cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Moselle (departamant)
Ar Moselle (distaget e galleg) zo un departamant, e biz Frañs, er rannvro Grand Est. Metz eo ar pennlec'h anezhañ, hag ar 57 an niverenn lakaet dezhañ. Diwar ar stêr Mosel e teu e anv. Klotañ a ra gant Bezirk Lothringen, ur rann eus Elzas-Loren, a oa en Impalaeriezh Alaman etre 1871 ha 1918. Darnoù bihan er c'hornaoueg a oa e Dugelezh Bar.
Arondisamantoù ar Moselle
Abaoe 2016 e vez rannet an departamant e 5 arondisamant :
Manila
Kêr-benn Stad Filipinez eo Manila (Maynila e filipineg).
Kronologiezh
1571 : Krouet kêr gant ar Spagnol López de Legazpi. Sujet eo ar vro d'an impalaeriezh spagnol.
1898 : Disklêriet ar brezel ouzh Spagn gant ar Stadoù-Unanet. Distrujet al lestraz spagnol. Rankout a ra ar Spagnoled dilezel o zrevadenn. Kregiñ a ra Stadunaniz d'ober o renkoù er vro ha d'en em staliañ.
1942 : Preizhet kêr gant lu Japan. Staliet eno un diktatouriezh kriz. Mestr eo Japan war ar vro. En ur guitaat Filipinez e tisklêr ar jeneral MacArthur ar frazenn vrudet (deuet da wir 4 bloaz war-lerc'h) : "I shall return" (Dont a rin en-dro).
1945 : Staliet adarre ur gouarnamant e Manila. Dilennet Roxas y Acuna da brezidant hag Elpidio Quirino da vesprezidant.
1946 : Goude fin aloubadeg Japan e tistro Stadunaniz d'en em staliañ e Manila.
Termenadurezh
E-pad pell eo bet rannet kêr etre ur c'harter trevadennel, mogeriet ha poblet gant trevadennerien eus Europa. Ar pezh a reer Manila anezhañ hiziv e gwirionez pe Manila "Intramuros" (kêr-gloz) ha Binondo, anezhi kêr an henvroidi, hini an "Indios" kalz pobletoc'h. Spagnoled ar a rae "Indio" (diwar Indez) eus kement henvroad eus perc'henniezhioù an impalaeriezh spagnol er Bed Nevez ha, dre astenn-ster, eus kement hini a orin eus ar broioù trevadennet ganto goude ma voe dizoloet Amerika ha pa vefent o chom en Azia.
Poblañs
Hiziv emañ bodet er gêr-benn un niver bras a garterioù iskêrel en tolpad kêrioù a reer Metro Manila anezhañ hiziv. Eno e vev ouzhpenn 10 milion a dud. Poblañs kêr Vanila a sav da 1,6 milion a dud.
Lec'hioù dibar
Ateneo Manila, ur skol-veur katolik, bet savet e 1859 gant ar Jezuisted.
Nguyễn Ngọc Trường Sơn
Nguyễn Ngọc Trường Sơn a zo bet ganet d'an 3 a viz C'hwevrer 1990 e Rach Soi, Rach Gia, Proviñs Kien Giang, Viêt Nam.
Mestrc'hoarier echedoù vietnamat eo.
Mestr Meur Etrebroadel eo, an hini yaouankañ eus Viêt Nam, an eil hini yaouankañ ag ar bed.
Desket e voe an echedoù gantañ p'edo tri bloaz. Ar vedalenn aour a dapas e kampionad bedel ar c'hoarierion dindan 10 vloaz e 2000.
こ (lizherenn)
Unan eus lizherennoù diazez ar silabenneg hiragana implijet evit skrivañ ar japaneg eo こ, romanikaet ko.
Etaerezh
Implijet e vez an termen etaerezh (saoz. etacism) evit ober dave d'ar fed ma vez erbedet distagañ [e] al lizherenn c'hresianek eta (Η, η) hervez an dud a sav a-du gant ar sistem distagañ erasmek evit ar henc'hresianeg kentoc'h evit he distagañ [i] hervez erbedennoù ar sistem krouet gant Reuhlin, anvet itaerezh.
こ (lizherenn)
Kevatal eo d'al lizherenn コ hervez ar silabenneg japanek all anvet katakana.
Etaerezh
Implijet e vez ivez an termen evit ober dave d'ar sistem distagañ en e bezh.
N'eus doare ebet da c'hoût da vat penaos e veze distaget yezhoù aet da get (dre gomz d'an nebeutañ) keit all 'zo met bez e c'heller klask hen gwiriekaat tamm-pe-damm dre geñveriañ an doare ma veze skrivet gerioù 'zo, dreist-holl fazioù reizhskrivañ hag all.
