cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
I Like Bananas Because They Have No Bones
I Like Bananas, Because They Have No Bones zo ur ganaouenn saoznek fentus gant The Hoosier Hot Shots,. Lakaet eo bet e meur a yezh, galleg, brezhoneg.
Yezhoù all
E galleg eo bet kanet gant Ray Ventura ha gant Le Grand Orchestre du Splendid e 1979.
Arondisamant Ais de Provença
Arondisamant Ais de Provença a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Bouches-du-Rhône hag e rannvro Provence-Alpes-Côte d'Azur.
Betek 2017
Rannet e oa arondisamant Ais de Provença e 10 kanton hag e 44 c'humun :
Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù Bouches-du-Rhône d'ar 1 a viz Meurzh 2017. 48 kumun zo en arondisamant Ais de Provença bremañ.
Berzano di Tortona
Berzano di Tortona zo ur gumun en Italia, e Piemonte, e proviñs Alessandria,.
Konon (Aten)
Konon (henc'hresianeg: Κόνων, Konon) (ganet a-raok 444 a-raok J.-K.– marvet goude 394 a-raok J.-K.) a oa ur jeneral eus Aten e diwezh Brezel ar Peloponnesos. E karg eus listri Aten e oa pas c'hoarvezas emgann Aigos Potamoi ma voe faezhet Ateniz penn-da-benn gant listri Sparta. Diwezhatoc'h avat e faezhas listri Sparta gant sikour ar Bersed hag ur roll a-bouez en doa en adsavidigezh galloud politikel ha milourel Aten.
The Hoosier Hot Shots
The Hoosier Hot Shots a oa ul laz pevar soner jazz stadunanat, eus Indiana, etre ar bloavezhioù 1930 ha 1970. Brudet eo c'hoazh hiriv o c'hanaouenn fentus I Like Bananas Because They Have No Bones.
La Genétouze (Vande)
La Genétouze a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
Sebastião Gabriel de Bourbon e Bragança
Sebastião Gabriel de Bourbon e Bragança (e portugaleg), pe  Sebastián Gabriel de Borbón y Braganza (Rio de Janeiro, 1811 - Pau, Bro-C'hall, 1875 ), a oa infant Portugal ha Spagn.
E vuhez
Ganet e oa en Rio de Janeiro, en Brazil, ma oa repuet tiegezh roueel Portugal, abaoe aloubet ar vro gant armeoù gall Napoleone Buonaparte.
Mab e oa da Pedro Carlos de Borbón ha da Maria Teresa Portugal, Priñsez Beira, hag o bugel nemetañ e oa. En 1812 e kollas e dad.
En 1814 e tistroas an Tiegezh Bragança da Bortugal, met Sebastián Gabriel hag e vamm a chomas e brazil betek 1821. Pa zistroas an intañvez María Teresa da Europa ez eas da Vadrid da chom, ha goulenn a reas evit he mab ar peadra bras a oa dleet dezhañ hervez al lezenn.
E 1816 e voe div eured en tiegezh roueel: hini div infantez portugalat gant roue Spagn hag e vreur, da lavarout eo hini Maria Isabel de Portugal da Fernando VII, ha hini Maria Francisca de Portugal da Carlos María Isidro de Borbón. Teir friñsez portugalat a oa e lez Spagn eta.
E lez Spagn
Bec'h a oa e lez Spagn e-pad bloavezhioù diwezhañ ren Fernando VII. Intañvet e oa ar roue evit an trede gwech e 1818. Addimeziñ avat a reas d'ar briñsez naplezat Maria Cristina an Div Sikilia (1806-1878), ha div verc'h o doe, Isabel ha Luisa Fernanda. Goude itrikoù ha gwidreoù e voe divizet envel ar plac'hig Isabel da bennhêrez, ha n'eo ket hec'h eontr Carlos, evel a soñjed betek-hen (gwelout ar pennad karlouriezh). Ur c'heloù mat avat e voe donedigezh ar briñsez naplezat da Sebastião Gabriel, peogwir e timezas d'ar 25 a viz Mae 1832 en Madrid d'ur c'hoar yaouank d'ar rouanez, ar briñsez Maria Amalia an Div Sikilia.
Sebastián Gabriel avat a chomas feal d'ar roue kozh ha d'e verc'hig na oa nemet tri bloaz pa voe anvet da rouanez.
E vamm, María Teresa, a grogas da skrivañ dezhañ bernioù lizhiri da ober dezhañ cheñch tu d'e borpant. E wreg italian ivez, Maria Amalia, a oa a-du gant ar garlourien.
Brezel
Perzh a gemeras e Kentañ Brezel ar Garlourien evel e vamm hag e leztad, Carlos María Isidro de Borbón.
Dimezioù ha bugale
Div wech e timezas.
Dispac'h Greantel
An Dispac'h Greantel eo an anv bet roet d'ar mare eus Istor ar bed ma voe kemmoù bras ha buan en armerzh, er gevredigezh hag er galvezoniezh. Deuet eus ar Rouantelezh-Unanet e kreiz an en em strewas an araokadennoù kalvezel betek ma voe kemmet al labour-douar, ar greanterezh ha dre se buhez an dud er bed a-bezh.
Mitrailhetenn
thumb|Ur vitrailhetenn Sten, eus [[Breizh-Veur, e-kichen ur vaionetez]]. Ur vitrailhetenn, pe ur vindrailherezig , zo un arm-tan hiniennel.
Dispac'h Greantel
Un troc'h pouezus en Istor e voe an dispac'h-se, pa droas ar gouerien a laboure gant loened da vicherourien a embrege mekanikoù. Tamm-ha-tamm e voe kemmet diazezoù armerzhel ar gevredigezh, pa 'z ejont war-du ar c'henderc'hadur greantel : e-lec'h bezañ fardet gant an dorn e stalioù bihan e voe an traezoù savet marc'hadmatoc'h gant ijinennoù e labouradegoù divent ; kalz tud a zilezas al labour-douar a-benn mont e kêr ma kinnige al labouradegoù muioc'h ag implijoù, ha gopret gwelloc'h. Ar c'hêrioù a droas da greizennoù dreistpoblet gant micherourien baour, alese ganedigezh mennozhioù politikel nevez a stummas ar bed a-vremañ : frankizouriezh ha sokialouriezh, da skouer.
Bras-divent e voe levezon an Dispac'h greantel er bed a-bezh. Adal 1870 e voe ur bazenn nevez e diorroadur ar reizhiad kevalaour, pa c'hoarvezas an Eil Dispac'h Greantel : dre an araokadennoù teknikel hag armerzhel e voe ijinet listri dir, trenioù hag, adal 1873, ar c'heflusker helosk diabarzh hag an tredan.
Lod istorourien a laka dibenn an Dispac'h Greantel war-dro ar bloavezh 1820, hogen kenemglev zo etrezo evit lavaret ne oa an Dispac'h-se nemet deroù un heuliad kemmoù a bad betek hiziv an deiz. Darn anezho a laka an Eil Dispac'h Greantel da gregiñ raktal goude 1820. Dizemglev zo c'hoazh etre an istorourien diwar-benn pennabeg an Dispac'h Greantel hag a-zivout ar fed ma loc'has e Bro-Saoz – diwar an tabut-se e voe kroget da studiañ an darvoudoù dre ar skiantoù.
Gerdarzh
Gant ar Gall Louis-Guillaume Otto (1753-1817) e voe implijet an anv Révolution industrielle en ul lizher a skrivas d'ar 6 a viz Gouere 1799 pa oa kannad e Washington er Stadoù-Unanet. Gant Adolphe Blanqui (1798-1854) e voe arveret en-dro e 1837. Gant Friedrich Engels e voe implijet ivez e 1844 war divoud Bro-Saoz. Pelloc'h e voe skignet a-drugarez da gentelioù roet gant ar Saoz Arnold Toynbee e 1881.
