eben da goulz brezelioù ha kevredadennoù e oa savet un huey tlahtohcāyōtl pe 'tlahtocayōtl bras' (pe "impalaeriezh") a oa en he fenn un huēy(i) tlahtoāni, troet alies "impalaer", er ster "roue ar rouaned". huēy(i) a dalveze "bras, ledan, uhel" e nahouatleg klasel.
Lazhet e oa an diwezhañ tlatoani aztek dieub, Cuauhtémoc, d'an 8 a viz C'hwevrer 1525 gant ar soudarded spagnol war urzh Hernan Cortes pevar bloaz goude kemeridigezh Mec'hiko-Tenochtitlan.
Goude se e oa anvet ar renerien gant ar Spagnoled.
Roll an dlatoanied vec'hikan
Amañ da-heul e vo kavet roll renerien an Azteked a oa o zachenn orin e traoñienn Mec'hiko.
Delfin beg gwenn
An delfin beg gwenn (Lagenorhynchus albirostris) a zo ur morvil dantek.
thumb|left|300px|Tiriad an delfin beg gwenn.
Pi III
Pi III, eus e anv-tiegezh Francesco Todeschini Piccolomini (Siena 1436-Roma 1503), a oa an 215vet pab (1503).
Jackson Showalter
right|thumb Jackson Whipps Showalter a zo bet ganet d'ar 4 a viz C'hwevrer 1860 e Minerva, Kentucky (SUA), marvet d'ar 6 a viz C'hwevrer 1935 e Lexington, Kentucky (SUA).
Mestrc'hoarier echedoù eus SUA.
Kampion SUA e 1890, 1892, 1892–1894, 1895–1898 ha 1906–1909. E wellañ renk Elo a voe 2676 e miz Gwengolo 1897.
Kumuniezh kumunioù Bro Gwerledan
Kumuniezh kumunioù Bro Gwerledan a oa un aozadur savet etre kumunioù eus departamant Aodoù-an-Arvor, e Breizh. Ul lodenn eus Bro Kornôg Kreiz Breizh e oa. Divodet eo bet d'ar 1añ a viz Genver 2014.
Kumunioù
Kumuniezh kumunioù Bro Gwerledan a yae 5 kumun d'ober anezhi :
Abati ar Groaz Santel
Daou abati zo gouestlet d'ar Groaz Santel e Breizh:
Ar Feiz dre ar Meiz
"Ar Feiz hag ar Meiz" n'eo, e stumm ebet, un oberenn hiniennel nag a faltazi. Ar feiz reizhkred, hini an Iliz a-viskoazh, en deus fellet da bPêr Even displegañ ha netra ken. Pezh en deus graet ar skrivagner n'eo nemet danzen gerioù, resisañ ma c'halle, a-benn tizhout ar pal-se.
Pi II
Pi II, eus e anv tiegezh Enea Silvio Piccolomini (Corsignano, (proviñs Siena 1405-Ancona 1464), a oa an 210vet pab (1458-1464).
Ar pab nemetañ a skrivas e eñvorennoù eo.
Per ar Meur
N'hellas ket Pêr ar Meur, gant ar c'hleñved, mont betek penn e studi beleg e kloerdi bras Sant-Brieg.
Skrivañ mat a rae e brezhoneg, ha kenlabourat a rae ingal gant An Avel - Avel an Trec'h e 1946-1950 p'edo Youenn Olier o plediñ gant ar gelaouenn-se.
Arbona
Arbona (Arbonne e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus Lapurdi en Euskal Herria, e kanton Uztaritze-Errobi eta Urdazuri ibarrak.
1437
Diwar-benn bloavezh 1437 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1437
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1437
Kumuniezh kumunioù Beg ar C'hra
Kumuniezh kumunioù Beg ar C'hra a oa un aozadur savet etre kumunioù eus departamant Aodoù-an-Arvor, e Breizh. Ul lodenn eus Bro Treger ha Goueloù eo. Abaoe ar 1añ a viz Genver 2014 eo ebarzhet e Lannuon-Treger Kumuniezh.