Distagadur al latin
Betek ar XVIvet Kantved e veze techet an dud da zistagañ al latin hervez patromoù distagadur an italianeg ha distaget e veze ar henc'hresianeg hervez gizioù ar gresianeg a-vremañ, da lâret eo oc'h ober gant an etaerezh en un doare boas.
D'ar c'houlz-se avat e savas un muic'h-mui a dud (en o zouez Erasmus) a-enep d'ar boazioù distagañ-se oc'h arguzenniñ na glotae ket gant ar prouennoù da gavout dre dielfennañ ar skridoù kozh en un doare skiantel, dreist-joll pa dalc'her e kont ar skridoù a-raok ar IVe Kantved a-raok hon amzer evit a sell ouzh ar gresianeg hag ar re bet savet betek an IIde Kantved a-raok hon amzer e latin.
E gresianeg a-vremañ ne reer tamm diforc'h ebet etre an doare da distagañ al lizherenneoù eta (Η, η),  iota (Ι, ι) hag  upsilon (Υ, υ), hag ivez an divc'hrafennoù ΕΙ, ει hag ΟΙ, οι, distaget an holl anezhe [i], graet iotaerezh eus ar fed-mañ. Diouzh an tu all e vez distaget [ε] koulz al lizherenn epsilon (Ε, ε) hag an diftongenn ΑΙ, αι ha n'eus diforc'h hirder ebet etre ar vogalennoù (vogalennoù berr kv. vogalennoù hir). zeta (Ζ, ζ) a vez distaget [z] ha beta (Β, β) a vez distaget [v].
Diskwel a reas an dud hag a save a-du gant an etaerezh m'en em dalc'he er barzhonegoù al lizherenn zeta dres evel al lizherennoù psi (Ψ, ψ) ha khi (Χ, χ) ha diswelet e voe ivez ar fed ma veze skrivet sigma (Σ, σ)-delta (Δ, δ) e lec'h zeta er rannyezh aeolek. Diwar-se e kave dezhe e ranke zeta bezañ distaget [sd] pe [zd] kentoc'h evit [z].
Pas de basque (barrez)
E barrez klasel e implijer an termen pas de basque evit deskrivañ ur pas hanter-hent etre ur paz hag ul lamm a-led ac'hell bezañ kaset da-benn war al leur (glissé) pe gant ul lamm (sauté) en ur vont en avant ("war-raok") pe en arrière ("a-dreñv").
Etaerezh
Distagadur al latin
Evit a sell ouzh al lizherenn beta e voe implijet ar ger-drevezañ kavet en ur pezh-c'hoari skrivet gant Aristofanes oc'h implijout al lizhrenn-se dre skrid evit ober diouzh son deñved o vlejal. Rankout a rae bezañ distaget [b] neuze.
Dont a ra an anv etaerezh diouzh ar fed ma soutened e veze distaget [ε] pe [e] al lizherenn H (eta) kentoc'h evit [i]. Ouzhpenn-se e veze soutenet gant ar sistem-mañ an distagadur [y] (dres e vel  hervez reolennoù reizhskrivañ ar brezhoneg). Evit a sell ouzh an divc'hrafennoù EI, AI hag OI e oant da vezañ distaget [ej], [aj] hag [oj].
Evit ar pezh a sell ouzh hirder ar vogalennoù e veze lakaet da verr atav omikron (Ο, ο) hag espilon (Ε,ε), keit ha ma vefe da vezañ distaget hir atav ken al lizherennoù eta (Η, η) hag omega (Ω, ω) evit an holl diftongennoù. Berr pe hir e c'hellfe bezañ ar peurrest eus ar vogalennoù hervez pep degouezh.
Adwelet e oa bet gante ivez distagañ al latin evit e reizhañ hervez dielfennadur ar skridoù. Kinniget e vez neuze e ranfe bezañ distaget [aj] hag [oj] an diftongennoù AE hag OE. Al lizherenn C a oa da vezañ distaget [k] atav, estreget an divc'hrafenn CH da vezañ distaget [χ] atav (evel e brezhoneg <c'h> ), G a oa da vezañ distaget [g] atav, V a oa da vezañ distaget [w] ha J (kavet el latin impljet ar Grenn-Amzer nemetken) a oa da vezañ distaget [j] (pe evel <y> e brezhoneg).
Er penn-kentañ e savas an darn vrasañ eus savadurioù akademek europa] a-enep da implij an etaerezh hag en [[Oxford, da skouer, e oa trawalc'h d'ar gelenenrion ha d'ar studierion implijout ar sistem nevez-se evit bezañ skarzhet diouzh ar Skol-Veur betek an XIXvet kantved c'hoazh.
