cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tour-tan Penfred
Un tour karrezek eo tour-tan Penfred, dreist ur savadur mein savet e-kreiz ur c'hreñvlec'h eus 1812. Pelloc'h en enezenn edo ti-annez gwarded an tour-tan.
Ken abred hag an e oa bet tud o c’houlenn ma vije savet un tour-tan en inizi Glenan, rak en amzer-se ne oa tour-tan ebet etre Beg Penmarc'h hag aber al Liger. E 1826 e voe divizet gant "Bodad an tourioù-tan" lakaat sevel un tanlec’h e biz Penfred. E 1836 e voe kroget gant labourioù an tour-tan, a voe savet gant mein tennet eus an enezenn, hag echuet e voent e 1838. D’ar 1añ a viz Here er bloaz-se e voe enaouet an tan e beg an tour.
Le Régiment de Sambre-et-Meuse
Le Régiment de Sambre-et-Meuse zo ur ganaouenn c'hallek savet gant ar sonaozour Robert Planquette (1848-1903) e 1870 war gomzoù gant « Paul Cézano », a zo anv-pluenn ur barzh n'eur ket sur diwar e benn. Gant ar pennsoner Joseph François Rauski (1837-1910) e voe kempennet evel ton-bale milourel.
Moya Brennan
Moya Brennan a zo ur ganerez iwerzhonat, bet ganet d'ar 1952 e Gaoth Dobhair, e Kontelezh Donegal. Maire Ní Bhraonáin eo hec'h anv gwir. Er bloavezhioù 1970-2020 e oa Moya Brennan o kanañ e-barzh ar strollad Clannad, gant he breudeur Pól ha Ciarán, ha daou eontr dezhi.
Tour-tan Penfred
Adalek 1937 e voe enaouet ar gouloù gant gaz e-lec'h tireoul. E 1951 e voe erlerc'hiet an tredan ouzh ar gaz. Abaoe miz Ebrel 1993 eo emgefreek an tour-tan ha kontrollet e vez gant ur skipailh tud a zo diazezet e Konk-Kerne.
Emgann an Alre
Meur a emgann e Breizh zo anvet Emgann an Alre:
Đỗ Cao Trí
Al letanant jeneral Đỗ Cao Trí, ganet d'an 20 a viz Du 1929 hag aet da Anaon d'an 23 a viz C'hwevrer 1971, a oa ur jeneral e Lu Republik Su Vietnam (ARVN). Brudet e oa Đỗ abalamour ma oa ur stourmer kadarn gant un doare bevañ skedus. Kroget en doa gant ar vuhez soudard en Arme c'hall a-raok mont e Lu Republik Su Vietnam. Dindan ren ar prezidant Ngô Đình Diệm, e oa e penn ar c'hentañ Korfad, taer e oa bet o flastrañ al luskad evit gwirioù ar voudaiz enebet ouzh ar gouarnamant. Đỗ Cao Trí en doa kemeret perzh en taol-stad en devoa lazhet Ngô Đình Diệm d'an 2 a viz Du 1963.
Bloavezhioù war-lerc'h e oa bet lakaet a-gostez gant Nguyễn Cao Kỳ, penn ar junta er galloud. Pa oa erruet Nguyễn Văn Thiệu er galloud, e oa bet distroet e penn an III korf. Penn an III korf e oa e 1970 e-pad Kampagn Kambodja. Eno e oa bet lesanvet "the Patton of the Parrot's Beak".
Erik X
Erik Knutsson, ganet war-dro 1180 ha marvet d'an 10 a viz Ebrel 1216, a voe roue Sveden adal 1208 betek e varv.
Ne vane nemetañ eus pevar mab Knut Eriksson. Goude drouklazhet e dri breur en Älgarås e miz Du 1205 e tec'has da Norge. Pa zistroas goude tri bloavezh harlu e voe trec'h d'an 31 a viz Genver 1208 e Kungslena er Västergötland, war un armead Daned a roe skoaz d'e gevezer Sverker ar Yaouankañ hag a oa renet gant mibien Sune.
Tec'hel a reas Sverker da Vro-Danmark gant an arc'heskob Valerius, eus Upsal, hag eskibien Skara ha Linköping a c'houlennas skoazell ar pab Inosant III. Daoust d'ar gour drouz da vezañ ezkumunuget e nac'has Erik plegañ.
Emgann Medina de Rioseco
Emgann Medina de Rioseco, pe emgann ar Moclín, eo an anv roet d'ur c'hrogad brezel hag a c'hoarvezas d'ar 14 a viz Gouhere 1808 nepell diouzh  Medina de Rioseco, hiziv e proviñs Valladolid,  e-kerzh Brezel Dizalc'hiezh Spagn.
E penn an arme spagnol e oa daou jeneral : García de la Cuesta ha Joaquín Blake, dirak ar marichal gall Jean-Baptiste Bessières.
Trec'h e voe ar C'hallaoued, ha meneget eo an trec'h-se war bolz-enor Pariz, ma'z eo merket "M. del Rioseco".
Marsel
Brezhonekadur an anv okitanek Marcel eo Marsel, dre ar galleg.
Barnardius zonarius
Barnardius zonarius a zo ur spesad krakperokeded bras eus ar c'herentiad Psittaculidae. Ar spesad nemetañ er genad Barnardius an hini eo.
Anvet e voe Psittacus zonarius (kentanv) da gentañ-penn (e 1805) gant ar skiantour saoz George Shaw (1751-1813).
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ en Aostralia :
Karl Barth
Karl Barth (Basel, 10 a viz Mae 1886 – 10 a viz Kerzu 1968) a oa ur beleg protestant hag ur c'helenner doueoniezh a bouez eus Suis hag a savas a-enep an naziegezh.
Tremen a reas e yaouankiz e Bern. Ober a reas e studioù e Bern hag e Berlin. Etre 1911 ha 1921 e voe pastor e kêr Safenwil, e kanton Aargau. E 1921 e teuas da vezañ kelenner doueoniezh e skol-veur Göttingen, en Alamagn. E 1933 e savas ur gelaouenn a zifenne al luteregezh hag a abege ar gristeniezh alaman a-du gant an nazied. Bez' e voe unan eus ar re a skrivas Disklêriadur Barmen, ur skrid hag a zistaole levezon an naziegezh war ar gristeniezh alaman. Gant Barth e voe kaset ar skrid-se da Adolf Hitler e-unan. En enep d'ar pezh a reas an darn vrasañ eus ar gelennerien en Alamagn e nac'has touiñ le da Hitler. Neuze e voe skarzhet eus e bost e skol-veur Bonn, e 1935, ha distreiñ a reas da v-Basel, e Suis.
Goude an Eil brezel-bed e voe unan eus ar re a glaskas adunvaniñ ar gristenien alaman gant ar pobloù all. Bepred e savas a-du gant ar peoc'h hag a-enep an armoù.
Jesse Owens
James Cleveland "Jesse" Owens a zo ganet d'an 12 a viz Gwengolo 1913 en Oakville ha marvet e Tucson d'an 31 a viz Meurzh 1980. Ur gourener amerikan eo hag a zo bet kontet e-giz ar sportour du kentañ gant ur brud etrevroadel, hag e-giz unan eus ar rederien wellañ war ar 100 metr etre an 2 vrezel bed. 4 medalenn aour en deus gounezet e-kerzh C'hoarioù Olimpek Berlin e 1936, ha deuet eo a-benn ouzhpenn-se da wellaat meur a wech rekord ar bed ar 100 metr, an 200 metr hag al lamm pell.
