cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
The Walt Disney Company
Disklêriet eo ar c'hevredad e Delaware evel kalz kevredadoù amerikan. E Kalifornia e Burbank emañ e sez.
Cyndyddan Caer Ceri
Roue diwezhañ Caer Ceri e oa Cyndyddan. Trec'het e voe gant Ceawlin Wessex en Emgann Deorham e 577. Mervel a reas en emgann. Ne ouzer netra all diwar e benn.
The Walt Disney Company
Kevranneien Disney
Piaouet eo ar Walt Disney Company evit al lod brasañ gant :
Gallet a reomp merkañ en deus Steve Jobs (diazezer ha prezidant pennrener Apple Inc.) 3,7 miliard dollar e kevrannoù (ouzhpenn 2 %) adalek Genver 2006, gant pren e gevredad all, Pixar. Deuet eo da vezañ eta piaouer kevrannoù privez kentañ. An eil zo Michael Eisner a piaouiñ a ra 14 million kevrann (1,7%).
Ar Kingdom Holding Company, kevredad merañ (holding) ar Priñs Alwaleed en deus 50 million $ abaoe 2000.
Gouelan
Gouelini, pe gouelaned, a reer eus un toullad evned eus ar c’herentiad Laridae, dreist-holl re ar genad Larus, ha reoù all kar-tost dezhañ evel Leucophaeus. Kar int da laboused-mor all evel ar skraved (Sterninae). An anv gouelanig a roer d’ar spesadoù bihanañ anezho hep na vez atav splann ar c’hemm rak lod eus ar speadoù gouelaniged a zo brasoc’h eget lod eus ar gouelaned. An dud n’int ket boas ha n’anavezont ket al laboused a ra gouelaned eus an holl anezho.
En arvor e vev ar gouelaned dre vras, ral eo ez afent en donvor. Spesadoù anezho a c’heller kavout en douaroù. Barrek int da neuial met ne splujont ket kalz. Sevel a reont o neizh war an douar, a-vandennadoù peurliesañ. En em vagañ a reont diwar pesked ha krestenneged bihan. Spesadoù zo, hag a vev tost d’an dud, a ra o mad eus hon dilerc’hioù boued, a gavont tu pe du, el lastez alies. Ar spesad stankañ en hor bro eo ar gouelan gris. Spesadoù all evel ar gouelan louet, ar gouelan kein du pe ar gouelanig maskl du a weler kalz ivez e Breizh.
Un nebeud spesadoù gouelini
Er genad Larus:
Er genad Ichthyaetus:
Er genad Leucophaeus:
Er genad Chroicocephalus:
Er genad Xema:
Iliz Sant Yann-Vadezour (ar Fouilhez)
Iliz ar Fouilhez (1860) a zo dediet da Sant Yann-Vadezour.
Skrav kein du
Ar Skrav kein du (liester: Skraved kein du) a zo un evn-mor. Onychoprion fuscatus eo e anv skiantel.
Annez
Bevañ a ra al labous tost d'ar c'heheder.
Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar Skravig Amazonia er c'herentiad Laridae (bremañ, hervez IOC 5.3. (2015) ) pe e Sternidae.
Iliz Sant Yann-Vadezour (ar Fouilhez)
An tour dreist holl a zo heverk, met ret eo menegiñ ivez ar c'hornioù chap, 14 anezho, lec’hiet war uhel ar mogerioù, stumm tudoù pe anevaled ganto, da skouer : leoned, chas, ur pemoc’h, ur c’hangourou, ur marmouz, un arzh, un aerouant hag un den kozh.
Doudeauville (Pas-de-Calais)
Doudeauville a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Itaka
Mojennoù
Hervez Odysseia Homeros e oa Odysseüs, roue Itaka, o klask distreiñ d'e rouantelezh pa oa echu brezel Troja, met chom a reas da gantren er Mor Kreizdouarel, pan edo e wreg Penelope ouzh e c'hortoz er gêr hag o klask dizarbenn he danvez-priedoù.
117
870 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0117 PC (goude ganedigezh J.-K.)
Itaka
Mojennoù
Al lec'h mojennel a oa Odysseüs e roue zo disheñvel diouzh an enezenn anvet Itaka hervez ar glaskerien a-vremañ.
Spagnoleg
Ar spagnoleg, anvet kastilhaneg a-wechoù, zo ur yezh ganet e rouantelezhioù kozh Kastilha ha Navarra, hag a vez komzet bremañ, ouzhpenn e Spagn, en un ugent stad bennak, dreist-holl en Amerika met ivez en Azia hag Afrika, gant 450 milion a dud, pe ouzhpenn 500 milion mar konter an dud a ra gantañ evel eil yezh.
An eil yezh-vamm eo war-lerc'h ar sinaeg (mandarineg) hag an eil yezh studiet war-lerc'h ar saozneg. Yezh ofisiel eo en Aozadur ar Broadoù Unanet.
Ur yezh indezeuropek eo, diorroet diwar al latin poblek, gant levezonoù liesseurt (arabeg, iberek, euskarek, keltiek hag all).
E Breizh
E Breizh eo an trede yezh studiet ar muiañ er skolioù, goude ar galleg hag ar saozneg.
Yezhoù romanek
Ar yezhoù romanek a zo unan eus skourroù pennañ ar familh yezh indezeuropek. Ennañ e renker an holl yezhoù diskennet eus al Latin. Komzet e vezont gant en tu-hont da 600 milion a dud, dreist-holl en Amerika, Afrika hag Europa.
An holl yezhoù romanek a ziskenn eus al latin pobl, yezh ar soudarded, an drevadennerien hag ar sklaved. Disheñvel a-walc'h e oa hemañ diouzh al latin klasel implijet gant ar skrivagnerien roman. Etre 200 kt J-K ha 100 gd J-K ez eas al Latin da yezh voutin kornôg an impalaeriezh, eus al Ledenez iberek betek aodoù ar Mor Du. Estreget er Pireneoù, en Enez Vreizh, en Illiria, hag ivez moarvat er braz eus Galia, e kemeras lec'h ar yezhoù lec'hel. Goude diskar an impalaeriezh e krogas da gemm en un doare dizalc'h e pep bro, ha genel a reas degadoù a yezhoù distag.
Fritz Haber
Fritz Haber, a zo bet ganet d'an 9 a viz Kerzu 1868 e Breslau ha marvet d'an 29 a viz Genver 1934 e Basel (Suis), a oa ur c'himiour alaman. E 1918 en doa bet priz Nobel ar Gimiezh. Ober a reas war-dro ar c'hontammoù loenlazh hag e krouas ar Ziklon B, a voe implijet diwezhatoc'h e kambreier-gaz an nazied. Dre ma oa yuzev e rankas divroañ e 1934, pa oa bet embannet lezennoù Nürnberg.
Luner
Luner zo ur sant brezhon eus deroù ar. Hervez ar vojenn e oa mab da santez Koupaia, ha d'he gwaz Hoel Veur, ha breur da Tudwal. Gantañ, ma n'eo ket gant ul Luner all, e voe diazezet parrez Sant-Luner, nepell diouzh Dinarzh.
Rubroek
Rubroek en izelvroeg, anv ofisiel e galleg: Rubrouck, a zo ur gumun eus Flandrez Frañs (departamant Norzh), er Westhoek.
1812
Diwar-benn bloavezh 1812 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1812
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1812
Gwalarn
Eus ar Gwalarn e c’hwezh an avel alies e Breizh hag en Europa ar C'hornôg dre vras.
Godog
Spesadoù
E-touez ar spesadoù godoged emañ:
Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar godoged en urzhiad Charadriiformes pe Ciconiiformes.