An deroù
Er Rouantelezh-Unanet e krogas, e deroù an, er rannvro anvet Shropshire ma oa kailh houarn hag ar stêr Severn d'o zreuzkas , ,. Diwar kement-se e voe ganet an tachennoù greantel tro-dro d'ar gêr anvet Coalbrookdale. Labouradegoù a voe savet a-c'houde ijinadennoù nevez. Abalamour ma felle da Vro-Saoz kuzhat hec'h emdroadur diouzh peurrest ar bed e voe berzet d'an dud o devoa labouret en ul labouradeg kuitaat ar vro.
Lies eo an abegoù da c'hanedigezh an Dispac'h Greantel e Breizh-Veur a-douez an holl vroioù all ; diouzh an eil tu ez int un asked eus un tolpad darvoudennoù en armerzh Europa an, ha diouzh egile un heuliad eus an dispac'hoù saoz er. Gwir eo e oa e Breizh-Veur ur strobad fedoù a skoazellas ganedigezh ar c'hemmoù bras.
Em strewiñ a reas an Dispac'h dre Europa hag Amerika, er Stadoù-Unanet dreist-holl, e deroù an.
Argerzh ar greantelaat
Un argerzh pazennek e voe an Dispac'h Greantel, ha deuet eo an argerzh-se da vezañ ar patrom klasel eus emdroadur ur gevredigezh labourerien-douar en unan gêrel ha greantel. El liester, An dispac'hoù greantel eo an anv a roer da lies houladennoù greantelaat a dizhas broioù ar bed an eil war-lerc'h heben : Belgia, Spagn, Bro-C'hall, Alamagn ha Stadoù-Unanet Amerika etre 1800 ha 1850, ha kent 1900 Norzh Italia, Rusia ha Japan (e 1868).
A-douez ar c'hemmoù bras a voe degaset gant an Dispac'h Greantel e buhez an dud e voe war un dro ur c'hresk er boblañs, dispac'hoù el labour-douar, an doug hag ar c'henwerzh, ar skiantoù lakaet da dalvezout er greanterezh hag ar c'hevala o kemer mui-ouzh-mui a bouez en armerzh. En tu all d'ar c'hemmoù-se e c'hoarvezas an Dispac'h Greantel e-kerzh ur c'hantved a gempouez en darempredoù etrebroadel (brezel bras ebet etre 1815 ha 1914), er reizhiad voneizel (monc'hwezh ebet) hag er reizhiad armerzhel (asantet e voe ma vije ar marc'hadoù o ren).
En deroù e voe ardivinkaet greanterezhioù ar gwiadegoù, an houarn hag ar glaou ; da c'houde e voe skignet an ijinadennoù nevez en tachennoù all. Aesaet e voe ar c'henwerzh pa voe toullet kanolioù bageüs — eus 1805 betek 1842 e padas al labourioù evit kanol Naoned-Brest, gwellaet an hentoù ha rouedad an trenioù. Kresket a-galz e voe ar c'henderc'hadur pa voe staliet mekanikoù dre vurezh, a veze bouetet gant glaou.
Mekanikoù dre vurezh
Unan eus devouderioù pouezus en diorroadur an Dispac'h Greantel e voe deroù un heuliad ijinadennoù kalvezel a voe lakaet e pleustr evit gwellaat ar c'henderc'hañ : biskoazh c'hoazh en Istor ne oa bet ul liamm ken eeun ha ker berr etre skiant ha greanterezh. Hep mar e voe ar mekanik dre vurezh an ijinadenn bennañ en Dispac'h Greantel. Gant ar Saoz Thomas Newcomen (1663-1729) e voe ijinet, ha gant ar Skosad James Watt (1736-1819) e voe gwellaet ha lakaet e par. Da gentañ e voe implijet er mengleuzioù evit tennañ an dour diouto ha degas ar glaou betek ar gorre ; adal ar bloavezhioù 1780 e voent lakaet da labourat e lec'hioù ma ne c'helled ket ober gant mekanikoù kaset dre zour : da gas aer er fornioù ma farded houarn, da valañ pri da fardañ podoù ha listri, da labourat e labouradegoù a bep doare. James Watt en devoa troet ur mennozh kalvezoniel en un doare efedus ha marc'had-mat da kenderc'hañ gremm, hag ur c'hantved-pad e voe ar mekanik dre vurezh rouanez ar greanterezh.
An implij eus mekanikoù dre vurezh e greanterezh ar gwiadegoù e voe ar c'hentañ doare da ober gant gremm diazezet war ar glaou, hag a-drugarez d'ar bern arc'hant a voe postet e c'halled lakaat mekanikoù da labourat e-lec'h nerzh an dud hag al loened. An houarn a voe pouezus ivez : digoret e voe mengleuzioù nevez, alese ijinadennoù nevez evit brasañ gounid ar greanterezh.
Dre ober koulz gant glaou ha gant houarn e voe diorroet an houarnouriezh, ha mekanikoù brasoc'h-brasañ, galloudusoc'h-galloudusañ a voe fardet evit ar mengleuzioù, al labouradegoù hag an doug.
Diwar implij ar glaou, an houarn hag ar mekanikoù dre vurezh e voe ganet an ardivinkerezh, da lavaret eo an arver ledan eus ardivinkoù evit kemer lec'h nerzh an dud hag al loened.
Gant en nevezentioù teknikel e teuas un doare nevez da frammañ al labour. Korfuniadoù artizaned o labourat e stalioù-labour savet en oberiadegoù e oa diazez ar reizhiad armerzhel kent an Dispac'h Greantel : lies artizaned pep a vicher resis dezho a laboure pep hini diouzh e du en ur stal vras da fardañ gant an dorn traezoù unan-hag-unan. Gant ar mare greantel e voe kemmet an traoù : frammet e voe ar c'henderc'hadur gant mekanikoù o labourat hag un urzhaz eus ar perc'henn betek ar micherour, kement-se evit fardañ kalz traezoù heñvel bemdez. Tamm-ha-tamm ha dizehan e teuas war wel an embregerezhioù greantel nevez, disheñvel-bras diouzh an oberiadegoù kozh. Dont a reas ar vicherourien da vezañ distag diouzh frouezh o labour, ha dibersonelet e voe an darempredoù etrezo.
Ganedigezh ar greanterezh arnevez : ar gwiadeier
E deroù an XVIIIvet kantved ne veze nezet nemet gloan gant artizaned a laboure en o stal dezho. Un nebeud lin ha koton a veze labouret a-wezhioù ivez da werzhañ d'ar binvidien. Diwar ar c'henwerzh trevadennel e tiorroas ar gwiadiñ koton, en Impalaeriezh breizhveurek dreist-holl. Betek deroù an 18vet kantved ne zeue an danvezioù koton nemet eus India pe dost, ha gant kompagnunezhioù galloudus evel an East India Company ("Kompagnunezh India ar Reter"). En Europa e voe stourmet ouzh ar c'hompagnunezhioù-se gant oberiadegoù lec'hel a rae war-dro ar gloan hag ar seiz, a zeuas a-benn e dibenn ar bloavezh 1700 da verzañ an enporzhiañ gwiadoù eus India. Al lezenn-se a zigoras an hent da Indianed a imbourc'has koton kriz eus India hag adalek 1790 eus ar plantadegoù ma laboure sklaved er Stadoù-Unanet.
