cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brfxxccxxmnpcccclllmmnprxvclmnckssqlbb11116
Evit mont a-enep al lezenn svedat diwar-benn an anvioù e oa bet dibabet gant tud ar bugel reiñ anv ebet d'o bugel.
Met en Halmstad, e kreisteiz Sveden, e oant bet kondaonet da baeañ un dell-gastiz a 5 000 kurunenn (525 € pe war-dro) dre ma n'o doa ket gallet reiñ un anv dereat d'o bugel a-benn e 5 bloaz.
Evel respont e voe roet an anv-se, 43 lizherenn ennañ, war zigarez en doa ur ster patafizikel. Ne blijas ket d'al lez-varn, a greskas an dell-gastiz. Embann a reas Skol ar 'Patafizik e oa ur gaou ruz.
Neuze e klaskas an dud-se envel o bugel « A ». Ne blijas ket d'al lez-varn kennebeut, rak berzet eo an anvioù ul lizherenn hepken enne.
Timbroù Rhodesia ha Nyasaland
thumb|left|160px|Timbr
Etre 1953 ha 1963 e sav Rhodesia ar Su ha gwarezvaoù Rhodesia an Norzh ha Nyasaland ur c'hevread hanter zizalc’h, dindan aotrouniezh ar Rouantelezh-Unanet, hag a zo anavezet dindan anv a gKevread Kreiz Afrika (« Central African Federation » pe CAF e saozneg). Dre ziazezañ an hevelep kenemglev etre ar broioù-se e fell d’ar Saozon sevel ur Stad stabil tonket da vezañ un Dominion e-barzh Kenglad ar Broadoù. Tarzhañ a ra an unvaniezh d’ar 31 a viz Kerzu 1963 dre youl broadelourien afrikan ha da heul divizoù an aozadurioù etrebroadel. Dizalc’h eo Rhodesia an Norzh dindan anv Zambia ha Nyasaland dindan anv ar Malawi. Rhodesia ar Su a vo anvet Zimbabwe dizale.
An timbroù embannet zo warno an alc’hwez « Rhodesia & Nyasaland ».
Jimi Hendrix
James Marshall Hendrix (bet ganet dindan anv Johnny Allen Hendrix d'ar 27 a viz Du 1942 hag aet da Anaon d'an 18 a viz Gwengolo 1970) a oa ur gitarour, kaner ha sonaozer stadunanat. Desellet eo gant ul lod vras a 'r sonerion, ar vurutellerion hag e bed ar sonerezh dre vras, evel ar gwellañ gitarour en istor ar rock, hag evel unan eus pouezusañ ha levezonusañ sonerion ag e amzer a-hed un toullad doareoù. Goude ar berzh kentañ en Europa, e tiraezas ar brud e 1967 goude e abadenn er Monterey Pop Festival. Diwezhatoc'h, Hendrix a sennas er mojennek Festival Woodstock a 1969 er Festival Enezenn Wight a 1970. A-fet son, Hendrix a arvere an overdrive war e amplaerioù d'an aliesañ, en ur senniñ kreñv ha skiltr. Skoazellañ a reas da ziorroiñ kalvezerezh ar feedback er sonerezh.
Ganet e Seattle, Washington, Hendrix en devoa kroget gant ar c'hoari gitar d'an oad a 15 vloaz. E 1961, e emzelle en US Army hag e voe gourdonet evel harzlammer er 101st Airborne Division; roet e voe dezhañ un dilez a enor bloaz war-lerc'h. Nebeut amzer goude e fiñve e-kostez Clarksville, Tennessee.
1351
Diwar-benn bloavezh 1351 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1351
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1351
Eoarkean
An Eoarc'heeg a zo unan eus marevezhioù douarouriel an eon arc'heeg. En em astenn a ra 3.800 milion bloaz'zo da 3.600 milion bloaz'zo. Diouzh-tu goude an hadeeg e teu. E-pad an eoarkean e paouezas ar vomvezadeg vras ha da stabiloc'h ez eas an endro war an Douar.
Arkean
An Arkean a zo un eon douarourel lec'hiet kent ar proterozoeg. Termenet eo gant an amzeroniezh kentoc'h eget gant ar stratigrafiezh ha n'eo ket bet anavezet e zerou gant ar Bodad Etrebroadel Stratigrafiezh en un doare ofisiel. Lec'hiet e vez peurliesañ etre 3800 milion a vloavezhioù ha 2500 milion a vloavezhioù zo, e diwezh an Hadean.
An Douar e-pad ar Arkean
E deroù an Arkean e produe an Douar teir gwezh muioc'h a wrez eget hiziv hag e oa c'hoazh daougement ar wrez a hiziv e deroù ar Proterozoeg. Ar wrez ouzhpenn a c'hall bezañ bet dilerc'h ar wrez a oa da vare furmidigezh an Douar, gwrez a zeue eus furmidigezh ar galonenn houarn evit darn, ha degaset evit darn, hep mar, gant produerezh gwrez radiogenek ar radionuklidoù evel an uraniom 235
Kalz brasoc'h e oa e obererezh zouarourel. Moanoc'h e oa ar bluskenn ha rannet en un niver bras a blakennoù bihan gant kalz poentoù tomm, traoniennoù rift ha skaroù treuzfurmadur.
Betek fin an Arkean ne oa nemet rak-kevandirioù bihan hag a ziwalle an oberiantiz zouarourel greñv da douezañ. War dro ar poentoù tomm e furmas ar rak-kevandirioù-se. Meur a andon o-doa : magma mafek o teuziñ reier felsek, damdeuzadeg reier mafek pe treuzfurmadur reier felsek gouelezennek.
Ar fed da c'houzout hag eñ e oa un obererezh tektonek da vare an Arkean zo un dachenn studi eus ar geoskiant zo leun a vuhez hiziv an deiz
Ne oa banne oksigen ebet e-barzh an atmosferenn. Heñvel a-walc'h e oa an hinad ouzh an hini a-vremañ, war a seblant, daoust d'an Heol bezañ kalz gwanoc'h, rak pinvidik tre e gazioù-efed-ti-gwer (CO2 dreist holl met metan ivez e oa an atmosferenn).
Douarouriezh an Arkean
Daoust ma'z eus un nebeud mein koshoc'h, ar furmidigezhioù roc'hek koshañ a zeus eus an Arkean pe eus penn an hadeeg. Kavout a reer reier arc'heek e Groenland, ar skoed kanadiat, kornôg Aostralia ha su Afrika. Daoust ma voe furmet ar c'hevandirioù e-pad ar maread-se, 7% ar c'hratonoù, hepken, a zo kenaozet eus reier arc'heek. Krediñ a reer e voe stummet 5-40% hepken eus ar grestenenn gevandirel e-pad an Arkean.
Ar reier eus an Arkean a vez alies goueledennoù treuzfurmet evel ar grauwacke, ar mein-lec'hid, ar goueledennoù volkanek hag ar Bandennadoù houarnek. Ur furmidigezh rizhel eus ar maread a zo ar Gourizoù a vein glaz, ur regennad a reier treuzfurmet izel hag uhel o ferzh. Ar reier uhel o ferzh a zeu eus gwaregoù eneziad tra ma deu ar re izel o ferzh eus goueledennoù morel. Krediñ a reer ez eo at Gourizoù a vein glaz roudennoù rak-kevandirioù kozh.