Ziklon B
Ziklon B eo anv ur c'hontamm oberiet gant ar gompagnunezh alaman Degesch (1), graet da lazhañ amprevaned, ennañ trenkenn kianhidrik dreist-holl.
Aozet e oa bet gant ar c'himiour alaman Fritz Haber a-benn lazhañ razhed ha laou, da stourm ouzh ar vrec'h-du, war vourzh al listri dreist-holl.
Perzhioù
Ar c'hontamm loenlazh-se a zo mougus. Pa vez graet gantañ e sav kianur hidrogen diwarnañ, ur gaz kontammus ha lazhus.
Implij ar Zyklon B gant an nazied
Kambreier-gaz a voe savet gant an nazied er c'hampoù-diouennañ ha bac'hañ evit lazhañ meur a gant den war un dro gant Ziklon B. Betek 1945 e voe implijet ar c'hambreier-gaz.
Gant ar gengompagnunezh kimiek IG Farben dreist-holl e veze aozet ar gaz. E Bro-C'hall e veze graet ivez gant ur skourr gall-alaman e labouradeg Villers-Saint-Sépulcre, en Oise.
Notenn 1. Deutsche Gesellschaft für Schädlingsbekämpfung mbH, ur skourr eus Degussa.
Empyrios
Empyrios (gresianeg: εμπύριος empyrios, diwar πυρ "tan") zo lein an oabl, m'emañ an doueed o chom hervez mojennoù Hellaz kozh.
{| class="toccolours" style="margin:auto;" ! style="background:#ccccff" align="center" width="92%" | Mojennoù Hellaz kozh
Evelyn
Evelyn zo un anv-badez saoznek, roet d'ar baotred koulz evel d'ar merc'hed.
Gerdarzh
Lod a lavar e teu eus an anv-badez gallek Aveline, a dalvezfe evn bihan. Lod all eo un adstumm da Eve pe Eva.
Paotred
thumb|Evelyn Waugh, poltredet gant [[Carl Van Vechten]]
Bertie Ahern
thumb
Bertie Ahern (Patrick Bartholemew Ahern zo e gwir anv), en iwerzhoneg : Pádraig Parthalán Ó hEachthairn) (12 a viz Gwengolo 1951) zo ur politikour eus Iwerzhon, penn Fianna Fáil ha Taoiseach etre 1997 ha 2008.
Studiañ a reas skiantoù armerzh ha finañs er skol koñvers Rathmines hag e Skol-Veur Dulenn.
Kannad eo e-barzh an Dail abaoe 1977. Paotr ar yaouank e 1981 ha 1982, ha penn strollad Fianna Fáil 1982 betek 1984. Maer Dulenn e oa e 1986 ha 1987.
970
Diwar-benn bloavezh 970 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 970
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 970
Divroadeg iwerzhonat da Vreizh
An divroadeg iwerzhonat a grog e Breizh er 17vet kantved, goude dilestr Oliver Cromwell e Dulenn evit sujañ Iwerzhon dindan ar banniel saoz. Kemeret e voe an douaroù evit reiñ anezhe d'ar Saozon. Kalz a Iwerzhoniz a oa deuet paour-tre gant an dra-se hag int a c'houzañve gant an naonegezh. Neuze, kalz a dud a soñje kuitaat Iwerzhon da vont d'an douar-bras. War-dro 35 000 e-pad ar 17vet kantved. Gant an niver-se, ret eo adlakaat 19 000 soudard Iwerzhonat a servije en armeoù ar broioù all (katolik dre vras) ha 1 000 soudard iwerzhonat bep bloaz e-pad an 18vet kantved.
Anvioù gant orin iwerzhonat e Breizh
Ar roud eus an divroadeg iwerzhonad en deus adkavet e Breizh gant fichennoù marv, badeziant, aktoù sivil en tiez-kêr ha kumunioù disheñvel. Kavet e vez anvioù gouezeleg evel Ó Súilleabhain, [O suileva:n] e skritur fonetik skrivet dre ar Vretoned Souillevan (Mur), Soulvan (Noal-Pondi) hag anvioù all Suibhne deus kontelezh Korkig, su Iwerzhon, skrivet Sign e Sant-Wenn, Souhignie er Gemene.
Tout an anvioù a veze diskrivet gant ar veleien vreizhat met gant ur mod brezhoneg dre-vras rak an Iwerzhoniz a oa deuet er mare-se a gomze iwerzhoneg.
Adkavout a reer ivez an anv Mac Carty skrivet Carty, Cartier ha memes Carré. E-barzh Kaieroù bras Henbont ez eus anvioù e-giz Oridan pe Ohé, gant orin iwerzhonad. Un anv interestus zo Thomas de Voqueldafadri, marteze e vefe ur familh nobl eus kontelezh Laois. Kavout a reer un anv gwregel ivez, e-giz se e Loudieg / Lodaog, ur person en e treuzskrivadur Ny an Neisse er bloavezh 1638. O studiañ an anvioù iwerzhonad e ouzer war-dro 70% etreze zo deuet eus su an Iwerzhon, kontelezh K/Cork dre resis. Ul lodenn all eus Kerry, hag e kaver ivez anvioù eus Kreiz an Iwerzhon. An Iwerzhoniz pinvidik a yae e kerioù-porzh evel Sant Maloù ha Naoned met an tu-kreñv eus an divroadeg a chome e kreiz Breizh. Diwar 1690 e kave nebeutoc'h a nebeutañ anvioù iwerzhonad, pe dimezet o deus ar merc'hed ha kollet o deus o anv, pe soñjer an Iwerzhoned o deus enrollet en arme Jakez II a Vro-Saoz.
Pezh a zo iskis ez eo peurviañ an anvioù iwerzhonad ne skrivont nemet ur wezh.
Campobasso
Campobasso a zo ur gumun hag ur gêr ag Italia ; kêr-benn proviñs Campobasso ha rannvro Molise eo.
Divroadeg iwerzhonat da Vreizh
Anvioù gant orin iwerzhonat e Breizh
Koulskoude chom a ra kalz labour evit kompren an divroadeg-se.
Cornovii
Cornovii (pe Cornobii, Cornavii, pe Cornabii) zo anv ur bobl vrezhon eus Enez Vreizh a-raok an aloubadeg roman.
Tri skourr a oa anezho:
Koulskoude, n'eo ket sur tamm ebet e oant ar memes pobl. Ma talv o anv kement ha pobl ar c'horn, e c'hall bezañ bet roet abalamour ma oant o chom war ur c'horn-douar, ha netra ken. Met se ne dalv ket evit re ar Midlands.
Tour-tan Chipiona
thumb|right|200px|Tour-tan [[Chipiona. ]] Tour-tan Chipiona, a zo un tour-tan er Punta del Perro (Beg ar C'hi) e Chipiona, e Cádiz, e Spagn.
Uhelañ tour-tan Spagn eo, gant 69 m uhelder, an trede uhelañ en Europa, ar pempvet er bed.
Pascale Loget
Pascale Loget a zo ganet d'an 10 a viz Mae 1958 e Courbevoie (Bro-C'hall). E penn strollad Ar Re C'hlas eo e kuzul rannvro Breizh hag eil-prezidantez e karg eus lakaat e pleustr an Deiziataer 21 (Agenda 21) e Breizh. Kuzuilherez ti-kêr ez eo ivez e Roazhon.
Jakez II (Bro-Saoz)
James II, pe Jakez II (Londrez, 14 a viz Here 1633 – Saint-Germain-en-Laye, 16 a viz Gwengolo 1701), a voe Roue Iwerzhon ha Bro-Saoz, ha Jakez VII roue Bro-Skos war un dro, adalek 1685 betek 1688. Ur roue katolik e oa, ha diskaret e voe diwar e dron gant an Eil dispac'h saoz kaset en-dro gant ar brotestanted. Repu a gavas e Bro-C'hall.