Bugaleaj
Ganet e voe James Cleveland Owens e 1913 en Oakville (Alabama). Mab-bihan sklaved, ar seizhvet eo en ur familh a 11 bugel. Henry, e dad, a zo peizant, hag e vamm, Emma, a walc'h dilhad familhoù all. Klask a reont dreistbevañ, memes ma 'z eo diaes-tre. J.C. (James Cleaveland) a vez klañv alies, gwan eo e yec'hed, ha tizhet eo tost pep goañv gant un danijenn skevent. Hogen, ar vedisined a zo re ger evit ar familh paour-se. E dad a zo bet e haroz kentañ, o c'hounit ar redadegoù e-lec'h ma kemere perzh gant peizanted all d'ar sul goude an oferenn. E vreudeur, e c'hoarezed hag eñ a za d'ar skol (war-hed 14km eus o zi) gant ar c'harr-boutin pe war droad, pa ne sikouront ket o zud er parkeier. E 1920, ar familh Owens a guita Su ar Stadoù-Unanet dre ma vank labour er parkeier kotoñs, c'hoant o deus ar gerent da brofañ ur chañs da wellaat dazont o bugale. En em staliañ a reont neuze e Cleveland, levezonet gant lizher ur c'hoar da Jessie, Lillie, hag a zo dimezet hag o chom eno. Skoliataet er Junior High School eus e garter, James Cleveland a zo lesanvet "Jesse" gant he skolaerez ha ne gompren ket e bouez-mouezh pa lavar an 2 lizherenn gentañ eus e anv (J.C.).
Penn-kentañ e vuhez sportour
Gourdonet gant Charles Riley, Owens a zesk buan. Goude ar Junior High School Bolton e za d'ar Fairmount Junior High School e 1927, e-lec'h m'eo e c'hourdoner kelenner embregerezh-korf eus skipailh atleterezh ar skol. Gourdonniñ a ra abred diouzh ar mintin, a-raok ar c'hentelioù, dre ma ne c'hell ket heuliañ ar c'hentelioù an abardevezh dre m'emañ o labourat. Ouzhpenn redek war hedoù bihan e ra al lamm uhel, al lamm pell, hag ivez ar mell-doad hag ar basket. Chom a raio a-sav da heul gant al lamm uhel, ar mell-droad hag ar basket, rak kalz kreñvoc'h eo evit ar sprint.
E 1928 e krog da welaat bevennoù al lamm pell hag al lamm uhel. Ar memes bloavezh, Jesse a gej gant Charlie Paddock, kampion Olimpek, e-pad ur meeting en e skol. Ar c'hoant kemer perzh er c'hoarioù olimpek a zeuio war-wel da heul ar gejadenn-se.
E 1933, er c'hampionnad etre ar skolioù e c'hounez 3 kwech : er 100 yards (91.44 metrad) e 9.4 eilennn, en 200 yards (201.17 m)hag el lamm pell (7.56 m). Meur a skol-veur amerikan a ginnig dezhañ ur plas abalamour d'e zisoc'hoù mat. Dibab a ra neuze an Ohio State University Columbus. Kregiñ a ra da c'hourdoniñ a ra gant Larry Synder. Lammat a ra Jessie 7,81 m el lamm pell e 1934. D'an 28 a viz ebrel 1935, lammat a ra 7,97 m, da 1 sm eus rekord ar bed.
Ar 25 a viz Mae 1935
Dindan 1 eurvezh, d'ar 25 a viz Mae 1935 e kampionnad ar Big Ten Conference e Ann Arbor, er Michigan, Jesse Owens a welaa pe a ingalaa 6 rekord ar bed. Padal, tost eo bet da c'hwitañ an devezh-mañ. Kouezhet e oa er skalieroù, un nebeud devezhioù a-raok, goude bezañ riboulet gant e vignoned, ha da heul e teuas war-wel poan gein. Kement a boan en deus e rank bezañ sikouret evit lakaat e zilhad. Hogen, d'ar 25, ne verzer ket e boan gein da vare ar 100 yards : ingalañ a ra rekord ar bed ar 100 yards e 9 s 4. Da heul e za d'ar genstrivadeg lamm pell. N'eus amzer lammat 1 wech nemetken dre ma n'eus redadegoù all da ober. Divizout a ra neuze lakaat hollad e energiezh el lamm-se. Ur pennadig a-raok, lakaat a ra un tamm paper dindan ur maen da live rekord ar bed ar Japanad Chuhei Nambu (7,98 m e 1931). Lammat a ra 8,13 m, ha gwelaat a ra dre-se eus 15 sm rekord ar bed ar Japanad, ha dont a ra da vezañ an hini gentañ o lammat a-us da 8 metrad. Da heul an taol-gaer-se e red an 220 yards e 20 s 3, ar pezh a zo rekord ar bed an 220 yards hag an 200 metrad. Redek a ra an 220 yards gant girzhier e 22 s 6, rekord ar bed an 220 yards hag an 200 m girzhier. Ur wech echu gantañ an devezh, Owens a za betek ar gwiskva, gant ar boan gein hag a zo deuet en-dro.
C'hoarioù Olimpek 1936
E miz Even 1936, Owens a welaa rekord ar bed ar 100 m e 10 s 2. Ur miz hanter war-lerc'h, e-pad c'hoarioù Olimpek 1936, e stad Olimpek Berlin, Owens a c'hounezh 4 medalenn aour, dindan daoulagad Adolf Hitler, hag a zo ur pezh mell drouglamm d'an ideologiezh Nazi.
Ar 100 metrad
Jesse a c'hounezh ar redadeg gentañ e rummadoù e 10 s 3, tro 7 metrad dirak ar Japanad Sasaki. Un nebeud eurvezhioù war-lerc'h, e-pad ar c'hard gourfenn, ar reder amerikan a red e 10 s 2 (kevatal d'e rekord ar bed bet graet e miz even 1936, met ne vo ket dalc'het d'an amzer dre ma 'z eo re greñv an avel. An 3 a viz Eost 1936, gounit a ra e vedalenn aour Olimpek gentañ, e 10 s 3 dirak e vignon Ralph Metcalfe.
E vuhez goude c'hoarioù Olimpek Berlin
Distro d'ar Stadoù-Unanet, Owens a zo degemeret e-giz un haroz. Ar prezidant Amerikan, Franklin D. Roosevelt, paket gant un dilennadeg ha soursius eus reaktadur stadoù ar Su a nac'has degemer Jesse Owens en ti-gwenn.
Varzi
Varzi  zo ur gumun eus Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Idi Amin Dada
Idi Amin Dada (war-dro 1925 e Koboko - 16 a viz Eost 2003 e Jeddah) a oa Prezidant Ouganda etre 1971 ha 1979.
Bereguardo
Bereguardo   zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Idi Amin Dada
Ne ouzer ket kalz a dra diwar-benn yaouankiz Idi Amin Dada, n’eur ket sur eus e zeiziad ganedigezh zoken. E 1946 ez eas e-barzh ur rejimant eus arme Breizh-Veur, ar King's African Rifles, hag a oa diazezet e Kenya hag en Ouganda. Pa zeuas Ouganda da vezañ ur stad dizalc’h e teuas da vezañ major jeneral, ar grad ofisour izelañ, en arme ar vro. E miz Genver 1971 e voe un taol-stad a-enep ar prezidant Milton Obote ha mont a reas Idi Amin Dada e penn an arme, gant ar grad komandant. Diwezhatoc’h e roas dezhañ e-unan ar grad marichal pa oa e penn ar stad.
