cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Komodo (enez)
Emañ enez Komodo etre div enezenn vrasoc'h, Sumbawa er c'hornôg ha Flores er reter.
Anavezet eo an enezenn abalamour d'al loened dibar zo enni, evel varaned Komodo, lesanvet ivez erevent Komodo, glazarded brasañ ar bed. Emañ an enezenn e Park Broadel Komodo, ha dont a ra e-leizh a douristed di.
François Valentin
François Valentin, bet ganet e Gwengamp (Aodoù-an-Arvor a-vremañ, Breizh) d'an 10 a viz Ebrel 1738 hag aet da Anaon e Kemper (Penn-ar-Bed, Breizh) d'an 21 a viz Eost 1805, a oa ul livour breizhat.
Mont a reas da Bariz hag eno e teskas e arz e ti Joseph-Marie Vien adalek 1758 betek 1769. Mont a reas d'ober e annez da Roma (kêr-benn Stadoù ar Pab d'ar mare-se) betek 1773 a-raok distreiñ da Bariz betek 1791.
Malo Bouëssel du Bourg
Malo Bouëssel du Bourg a zo ur skrivagner breizhat : daneveller,troer, barzh, aozer arnodskridoù ha pennadoù evit kelaouennoù.
Ouzhpenn bezañ skrivagner e kemer perzh e kalz bodadoù-barn, war dachenn an haiku peurgetket. Skrivañ a ra er c'helaouennoù ArMen hag Al Liamm e-touez re all. Ezel eo eus skipailh Al Liamm abaoe 2010. Meneget eo en torkad barzhoniezh breizhat a-vremañ savet gant Alain Le Roux dindan an titl Sur la ligne d'ombre de l'eau.
Benedisite
thumb|right|Ar benedisite, gant [[Jean Siméon Chardin, 1740 (49 × 38 km). Mirdi al Louvre (Pariz).]] thumb|Benedisite a-raok ar pred, gant [[Max Slevogt, 1885 ]]
Ar benedisite, zo anv brezhonek ur bedenn gristen evit bennigañ ar predoù, rak ger kentañ ar bedenn-se e latin eo "benedicite", a dalvez kement ha "bennigit" e brezhoneg. Lavaret e vez koulz gant an gatoliked ha gant ar brotestanted.
Dibunet e vez ar bedenn-mañ a-raok ar pred evit trugarekaat Doue eus ar "bara pemdeziek". Ar benedisite a zo ur bedenn a drugarekadenn, a vennozh, hag ur goulenn evit ar re baour. Distaget e vez gant un den hepken peurliesañ pa vez meur a zen ouzh taol. Boas e oa an ezhec'h da dresañ ur groaz war an dorzh vara evit echuiñ bennigañ ar pred e Breizh. Ar bedenn-se a c'hall bout dibunet e latin koulz hag e brezhoneg.
E liderezh Iliz Bro-Saoz ez eo ar benedisite ur c'hantik eus Book of Common Prayer.
Stummoù latin
Meur a zoare zo d'ar benedisite e latin :
Stummoù brezhonek
Meur a zoare zo d'ar benedisite e brezhoneg :
Ar grasoù
War-lerc'h ar pred e vez dibunet ur bedenn a drugarekadenn a vez graet "ar grasoù" anezhi :
Carlisle
Carlisle zo un anv-lec'h saoznek hag un anv-tiegezh.
Crandola Valsassina
Crandola Valsassina  zo ur gumun en Italia e Proviñs Lecco, e rannvro Lombardia.
Edward Gibbon
Sellet a reer outañ evel unan eus ar skrivagnerien saoz pouezusañ da Vare ar Sklêrijenn, ha meneget eo bet e labour alies gant ar bolitikourien hag ar skrivagerien a zo deuet war e lerc’h.
Yael Abecassis
Yael Abecassis (יעל אבקסיס e hebraeg), ganet d'an en Ashkelon (Israel), a zo un diskouezerez-c'hiz hag un aktourez israelat, marokanez a orin.
Buhezskrid
Merc'h ar ganerez hag aktourez israelat Raymonde Abecassis eo Yael Abecassis.
D'an oad a 14 vloaz e voe diskouezerez-c'hiz. Diwezhatoc'h e troas war-du ar skinwel, ma voe gwelet e filmoù daranverezh, hag ar sinema, ma c'hoarias Rivka er film Kadosh aozet gant an Israelat Amos Gitai e 1999.
Er bloavezhioù 1990 e kinnigas abadennoù evit ar vigale er skinwel israelat hag e produas videoioù sonerezh evit ar babigoù hag ar vugale yaouank.
E dibenn ar prantad-se e kuitaas ar skinwel hag ez eas da aktourez e meur a film sevenet gant Amos Gitai, a voe garedonet meur a wech, e Bro-C'hall pergen.
Lucrezia Crivelli
Poltred
Krediñ a reer eo Lucrezia a voe patrom da Leonardo da Vinci pa livas La Belle Ferronnière, ur poltred a zo bremañ e Mirdi al Louvre, e Pariz. A-raok-se en devoa Leonardo poltredet Cecilia Gallerani, ur serc'h all da Ludovico, en daolenn Itron an Erminig.
Serc'h an dug
Dimezell e oa Lucrezia gant Beatrice d'Este, gwreg Ludovico Sforza a-raok bezañ serc'h dezhañ, un tamm a-raok 1496. E 1497 e c'hanas ur mab, Giovanni Paolo. Kement-se a zaoubennas Beatrice d'Este (29 a viz Mezheven 1475- 2 a viz Genver 1497), maouez brudet he spered evel he c'hened, ha klas a reas en aner harluañ Lucrezia eus lez he fried.
Ludovico Sforza a varvas e 1508.
He mab
Mamm da vab Ludovico, Giovanni Paolo Iañ Sforza ( 1497- 1535), kentañ markiz Caravaggio, ha condottiero brudet en e amzer. Dimeziñ a reas-eñ da Violante Bentivoglio (1505-1550), ur verc'h-vihan da Galeazzo Maria Sforza, a-berzh e serc'h Lucrezia Landriani. Ur mab hag ur verc'h o devoe-int.
Lampornis
Lampornis a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ spesadoù evned-kelien.
Gulfport (Mississippi)
Gulfport zo ur gêr lec'hiet e su stad Mississippi e Stadoù-Unanet Amerika, war aod Pleg-mor Mec'hiko. Er bloavezh 2010 e oa 69 220 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Gulfport en ur mod ofisiel e 1898.
La Valletta Brianza
La Valletta Brianza  zo ur gumun en Italia e Proviñs Lecco, e rannvro Lombardia.
Dafnis (barzh)
Mojenn
Hervez ar vojenn e oa ganet demdost da Assoro, ur gêriadenn e proviñs Enna, e Sikilia. An doue Pan, a oa sot gantañ, an hini a zeskas dezhañ seniñ fleüt. Gwarezet e oa gant ar Muzezed a roas dezhañ karantez ouzh ar varzhoniezh. Ar c'hentañ barzh a savas bugulganoù e oa a-hervez. A-raok dezhañ ne oa nemet gouezidi eus ar vesaerien, hag eñ eo a roas dezho ar varzhoniezh, a ouezas o sevenaat, o c'helennas diwar-benn an doueed.
Mor Arafura
Mor Arafura zo ur mor bihan n'eo ket gwall zon etre Aostralia ha Ginea Nevez.
Dafnis (barzh)
Mojenn
Karet e oa gant un naiadenn (pe Ec'henais pe Nomia) met ne voe ket feal dezhi. Evit en em zialañ e troas ar paotr e maen, pe e tallas anezhañ, hervez doareoù ar vojenn.
Charleston
Charleston zo un anv-lec'h saoznek.