E vuhez
Mab trede henañ e oa da Charlez Iañ, ar roue saoz dibennet, ha da Henriette Bro-C'hall (1609-1669), merc’h da Herri IV, roue Bro-C'hall. Kenderv-kompez e oa d’ar roue gall Loeiz XIV, hag ur c’hoar dezhañ, Henriette d'Angleterre, a zimezas gant Philippe de France, dug Orleañs, breur d’ar roue-se.
D’ar 27 a viz Genver 1644 e voe anvet da zug York, an titl a vez roet da eil mab bev ar rouaned saoz.
Anvet e voe da roue war-lerc’h e vreur Charlez II, roue Bro-Saoz, marvet dishêr d’ar 6 a viz C'hwevrer 1685. Kurunennet e voe en abati Westminster d’an 23 a viz Ebrel 1685, hep ober al le evit kurunenn Bro-Skos.
D’ar 24 a viz Du 1659, e Breda, en Izelvroioù, e timezas da Anne Hyde (1637-1671), merc’h da gentañ kont Clarendon, en devo eizh bugel diganti, an danvezioù rouanezed Mary II, hag Ann Iañ.
Pan intañvas e timezas d'an 21 a viz Du 1673 da Maria Modena (1658-1718), priñsez katolik, merc'h da Alfonso III d'Este-Modena, dug Modena, hag en devo c'hwec'h bugel diganti, ha ne vanas nemet daou anezho : Jacques François Édouard Stuart (1688-1766) ha Louise Marie Thérèse Stuart (1692-1712).
E varv
Mervel a reas Jakez II e kastell Saint-Germain-en-Laye ; beziet e voe en iliz ar barrez-se.
Cölln
Cölln (pe Altkölln) a oa un enezenn war ar Spree. Hiziv an deiz ez eo ur c'harter e kreiz-kêr Berlin, e karter Mitte en arondisamant Berlin-Mitte. Krouet e voe Cölln e 1237 ha kendeuzet e voe gant Berlin e 1709. Meur a briñs eus an tiegezh Hohenzollern a voe ganet e Cölln er ha  kantved. Hiziv an deiz e kaver roud eus anv Cölln er c'harter anvet Neukölln e Berlin.
Istor
Meneg kentañ anv Cölln a voe graet e 1237 da lavaret eo seizh vloaz a-raok hini Berlin. E 1307 e voe strollet melestradur an div gêr ha krouet e voe Berlin-Cölln : liammet eoa an div gêr gant ur stankell. E 1308 e voe krouet kevre kêrioù Marzoù Brandenburg, ennañ Berlin-Cölln, Frankfurt (Oder), Brandenburg an der Havel ha Salzwedel.
Dramm
Un dramm zo un danvez tennet eus loened pe eus plant pe genaozet, a vez mezv pe divemoret an den kerkent pe peuzgoude bezañ e lakaet en e gorf e doare pe zoare. Gallout a ra labezañ yec'hed-korf ha spered an den hag a c'hall dont da vezañ estoueat outañ ouzhpenn-se. Difennet pe da nebeutañ reolennet e vez ar produiñ, ar c'henwerzhañ hag ar c'hemer drammoù gant holl stadoù ar bed.
Azonoù
An den a ziskouez bout evit dont en-dro d’e "stad natur" ha lemel nask ar sevenadurezh diwarnañ. Ha pa zeu an den da zivoemañ ez a a-ziwar-se ar "boan vlev" d'ober e reuz. Met kregiñ a ra en den ober seurt maritell, poan-benn ivez, ha fallik e teu da vezañ war-lerc'h. Kerse a vez stag ennañ ha ret e vez dezhañ butuniñ pe lonkañ dramm en-dro evit dienkrezañ; dre-se en em zramm muioc'h-mui anez e teuio da vlinañ. Ur boazadur war-gresk bepred a c'hoari gant ar vetabolegezh. Pa vez an den var yun a zramm, peuzgoude bezañ dihanet da lonkañ pe da vutuniñ, e teu morboan dezhañ en un taol. Bezañ dindan dalc'h an dramm zo dougen d'ur c'hleñved retolz ha grevus. Evit mont war-dro an dud tapet gant an dramm ec'h eo ret o lakaat en ospitalioù arbennikaet, met eno zoken eo ral d'an dud klañv treiñ ar rod betek penn.
Drammoù aotreet
Aotreet gant al lezennoù c'hall eo an diedoù alkoolek hag ar butun (Nicotiana tabacum). Gouzout a ouzer ar c'hementadou gwerzhet ; n'eo ket aezet avat gouzout resis doare butuniñ ha doare evañ an dud ; ar pezh a ouzer eo e chom stabil niver ar vutunerien e-tro 40 %, ar merc'hed o kreskiñ o niver, hag ez eo e-tro o 18-24 bloaz emañ ar barr en e uhelañ. Digreskiñ a ra ar sifroù goude tamm-ha-tamm. Gouzout a ouzer ivez ec'h eo bet disteraet ar gwin hag ar bier, d’ar predoù en ur ober ugent vloaz, ha ne vezont ket evet ordinal kement, hogen startoc’h ha war-glask eus mezventi. En em vadaouiñ a glask al lonkerien ober.
Abaoe pemp-dek vloaz emañ an abadenn-mañ o washaat e-touez ar yaouankizoù, hag ez eus deuet kenwerzhourien da lakaet war ar marc’had bieroù kreñvoc’h ha traoù anvet premix, ha marc’had-mat a-walc’h : an hanter eus ar re 11-18 vloaz a ev aliesik hervez enklaskoù.
Pa vez eus kel a zramm ez eo arabat disoñjal an drammoù boaziet e pep lec'h ha ma tenn gwenneien ar Stad diouto, goude ma rank ivez mirout ouzh he sujidi a ober drougimplij anezho. Eno evel e lec'h all ez eus galloudoù (lobbies) evit derc’hel gant an traoù evel m’emaint. Ha diaes eo bet, dre lezennoù eo bet ret mont, evit mirout na vefe graet bruderezh war ar mogerioù, war kement kelaouenn zo, war hobregonoù ar gweturioù-sport, war ar c'hoarierien mell-droad ha kement zo. Ne ouzer ket ken : e 1999 e veze leun an holl ardoù-media gant bruderezh broudus da vutuniñ ha da evañ hag hep ma vije bet lakaet e oant noazus d’ar yec'hed ; mard oa bet bec'h oc'h enebiñ gant ar broduerien e oa dre ma ouient al levezon a zo gant ar bruderezh. Dieubet ar mogerioù, an tachennoù sportva, ar skinwel ha setu ar bruderezh o tont dic'hizet war dirennoù-tan, boestoù-alumetez, kreionoù hag all, T-shirtoù, kasketennoù hag all.
Kement-se ha muioc’h a c'heller lavarout a-fed drammoù e-maez lezenn pe, kentoc’h, difennet gant lezennoù.
Drammoù berzet
Abaoe an amzerioù koshañ ma kaver roud eus obererezh mab-den en un endro lakaet ec'h eo bet pouezus ar struj m'en em vage, ma tenne dioutañ e voued, ar plantennoù-se, hag ar foue : ar roz-moc'h-kousket, an deliennoù koka, ar c'hanab indian ha reoù all. Ar roz-moc'h-kousket (Papaver somniferum) eo ar struzh koshañ ; diwarno e farder an opiom, ar morfin hag an heroin, en Egipt ha Spagn abaoe pevar pe bemp mil bloaz zo. Nevesoc’h eo hengoun aziat an tier opiom, a veze pourchaset gant kenwerzhourien arab e-tro an.