Dindan ren Idi Amin Dada e voe graet fae war gwirioù mab-den en Ouganda, gwasket e voe e enebourien bolitikel koulz hag an dud na oant ket eus e genel, pa ne oant ket lazhet. A-fet ekonomiezh e voe drastus e ren, merket gant an nepotegezh hag ar goubrenerezh. Jedet ez eus bet gant kevredigezhioù etrebroadel a soursi ouzh gwirioù mab-den e oa bet lazhet etre 100,000 ha 500,000 a dud
Emgann Chancellorsville
En holl e oa bet kollet 12 764 soudard kengevreet hag evit an Unaniezh 17 287, lazhet gloazet ha steuziet pe prizoniet.
Battuda
Battuda  zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Sundiata Keita
Sundiata Keita (pe Sundiata Keïta, Sundjata Keyita, Mari Djata I pe Sundiata hepken) (1190 - 1255) a oa un den eus ar bobl Mandinka a veve e Kornôg Afrika en. Gantañ e voe savet Impalaeriezh Mali. E vuhez zo bet displeget e meurzanevelloù kontet a rumm da rumm abaoe.
Borgarello
Borgarello   zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Vouillers
Vouillers zo ur gumun en departamant Marne hag er rannvro Grand Est, e reter Bro-C'hall. En arondisamant Vitry-le-François emañ.
Taolennoù ar misionoù
Taolennoù ar misionoù a zo kartennoù livet pe taolennoù implijet gant an Iliz katolik e Breizh abaoe ar 17vet kantved betek kreiz an 20vet kantved.
An taolennoù a zo bet ijinet er 17vet kantved, gant Mikael an Noblez, ha goude-se an Tad Maner ha dreist-holl an Tad jezuist Visant Huby, d’ar mare m’eo bet renevezet an Iliz gant sened Trenta, e-pad ar pezh a anver an Adkempenn katolik. Un doare nevez e oa da ginnig an Aviel da dud Breizh-Izel.
Istor
E Landerne, e 1613, e-kerzh unan eus e visionoù kentañ, un hentenn katekizañ nevez a oa bet ijinet gant Mikael an Noblez, hag a liamme ar skeudennoù ouzh ar gomz. War grec’hin deñved e lakeas tresañ taolennoù, da skeudenniñ dogmoù ar relijion gatolik.
Evel ma lavare Mikael an Noblez : « O vezañ ma ne c’hell ar re n’ouzont ket lenn deskiñ kerkoulz dindan eñvor nemet dre livadurioù e vefe, eo talvouduz, a gav din, diskouez dre livadurioù ar poentoù a ranker derc’hel an tostañ dezho ».
Evit reiñ brud d’e brezegennoù e ra diouzh ur c’hiz savet gantañ : livañ taolennoù ma’z eus treset warno a beb seurt skeudennoù eus ar vuhez.
Da heul taolennoù Mikael an Noblez, e oa testennoù-displegañ, an "disklêriadurioù", d’al laiked da implijout an ostilh-avielañ-se gant strolladoù bihan e Douarnenez pe e Konk-Leon. Evit doare e vije bet lakaet sevel dek kartenn ha tri-ugent gant Mikael an Noblez. Daouzek a zo anezho hiziv c'hoaz (teir anezho zo sinet Allain Lestobec, paotr ar marilhoù e porzh Konk-Leon), koulz ha div eilskouerenn eus ar memes mare. An holl anezho a zo bet lakaet war roll ar monumantoù istorel, ha miret e vezont en eskopti Kemper ha Leon.
Diwar ar skouer-se e voe savet diwezhatoc’h gant an Tad jezuist Visant Huby, ha gant kalz beleien all goude-se, meur ha meur a daolenn evit ar misionoù. Adalek ar bloavezhioù 1670 e tispleg misionerien eskopti Kerne d’an dud fidel taolennoù hag a zo disheñvel diouzh re an Noblez, heñvel avat ouzh ar re a implij an Tad Visant Huby hag ar Jezuisted e retrejoù Gwened « evit ar re hag a zo o heuliañ ar retred ha n’ouzont ket lenn ».
E dibenn an 19vet kantved, hag e penn-kentañ an 20vet, e voe ret kreskiñ niver an taolennoù da vezañ kinniget dirak selaouerien ar misionoù, peogwir e oant niverusoc’h-niverusañ. An taolennoù modern zo bet livet war ur pezh lien solut, mat da vezañ rollet alies en-dro d’ur vazh staget war lein al livadurioù, hag a servije war ar memes tro, sur-a-walc’h, da lakaat anezho e pign.
Sékouba Konaté
Sékouba Konaté (ganet d'ar 6 a viz Even 1964 e Conakry) zo ur soudard hag ur politikour eus Ginea, bet prezidant ar vro etre 2009 ha 2010.
Konaté a gemeras perzh, asambles gant Moussa Dadis Camara, en taol-Stad aozet da heul marv Lansana Conté e miz Kerzu 2008. Lakaet e voe da vesprezidant ha ministr an difenn. Goude ma voe klasket lazhañ Camara d'an 3 a viz Kerzu 2009 e voe fiziet ar garg a brezidant en etrekarg da Gonaté. Aozañ a reas dilennadeg 2010, gounezet gant Alpha Condé.
Verretto
Verretto    zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Altan
220px|thumb|Altan. Altan a zo ur strollad sonerien eus Gaoth Dobhair, en Iwerzhon.
Ray
Ray a c'hall bezañ meur a dra : berradur saoznek an anv-badez Raymond, un anv-tiegezh, ul lesanv, un anv-lec'h.
Verrua Po
Verrua Po    zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Vidigulfo
Vidigulfo  zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Tal-y-bont (Conwy)
Ar pont a gaver meneg en anv ar gêriadenn zo ur pont dreist an Afon Dulyn, un adstêr d'ar stêr Conwy.
Emañ Tal-y-Bont er reter da Bark Broadel Eryri hag alese ez eer da bourmen d'ar menezioù Carneddau, gant Carnedd Llywelyn, an hini uhelañ anezho.
Ur chapel hag ur skol kentañ derez zo e Tal-y-bont, koulz hag un ostaleri ha meur a stal.
Trovo
Trovo  zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Tom Lister, Jr.
Thomas Duane "Tom" Lister, Jr. bet ganet e Compton (Kalifornia, Stadoù-Unanet Amerika) d'ar 24 Mezheven 1958, zo un aktour hag ur produour stadunanat.
Hunsrück
An Hunsrück (distaget [] en alamaneg) zo un dorosennad menezioù izel e kornaoueg Alamagn. Bevennet eo gant traoñoù ar Mosel (en hanternoz), an Nahe (er c'hreisteiz), hag ar Roen (er reter). En tu all d'ar Roen en em astenn an Taunus. En hanternoz d'ar Mosel emañ torosennad an Eifel.
Kalz eus kernioù an Hunsrück n'int ket ouzhpenn 400 metr uhelder. Un nebeud re zo uheloc'h avat, evel an Erbeskopf (816 m) pe ar Rösterkopf (708 m).
E-touez ar c'hêrioù brasañ a gaver en tolead e c'haller menegiñ Kastellaun, Simmern, Kirchberg ha Morbach.
Emgann Pavia (476)
En emgann Pavia  pe seziz Pavia  e 476, e oa ar jeneral roman Flavius Orestes, tad an impalaer Romulus Augustus, o tifenn kêr dirak arme ar jeneral Odovacer.
Hunsrück
Deuet eo an Hunsrück da vezañ eus ar c'hornioù-bro gant ar muiañ a dourioù-avel en Alamagn. Kalz touristed a zeu d'an tolead hag ur park natur a oa bet digoret e 2015, Park Broadel Hunsrück-Hochwald. Brudet eo bet ar c'hornad gant ar film Heimat a zo bet troet eno. Kalz a dud a oa bet o tivroañ, en, da vont da Vrazil dreist-holl.
Siziano
Siziano    zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Platycercus elegans
Platycercus elegans a zo ur spesad krakperokeded eus ar c'herentiad Psittaculidae.