Ar vuhez da vare an Arkean
Kavout a reer karrekaennoù sianobakteri, anvet stromatolitoù, e-pad an holl prantad-se, seul stankoc'h ma tostaer da ziwezh an eon. Kavet ez eus bet ivez karrekaennoù bakteri er gweleadoù chert. Un nebeud karrekaennoù korr eus damani an arc'heae a zo bet anavezet ivez. Krediñ a reer e oa buhez war an Douar e-pad an holl Arkean. C'hoarvez a rae eus bevedegoù unkellik eeun hep kalonenn hepken, anvet Prokarioted. N'eus ket bet kavet karrekaenn eukariot ebet, daoust ma c'hallfent bezañ diorroet e-doug an Arkean hep lezel karrekaenn ebet war o lerc'h.
Bahrein
Rouantelezh Bahrein (arabeg مملكة البحرين Mamlakat al-Baḥrayn) a zo ur vro eneziat lec'hiet e Pleg-mor Persia. Daou vor eo troidigezh vrezhonek an anv Baḥrayn. Manama eo ar gêr-benn.
War-du ar c'hornôg emañ Arabia Saoudat ha liammet outi eo ar vro dre Sav-douar ar Roue Fahd. War-du ar su e kaver Katar.
Kodkod
Ar c'hodkod (Leopardus guigna), anvet ivez Guiña, eo ar c'hazh bihanañ en Amerika. Muzuliañ a ra etre 57 ha 75 cm ha pouezañ a ra war-dro 2 kg. E Chile hag Arc'hantina hepken e kaver anezhañ. Liv e vlevenn a gemm eus gell-melen da c'hell-ruz gant brizhelloù du met ar c'hizhier du n'int ket ral.
Er c'hoadegoù e vev ar c'hodkod dreist-holl; Hemolc'hiñ a ra krignerien bihan hag evned. E bambouzegoù dindan ar gwez e neizh ar peurliesañ.
Ar c'hodkod a c'hell bevañ 11 bloavezh. Ar parezed o deus etre 1 ha 3 c'hazhig goude un dougen a 72 devezh.
Terry Pratchett
Terence David John Pratchett, ent-berr Terry Pratchett, a zo ur skrivagner saoz ganet d'an 28 a viz Ebrel 1948 e Beaconsfield (Buckinghamshire), ha marvet d'an 12 a viz Meurzh 2015.
Buhez
Kentañ oberenn Pratchett e oa un danevell: The Hades Business, embannet e-barzh kelaouenn e skol p'en doa 13 vloaz. Gounezet en devoa 14 £ (lur saoz) hag adembannet e voe e 1961 e-barzh ar gelaouenn Science Fantasy. Skrivañ a reas da c'houde Night Dweller e miz Du 1965 e-barzh niverenn 156 New Worlds.
Goude ur bloaz studi war an arzoù, an istor hag ar saozneg, e krogas da labourat e 1965 evel kazetenner evit ar Bucks Free Press: « I started work one morning and saw my first body three hours later. » (« Kroget e oan da labourat ur mintinvezh ha teir eur goude em eus gwelet ma c'horf marv kentañ. »). Kemer a rae kentelioù kazetennerezh ha saozneg e-pad e amzer vak.
A-drugarez d'e labour kazetenner e voe kaset da atersiñ Peter Bander Van Duren diwar-benn ul levr embannet gantañ. Van Duren a oa isrener un ti-embann bihan eus Gerrards Cross: Colin Smythe Limited. Komz a reas neuze eus ul levr en doa skrivet, The Carpet People, hag a voe embannet.
E 1970 e kuitaas Bucks Free Press evit labourat er Western Daily Press, a-raok distreiñ d'an hini kentañ e 1972 evel skoazeller war ar skridaozañ. Cheñch a reas c'hoazh ur wech e 1973, ar wech-mañ evit Bath Chronicle. E 1980 e voe karget eus daremprederezh ar Central Electricity Generating Board (burev an energiezh) war un dachenn el lec'h ma oa meur a greizenn nukleel.
Kuitaat a reas e labour er CEGB e 1987 rak merzhet en doa e c'houneze muioc'h a arc'hant gant e skridoù eget gant e labour. Adalek ar mare-se e skrivas daou levr bep bloaz.
Resev a ra Urzh an impalaeriez saoz e 1998 evit e servij d'al lennegezh, lavarout a reas kerkent d'ar mediaioù: « ''I suspect the 'services to literature' consisted of refraining from trying to write any. » (« Damgrediñ a ran ez eo bet roet ar servijoù-se din a-benn ampechiñ ac'hanon da skrivañ'' »).
D'an 11 a viz Kerzu 2007 e kemennas Pratchett e oa-eñ tizhet gant ur stumm ral eus kleñved Alzheimer. Tri miz goude, e miz Meurzh 2008, e roas ur milion a zollared d'an "Alzheimer's Research Trust". Spontet eo ne vefe budjed ar c'hlask war kleñved alzheimer nemet 3% eus hini ar c'hign-bev.
E 2009 e teu Terry Pratchett da vezañ Marc'heg Urzh an Impalaeriez Saoz. Bevañ a reas e fin e vuhez e Wiltshire gant Lyn, e wreg.
Plateau (stad)
Stad Plateau a zo ur stad eus Nigeria. E-kreiz ar vro emañ ha Jos eo he c'hêr-benn. Tennañ a ra hec'h anv eus Uhelgompezenn Jos ha 3.5 milion a annezidi a vev enni.
Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel
Poltred un itron gant un unkorneg
Poltred un itron gant un unkorneg zo un eoullivadur war lien lakaet war goad (65x51 cm) ha graet gant Raffaello Sanzio e 1506 ma weler un itron gant un unkorneg bihan war he barlenn.
E Roma emañ an oberenn, er Galleria Borghese. Krediñ a reer eo poltred Giulia Farnese, pried-kleiz ar pab Alesant VI. Levezonet e vije bet gant poltred Mona Lisa, graet gant Leonardo etre 1503 ha 1506.
Ster kuzh
N'ouzer ket petra zo da gompren en oberenn. Sur eo ez eus un arouez kuzh. Pe ez eo ar C'hrist an hini eo an unkorneg, evel alies e skeudennoù ar Grennamzer, pe ez eo un arouez erotek.
Istor
Lakaet e oa bet an oberenn war gont Perugino, ha goude Andrea del Sarto ha Ghirlandaio. Da gentañ e oa un itron gant ur rod hag a lavared santez Caterina d'Alessandria anezhi. N'eo nemet adalek 1935, pa voe graet ur c'hempenn d'an daolenn ha lamet al livaj a oa warni, eo e voe gwelet ar marc'h-kornek, ha lakaet Raffaello da oberour.
Ouzhpenn-se, dre skinsellout, ez eus bet kavet dindan an unkorneg, arouez ar c'hlanded, eo ur c'hi, arouez ar fealded, a oa da gentañ etre divvrec'h ar vaouez.
Sant-Armael-ar-Gilli
Sant-Armael-ar-Gilli (Saint-Armel, anvet ivez Saint-Armel-des- Boschaux e galleg) a zo ur gumun eus Kanton Gentieg e departamant Il-ha-Gwilen.
Douaroniezh
Ar Sec'h a dreuz ar gumun.
Anv
Gerdarzh
Michael Jackson
Michael Joseph Jackson, ganet d'an 29 a viz Eost 1958 e Gary, Indiana, ha marvet d'ar 25 a viz Even 2009 e Los Angeles (SUA), a oa ur c'haner hag ur muzikour amerikan. King of Pop (roue pop) a vez graet anezhañ a-wechoù.
Jackson en deus krouet ur gwir gemm-dro en industriezh ar sonerezh, dreist-holl dre sevel klipoù video hag a c'heller keñveriañ gant filmoù berr, an hini pouezusañ anezho eo ar c'hlip video Thriller hag a bad 13 munutenn ha 41 segondenn.