Koka (Erythroxylum coca) a vez implijet e zeliennoù a-bell zo ivez e broioù andat : Bolivia, Kolombia ha Perou peurgetket. Eno e oa un temz amzer dibar, hag ez eus bepred, hag un hengoun sevenadurel-istorel-kevredigezhel hag ivez evel-just marc'hadoù un armerzh a-bezh diazezet war an dramm-se. An deil koka a dalveze chaoket er genoù hep bout lonket, betek ar bloavezhioù 1850 ma eo bet eztennet diouto ar c'hokain. Lesanvet eo coke pe snow "erc'h" pe gant an anvioù sudamerikan all. E-touez an drammoù gwashañ evit ar yec'hed emañ ar c'hrack-bazenn ; distag ar c'hokain ez eo.
Hengounioù all e meuriadoù diseurt a zo stag outo ar peyotl (Lophophora williamsii)), kaktuz bihan a denner meskalin dioutañ, implijet abaoe tri mil bloaz gant Mec'hikaned e-kerzh o lidoù chamanek ; ouzh anv an Azteked emañ liammet anv ar psilosib, hag a zo un tog-touseg a gaver e Breizh ivez. Amanit lazher-kelien (Amanita muscaria)), datura (Datura stramonium), gwrizioù mandragon (Mandragora officinarum), mallc'heot (Hyoscyamus albus, Hyoscyamus niger), benede (Atropa belladonna), hag all e c'heller kavout roudoù eus pleustradegoù relijiel bet er Grennamzer en Europa hag e lec’hioù all.
Ar c'hanab indian (Cannabis sativa,) eo an dramm naturel a vez implijet ar muiañ hag a-bell e 120 bro ha gant meur a gant milion a dud. E kreiz Azia emañ e orin, ma veze gounezet evit fardañ kerdin ha funioù, sandalennoù, ha paper, hag an hadoù a dalveze da voueta ar chatal. Marijuana a reer ivez eus ar c'hanab indian ; zamal eo e anv war Enez ar Reünion ; kif ha hachich eo anvioù arabek ar rousin a vez tennet dioutañ. An dramm e-maez lezenn ar muiañ anavezet ha strewet dre ar bed-holl eo ar c'hanab indian. 90 % eus ar seizh milion a dud a lavar o deus graet un tañva eus dramm pe dramm, a ra anv anezhañ e Bro-C'hall. Un tamm digresk a oa bet etre mare ar bloavezhioù 1970 ha 90 ; un adlañs zo abaoe deroù ar bloavezhioù 2000, en Europa a-bezh. Bremañ ma'z eo bet boutinaet ar fed butuniñ kanab e anzav aesoc'h ar pratikoù o boazioù ken ez eus bet ur c'hresk bras er sifroù nevez 'zo. Moarvat ez eus ivez ur c'hresk anat ha splann er boazioù, er c'hoantoù, da heul pe a-raok pourvezadurioù brasoc’h : harzoù-bro digor, ar polis nebeutoc'h sellus, kerent ar yaouankizoù nebeutoc'h sellus pe dinerzh pe hep galloud, lezennoù laosk e savadurioù zo, goude ma 'z eus bet savet lezennoù all evit gwareziñ diouzh ar moged ar re na vutunont ket.
Heroinomaned zo etre 150 000 ha 200 000 anezho e Bro-C'hall. Lod anezho zo aet d'ar metadon e-lec'h an heroin. Lod a gemer nebeut ha ral : hag-eñ ez eus diouto ? Dre ar gwazhied e teu an dramm er c'horf. Kreizennoù zo ezhomm d'o dizoniñ pa garont, d'o heuliañ, hag ouzhpenn talañ ouzh ar riskloù HIV hag avuad B pe C a zo stag ouzh ar gwad kontammet. Ret eo dezho arverañ nadozioù naet, da implijout nemet ur wech ken, hag all, hag ivez dañjerusted gant drammoù dibur, pa gaver enno a bep seurt, pe lisiv pe poultr.
Bevoniezh an nervennoù hag ar sinapsoù
Hentoù an dopamin en empenn eo hentoù ar blijadur hag ivez ar boazamantoù emzrammañ. Mab-den a vez war-lerc’h ar blijadur dre anien, goude ma vez taget gwech a vez gant barradoù kablusted hag anken ha n'int ket emsavoc'h na yac’hoc'h eget an emzalc’h kentañ. Ur gudenn all eo marteze daoust ma vez liammet an holl arvezioù er vuhez pemdez. Klask ar blijadur ned eus kudenn ebet gantañ nemet pa ziheñch war-du ifern an dalc'h. Neb a lavar plijadur a lavar poan. Ar boan evit ar pratiker drammoù eo ar barrad diouer.
Ned eus ket traoù speredel, distag diouzh ar vevoniezh, eus ar mennozhioù a blijadur hag a boan. Bez' ez int diazezet start ha don war ar c'horf, an nervennoù, kimiezh ar c’horf, en empenn dreist pep tra hag e kement lec'h a zo, ha war organoù arbennik ar gorfadurezh. Amañ e tlefed komz eus arnodennoù kaset da benn abaoe un hanter-kant vloaz bennak war razhed ha loened all, hag a ziskouez ez eus un tamm eus an empenn a c'heller broudañ hag a zegas plijadur : ar razhed a vounte o-unan war an droadikell da zegas tredan en o boulienn ma oa bet staget elektrodoù war an tamm resis anvet diwar neuze takad ar blijadur. Ken e tisoñjent debriñ hag evañ ha kousket ken gant ar c’hoant bountañ war an droadikell da gaout plijadur tredanek hag a implij hentoù an dopamin : eno ez eus kelligoù, nervennoù paot enno an dopamin, a zo un danvezenn bouezus e kimiezh an empenn, da gas ditouroù a bep seurt a-fed plijadur. Eno e c’hoari an drammoù. An dopamin, anezhi un danvezenn gimiek evit kas ar red eus un nervenn d’un all, a labour war meur a dachenn all estreget ar blijadur, da lavaret eo ar memor hag an trivliadoù. Lakaomp e vije troc’het d’ar razhed o hentoù dopamin, ne zeu ket an anevaled ken da vountañ war an nozelenn da vroudañ tredan en o zakad a blijadur. Heñvel a c'hoarvez mar bez roet dezho un danvezenn all enebet ouzh an dopamin hag a sparl an hent dezhi. War gorre ar c'helligoù ez eus bet lakaet anat lec'hiennoù arbennik evit kement dramm zo : kokain, morfin, heroin, nikotin, amfetamin ha reomù all. P'en em gav an dramm el lec'hienn e teu an dopamin da greskiñ e-keñver efedoù ha bec'h. Ne ouezer ket pep tra.
Felix González-Torres
Felix González-Torres (26 a viz Du 1957 - 9 a viz Genver 1996) a oa un arzour a orin eus Kuba. E vugaleaj a gasas e Puerto Rico a-raok mont da New York. Levezonet eo bet gant ar Minimal Art. Holl e ziskouezadegoù a aozas en Andreas Rosen Gallery (New York) adalek 1990 ha betek e varv, abalamour d’ar sida, e 1996.