En deroù ez eas un tamm mat eus ar gwiadoù war ar marc'had-diabarzh ; kement-se a ziazezas un armerzh eskemmus a ziorroas rouedad an doug er vro. Buan avat e voe ar marc'had-diavaez andon wirion ar c'hresk : ne oa kevezerezh ebet er marc'had nevez-se ha muioc'h ag arc'hant a zegase, ar pezh a gasas da ardivinkadur ar gwiadiñ greantel ha da ijinañ mekanikoù nevez.
Pemp deiziad zo bet pouezus-kennañ en istor ar gwiadiñ greantel :
Gant gounidoù al labour-douar troet en embregerezh kevalaour, gant re ar c'henwerzh tramor ha re an trevadennoù e voe arc'hantaet al labouradegoù kentañ. Arc'hant a voe postet en arsanailhoù koulz hag el labouradegoù gwiadel ha metalourel. E berr gomzoù, ken nebeut ag arc'hant e oa ret postañ er c'hoton ma c'hellas an embregerezhioù kreskiñ hep ma vije ret dezho klask kellidoù en diavaez.
An houarnouriezh
An houarnouriezh a reer eus metalouriezh an houarn, ar potin hag an dir.
E prenn e oa ar mekanikoù kentañ el labouradegoù-gwiadiñ, betek ar bloavezh 1732 pa lakaas Abraham Darby I (1678–1717) glaou-kok e-barzh un uhelfornell. Dre se e loc'has an houarnouriezh, hogen tost d'ur c'hantved a dremenas kent ma kemerje ar glaou meinel lec'h an hini plantel rak daoust da intrudu A. Darby ne voe ar bazenn veur gentañ en houarnouriezh nemet e 1775 pa voe tro da implijout mekanik dre vurezh James Watt er govelioù.
Lieskementet dre 100 e voe kenderc'hadur an teuzerezhioù saoz etre 1750 ha 1850 ; dreist greanterezh ar c'hoton e tremenas an houarnouriezh a-fed kenderc'hadur ha nevezentioù kalvezel. E 1856 ez ijinas ar Saoz Henry Bessemer (1813-1898) e gemmer : dre buraat ar potin gant aer e farder houarn pe zir marc'had-mat ha gweñv a-walc'h.
Ar mengleuzioù
Abred e krogas istor ar mengleuzioù e Breiz-Veur, e Kembre pergen. Tri doare mengleuzioù a oa kent donedigezh ar mekanikoù dre vurezh : Ret e oa neuze skarzhañ an dour a-sailhadoù evel diouzh ur puñs, pe toullañ ur ganol a-dreuz evit ma tiverje dre ar pouez-traoñ. Gant ar mekanikoù dre vurezh e voe aesaet al labour : bangounelloù dre vomeder a skarzhe an dour, ha tu a voe da doullañ donoc'h a-benn tapout muioc'h a c'hlaou.
Ar gimiezh
Un araokadenn veur a voe er gimiezh pa voe kenderc'het dek gwezh muioc'h a zanvezioù en un taol ; buan e voe fardet dafar diwar efedoù kimiek reoliet kentoc'h eget dre leskiñ plant pe vezhin evit kaout ludu soud (NaOH) ha kali (KOH). Pouezus e oa an daou zanvez-se peogwir e vezent implijet e labour ar gwiadoù, ar gwer, ar soavon hag ar paper. Trenkenn sulfurik a veze graet ivez, a servije evit diverglañ an houarn ha gwennaat an dilhad. War-dro ar bloavezh 1800 ha goude dizoloadenn an dour-Javel gant ar c'himiour gall Claude-Louis Berthollet (1748-1822) a e voe ijinet ar poultr-dislivañ gant ar Skosad Charles Tennant (1768-1838), ar pezh a grennas a-galz an amzer rekis evit gwennaat ar gwiadoù el labouradegoù : eus meur a viz e tremenas d'un nebeud devezhioù hepken. Brasañ labouradeg kimiel ar bed e voe hini Charles Tennant e Glasgow. E 1824 e lakaas ar Saoz Joseph Aspdin (1778-1855) breved war un doare kimiek da fardañ simant, a voe un nevezenti bras er sevel-tiez. Un nebeud bloavezhioù goude e voe implijet simant da sevel ar riboul dindan ar stêr Thames, hag un tregont bloavezh war-lerc'h e servijas da sevel rouedad ar c'hanoù-deskarzh e London bet digoret e 1843. Goude 1860 e voe Alamagn mestrez war ar gimiezh er bed, a-drugarez d'he livadurajoù pergen.
Ar mekanikoù-binvioù
Kilvizien a save ar mekanikoù-se peogwir e oant graet e prenn ; da c'houde e laboure goved ha turgnerien da fardañ an tammoù metalek. Nebeud a vetal a veze arveret rak rouez e oa ha ne oa ket trawalc'h a vekanikoù-binvioù ; kudennoù a save gant ar prenn em zistumme hervez tommder ha glebor an amzer. A-feur ma yeas an Dispac'h Greantel war-raok e voe graet mui-ouzh-mui gant mekanikoù metalek o framm, graet unan-hag-unan gant an dorn. Turgnioù a oa dija e stalioù an artizaned ; trogleuzerezioù e voe ar mekanikoù-binvioù bras kentañ a voe implijet evit fardañ an ijinennoù dre vurezh kentañ. E deroù an XIXvet kantved e teuas raboterezioù ha limerezioù. Kalz mekanikoù-binvioù a voe kenderc'het evit arsanailhoù al luioù.
An doug hag ar c'hevredadoù-kellid
A-bouez-bras e voe gwellaat an doug evit ma c'hallje ar marc'hadourezhioù mont aes eus an eil lec'h d'egile. Dav e voe neuze krouiñ hentoù, astenn an doug dre stêrioù, toullañ kanolioù bageüs, ha lakaat ar mekanikoù dre vurezh e pleustr en dougoù dre zouar, dre zour ha dre vor.
Ar merdeerezh dre vurezh e voe an nevezenti pennañ e pazenn gentañ an Dispac'h Greantel. Adalek dibenn an XVIIIvet kantved e oa bet klasket lakaat mekanikoù da gas listri, hogen ne voe disoc'h talvoudus ebet kent deroù an XIXvet kantved.
Diorroadur an hentoù-houarn a c'hoarvezas e kreiz an XIXvet kantved, petra bennak ma krogas war-dro 1814 pa savas an ijinour saoz George Stephenson (1781-1848) ar c'hentañ stlejerez a ruilhe war roudennoù houarn. Taolioù-arnod niverus a voe graet betek 1830, pa voe digoret al linenn-houarn gentañ etre Liverpool ha Manchester. Kement-se a gasas ezhommoù an hentoù-houarn d'ur bazenn nevez en Dispac'h Greantel liammet gant an houarnouriezh rak ret e voe kenderc'hiñ kementadoù bras a houarn hag a zir.
Da heul ar stad nevez-se en armerzh e voe krouet ur marc'had-kellidañ na oa ket anezhañ c'hoazh, hag a roas tro da bostañ kalz arc'hant el linennoù-houarn. Gant gounidoù bras al labour-douar hag ar gwiadañ breizhveurek e voe broudet ar marc'had da glask postadurioù nevez ; diaesoc'h-diaesañ e oa lakaat arc'hant er gwiadiñ hag en hentoù-houarn, hogen taolioù-arnod Stephenson a lakaas da postañ an arc'hant a oa — war-dro gounid ur bloavezh — er rouedad trenioù. A-barzh 20 vloaz e teuas ar gevalaourien a-benn da sevel ur rouedad a-zoare ha da dapout gounidoù bras, tra ma c'hallas ar rannvroioù ober heñvel dre arbennikaat al labour-douar ha gwerzhañ o c'henderc'hadoù e pep lec'h a-drugarez da rouedad an doug. Diwar al lusk-se e voe krouet bankoù adal 1780 ha kevredadoù-kellid da heul, a-benn skoazellañ an diorroadur greantel.