Kumunioù
Kumuniezh kumunioù Beg ar C’hra a yae 8 kumun d'ober anezhi :
Gela
Gela a zo ur gêr hag ur porzh war aod kreisteiz Sikilia e proviñs Caltanissetta, en Italia. 84 c'hilometr zo aleshont da gêr Caltanissetta, ha n'eo ket ken tudet ha hi. Ur stal purañ eoul-douar zo eno.
thumb|left|200px|Kêr Gela hag an aod
Caroline B. Cooney
Caroline B. Cooney, ganet d'an 10 a viz Mae 1947 e Geneva (New York) zo ur skrivagnerez stadunant evit ar yaouankiz. Skrivet he deus war-dro 100 romant spont ha kevrin.
Renk Elo
Ar Renk Elo a zo un doare jediñ talvoudegezh implijet evit ar c'hoarierion echedoù hag evit c'hoarioù arall evel ar go.
Krouet e oa bet gant Árpád Élő, skiantour ha meurc'hoarier echedoù eus SUA.
Sainte-Ode
Sainte-Ode (e walloneg : Sinte-Oude) a zo ur gumun eus Belgia e proviñs Luksembourg.
Lemming an toundra
Lemming an toundra (Lemmus lemmus) zo ur c'hrigner a vev e Skandinavia.
Rummatadur
Lemming an toundra a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad Muridae.
Teleiofiliezh
Gant tud zo e vez graet teleiofiliezh (diwar ar gresianeg: τέλειος, "disi; en e oad" + φιλία filia "karantez") evit deskrivañ un tuadur reizhel a sachfe tud rakkaezourek war-du oadourion koshoc'h evite en un doare karantezel ha/pe reizhel.
Un nevezc'her an hini eo, bet krouet evit ar wezh kentañ gant Kurt Freund. Alies-kenañ e vez kavet seurt emzalc'hioù en darn vrasañ eus kevredigezhioù ar bed, ha neuze ne vez ket laket da barafiliezh. Met a-benn ma vez sachet tud deuet en o oad gant bugale ne vez ket komzet eus parfiliezh met eus pedofiliezh.
Skouer
Ur plac'h pemzek vloaz sot e 2008 sot gant Paul McCartney.
Delfin kostezioù gwenn
An delfin kostezioù gwenn a zo ur morvil dantek, Lagenorhynchus acutus an anv skiantel anezhañ.
Annez
thumb|left|300px|{{legend|#0000FF|Tiriad Lagenorhynchus acutus.}} Kavet e vez an delfin-mañ e doureier kerreizh hanternoz ar Meurvor Atlantel.
1436
Diwar-benn bloavezh 1436 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1436
De Marne
De Marne (distagañ : ) a zo ur gumun e proviñs Groningen en Izelvroioù. Krouet eo bet ar gumun e 1990 p'eo bet kendeuzet Eenrum, Kloosterburen, Leens hag Ulrum. Ar c'hêrioù ha kêriadennoù da-heul a ya d'ober ar gumun : Broek, Eenrum, Hornhuizen, Houwerzijl, Kleine Huisjes, Kloosterburen, Kruisweg, Lauwersoog, Leens, Mensingeweer, Molenrij, Niekerk, Pieterburen, Schouwerzijl, Ulrum, Vierhuizen, Warfhuizen, Wehe-den Hoorn, Westernieland, Zoutkamp, Zuurdijk.
Kuzul-kêr
E kuzul-kêr De Marne ez eus 15 dileuriad :
Bithynia
thumb|210px|Bithynia en [[Impalaeriezh roman.]] Proviñs roman kozh.
ISO 9984
ISO 259 a zo anv ur reoliad etrebroadel evit romanekaat al lizherenneg jorjiek.
Setu taolenn ar c'hevalderioù treuzlizherennadur:
Roll ar Pennoù Stad e 180
Reter-kreiz
Osroene -Abgar IX - Roue Osroene (177-212)
Asia
Asia, hervez an anv latin, a oa anv ur broviñs eus an impalaeriezh roman en Azia Vihanañ. Enni e oa lakaet ar proviñsoù kozh Mysia, Troad, Aeolis, Lydia, Ionia, Caria, hag an tremen dre Pisidia da Pamphylia. Un darn eus Frigia hag a oa bet roet da Mithridates V Euergetes a voe lakaet er broviñs e 116 kent JK. Lycaonia a voe lakaet ouzhpenn e 100 kent JK, hag an dachenn en dro da Cibyra a deuas e-barzh e 82 kent JK. En hanternoz dezhi edo Bithynia, er c'hreisteiz edo Lycia, hag er reter Galatia.