Dramm
Bevoniezh an nervennoù hag ar sinapsoù
An noradrenalin zo un danvezenn all a-douez reoù all hag a zo a-bouez ivez : danvezenn da vroudañ hag a zo kiriek evit un tamm mat d'ar boan a sav pa zigresk an dramm el lec'hiennoù ret. Hag ivez d'ar c’hoant divuzul da adstagañ ganti, d'en em zrammañ en-dro. Endorfinoù a reer eus danvezennoù kenderc'het gant an empenn e-unan hag a c'hoari heñvel, nemet berroc'h o fad ha gwanoc'h o efed. Pa vez tapet heroin, kokain, amfetamin hag all e teuont da blantañ reuz e-mesk an danvezennoù prizius-mañ ; lod a zigresk : an endorfinoù ha n'eus ket ezhomm anezho kement a blas a zo gant an heroin lakaomp, hag a vo ezhomm bras divuzul, anezho pa vo diouer, ha ne vint ket galloudus a-walc'h betek ur serten poent ma labourint endro : aze emañ ifern ar mank, an diouer, an digompezted trumm ha poanius. N'eus ket displegadurioù anat hag aes evit kement darvoud diouer. Ar barrad euzhus diouer a c'hoarvez alies a-greiz-holl, pell bras war-lerc’h bout troc'het kement bevezadur, goude mizioù zoken ha nep arouez, nep argel a ziouer diskouezet e korf ar c'hlañvour – rak da neuze ez eus ur c'hlañvour anezhañ, hag unan diaes. Start ar vuhez evitañ hag evit ar re a ra war e dro. Ar re a zeu "peurgrog" – estouat ouzh an dramm – o doa dibarderioù temz-spered pe temz-korf d'o rentañ kizidikoc'h ouzh an drammoù. Anevaled ranell ha kurius, bev-buhezekoc'h eget ar re all ouzh kement stress, pe nevezenti, a ziskouez bout taget aesoc'h, donoc'h. Ur c'hleñved da badout e teu da vout. En em zizober e c'hall an drammgaezhiaded gant bout mennet start ha bout sikouret gant mezegadurioù skoazell.
Felix González-Torres
E oberennoù
En e oberennoù e veskas eñvorennoù personel, prederiadennoù diwar-benn istor an arzoù ha re all diwar-benn ar politikerezh. Alies-kaer ec’h implijas e oberennoù evit diskouez ar pezh a veve evel arzour heñvelreizh a Guba, hep ma vefe skoueriet boutin e labour. Dre e oberenn hag e vicher en deus diskouezet gwirvoud e vuhez e diabarzh ar gevredigezh. Félix González-Torres a implijas traoù ar vuhez pemdez, evel madigoù da skouer, a-benn sachañ evezh gweladennerien e ziskouezadegoù. E 1991 e tiskouezas un oberenn savet gant 315 kilo regalis, stumm ur vannadell dezho, a-benn diskouez ne save ket a-du gant ar muiañ niver er Stadoù-Unanet e-keñver Brezel ar Pleg-mor. E servij ar weladennerien emañ e oberennoù.
Dramm
Torfederezh ha drammoù
Prenañ boued zo magañ marc'hadourien, prenañ dramm zo magañ gangsterien, armet aliesoc'h-aliesañ. Liammet eo gwerzh an drammoù hag an torfederezh. Abaoe kresket pouez Honduras e gwerzh an drammoù da SUA ez eo kresket ar feur torfediñ eno. E Breizh ivez e kresk an torfederezh e kêrioù hag a oa brudet da vezañ sioul a-walc'h betek deroù ar gant implij an armoù-tan, , ,
Eus pelec'h e teu an dramm da Vreizh? Eus Pariz alies, eus Maroko dre Spagn a-wechoù, eus an Izelvroioù, pan a Bretoned di da brenañ.
Kemer drammoù a sikour ivez gansterien zo da grediñ kas da benn gwalloberoù ha ne gredfent ket ober a-hend-all.
Gourdrouzet e vez bugale evit o rediañ da werzhañ drogach
Tud zo a implij drammoù evit kas gwalladennoù da benn : e 2010 e oa bet niveruzik ar seurt gwalloberoù e Roazhon.
Penaos bevañ e-kichen marc'hadourien torfedourien ? E Gwened, e karter Kergado, e oa diaesoc'h-diaesañ e 2016, hervez Ouest-France. E kreiz-kêr Roazhon o deus ranket amezeien an ti-post klemm evit gallout mont ha dont diogel gant o bugale. E Brest, e Pont-an-Ezen, ez eus bet serret ur greizenn sokial ma oa bet gourdrouzet un implijad (roet e zilez goude gant an aon), dornet ar renerez, gant marc'hadourien anavezet.
Lod marc'hadourien a glask gwerzhañ n'eus forzh petra : pa ne vez nemet geot da vihanañ, ne vez ket dañjerus E lod meteier ez eo stankoc'h an drammoù, evel en hini ar rave-où.
E Breizh
Muioc'h a zrammoù a vez bevezet e Breizh eget er rannvroioù gall. Lod karterioù eus Brest zo diaesoc'h bevañ enne abalamour d'ar varc'hadourien drammoù, prest da dennañ gant armoù, da lakaat an tan a-wechoù. Brudet eo Gwened da vezañ unan eus brasañ kreñvlec'hioù marc'hadourien an dramm Ul liorzh e Roazhon a vez aloubet gant marc'hadourien drammoù, hag a glask aloubiñ lec'hioù arall. Lod trafikerien a laer kirri da zougen o marc'hadourezh hag a ginnig labour d'an dud. Bugale a vez rediet da labourat evit an drafikerien.
En Island
En island e klasker stourm ouzh an drammoù ha gwellaet eo an traoù e-touez ar yaouankizoù :
Goundi Norzhafrika
Goundi Norzhafrika (Ctenodactylus gundi) a zo ur bronneg krigner hag a vev en dezerzh e Maroko, Aljeria, Tunizia ha Libia.
Doareoù pennañ
War-dro 15-20 cm eo e hirder, gant ul lost munut 2 cm. 200 g eo e bouez.
Tennañ a ra d'ar razh-Indez. Berr eo e bavioù, plat e zivskouarn, bras e zaoulagad ha hir e vourroù.
Gouennañ
An aliesañ e vez ganet daou golen blevek goude un dougen 40 deiz. Nebeut amzer goude o ganedigezh e vez dizonet ar re vihan, moarvat dre ma'z eus nebeut a laezh gant ar vamm en un endro ken sec'h.
Emzalc'h
Bevañ a ra ar goundied e tropadoù, an niver a hiniennoù enno o cheñch hervez ar c'hementad boued en endro.
Ober a reont o annez e goudor roc'helloù a vir tommder an deiz e-pad an noz hag a chom fresk diouzh an deiz. Diouzh ar goañv en em lak ar goundied bern-war-vern.
Tommheoliañ a reont diouzh ar beure a-raok mont d'en em vagañ. War-lerc'h e souchont war ar reier tomm betek ma tizh an temperadur tro-dro 30° C ha mont neuze e goudor ar roc'helloù ma chomont betek fin an endervezh.
Boued
En em vagañ a reont diwar plant, korzennoù, delioù, bleunioù ha greun. Dre m'eo skars ar boued en dezerzh eo ret dezho foetañ bro evit debriñ o gwalc'h.
Ar goundied n'evont ket. Bastet e vez d'o ezhommoù dour gant ar plant a zebront.
Karl Liebknecht
Karl Liebknecht (13 a viz Eost 1871, Leipzig; 15 a viz Genver 1919, Berlin) a oa ur c'homunour dispac'hour alaman, ezel eus SPD, evel e dad, anvet Wilhelm Liebknecht.
Buan e stourmas evit ma c'helfe ar re yaouank en em aozañ war dachenn ar politikerezh, ha dreist-holl a-enep d'ar soudardegezh. Abalamour d'e levr anvet Soudardegezh hag enep-soudardegezh e voe aozet ur prosez a-enep dezhañ, ha bac'het e voe. E-keit ma oa bac'het e voe dilennet kannad er Reichstag.
E vuhez
A-raok ma krogfe ar Brezel Bed Kentañ e kemeras perzh en un tolpadeg a-enep d'ar brezel, aozet gant strolladoù sokial-demokrat beljian, gall hag alaman e Condé-sur-l'Escaut.