An dispac'h el labour-douar
Gant ar framm nevez-se e voe tro da zegas doareoù ken nevez all da genderc'hiñ.
A-drugarez d'an nevezentioù-se e voe muioc'h a voued matoc'h evit poblañs niverusoc'h-niverusañ ar c'hreizennoù greantel ; pinvidikaet e voe al labourerien-douar, a c'hallas prenañ danvezioù greantel.
An dud
Da geñver framm ar gevredigezh e voe an Dispac'h Greantel trec'h bourc'hizelezh perc'henned al labouradegoù hag ar genwerzhourien war an noblañs. Pa oa ar reizhiad kevalaour o kregiñ da ren e voe ar gevredigezh rannet etre bourc'hizelezh ha tavantiezh. Ar vicherourien a gave gopr el labouradegoù met dister e oa an aozioù labour, gant devezhioù hir lusket gant mentadur ar mekanikoù. Gwir eo e oa bet diaes al labour pell kent an Dispac'h Greantel.
An dispac'h poblañsek
Bras e voe ar c'hresk e poblañs Breizh-Veur ha hini Europa : eus 140 milion e 1750 e pignas betek 187 milion e 1800 ha 266 milion e 1850. E Breizh-Veur e krogas adalek ar bloavezhioù 1740-1750 ; doublet e voe ar boblañs e 1821 ha triplet e 1861. Daou abeg a voe da gement-se : digreskiñ a reas feur ar verventi ha kreskiñ un tammig a reas ar feur-genel. Peogwir e voe gwellaet dere an dud dre vras e voe muioc'h a vugale ganet ha muioc'h anezho o tizhout an oad-gour tra ma veve an dud pelloc'h. Predoù reoliekoc'h gant muioc'h a voued distag eus sav-diskenn an eostoù a lakaas an dud kreñvoc'h dirak ar c'hleñvedoù. Araokadennoù er vezegiezh hag er yec'hedouriezh a voe pouezus-tre evit lakaat merventi ar vugale hag ar mammoù da gilañ.
A-feur ma kreskas ar boblañs e kreskas ar greanterezh ivez, abalamour ma oa muioc'h a dud gouest da labourat ha ma voe ar genderc'herien broudet da ijinañ doareoù nevez da labourat. A hent all e c'hoarvezas un darvoudenn boblañsek all : an enbroadegoù. Daou zoare anezho a voe : tud ar maezioù a yeas er c'hêrioù, hag un niver bras ag Europiz a yeas da Amerika ha da lec'h all — o kempouezañ dre-se ar c'hresk er boblañs en o bro.
Diwar ar reizhiad greantel ez eo deuet an darn vrasañ eus ar c'hêrioù a-vremañ, en abeg da zivroadur familhoù a-bezh a oa o klask labour. Tra ma oa al labour dornwezhel o vont da get e voe miliadoù a vicherourien oc'h em verniañ er c'hêrioù greantel peogwir e oa ar mekanikoù o kemer o lec'h er parkeier. Manchester, lesanvet Cottonopolis  ("Kêrgoton"), e voe ar gêr c'hreantel gentañ er bed. Barcelona e Katalonia a welas he foblañs o tremen eus 175 000 a dud e 1850 da 535 000 e 1900. En tu all da zonedigezh tud eus ar maezioù e kreskas poblañs ar c'hêrioù abalamour ma kreskas ar feur-genel a-c'houde gwellaennoù er boueta hag er yec'hedouriezh. Diwar kement-se e kemmas neuz ar c'hêrioù : diskaret e voe ar mogerioù-tro ha savet tiez nevez, uheloc'h ha kletoc'h a-drugarez da implij dafar nevez evel an houarn hag ar bili-raz, a voe adkavet gant ar Saoz John Smeaton (1724-1792) e 1756 goude bezañ bet kollet e-pad 1 300 bloavezh.
Aozioù ar vuhez
Dreistbevañ kentoc'h eget bevañ a rae renkad nevez al labourerien, gant devezhioù a 12, 14 pe 16 eurvezh en eskemm ouzh ur gopr izel a veze termenet gant ar patrom e-unan. Alies, ar yec'hedouriezh fall hag an devezhioù re hir a zegase kleñvedoù a oa diaes da bareañ.
Ne oa gwarez ebet digant ar Stad, na embanne lezenn ebet a-fed aoz al labour. Tu a oa da zic'hoprañ al labourerien evit an disterañ abeg hep o digoll. Ne emelle ar Stad nemet evit lakaat urzh ha peoc'h en-dro pa save reuz e straed pe straed. Gant Breudoù Breizh-Veur e 1802 e voe embannet al lezennoù kentañ war divoud aoz al labour, gant ar pal krennañ hirder devezh-labour ar vugale da 9 eurvezh ha rediañ ar batromed da zisplegañ al labour dezho. E kreiz an, an darn vrasañ eus ar Stadoù europat o devoe embannet o lezennoù kentañ a-fed labour — Bro-C'hall, da skouer, a verzas lakaat bugale yaouankoc'h eget 8 vloaz da labourat. Boutin e oa lakaat ar vugale hag ar merc'hed da labourat peogwir e vezent gopret izeloc'h eget ar baotred, daoust dezho kenderc'hañ kement all ; ouzhpenn da se, ne oa redi ebet da vezañ arbennik en implij mekanik pe vekanik. Dibaot a wezh e veze roet un tamm deskadurezh d'ar vugale, galvet ma oant abred da vont da labourat.
Fall e oa al lojeiz ha fall ar boued. Peogwir e oant paour e veve an dud a-vil-vern e bannlevioù lous, saotret, mogedek, hep servijoù foran (dour en tiez, kanoù-deskarzh, straedoù naetaet...) nag esaouennoù digor (leurioù-kêr, liorzhoù...). Friedrich Engels a zeskrivas e 1843 ur familh iwerzhonat a gouske war ur gwele hepken, div gambr ma veve div familh, hag ur riboul danzouar ma veve betek 16 den en deñvalijenn, ar glebor hag ar flaer.
Ur c'houblad labourerien gant daou vugel ne c'hounezent ket a-walc'h evit fardañ predoù fonnus leun a broteinoù. Pa c'hoarveze an dilabour dre gleñved pe wallzarvoud e veze kaset an tiegezh d'an traoñ.
Ar stourmoù kentañ
Kalz micherourien eus ar c'henwerzh a gollas o labour abalamour da vuanded ar greantelaat. Heñvel e voe evit kalz gwiaderien, na oant ket evit derc'hel penn da ijinennoù n'o devoa ket ezhomm a dud arbennik hag ampart evit mont en-dro. An dud-se a vukas o fulor war ar mekanikoù o devoa laeret o labour diganto, hag adal 1811 e klaskjont o freuzañ ha diskar al labouradegoù. Luddites a voe graet eus an dud-se e Breizh-Veur, da lavaret eo heulierien Ned Ludd. Buan en em strewas al lusk dre Europa a-bezh, gant an hevelep abeg : aon o devoa an dud rak bezañ dilabour ha paour abalamour d'an nevezentioù kalvezel. Ar Stad breizhveurek a embannas lezennoù evit gwareziñ ar greantelerezh. En tu all d'ar fulor enep ar mekanikoù, aozioù fall al labour hag ar goproù dister a zegase stourmoù a roas lañs d'an emsavadegoù kentañ ; diskrogadegoù ha kendiskuliadegoù a voe an arouez d'al lusk-se. Pelloc'h, kement-se a voe an diazez da gemmoù pouezus en armerzh, ar politikerezh hag ar gevredigezh : digor e oa ar brezel etre ar labourerien hag ar gevalaourien. Breizh-Veur, er bloavezh 1825, a voe ar Stad kentañ o reiñ d'al labourerien ar gwir d'em vodañ en uniadoù. D'an 21 a viz Meurzh 1884 e voe graet heñvel e Bro-C'hall, hag e 1902 e Spagn.