An abadenn evit e obidoù a zo bet skignet dre ar bed a-bezh, ur miliard a dud o deus sellet ouzh al lid-se.
Albomoù
Gant embregerezh The Michael Jackson Company, Inc.
Briag
Briag a oa ur manac'h eus Bro-Iwerzhon deuet da Vreizh er. Evel kalz a dud all en e amzer e oa bet desket e Kembre, gant sant Tudwal. Hemañ a zibabas ur bagad dek manac'h ha tri-ugent da vont gantañ da avieliñ Breizh-Vihan, ha Briag a oa en o zouez. Fiziet e voe ennañ renerezh ur manati el lec'h m'emañ Boulvriag bremañ. Aet e vije da anaon er bloaz 555.
Lid
Lidet e vez d'ar 18 a viz Kerzu.
Philippeville (Belgia)
Philippeville a zo ur gêr eus Belgia e Proviñs Namur. Pennlec'h Arondisamant Philippeville eo.
Sant Rien
En eskopti Kemper, sant Rien, penitiour. Ne ouzer netra diwar e benn: mesket eo bet ar c'hehelerezh anezhañ gant Sant Adrian, Sant Aodren ha Sant Derrien, dreist-holl abaoe ar. Roud anezhañ a gaver en Dreneg (Leon), Santeg, Trelêvern, Plufur, ar Faoued, Plougastell-Daoulaz...
Mae 2009 e Breizh
Kronologiezh vloaziek evit Breizh
2009 e Breizh
Gwinizh-du Tartaria
Gwinizh-du Tartaria a zo ur blantenn-feurm eus ar genad Fagopyrum er c'herentiad Polygonaceae. Evel e genseurt, ar gwinizh-du e vez gwelet evel un ed met er c'hontroll d'an edoù gwir n'eo ket kar d'ar geot na d'ar gwinizh nag a dost nag a bell.
En Himalaya dreist-holl eo e vez gounezet.
La Fornarina
Poltred un itron yaouank (La Fornarina en italianeg) zo un eoullivadur war goad gant Raffaello Sanzio graet etre 1518 ha 1519. Sinet eo an oberenn war dro-vrec'h an itron: “RAPHAEL URBINAS”.
New York
New York (distagadur saozneg amerikanek: ) pe Kêr New York (evit lakaat kemm gant Stad New York), New York City e saozneg (City of New York ent-ofisiel, berradur NYC) eo kêr vrasañ Stadoù-Unanet Amerika. Lesanvet eo The Big Apple (ar Mell Aval) pe Ar gêr na gousk morse. A-wezhioù e vez graet Evrog Nevez anezhi e brezhoneg ivez gant lod.
Kaduna (stad)
Kaduna a zo ur stad eus kreiz Nijeria. Kadouna eo e gêr-benn.
Melestradurezh
Disrannet eo stad Kaduna e 28 kelc'hiad gouarnamant lec'hel
New York
Pemp rann velestradurel ("borough") a ya d'ober kêr: Manhattan, Brooklyn, ar Queens, ar Bronx, ha Staten Island.
Unan eus brasañ kêrioù ar bed eo New York gant 8 336 817 a dud, hag e-kreiz ur vegalopolenn divent a 19 milion a dud dindan teir Stad (New York, New Jersey, ha Connecticut). Abaoe 1990 eo aet ar minorelezhioù d'ober al lodenn vrasañ eus kêriz. Ouzhpenn bezañ unan eus kêrioù brasañ ar bed ez eo ivez unan eus ar re bouezusañ. Eno emañ sez Aozadur ar Broadoù Unanet, hag ul lec'h ekonomikel hep e bar gant Wall Street hag an New York Stock Exchange, yalc'h vrasañ ar bed.
Istor
War-dro 5000 a henvroiz Lenape (pe "Delaware") a oa o chom er c'hornad pa voe dizoloet e 1524 gant Giovanni da Verrazzano, ur moraer italian gopret gant ar roue gall Frañsez I, a anvas anezhañ "Nouvelle Angoulême" (Angoulême Nevez) pa oa bet Frañsez I dug Angoulême. .
E 1614 e voe savet un toullad tier, er c'hreisteiz d'ar stêr, gant Hollandiz a glaske diazezañ kenwerzh ar foulinennoù, hag anvet e voe "Nieuw Amsterdam" (Amsterdam Nevez), er c'hreisteiz da v-Manhattan. Gant an Izelvroad Peter Minuit e voe prenet enez Manhattan digant al Lenape e 1626, hag hervez ur vojenn (distaolet a-benn bremañ), e vije koustet dezhañ $24 e gweraj. E 1664 e voe aloubet ar gêrig gant ar Saozon, hag anvet "New York" gante abalamour da zug York, e Bro-Saoz (a oa da vezañ James II).
Pa voe echu an eil brezel etre Saozon hag Izelvroiz e oa mestr tud an Izelvroioù war enez Run, hag e rojont New Amsterdam (New York) d'ar Saozon en eskemm. A-benn 1700 ne chome nemet 200 Lenape ken.
Douaroniezh
An darn vrasañ eus kêr New York a zo lec'hiet war deir enezenn, hag un darn war an douar bras. Bez' emañ Enez Manhattan ha Staten Island en o fezh, penn lodenn gornôk Long Island, ha meur a enezenn vihanoc’h.
Rannet eo kêr e pemp lodenn vras, anvet "borough". Pep hini anezho a zo ur gontelezh (county). Bez' emañ:
Rannet eo kêr gant stêrioù. Dispartiet eo Manhattan diouzh ar Bronx gant ar stêr Hudson diouzh un tu ha stad New Jersey eus an tu all. Gant an East River eo dispartiet Manhattan diouzh un tu gant Brooklyn ha Queens diouzh an tu all. Dispartiet eo Manhattan diouzh ar Bronx gant ar stêr Harlem. Gant strizh-mor Long Island eo dispartiet ar Bronx diouzh Queens, ha gant un toullad gwazhioù all aeo treuzet-didreuzet kêr.
La Fornarina
Poltred ar vaouez karet gant Raffaello eo, anvet Margherita Luti, anavezet ivez evel Luzi pe Luzzi, merc'h da Francesco Senese (Francesco Luti di Siena). Hi ivez eo an Donna Velata, poltredet en un oberenn all.
Poltredoù all
Ur poltred all zo bet graet gant Raffaello Sanzio ; Jean-Auguste-Dominique Ingres a voe levezonet kaer gant Raffaello, hag un daolenn a reas ma weler ar Fornarina war varlenn an arzour e-kerzh ma oa oc'h ober he foltred.
Strollad Marksour-Leninour (SUA)
Er penn-kentañ e savas ar Strollad a-du gant ar vaoouriezh liammet kreñv ouzh Strollad Komunour Kanada (Marksour-Leninour) gant Hardial Bains en e benn, met da heul an disrann etre Sina hag Albania e savas a-du gant linenn bolitikel Strollad Labour Albania.
War-dro 1973 e oa bet adanvet "Aozadur Kreiz Marksourion-Leninourion SUA" (Central Organization of US Marxist-Leninists).
Da c'houde, avat, e tilezas tezennoù an hoxhaouriezh en ur glask sevel ul linenn marksour-leninour enep-adwelour nevez-flamm distag koulz diouzh teoriennoù Sina ha diouzh re Albania hag e 1980 e oa bet adanvet "Strollad Marksour-Leninour SUA" (Marxist-Leninist Party USA) hag en em disrannas a reas diouzh Strollad Komunour Kanada (Marksour-Leninour) bloaz war-lerc'h, o venel fiel da Strollad Kanada un disrann-diabarzh, deuet da vezañ Aozadur Marksour-Leninour SUA (U.S. Marxist-Leninist Organization).