E miz Eost 1914 ec'h embannas e oa a-enep ar vot evit an dispignoù brezel, met asantiñ a reas memestra hag e heuliañ ali e strollad. E miz Kerzu 1914 e voe kentañ kannad ar Reichstag o votiñ a-enep an dispignoù-se, daoust da urzh e strollad politikel. Er bloaz goude e teuas a-benn da gendrec'hiñ ur c'hannad all, Otto Rühle e anv, ha diwezhatoc'h un ugent kannad sokialour bennak.
E penn-kentañ 1915 e savas, asambles gant Rosa Luxemburg, ar strollad spartakour. A-hed ar Brezel Bed Kentañ e stourmas hag e tisplegas ne ranke ket an dud mont da stourm a-enep da broleterien ar broioù, met kentoc'h a-enep da vourc'hizien o bro dezho. Rediet e voe da ober e goñje, met nac'hañ a reas implijout un arm. Da-geñver an emvod bet aozet gant ar strollad spartakour d'ar 1añ a viz Mae 1916 e tistagas ur brezegenn a-enep d'ar brezel, harzet e voe, tamallet e voe outañ bezañ un treitour, ha bac'het e voe. Dieubet e voe pa grogas dispac'h alaman miz Du 1918. Asambles gant Rosa Luxemburg e savas Strollad Komunour Alamagn (alamaneg : KPD). Embannet e voe Republik Weimar, met fellout a rae da Liebknecht ha da Luxemburg kaout ur republik sokialour.
E-kerzh an taol-dispac'h spartakour a-enp da c'houarnamanr sokial-demokrat Friedrich Ebert e voe prest da zegemer un emsavadeg armet. War ar poent-se e voe disemglev etrezañ ha Rosa Luxemburg. An daou anezho a voe harzet ha lazhet gant ar Strolladoù Frank d'ar 15 a viz Genver 1919, diwar urzh Gustav Noske, unan eus pennoù SPD. Hemañ en doa resevet an holl c'halloudoù digant prezidant ar Reich, Friedrich Ebert e anv.
Taliesin
Taliesin (c. 534 – c. 599) zo ur barzh brezhonek (pe bredenek, gouez da lod) hag a veve en unan eus rouantelezhioù brezhon an Hanternoz Kozh, en ur vro a zo bet rannet etre Bro-Skos ha Bro-Saoz abaoe ar. Miret eo bet e skridoù, pe un darn anezhe (unnek en holl), en un dornskrid krenngembraek anvet Levr Taliesin ; arabat eo droukveskañ gant Hanes Taliesin, ur skrid mojennel eus ar.
Barzh-lez
Ur barzh-lez e ranke bezañ, ha kanet en dije e lez tri roue brezhon da vihanañ :
Razh-goz
Ar razhed-goz eo ar bronneged a ya d'ober ar c'herentiad Bathyergidae. Bevañ a reont en Afrika issahara.
Taliesin
Ar barzh hervez an istor
N'ouzer ket nemeur a dra diwar e benn. Un nebeud elfennoù a c'haller dastum en e varzhonegoù avat.
Razh-goz
Spesadoù
6 genad a zo er c'herentiad-mañ:
Taliesin
Ar barzh hervez an istor
En Historia Britonum eo meneget evel unan eus ar pemp barzh brezhon brudet ( war un dro gant Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchbardd, ha Cian Gwenith Gwawd ("Cian Gwinizh Kan"). Anv zo anezhañ ivez e-barzh Y Gododdinn barzhoneg Aneirin. Taliesin a veze gwelet en XIIvet kantved evel oberour un toullad mat a vojennoù.
Ganet e vije Taliesin war-dro 534 ha marvet war-dro 599 hag e vije mab da Sant Henwg Llanhennock. Bez ez eo unan eus ar Gentvarzhed, pe Cynfeirdd, da lavarout eo unan eus ar varzhed kentañ. Splann eo n'eo ket bet savet e varzhonegoù e kembraeg, met e predeneg an hanternoz, ur yezh tost-kar d'ar c'hembraeg n'eus forzh penaos, ha ken tost-kar all da yezh ar Vrezhoned a oa o tivroañ war-du ar c'hreisteiz, da Vreizh tramor. Hervez Historia Brittonum Nennius eo brasañ barzh Breizh e oa Taliesin hag e veve er memes amzerioù hag Aneirin. Met n'eo ket an hini kentañ meneget gant Nennius.
Kaoz a zo gantañ eus an trec'hadennoù war ar roue Ida Bernikia en emgann Argoed Llwyfain war-dro 547, e Gwen Ystrad etre 547 ha 560, e Menao, e Northumbria, war-dro 560. En Hen Ogledd emañ an holl lec'hioù-se. Pa varvas Urien Rheged e teuas Taliesin da vout barzh e vab Owain mab Urien, an hini en devoa lazhet Ida.
E oberenn
Unnek eus ar barzhonegoù miret a zo eus ar VIvet kantved hag a c'haller krediñ int bet savet gant ar barzh Taliesin. Diskouez a reont e oa barzh e lez Brochfael Ysgithrog, a oa roue Powys war-dro 555, goude gant Cynan Garwyn, ha goude gant Urien, roue Rheged, ha goude c'hoazh gant e vab Owain mab Urien. Darvoudoù meneget gant ar barzh, evel Emgann Arfderydd (war-dro 583), zo anavezet ivez dre skridoù arall.
Taliesin ar mojennoù
Kavet e voe ar babig gant Elffin ap Gwyddno, mab da Gwyddno Garanhir, roue Ceredigion', a oa oc'h eogeta. Souezhet e voe o welout pegen gwenn e oa dremm ar paotrig ma estlammas: "Dyma Dal Iesin", da lavarout eo "Setu un tal skedus" ha Taliesin, goude bout anvet evel-se, a grogas da zibunañ barzhoniezh eus ar c'haerañ. Hervez ar vojenn eta e oa lezvab da Elffin ap Gwyddno, hag a deuas da vout roue Ceredigion diwezhatoc'h. Hennezh eo a a roas dezhañ an anv Taliesin, "tal skedus". Hervez ar vojenn atav e vije bet desavet en e lez en Aberdyfi ha d'an oad a 13 vloaz ez eas da weladenniñ ar roue Maelgwn Gwynedd a oa eontr da Elffin, hag eno e tiouganas reizh penaos e oa Maelgwn da vervel e berr amzer.
Souezhet Elffin, hag eñ goulenn penaos e c'halle ur babig kaozeal. Ha Taliesin da respont adarre gant barzhoniezh.
E lez Maelgwn Gwynedd
Un toullad bloavezhioù diwezhatoc'h, tapet e drizek vloaz gant Taliesin, edo Elffin e lez Maelgwn Gwynedd, hag eñ da lavarout e oa Taliesin gwelloc'h barzh eget e re, hag e wreg ur vaouez gwelloc'h eget ne vern pehini eus al lez. Ha sede Rhun, mab Maelgwn, da di Elffin da lubaniñ e wreg evit prouiñ ne oa ket gwir a lavare Elffin. Rhun a vezvas ar wreg hag a glaskas tennañ he gwalenn-eured diganti evit prouiñ ne oa ket feal. Elffin avat ne voe ket kendrec'het. Maelgwn neuze a c'houlennas digant Taliesin prouiñ e oa gwelloc'h barzh eget ar re en e lez. Taliesin a ziouganas neuze kouezhidigezh ar roue en e werzennoù tra ma ne c'halle barzhed ar roue nemet c'hoari gant o muzelloù ha babouzat. Neuze e voe tennet Elffin eus ar vac'h ma oa bet taolet.