Mor Arafura
En em astenn a ra etre Strizh-mor Torres er reter, pleg-mor Carpentaria er c'hreisteiz, Mor Timor er c'hornôg ha Mor Banda er gwalarn. Tapout a ra 1.290 km hed war 560 km led. Etre 50 ha 80 metr donder eo d'ar muiañ.
E-pad mare diwezhañ ar skorn e oa ur pont douar (pont Sahul) etre Aostralia ha Ginea Nevez el lec'h m'emañ bremañ Mor Arafura, pleg-mor Carpentaria ha Strizh-mor Torres. Dre eno moarvat e oa tremenet tud eus Azia da vont d'ober o annez da Aostralia. Ur mor peskedus eo met gwall besketaet e vez ivez. Klask a reer gwareziñ pinvidigezhioù ar mor bihan-se bremañ.
Roger Hanin
Roger Hanin pe Roger Paul Lévy diouzh e anv gwir, bet ganet d'an 20 a viz Here 1925 en Aljer hag aet d'an Anaon d'an 11 a viz C'hwevrer 2015 e Pariz, a oa un aktour, ur filmaozer ha skrivagner gall.
An Teir Fulenn (Rubens)
An Teir Fulenn zo eoullivadur war goad gant Pieter Paul Rubens e 1639, anezhañ un daolenn 500 x 617 cm, hag a zo war ziskouez e Mirdi ar Prado, e kêr Madrid e Spagn. Ur skeudenn eo eus an doare kemmus da welout ar gened.
An daolenn
N'eo ket teir flac'h yaouank voan zo taolennet met teir maouez lart.
Istor
E-pad brezel Spagn e voe kaset da Suis, da Genève, gant oberennoù all
Lyrurus
Lyrurus a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ skilgegi.
François Guizot
François Pierre Guillaume Guizot, bet ganet e Nîmes (Lengadok) d'ar 4 a viz Here 1787 hag aet d'an Anaon e Saint-Ouen-le-Pin (Calvados) d'an 12 a viz Gwengolo 1874, a oa un istorour, ur prederour, ur yezhadurour, ur c'helenner, un diplomat hag ur politikour gall, kannad, meur a wech ministr, hag e 1847-1848 Penn Kuzul ar Vinistred. Dilennet e voe d'an Académie Française e 1836.
Pennadoù kar
Penn Kuzul ar Vinistred (Bro-C'hall)
Sophie
Sophie zo un anv-badez alamanek ha gallek deuet diwar an anv gregach Sophia.
Distrig Setúbal
Distrig Setúbal zo un distrig eus Portugal, e mervent ar vro. E 2009 e oa 866,794 a dud o chom ennañ.
13 kumun zo ennañ :
Botelo
Ar botelo (e portugaleg ha galizeg), zo ur silzigenn sec'h mogedet, gant kig moc'h, ha tammoù eskern enni. Anvioù all zo c'hoazh : butelo, bucho, palaio de Vinhais, botillo en spagnoleg, butiellu en leoneg, diwar ar ger latin bottellus, a zo bouzell e brezhoneg. Anvioù all zo c'hoazh e toleadoù all.
E Portugal eo brudet an hini anvet chouriço de ossos de Vinhais, e Vinhais, e Trás-os-Montes. E Spagn, e proviñs León, eo ken brudet all hini El Bierzo. E Galiza eo e proviñsoù Lugo hag Ourense e vez graet dreist-holl.
Ouzhpenn kig moc'h a vez lakaet e-barzh : eskern ha migorn kostezennoù a vez lakaet ivez, ha holen, kignon, lore, ha gwin alies, ruz pe gwenn, eus ar vro. Da c'holo e reer gant bouzellenn, c'hwezigell, pe stomog al loen.
Lidoù
E meur a foar e vez lidet ar botelo:
Arondisamant Argenteuil
Arondisamant Argenteuil a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Val-d'Oise hag e rannvro Enez-Frañs.
Betek 2016
Rannet e oa arondisamant Argenteuil e 7 kanton (betek 2014) hag e 7 kumun :
Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù Val-d'Oise d'ar 1 a viz Genver 2017. 17 kumun zo en arondisamant Argenteuil bremañ.
Dakia
Dakia a oa ur vro, en Henamzer, hag a glot dre vras gant Roumania hiziv. Dont a ra an anv eus ar ger latin Dacia, diwar anv an Daked, ur bobl kar d'an Draked, a oa o chom e Trakia, hag a oa damheñvel o yezh.
Proviñsoù roman
A-hend-all e veze lavaret Dacia e latin ar Grennamzer eus Danmark (Dacus an anv-gwan).
Fredrik
Fredrik eo stumm svedek an anv-badez Frederig, diwar an anv alamanek Friedrich.
Antilhez gall
An inizi
Enezeg Gwadeloup zo ur rannvro hag un departamant tramor (niverenn 97.1) hag ur rannvro trobell eus Unaniezh Europa.
Martinik, evel Gwadeloup, zo un departamant gall tramor (97.2), rannvro c'hall hag ur Rannvro Trobell eus Europa.
Ur strollegezh tramor (niverenn 977) en norzh d'an Antilhez Bihanañ, etre Gwadeloup ha Puerto Rico. Ur strollegezh tramor (niverenn 978) en Enez Sant-Martin, sko ouzh Sint Maarten.
Ceret
Er bloavezh 0 e oa 0 a annezidi hag a reer Cérétans anezho e galleg.
Juvenal
Juvenal, pe Decimus Iunius Iuvenalis zo ur barzh flemmus latin eus dibenn ar ha deroù an. C'hwezek oberenn en deus laosket war e lerc'h, dastumet en ul levr anvet ar Saturae ("Flemmganoù"), savet entre 90 ha 127.
Eus e vuhez avat n'ouzer ket kalz a dra.
Damankouaet e oa bet goude e varv, e-pad daou c'hant vloaz, met kalzik e veze lennet war-dro dibenn an Henamzer hag er Grennamzer, hag anaout a reer war-dro 500 dornskrid eus e oberenn.
Biloxi (Mississippi)
Biloxi (/bɪˈlʌksi/) zo ur gêr lec'hiet e su stad Mississippi e Stadoù-Unanet Amerika, war aod Pleg-mor Mec'hiko. Er bloavezh 2008 e oa 45 670 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Biloxi en ur mod ofisiel e 1838.
Distrig Lisbon
Distrig Lisbon pe Lisboa zo un distrig eus Portugal, e-kreiz ar vro. E 2011 e oa 2,250,533 a dud o chom ennañ.
16 kumun zo ennañ :
Rara avis
Rara avis in terris nigroque simillima cycno zo un droienn latin hag a dalv kement hag « un evn ral war an douar hag heñvel-tre ouzh un alarc'h du ».
Orin
Un hiperbolenn eo, gant ar barzh Juvenal, en e Flemmganoù, VI, 165, diwar-benn merc'hed evel Penelope pe Lucretia, a zo evned rouez, da larsañ.
Hiziv e vez implijet an droienn pa gomzer eus tud ha ne gaver ket stank, goude ma vefe ezhomm anezho.
Distrig Portalegre
Distrig Portalegre zo un distrig eus Portugal, e reter ar vro. E 2011 e oa 118,506 a dud o chom ennañ.
Concord
Concord zo un anv-lec'h saoznek hag a gaver e meur a vro.
Sofia (anv-badez)
Sofia, pe Sophia, zo un anv-badez a gaver e meur a yezh.
Orin
Dont a ra eus ar ger gregach Sofia, hag a dalv kement ha furnez.