Goude an troc'h gant Strollad Komunour Kanada (M-L) e stagas ar Strollad da adwelet e linenn bolitikel, dresit-holl gantañ da bal sachañ warnañ aozadurioù enep-welour all o vont muioc'h-mui war an tu-dehoù.
Da diwezh ar bloavezhioù 1980s en doa divizet ar Strollad e oa ret d'an enep-welourion wirion chom hep sevel a-du gant linenn bolitekel al luskad komunour etrebroadel o tennañ da dalbenn ledan ar bobl savet goude Kendalc'h ar C'homintern bet dalc'het e 1935. Chom stanket a reas ar Strollad da neuze neoazh ha da geñver ar pemvet Kendalc'h dalc'het e 1993 e oa divizet e divodañ.
Kenderc'hel a reas ez-izili eus ar Strollad Marksour-Leninour e diabarzh Aozadur ar Mouezh ar Gomunouriezh (Communist Voice Organization).
Embannet e veze gant ar Strollad ar gelaouenn Workers Advocate ("Difenner al Labourerion").
Anarawd ap Rhodri
Anarawd ap Rhodri (marvet e 916) a oa roue Gwynedd, hag ober a raed Roue ar Vrezhoned anezhañ en Annales Cambriae.
E penn Kembre a-bezh e oa e dad, Rhodri Mawr, met goude marv hemañ e 878 en un emgann a-enep Saozon Mercia, e voe rannet ar vro etre e dri mab, Anarawd, Cadell ha Merfyn. Gant Anarawd ez eas kurunenn Gwynedd.
Dizemglev ebet ne oa etre an tri breur, koulskoude, ha kenlabourat a rejont a-enep rouantelezhioù bihan arall eus Bro-Gembre.
E 881 e voe aloubet ar vro gant Æthelred Mercia met gouest e voe Anarawd da faezhañ anezhañ en un emgann gwadek e-kichen aber ar stêr Conwy meneget en Annales Cambriæ evel dial Doue evit Rhodri, an tad lazhet gant ar Saozon.
Evit mirout ouzh arsailhadennoù all gant Saozon Mercia e reas Anarawd un emglev gant roue danat York. Dre ma ne gavas ket e gont gant an emglev-se e reas unan all gant Alfred Veur, roue Wessex, ha mont a reas d'e welout d'e lez. Evit kaout gwarez digant Alfred e rankas Anarawd anavezout dreistgalloud Alfred. Kentañ tro e oa da rouaned Gwynedd anavezout galloud ur roue saoz warne. Diwar neuze e fellas d'ar rouaned saoz e vije anavezet o galloud dreist gant Kembreiz.
E 894 e tiarbennas Anarawd un arsailh kaset gant un arme danat en hanternoz Kembre; hag er bloaz war-lerc'h e reas un dro-vrezel dre gCeredigion hag Ystrad Tywi er c'hreisteiz. Evit doare e oa un toullad Saozon gantañ en e arme. E 902 e tiarbennas un argasadeg war Enez Môn gant Daniz Dulenn bleniet gant Ingimund.
Mervel a reas Anarawd e 916 hag e vab Idwal Foel ab Anarawd an hini a voe roue war e lerc'h.
Gantañ e oa bet tierniezh Aberffraw, diwar anv e lez en Enez Môn. E c'hourvibien a renas e Gwynedd betek aloubadeg ar Saozon en gant o roue Edouarzh Iañ.
Plonevez-Porzhe
Plonevez-Porzhe a zo ur gumun eus Bro C'hlazig e kanton Kraozon, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
Ger-stur ar gumun
"Kalonek ha kreñv"
Sant-Albin-ar-Pavez
Sant-Albin-ar-Pavez (Saint-Aubin-du-Pavail e galleg) a oa ur gumun eus Breizh e Kanton Kastell-Geron e departamant Il-ha-Gwilen.
Viviane Caels
Viviane Caels a zo bet ganet d'ar 27 a viz C'hwevrer 1968.
Mestrc'hoarierez echedoù belgiat.
Mestr Etrebroadel eo.
C'hoari a ra er C'hleub Cercle Royal des Echecs de Charleroi (Kelc'h Roueel Echedoù Charleroi).
Kemer a reas perzh e 27vet Olimpiad Echedoù (maouezi) e Dubai e 1986.
Kampionez echedoù (maouezi) eus Belgia e voe e 1986 hag e 1987.
2026 edo he renk Elo diwezhañ.
Coldplay
Coldplay a zo ur strollad sonerezh rock saoz krouet e Londrez e 1998. Izili ar strollad eo Chris Martin (kaner ha pianoour), Jonny Buckland (gitar), Guy Berryman (gitar-boud) ha Will Champion (taboulinoù). Brudet int bet e 2000 gant ar single Yellow, hag a gaver er bladenn Parachutes. Berzh en deus bet ar bladenn ha kinniget eo bet er Mercury Prize. Coldplay a vo kinniget 2 wech c’hoazh d’ar Mercury Prize: e 2003 hag e 2005. Coldplay a zo bet unan eus ar strolladoù bet gwerzhet gantañ ar muiañ a bladennoù er villvloaziad nevez-mañ: muioc’h eget 30 million a bladenn gwerzhet. Brudet eo ar strollad dreist-holl gant ar singlioù In My Place, Speed of Sound pe c‘hoazh Clocks, bet gounezet gantañ ur Grammy Award.
Coldplay a zo engouestlet en un doare politikel ha sokial: evit ar c’henwerzh reizh int ha sikour a reont Amnesty International. Kemeret o deus perzh ivez er Band Aid 20, el Live 8, hag evit an Teenage Cancer Trust. AEmiz Kerzu 2006 o doa kroget da labourat war ur pevare bladenn gant ar broduer Brian Eno. Deuet e oa ar bladenn-se er-maez d’an 11 a viz Even 2008, dindan an titl Viva la Vida or Death and All His Friends. E-korf an tri devezh kentañ e oa bet gwerzhet 302 000 skouerenn anezhi !
Abaoe 2009 e labouront da sevel ur pempvet pladenn a zlefe dont er-maez e diskar-amzer 2011.
Bloavezhioù kentañ (1996–1999)
E miz Gwengolo 1996 e kejas an izili evit ar wech kentañ en University College London (UCL). Chris Martin ha Jonny Buckland a zo bet izili kentañ ar strollad, kejet o doa an eil gant eben en o "orientation week". Tremenet o deus ar peurrest eus o bloavez skolaj-mañ da stummañ ur strollad, a-benn ar fin e teuont a-benn da sevel ur strollad anvet Pectoralz. Un nebeut amzer goude e teuas Guy Berryman, hag a oa er memes klasad eget an daou all. Ne ouezent ket d’ar poent-se da belec’h ez aent a fed sonerezh. E 1997, e sono Coldplay evit pennluskerien e Londrez e-barzh kluboù bihan. En em adanvet eo ar strollad Starfish d’ar mare-se. Studier e Oxford e oa Phil Harvey p’en deus Chris Martin pedet anezhañ da emezeliñ er strollad. Phil Harvey eo a vero ar strollad betek 2002.