Assyria (proviñs roman)
Assyria a voe ur broviñs roman berrbad (116–118).
Savet e voe gant an impalaer roman Trajan er bloavezh 116, goude trec'h ar Romaned war ar Barted e reter an Impalaeriezh, er pezh a zo deuet da vezañ Irak bremañ. Div broviñs all a voe savet gant Trajan ivez dre eno, Armenia ha Mesopotamia.
Dindan ren an impalaer Hadrian, war-lerc'h Trajan, ez eas kuit ar Romaned eus Assyria. Kendalc'het e voe ganto e-pad pell d'ober gant an anv Assyria, en un doare dispis, evit menegiñ ar vro en norzh da Vezopotamia.
Levr-c'hoari
Ul levr-c'hoari a zo ul levr hag a ro tu d'al lenner da gemer perzh en istor dre ober dibaboù hag a cheñch red an darvoudoù.
Levrioù
Heuliad Follow Your Heart Romance
Sándor Takács
Sándor Takács a zo bet ganet d'an 10 a viz C'hwevrer 1893 e Miszkolc (Roumania) ha marvet d'an 22 a viz Ebrel 1932 e Budapest (Hungaria).
Gad
Ar gedon eo ar bronneged geotdebrer a ya d'ober ar genad Lepus.
Spesadoù
32 spesad gedon zo :
Levr-c'hoari
Levrioù
Heuliad Make Your Dreams Come True
Heuliad Sagard the Barbarian, skrivet gant Gary Gygax ha Flint Dille.
Hispania Baetica
Hispania Baetica a oa ur broviñs roman eus Hispania, hag a glot mui pe vui gant Andalouzia, e Bro-Spagn hiziv. Corduba (Córdoba a-vremañ) e oa ar gêr-benn. Lusitania a oa er gwalarn dezhi.
Sándor Takács
Mestrc'hoarier echedoù roumanian.
Hispania Baetica
Dont a ra an anv eus Baetis, anv latin ar stêr Guadalquivir.
Hervez Strabon e oa bro ar pobloù Turdetani ha Turduli.
Mabinogi
250px|thumb|Unan eus pajennoù [[Levr Ruz Hergest.]] thumb|260px|[[Pwyll, priñs Dyfed|Pwyll o chaseal.]]
Danevelloù kembraek eo ar Mabinogi, pe Mabinogion, brudet abaoe embannadur levr Charlotte Guest, The Mabinogion, kroget e 1837.
Komz a reer ivez eus Pedair cainc y Mabinogi, hervez o anv kembraek, pe eus Pevar skourr ar Mabinogi, anv ul levr embannet e brezhoneg gant Preder.
Peder danevell int (hag a vez graet 'chwedl', pe 'cyfarwyddyd', anezho e kembraeg) hag a zo skrivet e krenngembraeg, an anv a vez graet eus ar yezh etre an hag ar, ha kavet int bet e dornskridoù kembraek kozh.
Kaoz zo enne eus kredennoù ha mojennoù kozh ar vro, en Henamzer ar Gelted, a-raok ar gristeniezh, da lavarout eo a-raok ar da vihanañ. Da neuze e vefe anv, e skridoù eus an, eus mojennoù a oa bev-mat c'hoazh 600 vloaz a-raok, hag a zo bet savet meur a gantved c'hoazh a-raok moarvat. Daoust da se, mont betek lavarout int ken kozh ha skridoù Homeros, n'eo diazezet nemet war ar faltazi. Met gwir eo n'haller ket bloaziañ ar re goshañ en un doare resis.
Roud eus ar mojennoù-se a gaver ivez er yezhoù keltiek all, en danevelloù iwerzhonek dreist-holl, en anvioù galianek ivez.
Peurvuiañ e vez staget outo danevelloù all, hag a denn kentoc'h da vojenn Arzhur, aesoc'h o bloaziañ, ha n'hallont ket bezañ ken kozh eta, hag a zo enno koulskoude un dasson eus amzerioù koshoc'h ivez.