Valeggio (Lombardia)
Valeggio    zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Platycercus elegans
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar seizh isspesad anezhañ e gevred ha reter Aostralia :
Emgann Pavia (476)
Odovacer a gemeras Pavia, hag a lazhas Orestes. Un toullad mizioù goude ar seziz e tiskaras Romulus, diwezhañ impalaer ar C'hornôg, hag e kasas da Gergustentin an arouezioù impalaerel. Ne fellas ket dezhañ bezañ kenimpalaer, kemer a reas an anv a rex gentium, da lavarout eo Roue Italia, a voe anavezet gant Zenon, impalaer roman ar reter.
Mairéad Ní Mhaonaigh
Mairéad Ní Mhaonaigh zo ur ganerez iwerzhonat, bet ganet d'ar 1959 e Gaoth Dobhair, e Kontelezh Donegal. Er bloavezhioù 1984-2020 o kanañ e-barzh ar strollad Altan.
La Petite Tonkinoise
La Petite Tonkinoise zo ur ganaouenn c'hallek savet gant Henri Christiné evit ar c'homzoù ha Vincent Scotto evit an ton. Kanet eo bet gant Polin, Joséphine Baker ha tud all, ha berzh a reas kenañ.
La Petite Tonkinoise a oa ivez ur c'hoariganig, gant Albert Willemetz ha André Mouëzy-Éon e 1961, ennañ kanaouennoù gant Vincent Scotto.
E 1986 e voe savet ur romant heñvelanvet gant Suzanne Prou, hep meneg ebet eus ar ganaouenn.
Difenner ar gwirioù
An difenner a zo anvet gant prezidant ar republik e plas e-pad 6 vloaz. N'hall ket bezañ anvet en-dro ha n'haller ket terriñ anezhañ diwar e garg.
Kinnig a ra Difenner ar Gwirioù : ul lezenn dre gaer, erbedoù, goulennadegoù eus kastizioù, evezhierezh dirak ar barner.
Hervez un enklask bet kaset gant ar sistem-se, diskouezet e oa bet, e 2017, o doa bet 54% eus an dud goulennaet kudennoù da ziskoulmañ ur gudenn gant ur velestradurezh pe ur servij publik.
E Genver 2018 e oa bet ur c'hresk eus ar c'hlemmoù eus 7%. Diskouez a ra neuze e vez sikouret an dud gant diaezamantoù en un doare aesoc'h gant Difenner ar Gwirioù.
Bornasco
Bornasco    zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Banniel Ginea
thumb|Banniel Ginea Banniel Ginea eo banniel broadel Ginea abaoe an 10 a viz Du 1958.
Teir bandenn a-sonn a ya d'ober anezhañ : ruz (arouez ar gwad skuilhet evit dieubiñ ar vro), melen (arouez an heol ha pinvidigezh ar c'hondon) ha gwer (arouez ar c'hoadeier hag ar savanennoù). Al livioù panafrikan eo an tri liv-se.
Caupolicán
Caupolicán (? - 1558) a oa ur penn-meur mapuche, e Chile a hiriv, hag a gemeras penn an emsavadeg a-enep an alouberien spagnol er. Tapet e voe ha peuliet gant ar Spagnoled.
Heliornis
a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1791 gant an naturour gall Pierre Joseph Bonnaterre (ca 1752-1804).
Spesadoù
N'eus nemet ur spesad er genad-mañ : Heliornis fulica.
Bosnasco
Bosnasco    zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Discworld
Discworld zo ur bed ijinet gant Terry Pratchett. Ennañ ez eus ur blanedenn blat douget gant pevar olifant en o sav war ur vaot bras-meurbet.
Sally Ride
Sally Kristen Ride, ganet d'ar 26 a viz Mae 1951 e Los Angeles, marvet d'an 23 a viz Gouere 2012 e San Diego (Kalifornia), a oa ur fizikourez hag ar c'hentañ Amerikanez o vezañ bet en egor (1983). Kemeret he doa perzh er c'hefridioù STS-7 (1983) hag STS-41-G (1984) gant an egorvulzun Challenger.
Podica
a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1831 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).
Suardi
Suardi  zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Camaroptera
Camaroptera a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant al loenoniour svedat Carl Jacob Sundevall (1801-1875).
Podica
==Spesadoù hag an isspesadoù anezho == N'eus nemet ur spesad er genad-mañ : Podica senegalensis, pevar isspesad (Podica senegalensis camerunensis, P. s. petersii, P. s. senegalensis ha P. s. somereni) dezhañ.
Camaroptera
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Pemp spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer en Afrika issahara, un isspesad warn-ugent (21) dezhe en holl.
Biombo
thumb|Ar vangrovenn war an aod
Bafatá (rannvro)
Bafatá zo ur rannvro eus Ginea-Bissau.
Stradella (Lombardia)
Stradella  zo ur gumun eus Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Breme
Breme  zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Lur Ginea
Dilezet e voe etre 1971 ha 1985 pa oa ar sily moneiz Ginea er prantad-se.
Nzérékoré
thumb|Gwel eus Nzérékoré Nzérékoré skrivet ivez N'Zérékoré eo eil kêr vrasañ Ginea (etre 250 000 ha 300 000 annezad e 2008) goude penngêr ar vro Conakry, pennlec'h rannvro Nzérékoré, e gevred ar vro. Dont a ra anv ar gêr eus N'Zalikole a dalv e-kichen ma mammenn, ma stêr pe e e-kichen ma louzoù e Kpelle, yezh ar boblañs vrasañ, ar C'hpelle anvet 'Guerzés' e galleg. Kalz stêrioù bihan a zo e N'Zérékoré e gwir ha lod o kregiñ enni. Savet eo bet Kêr Nzérékoré tro-dro d'ul lenn stanket hiziv bet savet goude stankadenn ar stêr 'N'Zali' pe 'N'Zélé'
Ur c'hresk bras a voe e poblañs Nzérékoré goude an eil Brezel-bed pa zeuas ar gêr da vezañ ur greizenn velestradurel ha kenwerzhel. Er bloavezhioù 1990 ha 2000 e teuas enni kalz a repuidi eus Liberia hag Aod an Olifant.
Isaac Robelin (mab)
Isaac Robelin (mab), bet ganet e Brest e 1660, a oa ijinour milour ha rener mogerioù-kreñv Breizh, bet stummet war ar vicher-mañ gant Sébastien Le Prestre, markiz Vauban.
Mab e oa d'an ijinour milour Isaac Robelin (tad) (1631-1709), unan eus pennañ kenlabourerien Vauban, a gemeras perzh e sevel mogerioù-kreñv Saint-Omer (Pas-de-Calais) ha labourioù heñchañ ar stêr Eure.
Kefridi en devoa bet da gas da benn labourioù porzh arsanailh Brest. Mont a reas da varc'heg Urzh Sant-Loeiz e 1700.
Anvet e miz Ebrel 1721 e oa bet kaset gant ar roue da Roazhon da adsevel ar gêr war-lerc'h Tan-gwall bras 1720, ne oa ket bet degemeret e raktres avat.
Fellout a rae dezhañ adsevel Roazhon en tu-hont d'ar ranngêrioù devet en ur raktresañ heñchañ ar Gwilen ivez ha kempenn goueled-kêr na oa ket bet tizhet gant ar flamm koulskoude. Aet Toussaint Rallier du Baty da vaer e oa bet ret da Robelin dilezel e gefridi hag erlec'hiet e oa bet e 1724 gant Jacques V Gabriel, kaset gant Loeiz XV (Bro-C'hall) adarre. Damgemmet e voe gantañ an tres bet degemeret e miz Ebrel 1725. Labourioù goueled-kêr Robelin a oa chomet da raktres e-pad ouzhpenn kant vloaz.