E miz Genver 1998, e teu ar strollad da vezañ klok gant un tabouliner nevez anvet Will Champion. An ezel nevez-se en deus desket c’hoari piano, gitar, gitar-boud ha fleüt iwerzhonat e-pad e vugaleaj; desket en deus buan-tre c’hoari taboulinoù hep bezañ bet skiant-prenet diwar seurt benveg en araok. A drugarez da Tim Rice-Oxley, ur mignon d ar strollad, o deus ar skipailh gellet kemer an anv “Coldplay", bet implijet evit strollad Tim Rice-Oxley met goude un nebeudig amzer e soñje dezhañ e oa un tamm re glac’harig (“too depressing”). Kinniget e oa bet da Rice-Oxley emezeliñ e-barz Coldplay evit c’hoari piano met nac’het en deus peogwir er strollad Keane e oa dija.
D’an 18 a viz Mae 1998, e teu er-maez 500 skouerenn eus ar single Safety EP. Al lodenn vrasañ eus ar skouerennoù a zo bet roet da tiezh enrollañ ha da mignoned ar strollad; n’eus nemet 50 skouerenn a zo bet lakaet da werzhañ d’an dud. E miz Kerzu, e sino Coldplay evit al label dizalc’h Fierce Panda. Dont a raio er-maez o teir ganaouenn gentañ anvet Brothers and Sisters EP gant al label Fierce Panda hag a zo bet enrollet buan ha buan dindan peder devezh e miz C’hwevrer 1999. Deuet er maez e miz Ebrel, an EPoù-se a zo bet embannet 2500 skouerenn outo. Kregiñ a reont da vezañ brudet e Rouantelezh Unanet a drugarez d’a Radio 1 rennet gant Steve Lamacq hag a skigne ar ganaouennoù alies.
Parachutes (1999–2001)
E miz Meurzh 1999 e krogont da labourat start evit o bladenn gentañ. Aet int er studio "Rockfield Studios" gant ar broduer Ken Nelson a-benn enrollañ ar bladenn. C’hoariet o deus ivez er Carling Tour, ar pezh a ziskouezo e teuio oberoù da zont. Goude bezañ bet lakaet er-maez tri EP hep kaout hit song ebet e teu Coldplay a-benn da vezañ en Top 40 gant ar ganaouenn “Shiver”. Aet er-maez e miz Meurzh 2000, 35vet single ar rummadur e vo hag evit ar wech kentañ e tremeno Coldplay war MTV. Miz Even 2000 a zo bet a-bouez evit istor ar strollad. Divizet o deus ober o droiad sonadegoù kentañ, gant ur sonadeg-distro e Glastonbury. Dont a ra er-maez ar single “Yellow”. Ar ganaouenn-mañ a vo 4re en UK Singles Chart (rummadur ar singleioù) ha dont a ra Coldplay aze da vezañ brudet a-walc’h d'ar poent-se.
Goude bezañ gwelet berzh ar strollad en Europa, e glasko Coldplay mont davet Amerika an Norzh. Parachutes a zo aet er maez du-se e miz Du 2000. Graet o deus un troiad sonadegoù e Stadoù Unanet Amerika e-penn kentañ ar bloavezh 2001, o kregiñ gant ur show e Vancouver, Kanada, hag o c’hoari war Saturday Night Live, Late Night gant Conan O'Brien, ha The Late Show gant David Letterman. Berzh en deus bet Parachutes tamm-ha-tamm en SUA, hag a benn ar fin eo deuet da vezañ ar bladenn-mañ double-platin. Ar bladenn a zo bet degemeret mat gant ar c’hritik, ha gounezet he deus ar Best Alternative Music Album (pladenn sonerezh alternative gwellañ) er Grammy Awards 2002.
A Rush of Blood to the Head (2001–2004)
Troiadoù sonadegoù a vo graet gant Coldplay etre miz Even 2002 betek miz Gwegolo 2003, war pemp kevandir hag o vezañ ar c’houviad kentañ d’ar gouelioù evel ar Glastonbury Festival, V2003, ha Rock Werchter. An droiad  A Rush of Blood to the Head en deus diskouezet e oa aet war-raok ar strollad a fed sonerezh ha leurennerezh. Al lodenn vrasañ eus an abadennoù a oa sklerijennet en un doare danzeet, lakaat a rae da soñjal an abadennoù-se da reoù U2 en o Elevation tour. E-pad o droiad bras-se, o deus Coldplay enrollet un DVD hag ur bladenn war al leurenn anvet Live 2003 er Sydney Hordern Pavilion. Er gompiladenn e gaver ur ganaouenn nevez anvet "Moses".
E miz Kerzu 2003 eo bet anvet Coldplay gwellañ arzour ha gwellañ strollad sonerezh ar bloaz gant lennerien ar Rolling Stone magazine. D’ar mare-se o doa Coldplay c’hoariet un hit eus The Pretenders anvet "2000 Miles", hag a zo bet lakaet da pellgargañ war o lec’hienn ofisiel. Ar single pellgargetañ eus Rouantelezh Unanet eo bet ar bloavezh-mañ ha roet eo bet ul lodenn eus ar goundioù da Future Forests ha da Stop Handgun Violence. A Rush of Blood to the Head a c’hounezas daou drofe en 2003 Grammy Awards. En 2004 Grammy Awards o deus Coldplay gounezet ar Record of the Year evit "Clocks". Ar bladenn a zo bet plaset d’an niver 472 war 500 e listenn ar Rolling Stone's 2003 e-touez ar bladennoù gwellañ.
X&Y (2004–2006)
Ar bloavezh 2004 a zo bet sioulik a-walc’h evit Coldplay dre ma’z int chomet pell ouzh ar gazetennoù, dre ma tiskuizhent goude bezañ graet o troiadoù sonadegoù ha dre ma labourent war un trede pladenn. Evit an trede bladenn-se eo bet levezonet ar strollad gant David Bowie, Eno, Pink Floyd, Depeche Mode, Kate Bush, Kraftwerk... ha meur a strolladoù all c’hoazh hervez ar gitarour-boud Guy Berryman (lavaret en doa:"We were listening to lots of different stuff during the early stages [of X&Y], from. And U2 as we usually do.") E miz Mae e lako Coldplay ur ganaouenn nevez war o lec’hienn ofisiel a-benn enoriñ ganedigezh Apple, merc’h Chris Martin hag an aktourez Gwyneth Paltrow.
Trede pladenn Coldplay, anvet X&Y, a zo deut er-maez e miz Even 2005 er Rouantelezh Unanet hag en Europa. Ar bladenn gwerzhet ar muiañ eo bet e-kerzh ar bloavezh 2005: 8,3 milion a skouerenn a zo bet gwerzhet. Kentañ single ar bladenn, "Speed of Sound", a zo bet skignet er radioioù ha lakaet war ar genrouedad d’an 18 a viz Ebrel. Embannet eo bet ar single-se d’an 23 a viz Mae 2005. Ar bladenn a zo bet er plas kentañ e 22 vro disheñvel er bed a-bez hag an trede bladenn bet gwerzhet an niver a skouerenn ar buhanañ e istor Rouantelezh Unanet. Div ganaouenn all a vo embannet ar memes bloavezh: "Fix You" e miz Gwengolo ha "Talk" e miz Kerzu. En despet da berzh marc’hadourel ar bladenn, dezvarnerien ‘zo a zo bet dipitet e-keñver A Rush of Blood to the Head, en New York Times e skriv Jon Pareles ez eo ar strollad "the most insufferable band of the decade.” (ar strollad argarzhusañ eus an dek vloavezh-mañ).