Clarksdale (Mississippi)
Clarksdale zo ur gêr lec'hiet e gwalarn stad Mississippi e Stadoù-Unanet Amerika. Er bloavezh 2000 e oa 20 645 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Clarksdale en ur mod ofisiel e 1882.
Erer kuch
An erer kuch (Lophaetus occipitalis) a zo un evn-preizh hag a vev en Afrika issahara. Ar spesad nemetañ eo er genad Lophaetus.
Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika issahara.
Arondisamant Sarcelles
Arondisamant Sarcelles a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Val-d'Oise hag e rannvro Enez-Frañs.
Hattiesburg (Mississippi)
Hattiesburg zo ur gêr lec'hiet e su stad Mississippi e Stadoù-Unanet Amerika. Er bloavezh 2011 e oa 46 626 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Hattiesburg en ur mod ofisiel e 1882.
Arondisamant Sarcelles
Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù Val-d'Oise d'ar 1 a viz Genver 2017. 62 gumun zo en arondisamant Sarcelles bremañ.
Merienoniezh
Ar verienoniezh zo ur skiant entomologel hag a studi merien.
Pyrrholaemus sagittatus
Pyrrholaemus sagittatus (Chthonicola sagittatus kent) a zo ur spesad golvaneged eus kerentiad an Acanthizidae.
Anvet e voe Sylvia sagittata da gentañ-penn (e 1801) gant an evnoniour saoz John Latham (1740-1837).
Annez
Emañ brosezat ar spesad en Aostralia, eus kreiz ha reter Queensland da reter ha kreiz Victoria dre Sukembre-Nevez, ma plij ar c'hoadegi o hin kerreizh dezhañ.
Trenkenn vannuronek
An drenkenn vannuronek zo un drenkenn uronek monosakaridek deveret deus ar mannoz. Get an drenkenn L-guluronek, an drenkenn D-mannuronek zo ur gevrennad deus an drenkenn alginek (pe alginat), ur polisakarid kavet dreist-holl er bezhin roz. An drenkenn vannuronek zo lakaet ivez barzh polisakaridoù kapsulek bakterienn..
Sati
Ar sati eo emaberzh un intañvez goude marv he fried en Indez gwechall pan a en tan da-heul korf he fried. Berzet eo hiziv er vro.
Southaven (Mississippi)
Southaven zo ur gêr lec'hiet e gwalarn stad Mississippi e Stadoù-Unanet Amerika. Er bloavezh 2011 e oa 48 982 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Southaven en ur mod ofisiel e 1980.
Heliodoxa
Heliodoxa a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1850 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Nav spesad evned-kelien a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer e Suamerika, pevarzek (14) isspesad dezhe en holl.
Joseph Marie Noël
Joseph Marie Noël (1883-1958) a oa ur beleg breizhat ha skrivagner brezhonek. Pezhioù-c'hoari a savas.
E vuhez
Ganet e oa e Pellann. Pa voe beleget e 1907 e voe anvet da gure e Trabrivan, hag e 1909 e Sant-Nikolaz-ar-Pelem. Eno e krogas da skrivañ brezhoneg. Barzhonegoù a savas hag a voe embannet e Kroaz ar Vretoned. E 1926 e voe anvet da berson Bonen, hag e 1932 da berson Trabrivan. E 1936 e oa person e Plounevez-Kintin, ma chomas betek e varv.
Cecilia Gallerani
200px|thumb|right|Cecilia Gallerani poltredet evel [[Itron an erminig gant Leonardo da Vinci. Mirdi Krakov.]] Cecilia Gallerani (1473 – 1536) a oa ur vaouez a renk uhel e dugelezh Milano, en Italia, e dibenn ar XVvet ha deroù ar XVIvet kantved, hag ar vrudetañ eus serc'hed niverus Ludovico Sforza, il Moro, dug Milano (1452-1508).
He buhez
Cecilia a oa ganet en un tiegezh bras e Siena. He zad, Fazio, ne oa ket eus an noblañs, met kargoù en doa e lez Milano, ha kannad e voe e Firenze zoken hag e Lucca. He mamm, Margherita Busti, a oa merc'h d'un den a lezenn.
Deskadurezh a voe roet dezhi evel d'he c'hwec'h breur. Komz latin a rae, kanañ brav, ha skrivañ barzhoniezh.
E 1483, pa oa dek vloaz, e voe kefrisaet Cecilia da Stefano Visconti, met torret e voe e 1487 hep na oufemp petra a voe kaoz. E miz Mae 1489 e kuitaas ar gêr da vont d'ar Monastero Nuovo, hag eno marteze e tegouezhas gant Ludovico.
Serc'h da Ludovico Sforza
War-dro 1489 e voe poltredet gant livour al lez, Leonardo da Vinci, a reas ar poltred anavezet evel ....
Poltred
Pa oa Leonardo o labourat evit an tiegezh Sforza e Milano, hag o poltrediñ Cecilia, he doe amzer d'ober anaoudegezh gantañ ha gant e zonezonoù bras. E bediñ a reas d'he zi gant speredoù uhel kêr Milano hag eno e veze bodadegoù ma veze kaoz a brederouriezh hag a sevenadur, ha hi a rae war-dro kas ar c'haozeadegoù en-dro.
Goude eured Ludovico il Moro da Beatrice d'Este, e viras Cecilia he ranndi e Porta Giovia, kastell Ludovico. Ur mab he doe gant an dug, e miz Mae 1491, hag a voe anvet Cesare.
Pa glevas Beatrice d'Este e veze he fried oc'h ober war-dro Cecilia e rankas Ludovico goulenn digant Cecilia kuitaat ar c'hastell ha lez an dugelezh. Harluet e voe eus al lez ha daou vloaz e chomas e Mantova gant Isabella d'Este, c'hoar-gaer dugez Milano. Goude e tistroas da Vilano, ha d'ar 27 a viz Gouhere 1492 e timezas d'ar c'hont Ludovico Carminati "il Bergamino". Da gentañ e oa o chom e Palez Verme, goude e voe roet ar Palez Carmagnola dezhi e 1492, da-geñver hec'h eured.
Eured
E 1492 e timezas d'ar c'hont Ludovico Carminati de' Brambilla, lesanvet "il Bergamino", aotrou kastell San Giovanni in Croce. Pevar bugel he doe ar gontez.
Goude marv he fried hag o mab (1514–1515), en em dennas er Villa Medici del Vascello, he c'hastell e San Giovanni in Croce, nepell diouzh Cremona. Eno etalc'he da zegemer arzourien ha speredoù uhelañ ar vro.
Cesare, mab Cecilia ha Ludovico Sforza, a voe anvet da Abad iliz San Nazaro Maggiore e Milano e 1498; e 1505, e voe anvet da chaloni Milano. Mervel a reas e 1512, da 19 vloaz.
He marv
Mervel a eure Cecilia e 1536, n'ouzer ket pe zeiz avat, d'an oad a 63 bloaz. Beziet e voe, a greder, e chapel an tiegezh Carminati en iliz San Zavedro.
Blasicrura interrupta
Blasicrura interrupta a zo unan eus an tri spesad a vez renket er genad Blasicrura e kerentiad an hoc'higed-mor hervez Word Register of Marine species WoRMS. Ur spesad kregin boutin a vev e reter Meurvor Indez hag e kornôg ar Meurvor Habask eus Sri Lanka d'ar Filipinez war ar resif kaled, e frailhoù reier, en dour fankek etre nebeut metroù betek 35 m donder an hini eo.
Ateles hybridus
Ateles hybridus a zo ur spesad primated eus kerentiad an Atelidae.
Blasicrura interrupta
Taksonomiezh
Diskrivet eo bet ar spesad gant Gray e 1824 dindan an anv genad Cypraea,.