An anv
Adkemeret e voe an anv gant Charlotte Guest en he levr The Mabinogion, dastumad unnek kontadenn troet ganti diwar ar c'hrenngembraek. Dont a ra an anv Mabinogion, un anv lies, eus Mabinogi, ur ger krenngembraek. Fallgomprenet e oa bet gant Charlotte Guest ar ger mabynogion (ha ne gaver nemet ur wech, e dibenn skrid danevell Pwyll hag e daou zornskrid).
Lavaret e vez bremañ ez eo dre fazi eo bet skrivet ar ger mabynnogyon en dornskrid e dibenn an danevell gentañ, pa soñjed e oa liester mabinogi, ur ger reizh a gaver e dibenn an teir danevell all.
Meur a zisplegadenn zo bet roet. Dont a rafe ar ger eus an doue Mabon (a oa Maponos en Galia), a zo meneg anezhañ e danevell Kulhwch hag Olwen.
Roll an danevelloù
300px|thumb|[[Branwen, merch Llŷr|Brânwen'' hag an dred e lez Matholwch - skeudenn eus levr Charlotte Guest, embannadur ar Mabinogion e (1877)]] 250px|thumb|Manawyddan, an eskob hag al logodenn - skeudenn eus an engravadur e "Mabinogion" [[Charlotte Guest (1877)]] Tri seurt danevelloù a weler e levr Charlotte Guest.
Ar Pevar skourr
Sede anv ar peder danevell, Pevar Skourr ar Mabinogi:
Danevelloù arzhurian
Pemp kontadenn all zo bet lakaet e levr Charlotte Guest:
An Tri Romant
Teir danevell all zo anvet ivez Y Tair Rhamant hag a denn da oberennoù Chrétien de Troyes.
Dornskridoù
Mammenn ar Mabinogion eo an daou zornskrid a zo anvet
Kavout a reer enne elfennoù a zo kar d'ar re a gaver e mojennoù Iwerzhon, pezh a ziskouez int gwall gozh; da skouer an darempredoù etre an drouiz hag ar roue, dleadoù ar roue, ar bed all, ar brezel, al labour-dorn. Hervez tud evel Christian-Joseph Guyonvarc'h ha Françoise Le Roux e vije ret gwelout aze gweledigezh ar bed gant an Indoeuropeiz, hervez ma oa displeget gant Georges Dumézil. A-wechoù avat e vez un tamm liv kristen da lod eus an danevelloù, hogen diwar-c'horre.
Skrid brezhonek
thumb|280px|[[Lleu troet en erer, e levr Charlotte Guest.]]
Embannet e oa bet gant Gwalarn troidigezhioù Fañch Elies eus ar Mabinogi etre 1925 ha 1939. E 1963 e voe strollet ar Pevar Skourr en ur c'haier roneoskrivet embannet gant Preder. E 1980 e teuas a-zindan ar wask un adembannadur reizhet (gant Fañch Eliès Abeozen hag Alan E. ar Berr). N'eo nemet e 1991 e voe strollet an 11 kontadenn en ul levr embannet gant Mouladurioù Hor Yezh, kinniget gant Gwendal Denez.
Skiant-faltazi
Gant ar skrivagnerez stadunanat Evangeline Walton (1907 – 1996) eo bet implijet ar Mabinogi da sevel un toullad romantoù.
Levrioù
270px|thumb|right|[[Kulhwch hag Olwen e lez ar ramz Ysbaddaden.]] -e brezhoneg
-e kembraeg
-e galleg -e saozneg
André Markowicz
André Markowicz zo un troour a vicher diwar ar ruseg (pe ar rouseg, evel a weler skrivet gantañ), bet ganet e 1960 e Praha.
Troet en deus oberennoù Tchec'hov ha Dostoyevskiy e galleg, ha kenlabouret en deus gant Alan Botrel, Gwendal Denez, Koulizh Kedez ha Yann Varc'h Thorel da dreiñ un nebeud oberennoù rusek e brezhoneg, embannet holl e peurunvan. Gerioù nevez, deuet eus Preder pe fardet gant Kedez, a gaver ivez er skridoù.