Etre miz Even 2005 betek miz Gouhere 2006, e oa Coldplay en o Twisted Logic troiad. Sonnet o deus er Coachella, e Glastonbury hag en Austin City Limits Music Festival. E miz Gouhere 2005, o deus sonnet e Live 8 en Hyde Park, ‘lec’h m’o deus c’hoariet ur ganaouenn eus The Verve anvet "Bitter Sweet Symphony" gant Richard Ashcroft o kanañ. E miz Gwengolo, o deus Coldplay enrollet ur stumm nevez eus "How You See the World" gant pozioù adlabouret eus War Child, Help: A Day in the Life charity album. E miz C’hwevrer 2006, o deus gonezet Coldplay priz ar bladenn wellañ hag ar single wellañ er BRIT Awards.
Viva la Vida (2006–2008)
Kroget eo ar strollad da labourat war ar pevare bladenn e miz Kerzu 2006. Brian Eno a zo ar broduer. Ouzhpenn-se e tiskler ar broduer Timbaland e-barzh GO magazine e c’hellfe kenlabourat ganto war ar bladenn. Un ehanig o deus graet Coldplay evit enrollañ hag evit ober troiadoù e Su Amerika e deroù ar bloavezh 2007, o senniñ evit ar wech kentañ e Chile, Arc’hantina, Brazil ha Mec’hiko. Diskuilhet eo bet gant ar strollad en do ar bladenn levezonoù spagnolek, goude bezañ bet enrollet e ilizoù hag e lec’hioù all e Amerika Latin hag e Spagn e-kerzh o droiadoù ; ar peurrest eus ar vloavezh a vo gouestlet d’ar pevare bladenn atav gant ar broduer Brian Eno.
E miz Kerzu 2007 ur gerig postet war lec’hienn ofisiel ar strollad a zisklerie e oa echuet gant an enrolladenn, o lavarout "the creative momentum keeps on gathering." Mikset eo bet o enrolladenn e New York hervez al lec’hienn e fin ar bloavezh 2007. En ur pennad eus ar Rolling Stones war ar genrouedad, e tiskuilh Chris Martin en do anv pladenn nevez Coldplay hini Viva la Vida or Death and All His Friends ha dont a raio er-maez d’ar 16 a viz Even 2008.
Martin en deus diskrivet en doa Coldplay kemeret un hent nevez: cheñch a raio eus an teir bladenn kentañ, hag a zo gwelet evel un 'trilogy'. Kanaouennoù ‘zo e-barzh Viva la Vida, evel "Violet Hill", a vo gant distorted guitar riffs ha gant bluesy undertones. Lavaret en deus Martin en do ar bladenn nebeutoc’h a son falsetto, gellet en deus e vouezh-boud kaout muioc’h a bouez.
Kastellaodren
Kastellaodren a oa ur gumun, e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh, war hanter etre Treger ha Goueloù. Kêr-benn istorel Bro-Oueloù an hini eo. Penn kanton e oa betek 2015.
Anv
Gerdarzh
kantved
Kendeuzet e oa bet gant Plagad d'ar 1 a viz Genver 2019 d'ober ur gumun nevez : Kastellaodren-Plagad.
Francesco Iañ d'Este
thumb|left|250 px|Poltred Francesco Iañ d'Este
Francesco Iañ d'Este (Modena, 6 a viz Gwengolo 1610 – Santhià, 14 a viz Here 1658) a oa mab henañ Alfonso III d'Este, dug Modena ha Reggio, ha dug e voe war-lerc'h e dad, a zilezas ar galloud d'ar 25 a viz Gouhere 1629, betek e varv. Ar meurañ priñs eus an tiegezh Este eo bet, a zo bet lavaret.
E vuhez
E 1630-1631 en doe d'ober gant ar vosenn : 70% eus tud Modena a voe tapet ganti, ha 40% a varvas. Neuze e repuas e torgennoù Reggio Emilia, ma tegouezhas ar c'hleñved diwezhatoc'h ha ma ne voe ken gwazh e reuz, rak ne voe tihet hini eus e diegezh. Kement-se a oa dleet, hervezañ, da'r Madonna della Ghiara, ha neuze e krogas deoliezh an Estensi ouzh ar Werc'hez : he skeudenn eo a vo kavet war kalz a bezhioù moneiz.
E 1631, echu gant ar vosenn, e timezas da Maria Farnese (1615-1646), merc'h da Ranuccio Iañ Farnese, dug Parma. Pa grogas Brezel an Tregont Vloaz ez eas a-du gant Spagn hag ec'h aloubas dugelezh Parma. Pan eas da Spagn da gerc'hat an arc'hant dleet dezhañ ne voe roet gwenneg ebet dezhañ ha n'hallas prenañ nemet Correggio evit 230,000 florin.
Goude e voe Brezel Castro, ha mont a reas Francesco a-du gant Venezia, Parma ha Firenze, a-enep d'ar pab Urban VIII, gant ar soñj da adkemer Ferrara. Pa echuas ar brezel, d'an 31 a viz Meurzh 1644, ne oa bet gounid ebet evit kêr Modena. Dre ma n'en doa bet tamm skoazell ebet a-berzh ar Spagnoled e reas emglev gant Bro-C'hall dre hanterouriezh ar c'hardinal Mazarin.
En aner e klaskas aloubiñ Cremona, ha pa seblante Brezel an Tregont Vloaz treiñ mat evit Spagn e klaskas un emglev ganti adarre. Diwezhatoc'h ec'h eas da Vro-C'hall da zimeziñ e vab Alfonso da Laura Martinozzi, unan eus nizezed Mazarin.
Brezeliñ a reas gant Bro-C'hall ha Savoia, kemer Alessandria ha Valenza, e 1656-1657, gant skoazell e vab. E 1658 ec'h aloubas Mortara met tapet e voe gant ar malaria, ha mervel a reas e Santhià tost war-lerc'h, d'ar 14 a viz Here 1658, etre divvrec'h e vab Almerigo.
<!-- Ducato di Parma del cognato e ne seguirono scorrerie francesi nel modenese.
Recatosi poi a Madrid per ottenere ricompensa dell’alleanza, tornò a mani vuote, senza nemmeno riscuotere i vecchi crediti. Per annettersi Correggio, dopo che l’Impero aveva dichiarato decaduto per indegnità il Principe Siro, dovette sborsare 230.000 fiorini e tenersi una guarnigione spagnola.
Venne subito dopo la guerra di Castro che Papa Urbano VIII (Maffeo Barberini) voleva annettere come aveva fatto con Urbino: Parma, Modena, Venezia e Firenze si allearono contro il Pontefice, ma gli altri Stati, timorosi che prevalesse Francesco I, che mirava alla riconquista di Ferrara, si affrettarono a stipulare a Ferrara una pace, il 31 marzo 1644, che lasciava le cose come erano. Ancora una volta Francesco I sperava in un aiuto dalla Spagna che non venne, e decise di schierarsi dalla parte della Francia, grazie ai maneggi col cardinale Mazzarino.
Francesco I scese sul campo di battaglia per la conquista di Cremona, ma per le avversità atmosferiche ed il mancato arrivo di truppa e denaro promessi dal Mazzarino, fu costretto a desistere. Le sorti della guerra dei Trent’Anni presero poi una piega favorevole alla Spagna e ancora una volta il Duca cercò un abboccamento con essa, salvo poi di nuovo avvicinarsi alla Francia, combinando il matrimonio del figlio Alfonso con Laura Martinozzi, nipote del Mazzarino.
Il governatore della Milano spagnola, Marchese di Caracena, passò il Po e a Gualtieri entrò nel territorio estense per conquistare Reggio, ma stavolta le condizioni atmosferiche avverse e la difesa della città costrinsero il Caracena a desistere e ritirarsi.