Aet e oa bet da Anaon d'ar 27 a viz Du 1728 e Brest.
Bathmocercus
Bathmocercus a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1895 gant al loenoniour alaman Anton Reichenow (1847-1941).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Afrika, daou (2) isspesad dezhe en holl.
Platycercus eximius
Platycercus eximius a zo ur spesad krakperokeded eus ar c'herentiad Psittaculidae.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ e gevred Aostralia ha Tasmania :
The Forever Purge
The Forever Purge zo ur film spont, skiant-faltazi stadunanat sevenet gant Everardo Gout, skrivet ha kenbroduet gant James DeMonaco. An aktourien e vo Ana de la Reguera, Josh Lucas, Tenoch Huerta, Leven Rambin, Will Patton, ha Cassidy Freeman. Ar pemvet film hag an hini diwezhañ e vo en heuliad filmoù The Purge, kenderc'hel a ra istor The Purge: Election Year embannet e 2016.
Da vezañ embannet e oa d'an 10 a viz Gouhere 2020 met abalamour d'ar bedreuziad COVID-19, The Forever Purge a vo embannet gant Universal Pictures d'an 9 a viz Gouhere 2021.
Bolama (rannvro)
Bolama zo ur rannvro eus Ginea-Bissau. Enezeg Bijagos hag ul lodenn vihan war an douar bras a ya d'ober anezhi.
Aphriza virgata
Anvet e voe Tringa virgata (kentanv) da gentañ-penn (e 1789) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, greun ha had.
Annez
Kavout a reer ar spesad e Norzhamerika (Alaska ha gwalarn Kanada). Nijal a ra kuit da Strizh-mor Magalhães da c'hoañviñ.
Iliz Sant-Leon e Baosan
thumb|Iliz katolik Sant Leon Iliz Sant-Leon e Baosan zo un iliz katolik e Baosan (La Baussaine, anv ofisiel ar gumun), e Bro-Sant-Maloù, e biz Breizh.
Un darn anezhi a seblant bezañ eus ar, en greunvaen eus Begerel, a liv gell, gant tammoù eus greunvaen Langadiarn ; diri ar porched en dolerit.
Labour a oa d'ober war an iliz, koustus e oa. Diouzh a zo bet kemennet er gazetenn lec'hel e vo roet 150 000 € gant an den a aferioù ha miliarder François Pinault.
Cacheu (rannvro)
Cacheu zo ur rannvro eus Ginea-Bissau.
Stradella
Stradella zo un anv-lec'h italianek e hanternoz Italia.
Dryocopus hodgei
Dryocopus hodgei a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Marcel
Marcel a zo un anv okitanek a zeu eus an anv latin Marcellus hag a dalv goustlet d'an doue Meurzh. Kavet e vez e Bro-C'hall (diouzh ar c'hiz en dreist-holl), Suis, Katalonia, Alamagn, Kanada ha Roumania. Marsel eo ar stumm brezhonek.
Gwelout Marsel. An daou doare-skrivañ a gaver alies, met muioc'h gant un "c" gant :
thumb|Marcel Jouhandeau er bloavezhioù 1930
Prezidanted Brazil
Prezidant Brazil eo penn ar stad ha penn ar gouarnamant er vro-hont. E ditl ofisiel eo Presidente da República Federativa do Brasil da lavaret eo "Prezidant Republik Kevreadel Brazil". Dilennet e vez ar prezidant gant an holl zilennerien, evit ur prantad pevar bloaz, ha gallout a ra en em ginnig un eil gwech.
Savet e voe republik kentañ Brazil, "Republik Stadoù Unanet Brazil", e 1889, pa'z eas Impalaeriezh Brazil d'an traoñ. Etre 1937 ha 1967 e veze graet Stadoù Unanet Brazil eus ar republik.
Luiz Inácio Lula da Silva eo ar prezidant bremañ, abaoe 2023.
Kameroun alaman
Istor
Kentañ diazezadur alaman er c'hornad a c'hoarvezas pa voe savet ur sistem postoù e Douala en 1868, gant ar gompagnunezh listri C. Woermann eus Hamburg. Gwarez Alamagn a voe ofisielaet da goulz rannidigezh Afrika gant an ergerzher hag impalaerour alaman Gustav Nachtigal.
E 1911 e voe kresket ar vroad gwarezet pa voe staget Neukamerun, goude afer « taol Agadir », diskoulmet gant Feur-emglev Fès. Eus 495 000 km2 ez eas ar gorread da 790 000 km2.
« Kamerun » ha dizalc'hted
El levr ''Kamerun ! Une guerre cachée aux origines de la Françafrique (1948-1971)'', e tispleger e voe kemeret an anv « Kamerun » gant broadelourien ar strollad politikel UPC, er bloavezhioù 1950, pa voe berzet o strollad e miz Gouhere 1955. Hervez an oberourien, en o digoradur, e talc'he an emsaverien d'o frogram - dizalc'hted, adunvaniñ, justis - dindan ar ger Kamerun ! d'ober goap ouzh ar C'hallaoued gant ar ger alamanek roet gant ar c'hentañ trevadennerien, enebourien vras ar C'hallaoued, pa voe rannet ar vro etre  Cameroun ar C'hallaoued ha  Cameroon ar Saozon. Er ger kamerun eta ne oa ket ur slogan hepken met ur spered : hini ar stourm.
Jorj Belz
Jorj Belz zo bet kelenner brezhoneg hag istor ha douaroniezh. Soner ha kaner eo ivez, dastumer hag enklasker.
Sommo
Sommo  zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Gabú (rannvro)
Gabú zo ur rannvro eus Ginea-Bissau.
Spessa
Spessa  zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Aogust (anv-badez)
Aogust zo un anv-badez brezhonek hag a zeu eus an anv latin Augustus.
Semiana
Semiana  zo ur gumun eus  Proviñs Pavia  e rannvro Lombardia.
Oio
Oio zo ur rannvro eus Ginea-Bissau.
Josef Dobrovský
Ganet e voe en Hungaria, pa oa soudard e dad eno. Mont a reas da skol-veur Praha, da studiañ prederouriezh ha doueoniezh. Mont a reas da Jezuist e Brno goude se. Met distreiñ a reas da Braha e 1773, pa voe divodet urzh ar Jezuisted er broioù tchek. Eno e kendalc'has da studiañ doueoniezh. Dont a reas da vezañ kelenner-ti evit tud eus an noblañs.
Neuze e krogas da sevel labourioù skiantel diwar-benn an tchekeg, istor ar yezh hag al lennegezh, ar yezhoù slavek all, ha sevel a reas ur yezhadur diazez eus an tchekeg. Beajiñ a reas dre veur a vro en Europa da glask dornskridoù tchekek e levraouegoù kêrioù bras reter ha hanternoz Europa (Stockholm, Sant-Petersbourg ...). En alamaneg hag e latin e savas an darn vrasañ eus e labourioù rak er yezh-se e skrive an dud uhel er broioù tchek en amzer-se ha ne oa an tchekeg evitañ nemet un danvez studi, ne oa ket ur yezh da adsevel. Bez' e voe evelkent unan eus ar re a savas Mirdi Broadel Tchekia hag Kevredigezh Roueel Tchek ar Skiantoù.
Quinara
Quinara zo ur rannvro eus Ginea-Bissau.