Treuzkas ar ouiziegezh
Meur a zoare a oa da dreuzkas ar ouiziegezh nevez. Ur wezh desket ganto un dro-vicher — a-wezhioù dre zreveziñ micherourien all — e c'halle al labourerien mont da lec'h all da glask bezañ gopret uheloc'h ; alies e kemere den pe zen penn an hent da zastum titouroù a-benn bezañ ampartoc'h ha gounez muioc'h ag arc'hant. A-hed an Dispac'h Greantel e voe aozet troiadoù-studi gant Europiz hag Amerikaned. Lod Stadoù, Bro-C'hall ha Sveden en o zouez, a c'hopras tud evit mont da studiañ an teknikoù nevez. E broioù all evel Breizh-Veur hag ar Stadoù-Unanet e voe aozet troioù-studi gant embregerezhioù e felle dezho gwellaat o doareoù da genderc'hañ, prenañ mekanikoù arnevez ha stummañ un nebeud tud da ober war o zro. Un doare all da skignañ ar ouiziegezh e oa rouedad ar brederourien ma veze studiet ''ar brederouriezh naturel"", da lavaret eo ar skiantoù, hag alies an doareoù d'o lakaat da dalvezout en oberiadegoù. Holloueziadurioù a voe moullet a zeskrive an nevezentioù, evel Lexicon John Harris (1704), Cyclopaedia Abraham Rees (1802-1819), Descriptions des Arts et Métiers, hag Encyclopédie Diderot ha D'Alembert (1751-1772). Troioù-micher ar broioù all a veze displeget enno dre engravadurioù brav ha spis. E dibenn an XVIIIvet kantved e voe embannet kelaouennoù diwar-benn ar c'halvezouriezh ma kaved pennadoù a-zivout ar brevedoù diwezhañ. E Bro-C'hall e kaved Annales des Mines adal 1794, ma veze embannet karnedoù-beaj an ijinourien c'hall a yae da Vreizh-Veur da studiañ an troioù-micher nevez.
Europa
E kreiz an XIXvet kantved en em astennas an Dispac'h Greantel da Velgia, Bro-C'hall, ar broioù alamanek, Suis hag Euskadi da gentañ. Dizingal e voe an argerzh er peurrest eus Europa : diwanañ hepken a reas e Skandinavia, gant an doare kozh e kendalc'has Europa ar Reter war-bouez Polonia, Ukraina, Moskov ha Sant-Petersbourg. Da ziwezhañ e voe Stadoù ar Mor Kreizdouarel, ma voe dizingal-kenañ an Dispac'h Greantel etre an Norzh hag ar Su e pep bro ; en Italia da skouer e voe savet labouradegoù en Norzh pa chome ar Su war-lerc'h ; e Spagn e voe tizhet Euskadi, Asturies ha Katalonia tra ma chomas kreñv al labour-douar en Andalousia hag e Kastilha. Linennoù-houarn a voe staliet e pep lec'h ar pezh a voe ur benveg-brezeliñ da gentañ, hag unan a beoc'h diwezatoc'h. Ouzhpenn an hentoù-houarn e voe diorroet ar gwiadeien, hag an houarnouriezh a-c'houde ma voe toullet mengleuzioù houarn ha glaou e Krimea hag e Mor Azov. Eoul-maen a voe dizoloet e Bakou en Azerbaidjan, hag e dibenn an XIXvet kantved e voe Rusia brasañ kendercher eoul-maen ar bed a-bezh.
Norzhamerika ha Japan
En eil hanter an XIXvet kantved e voe greantelaet ar Stadoù-Unanet ha Japan. Kreskiñ a reas ar boblañs : 37 milion a dud a oa e 1880, 50 milion e 1914. Kresk ivez a voe war ar c'hevala a-drugarez da c'hoproù izel. Kement intrudu greantel prevez a voe skoazellet gant ar Stad, alese ur spered ijinus ha nevezer gant an embregerezhioù. A-barzh un nebeud bloavezhioù e voe kreizennet ar greanterezh hag ar c'hevala : deuet e oa Japan a-benn da gendeuziñ ar c'hentañ hag an eil Dispac'h Greantel. Drevezañ ar C'hornôg ar reas Japaniz er penn kentañ : ar merdeiñ breizhveurek, ar melestradur gall, al lu hag ar vezegiezh alaman ha doareoù ar c'henwerzh norzhamerikan. Dizale avat, dre ma oant arsellerien ampart-kenañ, e tegasas ar skiantourien japanat nevezentioù er fizik, er matematik, ar vevoniezh hag er vezegiezh.
An Eil Dispac'h Greantel
An Eil Dispac'h Greantel eo an anv a zo bet roet d'ar mare etre 1870 ha diwezh ar Brezel-bed kentañ e 1918 ma voe araokadennoù bras er skiantoù hag en teknikoù, ha ma voe boulc'het labouroù war tachennoù an tredan hag ar gimiezh da heul dizoloadennoù a oa bet graet er Stadoù-Unanet. Mare kengreizadur an embregerezhioù greantel e voe ivez, ha kadarnaet e voe ar reizhiad kevalaour.
Kemmadennoù en armerzh
Peogwir e oa bet tizhet ul live uhel en teknikoù e voe kresket kalz kenderc'hadur ar greanterezh, ha buan en em gengreizas lod embregerezhioù evit sevel korrwerzhoù, unwerzhoù, trustoù ha karteloù. Kenstur gant kengreizadur an embregerezhioù e voe hini ar bankoù, a glaskas sevel un unpiaou war kevala an arc'hant. Da heul kengreizadur an embregerezhioù ha hini ar bankoù e voe kemmet frankiz ar c'hevezerezh, brasaet ar gounidoù ha dre se, tamm-ha-tamm, etrebroadelet ar reizhiad kevalaour. Evel-se e krogjod da glask marc'hadoù nevez evit postañ ar gounidoù, gwerzhañ ar c'henderc'hadoù ha tapout dafar diazez ; diwar kement-se voe roet lañs da drevadennerezh Afrika hag Azia.
Torch-leur
Un torch-leur, pe serpilherenn, zo un tamm danvez tev hag a servij da naetaat al leurzi. Peurvuiañ e vez implijet gant dour ha soavon, met gallout a ra ivez servij da sec'hañ ul leur gleb.
Ponti
Ponti zo un anv-lec'h hag un anv tiegezh italianek.
Miz Meurzh
Meurzh (miz)
Pedro Pablo Kuczynski
Pedro Pablo Kuczynski Godard (distaget [] e spagnoleg), ganet d'an 3 a viz Here 1938 e Lima, anavezet evel PPK, zo un armerzhour hag ur politikour perouat. Dilennet eo bet da brezidant republik Perou e 2016. Kentañ Ministr Perou e oa bet eus miz Eost 2005 da viz Gouere 2006, ministr an arc'hant e oa bet a-raok ivez.
Charritte
Charritte zo
Tud
Tud eus an tiegezh Casamajor, aotrouien Charritte :
Pedro Pablo Kuczynski
Mont a reas war ar renk e dilennadeg ar prezidant e 2011, met erruout a reas da drede en dro gentañ, goude Ollanta Humala ha Keiko Fujimori. Mont a reas war ar renk adarre e dilennadeg 2016, ha trec'h e voe en eil tro war Keiko Fujimori, met justik (50,12 % eus ar mouezhioù).