Negli anni successivi vediamo ancora Francesco I, alleato di Francia e Piemonte, combattere in Lombardia e Piemonte,come comandante delle truppe francesi oltre che delle proprie, ottenendo successi nella presa di Valenza ed Alessandria nel 1656-57, anche con l’aiuto del figlio Alfonso. Alla fine del 1657 ritornò a Modena, ma nel 1658 passa il Po, risale l’Adda e giunge alle porte di Milano; si dirige poi verso il Piemonte e assedia Mortara, conquistandola.
Miyakoeg
Ur yezh japanek eo ar miyakoeg (miyakoeg: myaaku hutsi, japaneg: miyako 宮古語) komzet gant tro-dro da 55.783 den e Miyako e su enezenn Okinawa.
Isrenket e vez e-touez skourr ar yezhoù ryoukyouek, ha tost-tre d'an yaeyameg.
Daou vloc'had rannyezhel ez eus:
Ar yezh japanek nemeti an hini eo a implij kensonennoù e diwezh ur silabenn.
Monc'hwez
Monc’hwez a zo ger malizenn savet diwar moneiz ha c'hwez. Ur ger all a zo: revoneizadur.
Monc’hwez zo un termen armerzhel. Implijet e vez evit dezverkañ kresk hollek live ar prizioù. N'ouzer ket mat perak e teu monc’hwez. Hervez an armerzhourien klasel e vefe un darempred kontrol anvet krommenn Phillips etre ar monc’hwez hag an dilabour. Milton Friedman koulskoude en deus dispennet an deorienn-se.
Pa ne vezer ket evit mestroniañ ar monc’hwez ken ha heñchañ an armerzh e c’hoarvez ar pezh a reer gourmonc'hwez dioutañ. Gant ar gourmonc’hwez e koll ar moneiz e dalvoudegezh mirad hag unanenn vuzuliañ. En em zistrujañ a ra ar moneiz. Pa vez dilabour bras ha monc’hwez war un dro, n'haller ket mui rakwelet ha steuñvekaat an armerzh, ar pezh a gas da ziskar mont-en-dro an armerzh. Studiet eo bet dreist-holl ar gourmonc’hwez bet c’hoarvezet en Alamagn (1920), e Rusia hag en Arc’hantina.
Armerzhourien zo a gred dezho e c’hall ar monc’hwez c’hoarvezout diwar abegoù a denn d'an danframmoù armerzhel, sokial ha, dreist-holl, sevenadurel. Evel-se e c’hall meur a argerzhadur bezañ deskrivet evel argerzhadurioù monc’hwezel. Koulskoude, evel ma tenn da gentañ-penn ar monc’hwez da steuñvekaat an armerzh, e chom ur gudenn diziskoulm evit c’hoazh.
Gwelet ivez
•Gourmonc'hwez
Golvan-Spagn
Ar golvan-Spagn a zo un evn bihan, Passer hispaniolensis an anv skiantel anezhañ.
Annez
Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ :
Francesco Iañ d'Este
E vuhez
Protettore di artisti e letterati, Francesco arricchì la Galleria Estense portandola al livello delle più ricche collezioni d'Europa con l'acquisizione di opere dei maggiori artisti del suo tempo, purtroppo in parte vendute dal suo discendente Francesco III a corto di quattrini al re di Polonia ed elettore di Sassonia Augusto III e che oggi formano il vanto del museo di Dresda. Alla Galleria Estense di Modena si trovano due opere che lo ritraggono: il celebre busto marmoreo del Bernini e l'altro altrettanto celebre ritratto del Velazquez.
Dimezioù
Teir gwech e timezas Francesco :
Bugale
Digant e eil bried, Vittoria Farnese d'Este, c'hoar-gaer dezhañ, en doe ur verc'h:
Digant an trede, Lucrezia Barberini, en doe ur mab:
Eus e 11 bugel e voe 2 a renas, Alfonso ha Rinaldo, a voe duged Modena.
Skorf
Ar Skorf zo ur stêr a red e Breizh a-dreuz Bro Wened.
Eieniñ a ra e Melioneg. Tremen dre Lanwelan, ar Gemene, Kleger ha Pont-Skorf, hag aberiñ e Lenn-vor an Oriant, evel ar Blavezh.
719
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 719
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 719
Gouren
Ar gouren a zo ur sport emgannañ a-zaou hag e bal dezhañ a zo da bep eneber diskar an eil hervez reolennoù termenet strizh. Ne c'heller implij nep arm nemet reoù an izili hag ar c'horf. Meur a zoare a vez kavet e pep bro ken he deus Breizh he hengoun dezhi (gouren breizhek) hag e vez meneget ar gouren e Breizh evel an hini nemetañ.
Ar gouren libr a zo bet degemeret er C'hoarioù Olimpek e 1901. Ar gouren gresian-ha-roman a zo nes d'ar gouren a veze pleustret en Olimpia e-pad ar C'hoarioù olimpek kozh hag e veze priziet gant Gresianed kozh p'en em gannent en noazh, met gwisket gant eoul olivez evit ma vije diaes kregiñ en izili ar gourener all.
Daou stil gouren a vez kavet : ar gouren gresian-ha-roman m'eo difennet d'an emgannerien tapout krog el lodenn eus ar c'horf zo dindan ar gouriz hag ar gouren libr. Ouzhpenn-se e weler gourenoù m'eo difennet chom e gourvez (gourenoù ar broioù keltiek evel ar gouren breizhek hag ar gouren skosat) hag an darn vuiañ eus ar re all.
Peurliesañ e vez pleustret ar gourenoù gant amatourien. Ar broioù o deus kaset d'ar C'hoarioù olimpek ar c'hourenerien wellañ a zo bet Iran, ar Stadoù-Unanet, Rusia, Bulgaria, Hungaria, Sveden, Finland ha Turkia.
Ster all
Dre skeudenn e vez implijet ar verb gouren evit ar ster zo gant stourm enep un dra fetis pe difetis.
Santez Kristen
Er pevare kantved, Santez Kristen pe Nino, pe c'hoazh Nina. Sklavez e oa, ha dre he burzhudoù, he fedennoù, ha skouer vat he buhez e kanttroas lez ha pobl Bro-Iberia (bremañ Jorjia), e-lec'h ma vez enoret c'hoazh hiziv. Lidet e vez he gouel d'ar 15 a viz Kerzu.
Yezhoù ryoukyouek
Ur skourr eus ar yezh japanek eo ar yezhoù ryoukyouek (japaneg: 琉球語), komzet gant tro-dro da 1 milion a dud en inizi Ryukyu e Japan.
Valerian (sant)
Sant Valerian (377-457) a oa eskob Abbenza e Norzh Afrika. Evit bezañ nac'het reiñ levrioù ha listri-sakr e relijion e voe argaset kuit eus e eskopti gant an Ariaded d'e bevar-ugent vloaz ha kondaonet da foetañ bro.
Yezhoù ryoukyouek
Peuliesañ e vez isrannet ar yezhoù evel-henn:
Daoust ha ma'z eus hogozik 1 milion a du barrek war ar yezhoù ryoukyouek ez eo kozh pe goshoc'h an darn vrasañ dioute hiziv ha ne vezont ket komzet gwall alies gant ar re yaouank ken. Meur a yezh ryoukyouek a zo en arvar neuze.
Fibonacci
Leonardo Pisano Bigollo (war-dro 1170 - war-dro 1250) pe Leonardo Pisa, Leonardo Pisano, Leonardo Bonacci, Leonardo Fibonacci, brudetoc'h evel Fibonacci, a oa ur jedoniour italian eus ar Grennamzer, gwelet alies evel an hini gwellañ eus ar marevezh. Gantañ eo bet degaset an niveroù arabek da Europa, ha dizoloet Heuliad Fibonacci.