The Purge (stirad skinwel)
The Purge zo ur stirad skinwel spont stadunanat, diazezet war ar frañchiz The Purge krouet gant James DeMonaco. Ar stirad skinwel a oa bet skignet evit ar wech kentañ war USA Network d'ar 4 a viz Gwengolo 2018. Evit ar c'hentañ koulzad e oa an aktourien Gabriel Chavarria, Hannah Emily Anderson, Jessica Garza, Lili Simmons, Amanda Warren, Colin Woodell ha Lee Tergesen o c'hoari. Cindy Robinson a adkemer he roll mouezh evit Galv ar spurj, Megan Lewis. Ar c'hentañ koulzad a dremen e 2027, etre ar filmoù The Purge: Anarchy hag The Purge: Election Year a-fed mare ar frañchiz.
E miz Du 2018, USA Network en doa kemennet e vefe un eil koulzad, a voe skignet d'ar 15 a viz Here 2019, gant an aktourien Derek Luke, Max Martini, Paola Núñez, ha Joel Allen. E miz Mae 2020 e oa pouezet gant ar stirad skinwel.
Glas (liv)
Glas a reer eus al liv gweladus a zo etre 0000 mouk ha 0000 gwer er skalfad tredanwarellek, adalek an trohed 450 nm betek an trohed 495 nm. Mouk eo al liv a weler pa vez berroc'h an trohed eget 450 nm, ha gwer a weler pa vez an trohed hiroc'h eget 495 nm. "Glas glan" a reer eus al liv glas eo 450 nm e drohed.
Glas e vez an oabl pa vez dizolo ha pa vez heol ; glas e seblant bezañ al ledennadoù bras a zour ivez pa vez brav an amzer, abalamour ma vez distaolet liv an oabl ganto. En abeg d'ur gwered luc'hel anvet "amstrewadur Rayleigh" e welomp un oabl glas : strewet muioc'h eget re al livioù all e vez trohedoù glas gouloù gweladus an Heol gant atomoù oksigen ha nitrogen aergelc'h an Douar. Dre an hevelep anadenn e welomp liv glas war an traoù a zo er pelloù, peogwir e vez treuzet muioc'h a aer gant ar gouloù.
Al liv glas eo hini karetañ tud ar sevenadurioù kornaouegel, e kav dezho ez arouez an unvaniezh (banniel Europa, da skouer), an didermen, ar fiziañs, ar fealded, an ijin, ar yenijenn, hag an dristidigezh evit lod.
Yezh
E brezhoneg evel er yezhoù keltiek all e reer gant ar ger glas hepmuiken evit ober anv eus traoù glas o liv hag eus traoù gwer en natur evel ar geot, delioù ar gwez... Kement ha gris e c'hall talvout ivez. Gwir eo kement-se e meur a yezh nann-keltiek ivez ; e rusianeg avat ez eus daou liv disheñvel eus al liv glas sklaer hag al liv glas teñval. Eus ar gwrizienn *glasto- e teu glas. Testeniekaet eo ar stumm latinaet glastum gant Plinius an Henañ (23-79), diwar ar stumm hengeltiek glast ; testeniekaet eo glas en henvrezhoneg hag e krennvrezhoneg gant ar sterioù "gwer" ha "gris". Er C'hatholicon, anezhañ ar geriadur kentañ e brezhoneg (1464), emañ testeniekaet ar ger glas ivez : "Glas. g. vert. l. hic (« galleg : vert ; latin : an dra-se »)"
Al liv glas en natur
Plant, loened ha mein glas zo en natur. Setu amañ un nebeud anezho.
Fardañ liv glas
Daoust dezhañ bezañ paot en natur, n'eus bet kavet liv glas ebet en arz ragistorel Henoadvezh diwezhañ ar maen (adalek ar bloavezhioù –35 000 betek ar bloavezhioù –10 000), moarvat abalamour ma veze diaes-bras da arzourien ar mare fardañ ha mirout livegennoù glas diwar ar plant, al loened pe ar mein a gavent tro-dro dezho. Marteze ivez ez eo troet o liv glas da c'hell pe zu gant an amzer. Peuzheñvel e voe c'hoazh lec'h ar glaz en Nevezoadvezh ar maen (adalek –8000 betek –3000), pa voe krog an dud da vestroniañ teknikoù al livadennerezh : du, ruz, gell a veze implijet stank peogwir ez anavezed al livegennoù a-gozh, melen a oa nevez, ral e oa ar gwenn, ha dizimplij pe dost e oa al livioù glas ha gwer. Eus Afrika hag Azia e teu ar c'hentañ tammoù gwiad livet etre –6000 ha –4000 a zo deuet betek ennomp ; eus deroù ar bloavezhioù –3000 e teu an tammoù danvez europat ; arlivioù ruz zo warno-holl. En Henamzer c'hoazh ne veze livet danvez nemet e ruz, gwenn pe zu gant ar Romaned hag an Henc'hresianed ; ne veze ket implijet ar glaz, ar melen hag ar gwer, petra bennak ma'z anavezed ar c'hailh anvet azurit Cu3(CO3)2(OH)2 a ro livegennoù glas. En Henegipt e veze fardet traezoù glas diwar ar mein dambrizius lapis lazuli "maen glas" a lakaed dont eus an dachenn a zo Afghanistan hiziv ; ken koustus e oa an doare avat ma rankas Henegiptiz aozañ o livegenn dezho adalek –2500 dre zrailhañ ur meskaj dioksidenn silikiom (SiO2), kali, kouevr ha raz (CaO) a domment betek 800-900°C.
Ar Gelted hag ar C'hermaned a implije ingal ar blantenn Isatis tinctoria, anvet "kerboullenn" e brezhoneg, evit fardañ liv glas goude un hir a steudad labourioù war an indigo 000 a zo en he delioù. Pobladoù ar Reter-Nesañ ivez a implije ar glaz, a fardent diwar ar blantenn indigo (Indigofera tinctoria) a lakaent dont eus Afrika hag Azia (eus "Indez" end-eeun e teu anv ar blantenn, indicum e latin) ; kalz kreñvoc'h ha padusoc'h eo ar glaz-se eget an hini a gaver dre ar gerboullenn. Ken abred hag an e ouie Sinaiz ober gant kobalt evit kinklañ o zraezoù porselen.
Dister e oa implij ar glaz er Grennamzer ; ruz pe vouk e veze dilhad ar binvidien, ar beorien hepken a farde livioù arc'hlas dibad diwar Isatis tinctoria evit livañ gwiadoù. En e c'hoarvezas ur c'hemm bras er relijion gristen pa voe lakaet he doue en neñv. Etre 1130 ha 1140 e voe adsavet penniliz Saint-Denis ha staliet enni gwerelloù livet e glas gant kobalt, ar pezh a leunias an iliz gant gouloù glas. Adal ar mare-se e voe glas an oabl war ar skeudennoù – alaouret, du, gwenn pe ruz e veze betek neuze. En he barr e oa an deoliezh d'ar Werc'hez Vari, a voe lakaet en neñv ivez ha gwisket gant ur vantell c'hlas. Da heul an darvoud-se teuas an dilhad glas diouzh ar c'hiz, ha greantel e voe implij Isatis tinctoria adalek an, Indigofera tinctoria o vezañ evit ar binvidien hepken en abeg ma teue a bellvro. Glas e voe liv roueed Bro-C'hall adalek Fulup II an Aogust (1165-1223), ha liv ar vrientinelezh e voe kent dibenn ar c'hantved. Broudet e voe gounezerezh ar gerboullenn en Europa neuze, ha diwarnañ e pinvidikaas Pikardi, kontelezh Toloza, Thüringen ha Toskana. Ne badas ket avat, rak indigo a voe enporzhiet eus Amerika hag Antilhez, izeloc'h e briz eget hini Indez en abeg ma veze fardet gant sklaved. Da get ez eas finborte Pikardi ha Toskana, tra ma pinvidikaas Naoned ha Bourdel, porzhioù morianeta anezho.