Aod an Olifant
Aod an Olifant (Côte d'Ivoire e galleg, anv ofisiel ar vro) zo ur republik eus kornôg Afrika, hag en-dro dezhi Liberia ha Ginea er c’hornôg, Mali ha Burkina Faso en hanternoz, Ghana er reter, ha pleg-mor Ginea er c’hreisteiz. Yamoussoukro eo ar gêr-benn nevez, met ar gêr-benn gozh, Abidjan, eo ar gêr vrasañ. Unan eus broioù pinvidikañ kornôg Afrika eo Aod an Olifant, nemet ez eo gwastet abaoe un nebeud bloavezhioù gant emgannoù etre kostezennoù disheñvel.
Un drevadenn c’hall e oa gwechall, a-raok dont da vezañ ur Stad dizalc’h e 1960.
An anv gallek Côte d'Ivoire zo bet troet e pep yezh (Ivory Coast e saozneg, Costa de Marfil e spagnoleg, Elfenbeinküste en alamaneg, Costa d'Avorio en italianeg, Aod an Olifant e brezhoneg…). Hogen e 1985 e oa bet goulennet gant gouarnamant ar vro e chomfe an anv Côte d'Ivoire er yezhoù all, hep bezañ troet. Hervez lezenn ez eo Côte d'Ivoire anv ofisiel nemetañ ar vro.
Rannvroioù ha Departamantoù
E 19 rannvro eo disrannet Aod an Olifant
Haisnes
Haisnes a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
kantved
Brezel-bed kentañ: .
Lenn Konstanz
Lenn Konstanz (Bodensee en alamaneg) eo an trede lenn vrasañ e Kreiz Europa goude Lenn Geneva ha Lenn Balaton. En-dro dezhi emañ ar broioù-mañ : Alamagn (länder Bavaria ha Baden-Württemberg), Suis (Kanton Sankt-Gallen ha kanton Thurgau), hag Aostria (stad kevredet Vorarlberg).
Kambr
thumb|Kambr-gousket thumb|Kambr e [[Japan ]]
Ar gambr eo ar pezh eus an ti ma kousk an dud. Meur a gambr a vez en tier a vremañ, gwechall ne veze alies nemet unan, rannet gant armelioù a-wechoù.
Kambroù ha tud
Kambroù pe kambreier a vez en tier eta: kambr tad ha mamm, ha kambroù ar vugale peurvuiañ. Un nor hag ur prenestr a vez da bep hini.
Kambr ha pezh
Trepasoù a zo kambroù hir ha strizh a vez implijet evit digor an tremen betek kambroù all.
Roet e vez anvioù da gambroù 'zo hervez an obererezh ma rener eno peurvuiañ. Sevel raktres ar c'hambroù, rakwelout o implijoù ha kinklañ anezho a zo ur skourr d'ar savouriezh.
Diwar levezon ar galleg e vez intentet kambr evel al lec'h m'eo kustum an dud da chom da gousket, met ledanoc'h eo ar ster e brezhoneg pa c'heller deskrivañ kambreier an ilizoù : an nev, an tenn-kroaz, ar chantele... Sellout ouzh ar ger gallek chambre evit kambroù ar palezioù justis.
Mor Ionian
Ar Mor Ionian (Deti Jon, da lavarout eo "hor mor-ni" en albaneg, Ιόνιο Πέλαγος e gresianeg, Mare Ionio en italianeg) zo anezhañ ul lodenn eus ar Mor Kreizdouarel, er c'hreisteiz d'ar Mor Adria.
An holl inizi-se a vez graet an Inizi Ionian anezhe, gant inizi all evel enezeg ar Strofades, Sphagia, Schiza, Sapientza ha Kythira.
Ar mor zo anavezet evel unan eus ar re ma kren an douar dindane.
Listri-beajourien a vez o treizhañ etre Patras (e Bro-Hellaz) ha Brindisi pe Ancona, en Italia. Listri eus Pire a vez ivez.
Orin an anv
Hervez Aesc'hulos e teu an anv eus an doueez Io. Evit doare e oa bet anvet a-raok "mor Kronos ha Rea".
Hervez ur vojenn all e oa ur priñs Ionius hag a oa mab d'ar roue Adrias eus Illyria a roas e anv da Vro Adria.
Lavaret e vez ivez e oa Ionius mab da Dyrrhachus, eus kêr Dyrrhachium (gwechall Epidamnos) (hiziv Durrës). Pa voe Dyrrhachus o klask stourm ouzh e vreudeur e voe sikouret gant Herakles, met e-doug an emgann e voe lazhet mab ar roue gant an haroz meur, dre fazi. Taolet e voe korf ar priñs er mor, a voe anvet ar Mor Ionian diwar-se.
Stamppot
thumb|Stamppot fardet diwar avaloù-douar hag endivez
Stamppot a zo ur meuz hengounel eus an Izelvroioù ha Flandrez (stoemp a reer anezhañ e Flandrez). Diazezet eo war avaloù-douar flastret mesket gant legumaj all : kaol-go, endivez, karotez (neuze ez eo anvet hutspot), ognon pe kaol rodellek. Debret e vez gant silzig mogedet (nederlandeg : rookworst) pe kig bervet. Kavet e vez stamppot prest da zebriñ er stalioù boued, debriñ stamppot a c'haller ober ivez e pretioù. Debret e vez peurliesañ gant yod-avaloù, kornichon pe hilienn ognon. N'eo ket anavezet orin ar stamppot, met brudet-tre eo ar meuze-se en Izelvroioù. Ur meuz marc'had-mat, fonnus ha stambouc'hus eo.
Fardañ stamppot
Daou zoare disheñvel a zo da fardañ stamppot, an doare kentañ eo an hini modernañ :
Halinghen
Halinghen a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Gaucho
Gaucho (e spagnoleg), pe Gaúcho (e portugaleg), a zo un anv a vez graet
L'Aquila
L'Aquila (distaget [ˈlaːkwila] en italianeg) a zo ur gumun hag ur gêr ag Italia ; kêrbenn proviñs L'Aquila ha rannvro Abruz eo.
Istor
Ur c'hren-douar zo bet enni e 2009 ha distrujet ez eus bet ul lodenn vras eus kêr.
Republik ar Seizh-Enez
Republik ar Seizh Enez a voe krouet er bloaz 1800 e 7 eus an Inizi Ionian, etre Bro-Hellaz hag Italia, a oa bet e dalc'h Republik Venezia, hag a oa bet kemeret gant ar C'hallaoued e 1797.
Met n'eo ket gant ar Republik c'hall e voe krouet Republik ar Seizh Enez.
Sened
Ur Sened a voe eus 1799 da 1864. D'an 21 a viz Mae 1864 e voe echu gant ar Sened pa voe roet an inizi da roue Gres gant ar Saozon, ha staget e voent ouzh ar rouantelezh d'an 2 a viz Mezheven.
Seizh enezenn ar republik a oa anezho:
119
872 Ab Urbe Condita / 0119 goude ganedigezh J.-K.
38
791 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0038 PC (goude ganedigezh J.-K.)
Gwelet ivez
30er
Lenn Balaton
Lenn Balaton, lec'hiet e kornôg Hungaria e-kichen kêr Siófok eo al lenn vrasañ e Kreiz Europa.
Kate Bush
En em lañset eo e bed ar sonerezh gant sikour David Gilmour, soner er strollad Pink Floyd, ha labouret he deus gant Peter Gabriel, Prince, Eric Clapton, met ivez Alan Stivell (albom The Sensual World).
He c'hanaouenn gentañ hag anavezetañ e Bro-C'hall, "Wuthering Heights" (albom The Kick Inside) a oa bet awenet gant oberenn Emily Brontë. Diouzhtu he doa diskwelet Kate Bush e felle dezhi kinnig sonerezh disheñvel: e-kreiz prantad ar punk eo e teue da ganañ ar ganaouenn-mañ en ur ober dañsoù droch (stummet e oa war an dañs klasel) gant gwiskamantoù souezhus.