Okinaweg
Ur yezh japanek eus skourr ar yezhoù ryoukyouek eo an okinaweg (okinaweg: ucinaːguci うちなーぐち) komzet gant 2 milion a dud war enez Okinawa dreist-holl met ivez en inizi Kerama, Kume-jima, Tonaki, Aguni hag un nebeud inizi bihan all e su Okinawa Japan.
Isrannet e vez e daou vloc'had pennañ:
Unvanet e oa bet rannyezh ar c'hreiz da vare ar Rouantelezh Ryoukyouek (1477-1526) hag implijet e veze evel yezh ofisiel gant ar gardidi hag an noblañs.
Peurliesañ e vez renket okinawaeg an norzh (kunigami) evel ur yezh disheñvel kentoc'h evit ur rannyezh..
E (niver)
E matematik ez eo e un digemmenn a grog e skrivad degel gant 2,718 281 828 459 045 235 360 287 4…. Diaz al logaritm naturel eo.
Amamieg
Ur yezh japanek eus skourr ar yezhoù ryoukyouek eo an amamieg (japaneg: 奄美語) komzet gant tro-dro da 130.000 den en inizi Amami e su Kyushu.
E (niver)
Anvadur :
Amamieg
Tost a-walc'h eo an amamieg d'an okinaweg.
Peurliesañ e vez isrannet e tri bloc'had rannyezhel pennañ evel-hen:
E (niver)
Istor
An niver e a zo sur-walc'h an digemmenn real bouezusañ e matematik goude pi : kavet e vez e normalizadur ar fonksionoù eksponantel. Diaes eo deiziañ ar wech kentañ m'eo deuet a-wel el lennegezh. E gwirionez, goude ma vefe bet degaset al (logaritm]] gant Neper evel rekipe jediñ evit aesaat jedadenn ar sinus, ar c'hosinus, ar produ hag ar rannad, met ne roas diaz resis ebet evit al logaritmoù-se hag al logaritmoù dezho an diaz 10 eo ar re a veze kavet peurliesañ d'ar mare-se.
Al logaritmoù naturel a zeuas war-wel evit ar wech kentañ e 1618 evel stagadenn da dretad Napier, skrivet gant William Oughtred sur a-walc'h.
E 1624 e roas Briggs un talvoud nesaet eus logaritm degel un niver ne zeue ket a-benn d'anavezout en un doare resis, met a ziskouezas bezañ e.
E 1647 e jedas Grégoire de Saint-Vincent ar gorread dindan an hiperbolenn, met ne anata ket an niver e.
E 1661 e voe gouest Huygens d'ober al liamm etre ar gorread dindan an hiperbolenn hag ar fonksionoù logaritm. Dre m'eo e an niver real e doare ma vefe ar gorread dindan an hiperbolenn etre 1 hag e kevatal da 1 ez eo posupl e vefe bet merzet an niver-se d'ar c'houlz-se, hep ma vije komzet eus outañ evel diaz al logaritm naturel avat.
Ar wech kentañ ma teuas e a-wel evel niver heverk a zo e 1683, d'ar mare ma veze dedennet Bernoulli gant ar jedadoù interest. Ar pezh a gasas anezhañ da studiañ bevenn an heulienn. Met den ebet d'ar c'houlz-se ne ra al liamm etre an niver-se hag al logaritm naturel. Padal ez eo e-pad ar c'houlz-se ma voe kroget da verzout ez eo ar fonksion logaritm dezhi an diaz a resiprokenn ar fonksion eksponantel dezhi an diaz a. Prest e oa neuze kumuniezh ar skiantourien da zizoleiñ e. A-benn ar fin ez eo en ul lizher eus Leibniz da Huygens e voe anavezet an niver-mañ evel diaz al logaritm naturel, met anvet e voe b gant Liebniz.
Gant Euler e voe degaset en an notadur e evit an digemmenn-se en ul lizher a gasas da Goldbach e 1731. Meur a vartezeadenn a zo bet savet da zisplegañ choaz al lizherenn e : e evit Euler ? e evit eksponantel ? pe marteze e oa e ar c'hentañ vogalenn vak e labour Euler.
Dre m'en deus e un diorren e kevrenn gendalc'hus anfin ez eo un niver anrasional. Gant aproksimantoù Padé e c'heller kinnig eztaolioù niverus eus e dindan stumm ur gevrenn gendalc'hus hollekaet. Gallout a ra neuze da Charles Hermite prouiñ trehonted an niver-se e 1873.
Sifroù goude ar virgulenn anavezet
Kresket eo an niver a zegelennoù anavezet eus e (an niver a sifroù goude ar virgulenn) en un doare bamus e-kerzh an dekvedoù diwezhañ. Daou abeg da se war un dro : galloud an urzhiaterezioù o vont war gresk hag an algoritmoù o vont war wellaat,.
Termenadurioù e
An displegadennoù a-us a ziskouez e c'hell e bezañ skrivet e meur a zoare disheñvel.
Ekwivalañs ar pevar zermenadur-se a zeu eus al liammadennoù etre ar fonksion eksponantel, ar fonksion logaritm ha bevenn an heuliennoù.
Teorienn an niveroù
Digemmenn Neper a gaver stank e teorienn an niveroù. Ar vatematikourien a zo bet dedennet abred-tre gant natur an niver e. Anrasionalder e a zo bet diskouezhet gant Euler e 1737 hag anrasionalder e c'halloudoù anterin gant Lambert e 1761. Ar brouadenn a c'heller ober gant an diorren e serienn (gwelet prouadur anrasionalder e amañ dindan), pe gant an diorren e kevrenn gendalc'hus.
Prouadur trehonted e a voe diazezet gant Hermite e 1873. Deduiñ a reer alese ez eo e^r trehontel ivez evit forzh peseurt niver rasional r nann null (an niveroù anterin hag all), met ne ouier ket c'hoazh (2007) hag-eñ ez eo e^e trehontel pe get.
War berzhioù an niver-se eo diazezet teorem Lindemann-Weierstrass.
Konjekturet ez eus bet ez eo e un niver normal
Fonksion eksponantel ha kevatalenn diferañsial
Evit forzh peseurt niver real x, 'lec'h m'eo \exp ar fonksion y nemeti a wir ar gevatalenn diferañsial y' = y ha y(0) = 1. Ober a reer fonksion eksponantel dezhi an diaz e eus ar fonksion-se.
Fouquières-lès-Lens
Fouquières-lès-Lens, skrivet Fouquières-lez-Lens ivez, a zo ur gumun eus departamant gall Pas-de-Calais e Bro-C'hall.
E (niver)
Fonksion eksponantel ha kevatalenn diferañsial
An diorren e serienn a-heul a zo d'ar fonksion eksponantel :
Fouquières-lès-Lens
kantved
Brezel-bed kentañ: .
E (niver)
Fonksion drigonometrek
Gant klask an diskoulm kompleksel nemetañ d'ar gevatalenn diferañsial u' = iu ha u(0) = 1 e vezer kaset d'ar fonksion ha da identelezh Euler : a zo hervez Richard Feynman ar "formulenn heverkañ er bed" (e o tiskouez an analizerezh, i an aljebr, \pi ar c'heometriezh, 1 an aritmetik hag an niver 0 ar matematik). Euler e-unan a vefe chomet bamet ivez gant al liammadenn-se, pemp niver diazez enni : 0, 1, {e}, {i}, {\pi}.
Prouadur anrasionalder e
An niver e a zo kevatal da sammad serienn eksponantel 1 :
An diorren-se a c'heller implijout evit diskouez ez eo anrasional.