War-dro ar bloavezh 1706 e voe kavet ar Preußischblau, "glaz Prusia", e Berlin gant ar c'himiour ha farder livioù Johann Jacob Diesbach. Ur glaz teñval eo, na oa ket anezhañ en amzerioù kent. E 1850 e voe krouet en SUA ar bragoù jeans kentañ, diwar an dilhad glas livet gant indigo a veze douget gant pesketaerien Genova, Genoa e saozneg, alese an anv.
Molly Malone
Molly Malone (anv ur vaouez) zo ur ganaouenn saoznek eus Iwerzhon, anvet ivez Cockles and Mussels ("rigadelled ha meskl"), savet en  diwar-benn ur vaouez eus kêr Dulenn.
Glas (liv)
Argeladurezh ar glaz
Ur pezh argeladurel zo da bep liv diazez e sevenadur Mab-Den, pa c'hall al livioù merkañ pe dreuzkas kealioù, degas fromoù, aozañ bonegoù pe reizhiadoù, sikour da rummata, da urzhasaat ha da enebiñ. Diwezhat en istor Mab-Den ez erruas al liv glas er sevenadurioù kornôgel, marteze abalamour ma oa ken diaes e fardañ, setu ez eo chomet dister an disterañ en argeladurezh ar vuhez kevredigezhel, er relijionoù hag en arzoù pa oa du, gwenn ha ruz tri liv diazez an holl gevredigezhioù hen.
Henamzer
Merzet ez eus bet ur gudenn e yezhoù ar C'hornôg evit envel ar glaz : ne oa ger resis ebet a gement a verke al liv-se – en e klaskas lod gouizieien gouzout hag-eñ e oa gouest tud an Henamzer da welet an arlivioù glas evel m'o gwelomp-ni hiziv an deiz, ar pezh a ziskouez pegen skoemp e veze dere ar glaz kent hon amzer. Unan eus skridoù koshañ an denelezh eo ar Bibl, a zo bet troet en hogosik an holl yezhoù a-feur ma voe ar Gristeniezh oc'h aloubiñ ar bed a-bezh. Seul niverusoc'h an troidigezhioù gant an amzer, seul niverusoc'h ivez an daveoù da livioù na oant ket meneget a-ratozh-kaer er skridoù hebraek ; da skouer : p'emañ "skedus" en hebraeg e kaver "gwenn"" pe "ruz" e latin ; an hebraeg evit "teñval" pe "lovr" zo "du" pe c'hoazh "gwer" ; pa vez an hebraeg hag ar gresianeg o lavaret "disliv" e kaver "gwenn", "gwer" e latin hag e yezhoù all ; "pinvidik" en hebraeg a ro "mouk". Abalamour da gement-se ez eo diaes-bras termeniñ lec'h ar glaz e pobloù ar Bibl.
Koulskoude e rae ar Romaned gant al liv glaz evit unwiskoù o morlu ha glas e oa liv gwiskamant an amiral a c'houneze un emgann ha pa voe savet Sextus Pompeius da "Praefectus Classis et Orae Marittimae" (Amiral al lestraz hag Aodoù Roma) gant ar Sened e oa gwisket gant ur vantell c'hlas. Graet e veze gant al liv glas evit ar morlu dre ma oa liv sakr Neptunus, doue ar mor. Betek deroù ar Grennamzer e padas dere izel ar glaz en Europa, ne oa pouez ebet dezhañ e-tal ar gwenn, an du hag ar ruz a oa an tri liv diazez er vuhez kevredigezhel ha relijiel evel en Henroma.
Krennamzer
Glas e oa an dilhad da vare ar Veroveed (~450-752) koulskoude, dre levezon ar Gelted hag ar Germaned bepred. Adal kreiz an hag ar Garolingidi e tistroas boazioù ar Romaned ; ar gouerien hepken a gendalc'has da livañ o dilhad e glaz.
N'eus roud ebet eus ar glaz en anvioù-lec'hioù pe en anvioù-tud eus ar mare-se, ha pa vefe e latin pe en teodyezhoù. N'eus meneg ebet eus ar glaz el liderezh katolik, ne gaver arouez pe ardamez glas ebet e kevredigezhioù ar mare ; evel-se e chomas an traoù betek kreiz an, pa voe fardet ar c'hentañ gwerelloù o foñs glas. Adal an e teuas al liv glas da vout diouzh ar c'hiz er Gornaoueg : liv ar vrientinelezh e voe, kreskiñ a reas pouez ar glaz en armerzh ha forzh pegement e voe implijet en arzoù. Gwiskamant ar Werc'hez en arzoù end-eeun e voe pennabeg ar gemmadenn dic'hortoz-se. Liv ar c'hañv a veze lakaet warni en amzerioù kent, peogwir e oa marvet he mab war ar groaz : du, gris, gell, mouk teñval pe gwer teñval ; teñval-tre e veze ar glaz pa veze implijet. Adal deroù an hag ar roue gall Loeiz VII e voe gwisket gant ur glaz frankoc'h, splannoc'h ha skedusoc'h. War-dro ar bloavezhioù 1140 e krouas ar werellourien ur glaz anvet glas Saint-Denis evit penniliz Saint-Denis ; buan e voe skignet, ha krouet e voe glaz Chartres ha glaz Le Mans ; gant an amzer, emdroadur an teknikoù ha hini an armerzh e voe krouet arlivioù glas nevez. Loeiz IX (1214-1270) e voe ar roue gall kentañ o wiskañ dilhad glas war ar pemdez. En ardamezouriezh ivez e kavas ar glaz e lec'h. En glazur hadet a flourdiliz en aour eo skoed-ardamez rouaned Bro-C'hall, ar glaz – a splann da deñval – oc'h aroueziañ ar Werc'hez ha, drezi, ar relijion gristen. Studiet eo bet ar c'hementad a liv glas a zo en ardamezouriezh Europa etre kreiz an ha deroù ar  : 5% a oa circa 1200, 15% c. 1250, 25% c. 1300 ha betek 30% war-dro 1400 ; e-keit-se e tigreskas al liv ruz eus 60% c. 1200, 50% c. 1300 betek 40% war-dro 1400. N'eus skoed glas ebet e boneg al livioù ar c'helc'hiad arzhuriek – a zo du, gwenn, gwer pe ruz – met a-hed ar XIVvet kantved e kemmas o argeladurezh er romantoù marc'hegiezh ha marc'heien c'hlas a zeuas war wel, al liv glas oc'h aroueziañ o c'halonegezh, o lealded hag o fealded ; reoù zister e oant er penn-kentañ ha tamm-ha-tamm e voe graet pennharozioù anezho. E dibenn ar Grennamzer e voe ar glaz – liv ar Werc'hez, hini ar roue Arzhur ha hini ar rouaned c'hall – lakaet da aroueziañ al lealded, ar peoc'h, ar frealz, al levenez hag ar garantez. Ul liv nobl e voe, a zidronas ar ruz. Adal ar mare-se e voe kemmet argeladurezh al livioù e kevredigezhioù ar Gornaoueg, pa voe dilezet ar reizhiad gwenn-du-ruz a gaver ivez er mojennoù kozh evel Kabellig Ruz, Gwenn-erc'h hag ar seizh Korrig hag er fablenn hen Ar vran hag al louarn gant Aisopos. War c'hwec'h liv ec'h eo diazezet ar reizhiad nevez : du, glas, gwenn, gwer, melen ha ruz, ha kontrol d'ar ruz e voe lakaet ar glaz, ar pezh a zo gwir hiziv c'hoazh.