Heñvelsterioù a zo hervez an diskriverien evit ar spesad-se daoust d'an anv Blasicrura interrupta bezañ implijet un tamm muioc'h eget ar re all:
Bevoniezh
Kregin brav ha boutin a vev war ar resif kaled, e frailhoù reier, en dour fankek etre nebeut metroù betek 35 m donder an hini eo.
Ment
Mentoù boutin ar c'hregin etre-se a zo etre 19 mm ha 25 mm hirder, met e c'hell bezañ kavet hiniennoù korrig betek 14 mm pe ramz, betek 29 mm.
Gwelout ivez
Blasicrura pallidula, Talostolida teres daou spesad gant livioù damheñvel.
Tramor
Tramor, pe tra-mor a-wechoù, a vez lavaret e brezhoneg eus traoù, broioù peurvuiañ, a zo en tu all d'ar mor.
Peurvuiañ e vez implijet ar ger tramor da gomz eus traoù a zo en tu all da Vor Breizh
Implijet e vez ar ger d'ober anv eus statud douaroù perc'hennet gant Bro-C'hall hag a zo pell diouzh Europa, hag a vez anvet en un doare dizereat restachoù an impalaeriezh
Komzet e vez eus
Erer Ayres
Erer Ayres (Hieraaetus ayresii) a zo un evn-preizh hag a vev en Afrika issahara.
Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket an erered en urzhiad Falconiformes pe Accipitriformes.
Chulalongkorn
Rama V, pe Chulalongkorn (1853-1910) a oa roue Siam eus 1868 da 1910, anezhañ pempvet roue an dierniezh Chakri, deraouet en 1782.
33 mab en devoa.
Sitrouilhez
Ar sitrouilhez, Curcubita pepo o anv latin, zo plant liorzh red, kar d'ar sukrin, hag a daol frouezh tev.
Meur a seurt all zo, en o zouez :
Cill Ala
Brudet eo dre ma'z eo eno e klaskas soudarded c'hall dilestrañ e 1798, dindan renerezh ar jeneral Humbert.
Arondisamant L'Haÿ-les-Roses
Arondisamant L'Haÿ-les-Roses a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Val-de-Marne hag e rannvro Enez-Frañs. An hini bihanoc'h e Frañs eo.
Enez Yseult
Enez Yseult (-66.73333°N, 140.93333°W) a zo un enezennig roc'hellek 1.1 km (0.7 mil-mor) er reter da Enez Tristan ha 0.6 km (0.4 mil-mor) en norzh da veg reter Cape Jules (Douar Adélie, Antarktika. Anvet eo bet evel-se abalamour da vojenn Tristan hag Izold (Yseult eo doare-skrivañ gallek an anv Izold).
Pierre Soulages
Pierre Soulages, bet ganet d'ar e Rodez (Bro-C'hall, departamant Aveyron) ha marvet d’ar , a oa ul livour hag un engravour gall.
Brudet eo dre ma implij dreist-holl al liv du, a vez anvet "du-sklerijenn" gantañ. Livet en deus ouzhpenn 1 500 taolenn. Anvet e vez pep oberenn "Pentadur", ha skrivet e vez ouzhpenn ar vent hag an deiz ma oa bet graet.
Prada
Er bloavezh e oa 0 a annezidi hag a reer Pradéens anezho e galleg.
Cernusco Lombardone
Cernusco Lombardone zo ur gumun en Italia e Proviñs Lecco, e rannvro Lombardia.
Arondisamant Saint-Denis
Arondisamant Saint-Denis a zo:
Leônidas da Silva
Leônidas da Silva (pell anavezetoc'h evel Leônidas), bet ganet d'ar 6 a viz Gwengolo 1913 e Rio de Janeiro (Brazil) hag aet da Anaon d'ar 24 a viz Genver 2004 e Cotia (Brazil), a oa ur melldroader etrebroadel brazilian aet da c'hourdoner.
Sellout a reer ouzh an hini a voe lesanvet buan a-walc'h Diamante Negro pe Homem-Borracha kentoc'h evel ur arzour eget ur c'hoarier mell-droad. Gantañ e voe brudet ar jestr teknikel a vez graet "chalaca" (bisiklet e brezhoneg) anezhañ : skoet eo ar vell dre un tenn-gin.
Kib vell-droad ar bed
Araoger kreiz e bost dezhañ war an dachenn, kemeret en devoa perzh Leônidas e daou zalc'h :
Ambiorix
Ambiorix a oa ur penngadour galian, eus pobl an Eburoned, e Gallia Belgica, hag a vrezelias a-enep Julius Caesar, a-gevret gant ar priñs Catuvolcos, hervez a lenner e De Bello Gallico.
Kazuo Ishiguro
Kazuo Ishiguro (石黒 一雄, Ishiguro Kazuo), ganet d'an 8 a viz Du 1954 e Nagasaki, zo ur skrivagner, romantour ha skrivagner senario a Vro-Saoz (abaoe 1982) met a orin japanat. Tapet en deus priz Nobel al lennegezh d'ar 5 a viz Here 2017. Kazuo Ishiguro a zo ur skrivagner romantoù, danevelloù, saver senario ha saver pozioù sonerezh.
Ambiorix
En e voe lakaet Ambiorix da haroz broadel e Belgia, evel ma c'hoarveze gant Verkingetorix e Bro-C'hall.
Izabel Portugal
Isabella, Isabel, Elizabeth pe Elisabeth, hervez ar yezhoù, pe Elesbed Portugal zo anv meur a briñsez pe rouanez.
Gondor
Gondor zo anv ur rouantelezh ijinet gant ar skrivagner J. R. R. Tolkien. Diskrivet e vez evel rouantelezh vrasañ an dud e kornôg Douar-ar-C'hreiz e fin an Trede Oadvezh. Trede roman an heuliad Aotrou ar Gwalennoù, Distro ar Roue, a gont an darvoudoù a c'hoarvez er Gondor e-pad Brezel ar Walenn. Kontañ a reer ivez an darvoudoù c'hoarvezet goude ar brezel pa oa adsavet ar rouantelezh. En ouzhpennadurioù d'ar romant e kaver un nebeud darvoudoù erruet a-raok savidigezh ar rouantelezh pe goude ar brezel. Hervez an istor e pa diazezet Gondor gant an daou vreur Isildur hag Anárion, harluet eus rouantelezh Númenor.
Kêr-benn
Meur a gêr-benn zo bet d'ar rouantelezh:
Blasicrura pallidula
Blasicrura pallidula a zo unan eus an tri spesad a vez renket er genad Blasicrura e kerentiad an hoc'higed-mor hervez Word Register of Marine species WoRMS. Ur spesad kregin boutin a vev eus gevred ar Meurvor Habask betek ar Filipinez dindan mein ha koural alies e-touesk bezhin eus an aod vev betek 15 m donder an hini eo.
Taksonomiezh
Diskrivet eo bet ar spesad gant Gaskoin e 1849 dindan an anv genad Cypraea hag hini ur spesad all ''Cypraea quadrimaculata var. pallidula Gaskoin, 1849 evel ur stumm eus ar spesad bet diblaset en ur genad all Eclogavena quadrimaculata'',.
Heñvelsterioù a zo hervez an diskriverien evit ar spesad-se daoust d'an anv Blasicrura pallidula bezañ implijet un tamm muioc'h eget ar re all:
Isspesadoù
Tri isspesad a zo bet diskrivet :
Bevoniezh
Kregin brav ha boutin a vev dindan mein ha koural alies e-touesk bezhin eus an aod bev betek 15 m donder an hini eo.
Ment
Mentoù boutin ar c'hregin etre-se a zo etre 18 mm ha 23 mm hirder, met e c'hell bezañ kavet hiniennoù korrig betek 11 mm pe ramz, betek 32 mm.