Dobranotch
Dobranotch (ruseg : Добраночь) zo ur strollad sonerezh etrevroadel bet savet, evit ar mare a denn d’o giz a-vremañ, e Naoned e 1997 get sonerion a Rousia, Moldova ha Liban. Get hengoun ar broioù-se ema levezonet o zonioù a vez sonet get binivioù klev, evel rebed, boest-an-diaoul, simbalum, tuba ha benveg tos. Dishañval-mik eo ar strollad Dobranotch diouzh an triad folk iwerzhonat a oa pa zeraouas e dibenn ar blezadoù 1990. Daet eo da vout ur strollad folk a veur a lec'h hag a gej folk ar Balkanioù, sonerezh klezmer ha luskoù arab. E 2001 en em stalias ar strollad e Sankt-Peterbourg.
Alfonso (Priñs Asturiez)
Alfonso, Priñs Asturiez a vez lavaret eus meur a zen :
Arondisamant Arle
Arondisamant Arle a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Bouches-du-Rhône hag e rannvro Provence-Alpes-Côte d'Azur.
Betek 2017
Rannet e oa arondisamant Arle e 9 c'hanton hag e 36 kumun :
Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù Bouches-du-Rhône d'ar 1 a viz Meurzh 2017. 29 c'humun zo en arondisamant Arle bremañ.
Sarrikota
Sarrikota (Charritte e galleg ofisiel) zo ur gumun gozh eus Nafarroa Beherea, en Iparralde Euskal Herria, hiziv ur rann eus kumun Arrueta-Sarrikota.
Kreizenn nukleel
Ur greizenn nukleel zo ul labouradeg ma vez rannet derc'hanoù atomek evit ober gwrez, hag ul lodenn eus an tommder (etre 30 % ha 40 %) a vez graet tredan ganti.
Doareoù reaktor disheñvel
Lies eo an doareoù reaktor a gaver er c'hreizennoù nukleel.
Ur choaz politikel ha kevredigezhel
Polikirezhioù an energiezh liesseurt a zo er bed. Al lodenn vrasañ eus ar broioù avat n'en deus biken produet tredan dre en energiezh nukleel trevourel.
Breizh hep kreizenn nukleel
N'eus kreizenn nukleel ebet ken o vont en-dro e Breizh, goude ma oa bet serret hini Brenniliz, daoust ma oa bet raktresoù da sevel unan all e Plougoñ, unan en Ardeven, ha daou war ribl ar Liger : unan e Pentelloù hag unan all e Aber al Liger (e Carnet). E Bro-C'hall emañ an tostañ kreizennoù ouzh Breizh bremañ :
Pennadoù karr
Ядрена енергия Łéétsoh bee atsiniltłʼish álʼį́į́h
Sarrikotagaine
Sarrikotagaine zo ur gumun gozh e Zuberoa, en Iparralde Euskal Herria hag a voe staget e 1831 ouzh Lakarri hag Arhane d'ober kumun Lakarri-Arhane-Sarrikotagaine (Lacarry-Arhan-Charritte-de-Haut e galleg).
Morgan Parra
thumb|150px
Morgan Parra a zo ur rugbier gall ganet e Metz (Moselle) d'ar 15 a viz Du 1988. C'hoari a ra evel niverenn 9 evit ASM Clermont Auvergne abaoe 2009.
Maria Cristina an Div Sikilia (1779-1849)
Maria Christina an Div Sikilia (1779–1849) a oa merc'h da Ferdinando Iañ an Div Sikilia ha da Maria Karolina Aostria.
Ganet e oa e Reggia di Caserta. Dimeziñ a reas da Carlo Felice di Savoia en 1807, ha dont a reas da vout rouanez kenseurtez Sardigna pa voe roueet he fried en 1821.
Ganto e voe adsavet abati Hautecombe. Mervel a eure e kêr Savona.
Louis Rousseau
Louis Jean Népomoucène Marie Rousseau, ganet en 1787 en Angerville (Seine-et-Oise), e Bro-C'hall, a oa un ofiser gall.
E dad a oa mestr a bost e Beauce. E 1804 ez eas Louis, troet gant an avantur, er morlu gall. E 1806 e voe prizoniet gant ar Saozon e Saint-Domingue. Kaset e voe da Vro-Saoz ma voe prizoniet war listri-bac'h Portsmouth ma chomas e-pad eizh vloaz. Dieubet e voe e 1814, pa voe trec'het Napoleone Buonaparte ha kaset da Elba. Krediñ a reas Rousseau e c'hallje gounit ar gloar, hogen nemet Kant Deiz ne badas distro Napoleon ha n'en doe ket Louis amzer d'en em gannañ. Goude Waterloo e tistroas d'ar gêr, da Angerville, hag eno e voe tieg ha breser.
En 1823, glac'haret-bras gant marv e vab henañ, e prenas 600 devezh-arat a zouar fall e Bro-Leon, en arvor Trelez, evit labourat douar. Treiñ paludoù e douar-labour ne oa ket aes : ret e oa mirout ouzh an tevenn da fiñval gant mor hag avel, ha ret mestroniañ an dour. Da gentañ e plantas gwez hag e hadas geot da zerc'hel an traezh.
War-dro 1830 ez eas Louis Rousseau a-du gant mennozhioù Saint-Simon, dont a reas da vezañ penn "iliz Brest"', ... 3 ezel anezhi. Goude ez eas a-du gant mennozhioù Fourier, ha goude gant ar gatoligiezh sokial, hag an emglev etre relijion ha skiant.
Eno e klaskas sevel ur falanksti.
Carlo Felice Savoia
Carlo Felice Savoia (Carlo Felice di Savoia en italianeg) (Torino, 1765 – Torino, 1831) a oa Roue Sardigna ha dug Savoia adal 1821 betek e varv.
Miltiades
Miltiades pe Miltiades ar Yaouankañ (henc'hresianeg Μιλτιάδης ὁ Νεώτερος, Miltiades o Neotepos), ganet war-dro 550 a-raok J.-K. ha marvet e 489 a-raok J.-K.) a oa niz Miltiades an henañ en doa savet trevadenn Chersonez e Thrace e amzer Pisistrate. Dont a reas tirant trevadennoù gresian C'hersonesos Trakia war-dro 516 a-raok J.-K., goude kemer ar galloud dre nerzh ha lakaat e gevezerien e prizon. Eurediñ a reas Hegesipile, merc'h ar roue Olorus Trakia. E vab Kimon a voe unan eus tud pennañ Aten er bloavezioù 470 ha 460 a-raok J.-K. Arkont e voe en Aten e 524 kent J-K. Gant Darius I e reas brezel a-enep d'ar Sythed 514 kent J-K. E 499 kent J-K e brofitas eus emsavadeg an ioniz evit aloubiñ Lemnos hag Imbros, distreiñ a reas en Aten, tamallet e voe dezhañ bezañ un tyran. Ur bellour levezonus e voe. E penn brezelourien Aten e oa Miltiades pa oa trec'het ar Bersed en emgann Marathon.E verzh na badas ket pell, ren a reas ur brezel a-enep Paros evit e gont dezhañ, a c'huitas e 489 kent J-Kgloazet e voe. Barnet e voe ha toullbac'het 'lec'h ma' varvas ar memes bloavezh.
Carlo Felice Savoia
Mab e oa da Vittorio Amedeo III Savoia, ha d'e bried María Antonia Fernanda de Borbón, ur verc'h da Felipe V, roue Spagn ha da Elisabetta Farnese.