Azginivelezh
Etre ar XVvet hag ar e troas ar glaz da liv buhezegezhel dre levezon al liv du. E kreiz ar kantved e voe embannet gant pennadurezhioù ar gristeniezh un aridennad lezennoù evit reoliañ buhezegezh ar c'hevredigezhioù europat. Enep an nevezentioù, ar merc'hed hag ar yaouankizoù e voent savet dreist-holl. Livioù ar gwiskamantoù pergen a voe reoliet-strizh : dre al liv e ranked gouzout dere pep den er gevredigezh. Berzet e voe an dilhad ruz, re goustus en abeg da briz al livegennoù prizius, hag ar re c'hlas flamm, evit an hevelep abeg. E du en em wiskas ar binvidien neuze, ar pezh a lakaas al livadennerien da ijinañ doareoù da gaout liv du don ha padus. Buan e teuas an du da vezañ diouzh ar c'hiz en Europa a-bezh, ar pezh a badas a-hed ar ; kreñvaet e voe an tech-se gant ar brotestantiezh, a droas tamm-ha-tamm da lakaat ar glaz par d'an du evel liv an dereadegezh, ar vertuz, an onestiz, an dilontegezh hag ar gristeniezh.
An oadvezh modern
E dibenn ar e voe ijinet arlivioù glas nevez, a-drugarez d'an indigo bezañ marc'hatmatoc'h. Da get ez eas implij ar gerboullenn adalek 1737, re wan ma voe e-tal an indigo ha glaz Prusia. Aloubet e voe sevenadur Europa gant al liv glas war kement tachenn a zo : dilhad, arzoù-kaer, lennegezh (Die Leiden des jungen Werther Johann Wolfgang von Goethe), barzhoniezh ha sonerezh (ar blues, bet ganet war-dro 1870). Ul liv romantel, hunvreel ha melkonius eo ar glaz da neuze. Ouzhpenn-se, ul liv politikel eo evit Bro-C'hall, liv ar Republik ha liv ar vammvro goude bezañ bet hini he rouaned.
Adalek an e voe ar glaz liv karetañ tremen 50% eus tud ar Gornaoueg, dirak ar gwer (20%), ar gwenn (8%) hag ar ruz (8%).
Livouriezh
En arz al livouriezh ec'h eo al liv glas unan eus an tri liv diazez, gant ar ruz hag ar melen. Sellout a reer outañ, en amzer a-vremañ, evel ul liv yen, hag al liv orañjez 0000 zo bet lakaet da liv klokaus dezhañ, dre m'eo orañjez ar meskaj ruz + melen. Kalz livioù a c'heller kavout dre veskañ al liv glas gant an daou liv diazez all : glas + ruz = mouk 000 000 000 ha glas + melen = gwer 000 000 000, an arlivioù anezho o vezañ diouzh kementad pep liv.
A-bouezh eo bet ar glaz e oberennoù Pablo Picasso (ar « marevezh glas »),Yves Klein ha Geneviève Asse.
Moullerezh ha stlenneg
Er moullerezh ec'h eo al liv glas unan eus ar pevar liv diazez ar reizhiad CMYK a implijer evit ar moullañ e pevarliverezh.
Er stlenneg ec'h eo al liv glas unan eus al livioù diazez ar reizhiad RGB (Red, Green, Blue) a implijer evit diskouez ar skeudennoù war ar skrammoù. Er pajennoù web ez implijer ar boneg  evit diskouez al liv glas "glan" 0000, da lavaret eo an arliv 450 nm er skalfad tredanwarellek.
Glazoù nevez
D'an 19 Mae 1960, an arzour gall Yves Klein (1928-1962) a lakaas marilhañ an 0000 Internatinal Klein Blue, a c'heller kodiñ en HTML dre #201bc0.
E 2016, ar gompagnunezh Shepherd Color a lakaas war ar marc'had ul livegenn c'hlas nevez anvet YInMn Blue a oa bet kavet dre zegouezh gant skipailh ar c'helenner Mas Subramanian en Oregon State University e 2009. YInMn Blue eo anv al livegenn abalamour ma teu diwar ur meskaj Itriom ('), Indiom (') ha Manganez ().
Enez Príncipe
Enez Príncipe zo un enezenn en enezeg São Tomé ha Príncipe, er Meurvor Atlantel, un 350 km eus aod Gabon, e pleg-mor Ginea.
Inizi
Un toullad inizi zo tro-dro da Príncipe:
Charles Beaumont
Charles Beaumont, bet ganet Charles Leroy Nutt (Chicago, – Woodland Hills, Kalifornia, ) a oa ur skrivagner stadunanat war dachennoù ar skiant-faltazi, ar moliac'h (fantasy) hag ar spont.
Brudet eo dre ar stirad skinwel The Twilight Zone (1959-1964) ha dre e senariooù evit ar sinema, koulz ha dre an istorioù berr niverus a sinas gant meur a anv-pluenn.
Un teulfilm diwar e benn a voe sevenet e 2010 gant Jason Vincent Brock.
Buhez
Ganet e oa bet Charles Leroy Nutt e Chicago (Illinois), mab nemetañ Charles Hiram Nutt, ur gwirier er gompagnunezh trenioù Chicago & Alton Railroad ha Violet "Letty" Phillips, ur senarioourez en Essanay Studios.
Mahmoud Ahmadinejad
Mahmoud Ahmadinejad (Perseg: محمود احمدی‌نژاد‎), ganet Mahmoud Sabbaghian (Perseg: صباغیان‎) d'an 28 a viz Here 1956, zo ur politikour iranian a oa bet 6vet prezidant Republik Iran etre 2005 ha 2013. Bez e voe ivez penn politikel an E'telāf-e Ābādgarān-e Īrān-e Eslāmī, un unvaniezh strolladoù politikel mirour eus Iran. Erlerc'hiet e voe gant Hasan Rohani.
Charles Beaumont
Buhez
Ne oa ket gwall zedennet gant ar skol — ma veze graet goap outañ en abeg d'e anv, a veze tostaet da nuts, "diskiant" — ha d'e grennoad e kave gwelloc'h lenn istorioù skiant-faltazi. P'edo er pezh a zo eilvet klas al lise e Breizh, e 1945, oadet a 16 vloaz, e tilezas ar studi hag ec'h emezelas en U. S. Army. Goude disoudardet e labouras evel treser bannoù-treset, disc jockey, porzhier, skaoter listri ha skeudennaouer (1947/48, dindan an anvioù-pluenn "Charles McNutt" hag "E. T. Beaumont" ).
E miz Kerzu 1950 e werzhas e istor kentañ, The devil, You Say? ("An Diaoul, emezit-hu ?") d'ar gelaouenn Amazing Stories, e embannas e miz Genver 1951 gant ar sinadur "Charles Beaumont". Dizale e tiuzas an anv-se koulz e-keñver lezenn hag en e vicher, betek diwezh e vuhez.
Er bloaz 1954, ar gelaouenn Playboy a ziuzas e skrid Black Country ("Bro zu") da gentañ istor berr embannet ganti. D'ar mare-se e krogas Charles Beaumont da skrivañ evit ar skinwel hag ar sinema Bloaz goude ec'h embannas Playboy un istor all gant Ch. Beaumont, The Crooked Man, ma ijine ur bed ma vefe heskinet an arallreviaded evel ma veze graet ouzh an heñvelrevidi en SUA e amzer ; breutadeg vras a savas diouzhtu.
Pennsenarioour ar film Queen of Outer Space sevenet gant Edward Bernds (1958, gant Zsa Zsa Gábor) e voe.
Charles Beaumont a skrivas 18 senario evit ar stirad skinwel The Twilight Zone, ma azasaas unan eus e istorioù, The Howling Man (1959, skignet d'ar, eleze ar rann 41 hag ar 5 rann en eil koulzad).