Gwelout ivez
Blasicrura interrupta, Blasicrura summersi, Eclogavena luchuana Talostolida teres, spesadoù gant livioù damheñvel.
Kartenn al lec'hioù bevañ
Lec'h bevañ ar spesad a zo eus gevred ar Meurvor Habask betek ar Filipinez.
Arondisamant Nogent-sur-Marne
Arondisamant Nogent-sur-Marne a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Val-de-Marne hag e rannvro Enez-Frañs.
Kantonioù ha kumunioù
Rannet eo arondisamant Nogent-sur-Marne e 15 kanton hag e 14 kumun :
Sitta frontalis
Sitta frontalis (pe Dendrophila frontalis) a zo ur spesad golvaneged eus kerentiad ar Sittidae.
Eva Grimaldi
Eva Grimaldi, ganet Milva Perinoni d'ar 7 a viz Gwengolo 1961, zo un aktourez ha top model italian.
Arondisamant Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)
Arondisamant Saint-Denis a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant ar Seine-Saint-Denis hag e rannvro Enez-Frañs.
Kantonioù ha kumunioù
Rannet eo arondisamant Saint-Denis e 10 kanton (betek 2014) hag e 9 c'humun :
Brezel Rousilhon
Brezel Rousilhon (Guerre du Roussillon e galleg) zo ur brezel etre Bro-C'hall ha Spagn, harpet gant Portugal hag ar Rouantelezh-Unanet, hag a c'hoarvezas e Rousilhon hag en tu all d'ar Pireneoù, adal 1793 betek 1795.
A-raok ar brezel
Abaoe 1792 e oa ar Republik c'hall o vrezelién ouzh an Impalaeriezh Santel ha Rouantelezh Prusia. Liammet e oa Rouantelezh Spagn ouzh Bourboned Bro-C'hall, met klask a reas chom neptu : diaes e voe avat adal ma voe enk war ar roue gall Loeiz XVI, kar da roue Spagn, ha pa'z eas an traoù war fallaat. Adal Here 1789 e kemennas Loeiz XVI da Carlos IV n'en devoa ket frankiz da fiñval ken.
E 1793 e voe dibennet ar roue gall.
Trec'hioù ar jeneral Ricardos
Marv ar roue gall d'an 21 a viz Genver 1793 a lakaas an tan etre an div vro. Kenkent e savas rouaned Spagn ha Portugal a-du gant ar Rouantelezh-Unanet evit enebiñ ouzh Bro-C'hall dispac'het.
Manuel Godoy a oa e penn ar gouarnamant spagnol a gasas kuit ar c'hannad gall Jean-François de Bourgoing, hag a dorras an darempredoù gant Bro-C'hall a zisklêrias ar brezel d'ar 7 a viz Meurzh.
Prest e oa an arme c'hall adal deroù ar miz. Ha setu hi da dremen an harzoù. E penn an arme spagnol, mennet da adkemer an douaroù kollet kant vloaz a-raok e oa ar jeneral Antonio Ricardos.
Ur morlu saoz ha spagnol a yeas da reiñ skoaz d'ar roueelourien c'hall ha da lakaat seziz war kêr Toulon. 25000 soudard arme Ricardos a aloubas Rousilhon adal ar 17 a viz Ebrel 1793 dre Saint-Laurent-de-Cerdans, a-raok diskenn saonenn an Tech betek Ceret, kemeret d'an 20 a viz Ebrel.
D'an 19 a viz Mae 1793 e voe trec'het an arme c'hall, renet gant ar jeneral Dagobert en emgann Mas Deu, gant an arme spagnol. Bec'h avat o doe ar Spagnoled en Perpignan, etre ar 15 hag ar 17 a viz Gouhere 1793. Met e gwengolo e kemeras kreñvlec'hioù an harzoù ha kêriadennoù saonenn ar stêr Tech : Banyuls-dels-Aspres, Céret, Arles-sur-Tech, hag ar re all.
Skourjezig
Ur skourjezig pe skourjezenn zo ur seurt skourjez e lêr pe kanab, meur a lêrenn pe kordennig dezhi, implijet da gastizañ pe da emgastizañ.
Kastiz
Implijet e veze skourjezennoù war listri Bro-Saoz hag.
Sericornis
Sericornis a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1838 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Trizek spesad a ya d'ober ar genad :
Mirdi arz hag istor Sant-Brieg
Mirdi arz hag istor Sant-Brieg a zo ur mirdi e Sant-Brieg (Aodoù-an-Arvor).
Diskouezet ez eus ennañ dastumadoù diwar-benn istor an Aodoù-an-Arvor : glad ar mor, al labour-douar, ar gwiaderezh…
Staliet eo bet ar mirdi en ur archerdi kozh e kreiz-kêr Sant-Brieg e 1983.
Elesbed Aostria (rouanez Danmark)
Elisabet af Østrig (e daneg), pe Isabel de Austria (e spagnoleg), pe Elesbed Aostria, pe Izabel Aostria, pe Kastilha, pe Bourgogn, pe Habsburg, ganet e Brusel e 1501 ha marvet e Zwijnaarde e 1526, a oa arc'hdugez Aostria, infantez Kastilha, rouanez Danmark hag Unvaniezh Kalmar (ma oa Sveden ha Norge ouzhpenn), pried da Christian II (Danmark).
Merc'h e oa da Fulup Iañ Kastilha, lesanvet el Hermoso (an Hini Kaer), ha d'ar rouanez Juana de Castilla, anavezet evel Juana la Loca (Janed ar Follez).
He buhez
Isabel a oa eil merc'h he zud, arc'hduged Aostria ha duged Bourgogn da neuze. He zad, a oa Fulup Kastilha, hag he mamm, Juana, a zegouezho dezhi, da varv he zud, kurunennoù div rouantelezh: rouantelezh Aragon ha rouantelezh Kastilha.
Dont a rae hec'h anv eus hini he mamm-gozh, Izabel ar Gatolikez, rouanez Kastilha. Evel ma oa mennad an Tiegezh Habsbourg kreskiñ e zouaroù en hanternoz Europa e voe dibabet Isabel da vont da zimeziñ d'ar roue Kristian II, a oa war un dro roue Danmark, ha hini Norge, hag a oa o klask tapout kurunenn Sveden ouzhpenn. E miz Eost 1515 e voe graet an eured e Kopenhagen.
Da gentañ e oa tenn ha diaes an darempred etre an daou bried, dre ma ne ouie ket ar rouanez komz daneg, ma ranke ar roue komz outi gant jubennourien. Buan avat e teskas he yezh nevez, ma voe plijet he sujidi. Ouzhpenn-se e oa tommoc'h ar roue ouzh ar goantenn Dyveke Willums, ha se ne oa ket evit gwellaat an emglev etrezo. Mamm Dyveke, Sigbrit Willums, anavet e Danmark evel Dyveke Sigbrittsdatter, a oa erru da vezañ gwir c'houarnerez ar vro. Iskisat tra, sede ma varvas trumm Dyveke en 1517, marteze un dakennad kontamm roet dezhi war urzh an impalaer Masimilian, tad-kozh Isabel, ma c'hallas an daou bried skoulmañ an eil gant egile da vat.
Bugale
En 1519 e voe kurunennet Christian II e Stockholm, ha setu Elesbed rouanez Sveden ivez. Met e 1523 en em savas Svediz ouzh an Daned ha Gustav Vasa en o fenn oc'h embann e oa eñ ar gwir roue. E Danmark eo an dug Frederik, eontr d'ar roue, a emsavas a-enep Christian II. Goulenn a reas Christian hag e bried digant o c'herent rouaned gwaskañ war Frederik evit ma chomje sioul, met aner e voe. Ha setu ma voe kurunennet Frederik e Viborg e miz Meurzh.