Dimeziñ
Dimezet e voe da Maria Cristina an Div Sikilia (1779-1849), met n'o devoe ket a vugale.
Kini Murimurivalu
thumb|150px
Kini Murimurivalu a zo ur rugbier fidjian ganet d'ar 15 a viz Mae 1989. C'hoari a ra evel askeller evit ASM Clermont Auvergne abaoe 2009, gant an diwanidi da gentañ a-raok kregiñ gant ar skipailh kentañ a-enep Racing Métro 92 e miz Gwengolo 2010.
Alkinoos
thumb|right|250px|[[Odysseüs e lez Alkinoos, gant Francesco Hayez (1813-1815).]] Alkinoos (Ἀλκίνοος e gregach, da lavarout eo « spered galloudus ») a oa ur mab da Nausithoos pe da Feaks. Pried e oa da Arete ha tad e oa da Naosikaa, Halios, Klytoneos ha Laodamas.
Argonaoted
Hervez mojenn Iason hag an Argonaoted edo Alkinoos o chom gant e wreg Arete e Drepanon. Pa zistroas an Argonaoted eus Kolc'his e teujont d'e enezenn. Pa zeuas tud Kolc'his war o lerc'h betek Drepanon e c'houlennjont ma vije daskoret o friñsez Medea, serc'h Iason, dezho, hag Alkinoos a lavaras e vije roet dezho ma oa gwerc'hez bepred, met ma oa gwreg Iason e vije diwallet gwreg hag ozhac'h gantañ. Ma rankas tud Kolc'his mont kuit hep o friñsez. Evel-se e c'hallas an Argonaoted distreiñ d'ar gêr, ha gante profoù digant Alkinoos, ,.
En Odysseia
Hervez Homeros, edo Alkinoos o ren war ar Faiakiaiz (en Enez Sc'herie a-hervez), ha gant e bried Arete en devoa bet pemp mab hag ur verc'h, Naosikaa.
Finis terrae
Finis terrae zo ur film mut gall, sevenet e gwenn ha du gant ar filmaozour gall Jean Epstein e 1928.
Embannet e 2015 gant Skol Vreizh ez eo bet savet ar romant N'eus ket a garantez eürus gant Goulc'han Kervella, ul levr ijinet diwar darvoudoù ar film.
An danvez
E Banneg eo bet pevar den o vezhina e-pad an hañv. Tabut a sav etre an daou yaouankañ — Ambroise ha Jean-Marie — abalamour d'ur voutailhad win hag a dorr a-benn ar fin, bet gloazet Ambroise gant un tamm darbod anezhi. War drenkaat ez a an darempredoù etre an daou baotr a-zivout ur gontell hag a vije aet digant Jean-Marie. Binimañ a ra ar c'hloazadenn e palv dorn Ambroise o virout outañ a labourat. Tamm-ha-tamm ez eo skoet ar paotr gant an derzhienn. Goude kompren n'eo ket aet e gontell gant Ambroise e tiviz Jean-Marie e saveteiñ o kas anezhañ da Eusa. Hag eñ ha pouleñvat ouzh froudoù arvarus Ar Froñveur. En Eusa e sav an nec'hamant ivez goude merzout ne zivoged ket forn Banneg ken : di ez eo kaset Lesenn, mezeg bourc'h Lambaol...
Vespasiano Gonzaga
Vespasiano Gonzaga (1621 – 1687) a oa ur brezelour italian.
Mab e oa da Cesare II Gonzaga, dug Guastalla, ha brezeliñ a reas evit Spagn.
E 1646 e timezas d'ar Spagnolez María Inés Manrique de Lara (marvet e 1679), dekvet kontez Paredes de Nava.
E 1669 e voe anvet da vesroue Valencia.
E 1678, pa varvas e vreur Ferrante III hep mab pennhêr, e c'houlennas Vespasiano hêrezh Dugelezh Guastalla, met enebiezh a savas outañ gant an impalaerez Eleonora Gonzaga-Nevers, moereb da Ferdinando Carlo, dug Mantova, dimezet da Anna Isabella Gonzaga, hêrez Dugelezh Guastalla. Ouzhpenn da se e timezas e genderv Vincenzo Gonzaga da Maria Vittoria Gonzaga.
Dimeziñ ha bugale
Pemp bugel o doe Vespasiano ha Maria Inés
Marius Joubert
thumb|upright=0.9|E [[2010]] Marius Joubert (Paarl, 10 a viz Gouere 1979) zo ur rugbier suafrikan. C'hoarier kreiz e voe war an dachenn evit ASM Clermont Auvergne adalek 2007 betek 2011.
Arondisamant Istre
Arondisamant Istre a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Bouches-du-Rhône hag e rannvro Provence-Alpes-Côte d'Azur.
Krouet e oa bet an arondisamant d'an 23 a viz Here 1981.
Betek 2017
Rannet e oa arondisamant Istre e 8 kanton hag e 18 kumun :
Marsch
Marsch zo daou anv alamanek:
Dryocopus lineatus
Dryocopus lineatus (Hylatomus lineatus kent) a zo ur spesad evned bras-kenañ eus ar c'herentiad Picidae.
Marsch
Sonerezh
An anv a gaver en anv meur a don-bale
Dryocopus lineatus
Anvet e voe Picus lineatus (kentanv) da gentañ-penn (e 1766) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Columba elphinstonii
Columba elphinstonii a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Columbidae.
Dryocopus lineatus
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned dreist-holl (c'hwiled ha merien en o zouez) ha kemer greun, frouezh, had, hugennoù ha kraoñ ivez.
Columba elphinstonii
Anvet e voe Ptilinopus Elphinstonii (kentanv) da gentañ-penn (e 1832) gant an naturour saoz William Henry Sykes (1790-1872) da zougen bri d'an den-a-stad hag istorour skosat Mountstuart Elphinstone (1779-1859).
Boued
Bevañ a ra er gwez diwar frouezh, hugennoù ha broñs dreist-holl.
Annez
Brosezat eo ar spesad e mervent India.
Manifestadegoù 2001 a-enep ar G8 e Genova
<p align="left" style="spacing:6px; padding:6px; border:1px solid #006699; background:#EAF5FB">100px Savet eo ar pennad-mañ diwar labour bet graet gant skolidi. Sikourit da wellaat an danvez, mar plij ganeoc'h.
Pal an emvod
Mennozh kentañ ar guzuliadeg a oa digresk ar baourentez. Komz a raent a-zivout lemel dle ar broioù paourañ, met ivez eus an endro hag eus ar surentez ar boueta.
Skol Diaz
Ar vanifesterien, gant ali ar maer, a gouske e skol Diaz. D'an 22, goude bezañ bet riboulet evit fin ar vanifestadeg, deuet zo poliserien. O fal : distrujañ filmoù pe brouennoù all eus feulster ar polis e-pad ar vanifestadeg. An 300 manifester bennak a oa o kousket aze a voe kaset da gazarn Bolzaneto ha 60 en ospital. Ne voe ket aotreet ar 105 poliser ha karabiner da vont er skol.
Kazarn Bolzaneto
Lavaret a zo bet : Ar vanifesterien (tost 300), tapet gant ar polis e skol Diaz a voe kaset da gazarn Bolzaneto e-pad tri devezh e-lec'h e vo gouzañvet ganto feulsterioù digredus : E 2008(7 vloaz goude) ur prosez en deus roet 76 vloaz ha 4 miz toull-bac'h da 44 foliser, karabiner ha medisin, tamallet da vezañ drougimplijet o gwirioù ha da vezañ sevenet feulsterioù prevez.