Tamm-ha-tamm avat e krogas ar sistem nevez da vezañ trec'h betek dont da vezañ ar sistem muiañ-implijet evit distagañ ar henc'hresianeg, er-maez eus Gres ma kendalc'her da distagañ ar yezh klasel hevez boazioù ar yezh vodern.
Bremañ e vez implijet ar sistem-mañ gant hogozik an holl skolioù ha skolioù-meur.
Evit an Iliz Katolik avat e vez gwelet fall-tre ha kenderc'hel a ra d'ober gant ar sistem kent.
Koailh
Gallout a ra ar goailh bezañ maget evit he vioù hag he c'hig.
Saddam Husain
thumb|Saddam Husain e-kerzh e brosez e Gouere 2004 Saddam Husain Abd al-Majid al-Tikriti (e arabeg, صدام حسين عبد المجيد التكريتي), a vefe bet ganet d'an 28 a viz Ebrel 1937. Marv eo d'an 30 Kerzu 2006. Prezidant Irak eo bet eus 1979 da 2005.
E penn Bro-Irak eo bet eus 1979 da 1991, hag eus 1994 da 2003. Diskaret eo bet e-pad aloubadeg ar vro gant ar Stadoù-Unanet, Breizh-Veur hag un nebeud broioù all. Kriz-kenañ eo bet pa oa e penn ar vro, ha kalz traoù zo rebechet dezhañ gant an aozadurioù e-maez-gouarnamant. Akuizitet en doa an teknologiezh nukleel milourel digant Bro-C'hall peurgetket, a drugarez d'e vignoniezh gant ar politikour gall Jacques Chirac. Kondaonet d'ar c'hastiz a varv e 2006 evit drouklazh Doujail e 1982 eo bet krouget d'an 30 Kerzu 2006.
Pobloù Enez Vreizh
Anavet madik a-walc'h eo anvioù pobloù brezhon Enez Vreizh en Oadvezh an Houarn d'ar mare ma voe aloubet gant Impalaeriezh Roma adalek ar bloaz 43, dre ma'z eus bet kaoz anezho en oberoù istorourien evel Julius Caesar ha Tacitus. Pa voe staliet ar melestradur roman e voe graet civitates romanorum ("keodedoù roman") anezho, ha warno e voe diazezet ar rouantelezhioù brezhon goude ma voe aet ar Romaned kuit e 410. An douaroniour henc'hresian Klaudios Ptolemaios (c. 90 - c. 168) o lec'hias resis a-walc'h en e oberenn Γεωγραφικὴ Ὑφήγησις Geōgraphikḕ Hyphḗgēsis "Dornlevr Douaroniezh", ma teskrivas ar bed evel ma oa anavet da vare an Impalaeriezh roman.
Kanton Pleneg-Nantraezh
Kanton Pleneg-Nantraezh zo anezhañ ur bastell-vro votiñ eus Breizh, e departamant Aodoù-an-Arvor. Brasaet e oa bet da 15 kumun gant dekred an 13 a viz C'hwevrer 2014.
Pobloù Enez Vreizh
Pobloù all
Ne ouzer ket asur pelec'h edo ar pobloù-se en Enez Vreizh.
Kanton Pleneg-Nantraezh
Betek 2015
Kanton Pleneg-Nantraezh a yae 5 kumun d'ober anezhañ :
Abaoe 2015
Kanton Pleneg-Nantraezh a ya 15 kumun d'ober anezhañ :
Gwelet ivez
Kantonioù Aodoù-an-Arvor | Kumunioù Aodoù-an-Arvor
Kanton Le Parcq
Kanton Le Parcq a oa ur rann velestradurel eus Frañs e departamant ar Pas-de-Calais hag er rannvro Nord-Pas-de-Calais, diskarget e 2015.
Kumunioù
Kanton Le Parcq a yae 24 c'humun d'ober anezhañ.
Skiñvieg
Skiñvieg (distaget ) a zo ur gumun e Treger, e departamant Aodoù-an-Arvor.
Douaroniezh
War lez kleiz an Trev emañ Skiñvieg.
Kumunioù amezek : Ploueg-Pont; Tregonev; Sant-Jili-ar-C'hoad; Kervoroc'h;
Anv
Talvoudegezh : hevelep anv gant Ysgeifiog, parrez kontelezh Fflintshire e Bro-Gembre, Squiffiec, kêriadenn Plougastell-Daoulaz, Squiviec, kêriadenn Mûr, Le Squiffiec, ul lodenn douar Trémeven-Goueloù : diwar brezhoneg skav (galleg = sureau).