Christian a gavas e kollet ar stourm ha divizout a reas ehanañ. D'an 13 a viz Ebrel e lestras ar roue hag e dud da vont da repuiñ d'an Izelvroioù.
Eno e voent degemeret gant Marc'harid Aostria. Elesbed ne zistroas biken da vro he fried ken. A-raok kuitaat Danmark e kinnigas Frederik dezhi chom er vro gant he bugale, met hi a respontas, hervez a gonter, d'ar roue nevez: "Ubi Rex meus, ibi regnum meum" ("El lec'h m'emañ ma roue emañ ma rouantelezh").
Palikir
Palikir eo kêr-benn Stadoù Kevreet Mikronezia, e kornaoueg ar Meurvor Habask. En enez Pohnpei emañ. Er bloaz 2004 e oa 6 227 a dud o chom enni.
Aulerci
An Aulerci - e latin - pe Aolerked a oa anv peder fobl c'halian o chom etre ar stêrioù Liger ha Saena.
Gerdarzh
Dont a ra anv an Aulerci eus ur rakger au-, a verk ar pellder, a gaver e meur a yezh indezeuopek, hag ur ger lerco- diwar *LERC- o talvezout "roud", deuet da vout LERC'H e brezhoneg; en iwerzhoneg ez eus un anv LORG (kemm boas e/o) a zo "roud". An Aulerci a vije neuze "tud ar roudoù". N'haller ket sklaeraat ar ster evit poent avat.
Peder fobl
Sed anvioù ar peder fobl, a oa teir anezho er c'hevredad arvorigat:
Cristot
Cristot a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.
kantved
Eil brezel-bed, Emgann Normandi, 1944: d'an 11 a viz Even e klaskas ar 6th Green Howard, skoazellet gant ar 4/7 th Dragoon Guards kemer Cristot, met ret voe dezhe kilañ gant kolloù bras rak an 12 SS Panzer-Division Hitlerjugend. Dieubet e voe Cristot d'ar 16 a viz Even 1944 gant 49 Rannlu (West Riding) ar Rouantelezh-Unanet; ne chome Alaman ebet er vourc'h pa voe kemeret gant ar 1/4th Battalion The King's Own Yorkshire Light Infantry ; er memes devezh e voe fuzuilhet ur gwaz 80 vloaz gant an nazied.
Lionel
Lionel a zo un anv-badez gallek ha saoznek roet d'ar baotred.
Androlla
An androlla zo ur seurt silzig graet diwar gostezennoù moc'h, ha paprika, kignon, holen, graet e Galiza, e proviñs Ourense ha proviñs Lugo dreist-holl.
Nukuʻalofa
Nuku‘alofa eo kêr-benn Rouantelezh Tonga, e Polinezia. En enez Tongatapu emañ. Er bloaz 2006 e oa 23 658 a dud o vevañ enni.
Androlla
Gerdarzh
Dont a rafe an anv eus ar ger gallek andouille, anduilh e brezhoneg; nemet an androlla zo graet gant kig malet, evel ar silzig, pa vez graet an anduilh peurvuiañ gant bouzelloù en o fezh.
Servijet e vez gant patatez. Poazhet e vez er forn, pe grilhet war an tan. Bep bloaz e vez goueliet e Viana do Bolo da vare an Ened hag e Navia de Suarna
Cill Rónáin
Cill Rónáin (saoznekaet e Kilronan) zo ur gêriadenn hag ur porzh en Inis Mór, en Inizi Árainn, e kornôg Iwerzhon.
Dre ar porzh-se e erru an douristed a zeu eus an douar-bras da Inis Mór, gant bigi eus Ros an Mhíl e kontelezh Gaillimh pe eus Dúlainn e kontelezh An Clár.
Saezh (disheñvelout)
Saezh a c'hall bezañ meur a dra :
Blasicrura summersi
Blasicrura summersi a zo unan eus an tri spesad a vez renket er genad Blasicrura e kerentiad an hoc'higed-mor hervez Word Register of Marine species WoRMS. Ur spesad kregin divoutin a vev eus inizi Tonga betek an inizi Fiji er Meurvor Habask, tost eus ar resif bev dindan mein ha koural war an aod vev betek 15 m donder an hini eo.
Taksonomiezh
Diskrivet eo bet ar spesad gant Schilder e 1958,.
Heñvelsterioù a zo hervez an diskriverien evit ar spesad-se daoust d'an anv Blasicrura summersi bezañ implijet un tamm muioc'h eget ar re all:
René Quéré
Mont a ra da studiañ e Skol an arzoù-kaer Kemper e 1951, e stal-labour Jos Le Corre (1925-1979) ha Pierre Toulhoat (1923-2014). Deskiñ a ra ar feilhañserezh daou vloaz er vichererezh Keraluk.
Liammoù diavaez
Palier arz Françoise Livinec: René Quéré
Le Gigolo
Le Gigolo (Ar C'hi gaol e brezhoneg) zo ur film gall, sevenet e gwenn ha du gant ar filmaozour gall Jacques Deray e 1960.
An danvez
E-tro daou-ugent vloaz eo Agathe. Intañvez ha pinvidik-mor anezhi ez eo nivez-piket he c'halon gant an doktor Damper. Ma fell dezhi paouez gant e zarempred gant Jacky, he fried kleiz yaouank. Hemañ n'en deus ket c'hoant da stlepel ar billig war-lerc'h an trebez avat daoust dezhañ bezañ bet feuket gant Agathe p'he devoa graet « ki gaol » anezhañ e-pad ur barrad imor...
Aspach-Michelbach
Aspach-Michelbach a zo ur gumun eus departamant Roen-Uhel e Bro-C'hall.
Kenneth H. Jackson
Kenneth Hurlstone Jackson a zo ur yezhoniour saoz arbennik war ar yezhoù keltiek. Ganet eo d'ar 1añ a viz Du 1909 e Beddington e Bro-Saoz ha marvet d'an 20 a viz C'hwevrer 1991. Flour e komze ar c'hwec'h yezh keltiek a-vremañ. Ur pikol levr en deus gouestlet da istor fonologiezh ar brezhoneg: A Historical Phonology of Breton, e 1967.
Roll kumunioù kozh Penn-ar-Bed
Kumunioù kozh Penn-ar-Bed:
Eleonora Giorgi
Eleonora Giorgi, ganet d'an 21 a viz Here 1953 zo un aktourez, skrivagnerez senario ha produerez filmoù italian. Ganet eo e Roma.
Aspach-Michelbach
Krouet eo bet d'ar 1 a viz Genver 2016, o vodañ kumunioù Aspach-le-Haut hag Michelbach.
Blasicrura summersi
Ment
Mentoù boutin ar c'hregin bihan-se a zo etre 15 mm ha 19 mm hirder, met e c'hell bezañ kavet hiniennoù korrig betek 12 mm pe ramz, betek 22 mm.
Borders
Ar Borders, pe The Borders, pe Ar Marzoù e brezhoneg, zo un anv-lec'h saoznek, ha hini meur a dra.
Yezhoù
Ur ger hañval a gaver e meur a yezh:
Aglaeactis
Aglaeactis a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1848 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).
O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Suamerika, pevar (4) isspesad dezhe en holl.
Université catholique de l'Ouest
Université catholique de l'Ouest (Skol-veur gatolik ar C'hornôg) pe La Catho a zo ur skol-veur brevez bet savet e 1875 en Añje. Kavout a reer ar skolioù en Añje, Aradon, Gwengamp, Laval, Naoned ha Papeete.