Hec'h albom diwezhañ Aerial (2005) a zo seder ha sioul, ha resevet en deus un degemer a-feson eus perzh ar gazetennerien, a zo boaz da reiñ dezhi al lesanv "Sorserez ar son".
1814
Diwar-benn bloavezh 1814 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Hideki Yukawa
right|thumb|150px|Hideki Yukawa
1814
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1814
Hideki Yukawa
Hideki Yukawa (湯川 秀樹) a oa bet ganet d'an 23 genver 1907 ha marvet d'an 8 a viz Gwenholon 1981.
1814
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1814
Evelina
Evelina zo un anv-badez italianek, Ewelina e poloneg.
Eveline Widmer-Schlumpf, politikourez
Hideki Yukawa
Ar c'hentañ Japanad o vout enoret gant ur priz Nobel e voe.
Razh-goz ar C'hab
Razh-goz ar C'hab (Georychus capensis) a zo ur bronneg krigner hag a vev e Suafrika ha Lesotho. Ar spesad nemetañ eo er genad Georychus.
Skol-Veur Exeter
Savet diwar Skolaj skolveuriek Mervent Bro-Saoz e voe krouet ez-kefridiel Skol-Veur Exeter e 1955.
Staliet eo war teir lec'hienn disheñvel, unan anezho o vezañ e Kernev-Veur
Load kefridiel Skol-Veur Exeter
Kliment Vorochilov
thumb|350px|[[Jozef Stalin ha Vorochilov e 1935]] Kliment Ieremovitch Vorochilov (e ruseg: Климент Ефремович Ворошилов) a zo bet ganet d'an 23 a viz Genver 1881 ha marvet d'an 2 a viz Kerzu 1969. Politikour ha milour soviedat e oa.
Berchar
Berchar (pe Berchaire, Berchier, Berthier e galleg) a oa ur c'hont frank er VIIvet kantved e Neustria.
Pried e oa da Anstrudis ha deuñv da Waratton. Ur pennadig e voe maer ar palez e Neustria.
E 673 e tiazezas manati Montier-en-Der (en Haute-Marne a hiriv). En 686 e kemeras karg Waratton, marvet n'ouzer ket re vat penaos.
E 687 e voe trec'het gant Pepin Herstal en Tertry. Mervel a reas tost war-lerc'h, hag e verc'h Adaltrude a zimezas da z- Drogon Champagn, mab e enebour.
Talking Heads
Talking Heads 'oa ur strollad new wave stadunanat, brudet da vare ar CBGB en New York betek penn-kentañ ar bloavezhioù 1990. Ennañ e oa David Byrne (kaner), Chris Frantz, Tina Weymouth ha Jerry Harrison. Pep hini anezhe a zo anavezet evit bezan kemeret perzh e strolladoù all (Tom Tom club da skouer) pe o deus labouret dindan o anv. Tro o deus bet ivez da genlabourat gant Brian Eno, ur produer anavezet.
Dastumadoù
E 1996 o deus adkroget ar sonerien da c'hoari asambles, met hep David Byrne. "The Heads" eo anv stumm nevez ar strollad.
Piratini (kêr)
Piratini zo ur gumun hag ur gêr e Rio Grande do Sul e Brazil. War-dro 20,000 a dud a oa enni e 2004 pa'z eus 3.562,5 km² dezhi. Sed a ra 5,8 annezad/km²
An anv
Piratini pe "Piratinin", hervez ar stumm koshañ anavezet, zo un anv Tupi-Guarani a dalv kement ha "pesk trouzus".
Istor
Eus an Asorez e teuas an annezidi kentañ e 1789, 48 koublad anezho. En em ziazezañ a rejont en ul lec'h anvet "Capão Grande do Piratini" ma savjont ur chapel en enor da Nossa Senhora da Conceição, diwallerez ar gumun.
José de Mattos de Guimarães, portugalad ganet e Guimarães, an hini a savas ar c'hentañ moinho e Piratini hag an iliz kentañ e 1812 Krouet e voe ar gumun e 1830 gant un dekred impalaerel eus ar 15 a viz Kerzu, hag ennañ e voe ebarzhet distrigoù Canguçu, Cerrito ha Bagé betek ar Pirai. Kêr-benn ur stad dizalc'h eo bet ur pennadig, hini ar Republik Riograndense embannet d'an 11 a viz Gwengolo 1836.
E 1846 e voe distaget Bagé, lakaet da gumun. E 1857 e voe lakaet Canguçu da gumun, hag ebarzhet Cerrito enni. Kollet ivez distrig Cacimbinhas gant Piratini e 1878: hiziv eo ur gumun anvet Pinheiro Machado.
Stroopwafel
thumb|275px|Stroopwafel
Stroopwafel a reer eus gwastilli eus an Izelvroioù. Ijinet eo bet ar stroopwafel e 1784 e Gouda.
Galfrez
thumb|Ur bouloudenn toaz lakaet war ur mekanik da boazhañ stroopwafel
thumb|Ar sirop a gaver e diabarzh ar stroopwafel
Ar stroopwafel a zo ur wastelenn diazezet war div c'halfrezenn. Etrezo e lakaer sirop karamel. ,
An toaz a zo ennañ ur meskaj bleud, amann, sukr rous, goell, laezh ha vioù. Ur wech poazh, hag e-keit m'eo tomm c'hoazh e vez troc'het ar c'halfrezenn e daou. Ar gwarnitur, hag a zo diazezet war sirop, sukr rous, amann ha kanell, a vez lakaet etre an daou damm, hag e pegont neuze an eil ouzh egile.
Istor
Ar stroopwafel a zeu eus Gouda. Ijinet e voe e dibenn an kantved pe e penn-kentañ an XIXvet kantved gant ur baraer a implijas restachoù toaz, mesket gant sirop. Hervez lod e vije bet ijinet gant ur baraer dianv e 1784. Hervez lod all e vije bet ijinet gant ar baraer Gerard Kamphuisen, hag en dije fardet ar stroopwafel gentañ etre 1810, pa zigoras e stal vara, ha 1840 : er bloavezh-se e kaver roud ar sekred-kegin stroopwafel koshañ. En XIXvet kantved e oa war-dro 100 baraer a farde stroopwafel e Gouda, hag er gêr-se nemetken e voe fardet stroopwafel. Goude 1870 e voe fardet stroopwafel e diavaez Gouda. E meur a labouradeg e voe fardet stroopwafel en kantved. E 1960 e oa 17 anezho e Gouda, hiziv an deiz e chom peder nemetken.
1956
Diwar-benn bloavezh 1956 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Breizh
Gwelout 1956 e Breizh.
Hungaria
Emsavadeg Budapest :
Egipt
Enkadenn Suez :
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1956
Dumnonii
Añv
Rivet & Smith, p. 342-343 :
- RIB 1843 : CIVITAS DUM(NO)NI(ORUM)
- RIB 1844 : CIVITAS DUMNONI(ORUM)
Lec'hanvadurezh
Marteze e oa diazezet o anv war ar ger don, neuze e oant pobl an traoiennoù don.
Hervez Rivet & Smith : "The suggestion of Watson, CPNS 26, taking *dubno- *dumno- in its basic senses, that both tribes were 'men of the deep', that is 'miners', is not convincing ..." = ali ... diaezh da grediñ
Dumnonii o deus roet o anv :
Violaines
Violaines a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Razh-goz-arc'hant
Ar razh-goz-arc'hant (Heliophobius argenteocinereus) a zo ur bronneg krigner hag a vev e Afrika ar Reter. Ar spesad nemetañ eo er genad Heliophobius.