Carlo Guilaini
D'an 20 a viz Gouere 2001 eo marvet Carlo Giuliani, 23 bloaz, da 5 e 27 gk.
Un jeep a oa chomet stanket etre ur riblenn hag ur boubellenn, ur strollad manifesterien a oa tro-dro dezho. Unan eus ar garabinerien a dorras ar prenestr diadreñv gant ur vouger-tan a-benn skeiñ ouzh ar strollad. Ar vouger-tan-se a oo stlapet war ar vanifesterien. Ur strollad karabinerien a zo, nepell diouzh ar jeep (30m?) met ne fiñvont ket. Ar c'harabiner diadreñv a dapas e bistolenn, bukañ a ra ouzh ar vanifesterien. Tud 'zo a welas anezhañ, met Carlo Giuliani, o kemer ar mouger-tan war an hent na sell ket outañ. 4 metrad a zo etre Carlo hag ar c'harabiner. Met daou denn a ya kuit eus ar bistolenn. Carlo Giuliani, tizhet er penn, a gouezhas. Goude, e tremenas div wech an jeep war gorf ar paotr. Ober a ra 4 m, ar strollad karabinerien a oa nepell diouzh ar jeep a zo, bremañ, e-kichen.
Evit ar re dedennet
Savet ez eus bet ur film anvet O.P. GENOVA 2001 (G8: Ordre Public, Gênes 2001) a zo tu sell war: http://www.lepost.fr/article/2009/06/21/1587168_o-p-genova-2001-g8-ordre-public-genes-2001.html Kontañ ha displegañ a ra mat-tre ar pezh a zo c'hoarvezet e-pad ar 4 devezh-se. Ur pezh c'hoari a zo bet skrivet gant André Benedetto: " le jeune homme exposé". Unan all gant Fausto Paravidino: "Genova 01".
Saint-Domingue (disheñvelout)
Saint-Domingue, pe Saint Domingue evel en dihelloù koshañ), zo un anv-lec'h gallek, deuet eus an anv spagnolek Santo Domingo, hag anv meur a dra.
Madeleine Sologne
Bet desavet en un tammmig tiegezh e kuitaas he c'hêriadenn nepell diouzh Romorantin, war-lerc'h marv he mamm e 1930, da vont da bPariz. Goude bezañ labouret evel deskardez e ti Caroline Reboux (1837-1927), togerez vrudet ar c'houlz, e tigoras he stal gabellerez hec'h-unan. Diwar levezon al livour gall-polonat Mojżesz Kisling (1891-1953), a oa Madeleine Vouillon e batromez dezhañ, e krogas-hi da heuliañ kentelioù war ar c'hoariva. Kennerzhet gant ar perzh he devoa dalc'het e 1934 er pezh-c'hoari Boccace, conte 19 gant Julien Luchaire (1876-1962) e reas-hi he mennozh mont war-du metoù ar sinema : roet e voe roll bihan ur vicherourez dezhi er film La vie est à nous gant Jean Renoir, deuet e-maez e penn-kentañ miz Ebrel 1936. Er bloaz-mañ e timezas da Alain Douarinou (1909-1987), hag eñ kameraour ha rener ar skeudenniñ.
Dibabet he devoa kendelc'her gant ar vicher-se oc'h ober gant an anv-leurenn Madeleine Sologne da zougen bri da Sologne, he rannvro orin.
Kontelezh Mark
Kontelezh Mark (Grafschaft Mark pe Die Mark en alamaneg; Comté de La Marck e galleg) a oa ur gontelezh en Impalaeriezh santel roman german, en daou du d'ar stêr Ruhr, a-hed ar stêrioù Volme ha Lenne, ha konted Mark a oa an aotrouien c'halloudusañ e Westfalia en amzer-hont.
E deroù ar e voe ebarzhet en Niederrheinisch-Westfälischer Reichskreis pe Kelc'hiad Izelroenat-Westfalian.
Lec'hiadur
En norzh dezhi e oa priñselezh Münster, er reter dugelezh Westfalen, er su hag er c'hornôg e oa dugelezh Berg.
Ar pennañ kêrioù e oa Hamm, Soest hag Iserlohn thumb|300px|[[Kastell Altena]]
Istor
Savet e voe ar gontelezh diwar kontelezh Altena, roet gant Adolf II, kont Berg, d'e vab Eberhard. Kreskiñ o zachenn a reas an diskennidi war-du an hanternoz. War-dro 1200 e kemeras Adolf Iañ an titl a gont Mark. En 1368 e tegouezhas kontelezh Kleve gant e ziskennidi, a voe savet da zugelezh en 1417 ; da neuze edo kontelezh Mark dindan dugelezh Kleve. En 1614 e tegouezhas gant Tiegezh Brandenburg. En 1701 e teuas dilenner Brandenburg da vezañ Roue Prusia. En 1807 e voe ebarzhet e dugelezh Berg, hag e 1815 e voe roet da Brusia en-dro.
Konted Mark
Tiegezh Mark zo ur skourr eus Tiegezh Berg. Ur skourr all eus Tiegezh Berg (koshoc'h hogen bihanoc'h he fouez en istor Europa) a deuas da vout konted Isenberg, ha goude konted Limburg ha Limburg Styrum.
Tiegezh Hohenzollern
Aet gant Bro-C'hall e 1807 dre Feur-emglev Tilsit, ebarzhet e Dugelezh-veur Berg.
Kontelezh Ravensberg
Kontelezh Ravensberg a oa ur briñselezh eus an Impalaeriezh santel roman german. Bielefeld a oa ar gêr bouezusañ enni. thumb|250px|Kontelezh Ravensberg e 1789 Krouet e voe en kantved, hag adalek 1346 e voe stag ouzh dugelezh Berg. Adalek 1437 e voe stag ouzh dugelezhioù Jülich-Berg hag e 1521 e voe stag ouzh Dugelezhioù unvan Jülich-Berg-Kleve. E 1614 e voe perc'hennet gant Brandenburg-Prusia. E 1719 e voe unvanet gant priñselezh Minden hag e teuas da vezañ ur rann velestradurel eus Minden-Ravensberg. E 1807 e voe staget ouzh Rouantelezh Westfalen.
La Merlatière
La Merlatière a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
Kontelezh Mark
Hiziv
Chomet eo an anv Mark en anv Märkischer Kreis er c'hreisteiz d'ar stêr Ruhr e Nordrhein-Westfalen, en Alamagn. Rann hanternoz ar gontelezh (en hanternoz d'ar stêr Lippe) a vez graet Hohe Mark ("Mark Uhelañ") anezhi, e-skoaz ar "Mark Izelañ" (etre Ruhr ha Lippe) a zo tostik en he fezh e tachenn ar Ruhr.
Pjetër Bogdani
Pjetër Bogdani (Gur i Hasit, e-kichen Kukës, war-dro 1630 - Prishtina, 1689), anavezet en italianeg evel Pietro Bogdano, a oa ur skrivagner albanek hag a savas ar c'hentañ levr er yezh-se, Cuneus Prophetarum, e 1685.
Eontr Pjetër, Andrea Bogdani (1600-1683), a oa arc'heskob katolik Skopje ha sevel a reas ur yezhadur eus an albaneg skrivet e latin, ha ne chom skouerenn ebet anezhañ hiziv. Desavet e voe Pjetër Bogdani e skolioù katolik e meur a lec'h (Bulgaria, Italia) ha beleget e voe. Anvet e voe da berson e parrez Pult e 1651. Adalek 1654 ez eas da Roma da beurstudiañ ar brederouriezh hag an doueoniezh. E 1656 e voe anvet da eskob Shkodra, ma chomas 21 bloaz.