Blasicrura summersi
Gwelout ivez
Blasicrura pallidula rhinoceros, Eclogavena luchuana, Eclogavena quadrimaculata, spesadoù gant livioù damheñvel.
Kartenn al lec'hioù bevañ
Lec'h bevañ ar spesad a zo eus inizi Tonga betek an inizi Fiji er Meurvor Habask.
Lazhadeg Damour
Lazhadeg Damour zo ul lazhadeg hag a c'hoarvezas e kêr Damour, anezhi ur gêriadenn kristenien, d'an 23 a viz Genver 1976, e-pad Brezel diabarzh Liban (1975–1990).
Taget e voe Damour, a zo e-kichen an hent-tizh er su da Veirout, gant muzulmaned ha stourmerien eus an tu-kleiz pellañ harpet gant unvezioù Aozadur Dieubidigezh Palestina. Ul lodenn eus ar boblañs a voe lazhadeget garv, ar peurrest a voe rediet da dec'hout. E-tro 500 ha 582 den a voe lazhet.
Kenarroud
Lazhadeg Damour a oa ur respont goude lazhadeg Karantina a oa bet d'an 18 a viz Genver 1976, pa oa bet falanksourien ur bezen kristenien eus an tu dehoù pellañ o lazhadegañ etre 1000 ha 1500 den en ur c'harter eus Beirout annezet gant Palestianed dreist-holl.
An Ahrar hag an unvezioù Falañjisted diazezet e Damour ha Dayr al Nama o devoa stanket an hent arvorel o kas etrezek su Liban southern Lebanon hag ar Chouf. dre-se e oant deuet da vezañ un arvar evit an Aozadur Dieubidigezh Palestinia hag e harperien kleizourien kement hag e harperien broadelourien eus ar brezel diabarzh.
Lazhadeg Damour a zo ul lodenn vihan eus un heuliad darvoudoù eus ar brezel diabarzh. Ar Balestinianiz a oa en em vodet gant an nerzhioù muzulman all a gemere perzh er brezel. Kêr-benn ar vro Beirout a oa bet rannet dre al linenn gwer, o krouiñ lec'hioù kristen er reter ha lec'hioù muzulman er c'hornôg.
A-raok al lazhadeg
Ar balestinianiz hag o harperien a oa bet o aloubiñ ar c'hêrioù tro-dro Damour. Lazhadegoù bihanoc'h a oa bet dija. D'an 9 a viz genver 1976 e oa bet kroget ur sez war kêr Damour (25000 annezid). Troc'het e voe an tredan er gêr ha lazhadeget 50 trevour. Nerzhioù an tagerien a oa e-tro 16 000 padal e Damour ne oa nemet 225 den yaouank gant fuzilhoù-chase. An darn anezho a oa krenarded trevour hep gourdoniñ na skiant-prenet milourel ebet.
Al lazhadeg
D'an 23 a viz Genver 1976 e voe argadenn veur an tagerien. Hervez un test eus al lazhadeg, an dagadenn a oa bet dre ar menezioù a-dreñv kêr Damour. "Un apokalips e voe," a embann ar beleg Mansour Labaky, ur beleg kristen maronit dreistbever. "Erru a raent, milieroù ha milieroù, o huchal 'Allahu Akbar! (Doue a zo meur!) Laoskit ac'hanomp da dagañ evit an Arabaed, laoskit ac'hanomp da brofañet un holocaust da Vahomet!", e-pad ma oant o lazhadegañ an holl war o hent, gwazed, maouezed ha bugale."
Ar vered a voe distrujet, ar c'horfoù marv tennet eus o bez ha jahinet. Un ugent falañjisted a voe lazhet, an trevourien a voe lakaet dirak ur voger ha fuzuilhet gant fuzuilhoù-arzailh. N'eus ket unan eus an trevourien bet harzet gant an dagerien hag a zreistvevas. E-tro 582 trevour a voe lazhet. Ar c'horfoù a voe mac'hagnet. E-touez ar re lazhet e oa izili eus familh Elie Hobeika hag e zanvez-gwreg.
Hervez ar c'hazetenner stadunanat Thomas L. Friedman, ar vrigadenn falañjisted eus Damour, a voe kablus eus ul lodenn eus lazhadeg Sabra ha Shatila e-pad Brezel Liban 1982 a oa awenet n'eo ket gant muntr Bashir Gemayel nemetken, met ivez gant ar fed ma oa bet lazhet o familhioù gant palestinianiz.
Tud kablus
Diazez an nerzhioù tagañ a seblant bezañ bet reoù brigadennoù al Lu Dieubidigezh Palestinian ha re As-Sa'iqa, harpet gant bezennoù all evel hini ar Fatah. Lod mammennoù a gomz eus Talbenn ar Bobl evit Dishualded Palestina, Talbenn Demokratel Dieubidigezh Palestinia, hag ar bezen muzulman libanat al-Murabitun.
Pennoù bras an argaderien a oa Zuheir-Mouhsein, lesanvet goude al lazhadeg "Kiger Damour" hag an ofiser er Fatah ar c'horonal Abu Musa.
Boissonneaua
Boissonneaua a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1854 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879). Dougen a ra anv an evnoniour ha naturour gall Auguste Boissonneau (1802-1883).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Tri spesad evned-kelien a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer holl e Suamerika, daou (2) isspesad dezhe en holl.
Kiwi Okarito
Ar c'hiwi Okarito a zo un evn, Apteryx australis an anv skiantel anezhañ.
"Rowi" a vez graet ivez eus ar pempvet spesad kiwied-mañ, bet c'hoarvezet e gavadenn e 2003, ouzhpenn kant tregont vloaz war-lerc'h hini ar c'hiwi meur marellek (Apteryx haastii).
Annez
thumb|left|Tiriad Apteryx australis (alc'hwezioù e saozneg). Bevañ a ra al labous e koad Ōkārito (aod kornôg Enez ar Su e Zeland-Nevez).
Adsevel istorel
Adsevel istorel a vez graet eus an obererezh diskouez ur prantad istorel pe un darvoud resis pe c'hoazh un doare bevañ aet da get. Implijet e vez dafar istorel ar fealañ ar gwellañ d'an hini a veze implijet : dilhad, armoù, boued hag all.
Politikel
Darvoudoù politikel a c'hell bezañ mammenn d'an adsevel istorel. Katyński Marsz, da skouer, a zo un adsevel istorel eus lazhadeg Katyn, gant ur pal enepkomunour hag enep Rusia.
Dorn ur gouarnamant a gaver peurliesañ a-dreñv an adsevel istorel mennet gant ar politikerezh, a-wechoù e c'hell bezañ un doare da stourm a-enep ur galloud a zo staliet.
Istorel
Lod tud a zo fier eus istor o bro, evit eskemm gant ar brasañ niver e vez implijet neuze an adsevel istorel a-benn brudañ un darvoud hag ul lec'h.
22px Bro-C'hall
Nevez a-walc'h eo an adsevel istorel er Frañs, ganet eo un tregont bennak a vloavezhioù zo met un taol lañs bras a zo bet abaoe 2006/2007 nemetken.
border|22px Kevread Rusia
Hini an Eil Brezel-bed eo ar mare adsavet ar muiañ e Rusia.
Elsbeth Stagel
Elisabeth pe Elsbeth Stagel, bet ganet war-dro 1300 hag aet da Anaon war-dro 1360 e Töss a oa ul leanez suis dominikan ha priolez kouent Töss (e Winterthur hiriv).
Ganet oa bet en ur familh nobl eus Zürich.
Keneilez e oa da Heinrich Seuse hag eskemmet he deus gantañ ur bern lizhiri. Gwelet a rae Seuse anezhi evel e "verc'h speredel".
Ne ouie ket Seuse e vire Elsbeth Stagel e lizhiri hag e lakae dre skrid ar pezh a lavare dezhi n'eo ket a-zivout teologiezh hepken met diwar-benn doareoù kalet d'ober pinijenn. Reiñ a reas dezhañ he skridoù pa zeuas da c'houzout e oa anezho ha kregiñ a reas Seuse da zeviñ anezho en ur virout ul lod nemetken.
Ne ouzer ket hag-eñ he deus hi skrivet al levr bet embannet a-zivout buhez 39 leanez eus kouent Töss met chom a ra he buhez ur skouer eus ar gevrinegezh penedour e-touez leaned ha leanezed ar grennamzer.
Zadar
Zadar (anvet Zara en italianeg) zo ur gêr eus Dalmatia, e Kroatia. Emañ war ribl Mor Adria. 75 082 a dud a oa o vevañ e kêr e 2011.
Roud eus ar gêr a gaver a-gozh, adalek an Impalaeriezh roman, da vare Impalaeriezh Bizantion goude-se, e Kroatia adalek an, e Republik Venezia da-c'houde, adalek 1006. Etre 1797 ha 1920 e oa en Aostria-Hungaria, en impalaeriezh an Habsbourged. Goude ar Brezel-bed Kentañ e voe staget ouzh Italia ha goude an Eil Brezel-bed en em gavas e Yougoslavia. Pa'z eas ar vro-se d'an traoñ e voe emgannoù taer en-dro da Zadar, e 1995. Abaoe emañ ar gêr e Kroatia.
Spartiated
Ar Spartiated (henc'hresianeg : Σπᾰρτῐᾱ́ται Spartiatai), anvet an Homoioi (Ὅμοιοι, "ar re a zo heñvel") ivez, a oa keodedourion a vegenn Sparta.
Difennet e oa d'ar Spartiated labourat dre ma vezent maget gant tud a renkoù izeloc'h (an Hiloted, Εἵλωτες Heílôtes) hualet ganto. Adal un oad yaouank e veze embreget ar baotred war ar brezeliñ ha lakaet en arvar bras evit o lakaat da vout brezelourion dizaon. En emgannoù e vezent gwelet evel ar gadourion wellañ e Gres, ha nerzh o arme ag Hoplited (ὁπλίτης hoplítēs) a lakaas Sparta da vout ar Stad c'halloudusañ er marevezh-hont e Gres. Ar c'heodedoù-Stad arall ne gredent ket mont da argadiñ Sparta, daoust ma ne oa nemet 8 000 Spartiat d'ar muiañ.
Templ ar Pavilhon Aour
Templ ar Pavilhon Aour (金閣寺, Kinkaku-ji) zo ur romant gant ar skrivagner japanat Yukio Mishima, embannet e 1956.
Istor
Diazezet eo al levr diwar tangwall Templ ar Pavilhon Aour e Kyoto, gant ur manac’h boudaeat yaouank, e 1950. Ar pavilhon, bet savet a-raok ar bloavezh 1400, a oa bet salvet diouzh an distruj meur a wech abaoe e savadur, memes e-pad ar brezelioù. Neuze e nec’has kalz an tangwall. Daneveller ar romant eo Mizoguchi, an tangwaller e-unan, un den divalav tre ha besteod. An oberer a lak sorc’henn ar gened da vezañ abeg e follentez.
Diverradur
Mizoguchi zo mab d'ur beleg boudaat. Emañ o chom gant e eontr war ar maez e Japan, e kêr Shiraku. Tennañ a ra diouzh e dad skeudenn ur Pavilhon Aour hollgaer, ar bravañ savadur er bed ; ha tamm-ha-tamm e tro ar skeudenn-se dave ar gened evitañ.
O vezañ paour ha besteod, n’en deus mignon ebet er skol, ha kreskiñ a ra ennañ ar c’hoant d'en em veñjiñ.
E dad, klañv, a gas anezhañ d’an templ evit ar wech kentañ e 1944. Kerseet tre emañ Mizoguchi gant kened furmel ar pavilhon, bet soñjet anezhañ e-giz ur fromadenn e-lec’h un dra furmel. Diskouezet eo d’ar superior, Tayama Dosen. Goude marv e dad, an den yaouank a ya da vezañ neveziad er Pavilhon Aour.
Boemerezh e-keñver an templ a ya war vrasaat en e galon. Hag ar c’hoant da vezañ e vestr, pe zoken e zistrujer, a gresk da heul ivez. Dont a ra da vezañ mignon Tsurukawa, un neveziad all, a vez sellet gant Mizoguchi e-giz pell gwelloc’h egetañ. Met mervel a ra Tsurukawa, marteze eus un emlazh. Mizoguchi a dro neuze d’ur c’hamalad skol-veur, Kashiwagi, dichek tre an tamm anezhañ, hag a lak santimantoù vended ha krizded ar vuhez da greskiñ e neveziad ar Pavilhon.
E senenn divezhañ al levr, chom a ra da arvestiñ ouzh e oberenn, en ur vogediñ. Disammet eo, a-benn ar fin : « C’hoant am boa da vevañ » emezañ.
Embannadurioù gallek
Yukio Mishima, Le Pavillon d'or, Paris, Gallimard, coll. « Du monde entier », 1961 ; réédition, Paris, Gallimard, coll. « Folio » no 649, 1975 et 1995 (ISBN 2-07-036649-9)
Roll kumunioù kozh Aodoù-an-Arvor
Kumunioù kozh Aodoù-an-Arvor:
Khanat Krimea
Khanat Krimea (e tatareg Krimea Qırım Hanlığı, e ruseg Крымское ханство, e turkeg Kırım Hanlığı) a oa un dierniezh tatar a renas war Krimea etre 1441 ha 1783.
A-douez ar pevar c'hanat lakaet e plas gant ar Meuriad Aour eo an hini a badas an hirañ. Stag e voe ouzh an impalaeriezh otoman eus 1475 betek sinadur feur-emglev Küçük Kaynarca e 1774.
Istor
Meuriadoù tatar a'n em stalias e Krimea en ha. Goude diskar ar Meuriad Aour e savas freuz e-touez ar re a glaske ren war ar rannvro hag an trec'h a yeas gant Hacı Giray, diskennad Toka Temür (trizekvet mab Cuci ha mab-bihan Cengiz Han), ha ganet e Lituania e penn kentañ ar. E 1441 e kognas moneiz en e anv ha diwar-se e vez lakaet ar bloavezh-se evel bloavezh krouidigezh ar c'hanat.
Bloavezhioù kentañ
Goude marv Hacı Giray e savas tabut etre e vibien Mengli Giray ha Nur Devlet. Diskoulmet e voe ar gudenn e 1475 pa voe aloubet ar vro gant an Otomaned ha lakaet Mengli Giray war an tron ganto. E 1484 e kemeras perzh an arme krimeat evit ar wech kentañ en ur brezel otoman kaset gant Bayezid II.
E 1502 e voe arsailhet kêr Saray gant Mengli ha darc'haouet evel-se an taol diwezhañ ouzh khanat ar Meuriad Aour. Goude-se e kemeras ar galloud war khanatoù Kazan hag Astrahan. Gant ar c'hresk-se teuas ar c'hanat da vezañ ur stad a-bouez er rannvro ha kevezerezh a savas etrezo ha priñselezh Moskov. E 1521 e lakaas Mehmet Giray ar seziz war Moskov ha trec'het ar Rused. Adalek an deiz-se ha betek mare Pêr Iañ e voe paeet tailhoù gant ar Rused d'an Datared.
Arondisamant Hagenau-Weißenburg
Arondisamant Hagenau-Weißenburg a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Roen-Izel hag e rannvro Grand Est.