Ardamezioù
En geot e deir bleuñvenn skav en argant nozelek en aour, e vevenn en glazur; e gab en erminoù
(diwar familh Le Meur de Keramanac'h, hag e zouge teir pempdiliaouenn)
Istor
Skiñvieg e oa ul lodenn eus Ploueg-Pontrev
Prometheüs
thumb| [[Vulkan o chadennañ Prometheüs, livet e 1623 gant Dirck van Baburen, eus Utrecht (Rijksmuseum).]] Prometheüs (henc'hresianeg : Προμηθεύς Promêtheús "ar rakweler") a oa un Titan, mab da Iapetos ha da d-Themis (pe Klymene hervez oberourien 'zo), ha breur da Atlas, Menoitios hag Epimetheüs.
Hervez un doare all eus ar vojenn e vije bet mab d'an doueez Hera ha d'he serc'h, ar Ramz Eurymedon.
Ar vojenn
thumb|left|280px|Krouidigezh Mab-den gant Prometheüs (emañ [[Athena en tu-kleiz), izelvos marmor, Italia,, mirdi al Louvre.]]
Hervez Theogonia Hesiodos eo Prometheüs a grouas an dud diwar un dornad pri hag a gelennas dezho ar goveliañ hag arzoù all. Laerezh a reas tan digant an doueed d'e reiñ d'an dud.
418
1171 Ab Urbe Condita = 418 goude J.-K.
Bloavezh boutin o kregiñ hag oc'h echuiñ gant ur Meurzh
Kumunioù Alamagn
Elfenn diazez aozadur amaezhel Alamagn eo ar gumun (Gemeinde).
Bodet eo ar c'humunioù, war ar maez, e kumuniezhoù kumunioù
Heñvelreizhouriezh (termenadurezh)
Implijet e vez alies a-walc'h an termenoù heñvelreizhouriezh pe heñvelreizherezh evit komz eus en tuadur reizhel pe ur stad-den (pe identelezh) revel pa gar unan bennak tud eus an hevelep rev hag an unan, pe/hag a glask kaout darempredoù revel gante ha.
heñvelreizh- hag heñvelrev-
Daoust ha ma oa deuet an termenoù heñvelreizhouriezh pe heñvelreizhelezh da vezañ boutin e brezhoneg, emañ an implij o kemm er yezh lennegel, pa n'int ket savet mat evit daveiñ d'ar stad-den revel hervez sell damkanel nevesañ ar gevredigezh. Kavet e vez gwelloc'h ober gant an termen heñvelrevelezh pe heñvelreviadezh (gant un arster disheñvel da bep hini, moarvat) bremañ evit meur a abeg:
N'eo ket dereat an tremen brezhonek-mañ rak ne denn ket d'ar stad-ober revel, met kentoc'h d'ar reizh, da lâret eo ar reizh biologel pe an darempredoù reizhel (tuadur reizhel), en ur c'hoût e c'hell un heñvelreviad(ez) chom hep kaout darempredoù revel ebet ken hag un arallreviad(ez);
Termenoù dismegansus
Meur a c'her dismegansus ez eus ivez e brezhoneg, evel er yezhoù all, evit kaozeal eus an dud gant ur revelezh disheñvel diouzh an hini nemeti lakaet da "dereat" e sevenadur kornôg Europa dre vras, da lâret eo an arallrevelezh, peurliesañ evit kaozeal eus paotred. (Da skouer evit heñvelreviad : skilbaotr, paotr-plac'h, paotr an douar melen – pe en doare berr paotr melen –, paotr ar pri, pich-kaoc'h, paotr-e-Ber, gogez.)
N'eo ket degemerus ober gant seurt termenoù war digarez int hengounel pe brezhoneg ar bobl kentoc'h eget gant an nevezc'herioù kinniget a-is rak dismegansus-tre int ha ne dalvezont nemet evit lakaat meur a dud er-maez eus mont-en-dro boas ar gevredigezh. Ar gêr paotretaer e-unan a zo da ziwall eus e dalvoudegezh resis, ha ne c'hell ket bezañ arveret da venegiñ forzh pe heñvelreviad, dreist evel n'haller ket implij merc'hetaer evit komz eus forzh peseurt paotr arallreviat, lakaomp.
Termenoù reizh ha neptu
O klask anaout plas tud a bep seurt revelezh pe tuadur reizhel er gevredigezh ez eus bet krouet hag e vez implijet meur a dermen ispisial, en o zouez:
Aktion Reinhard
Aktion Reinhard (skrivet ivez Aktion Reinhardt) eo an anv bet roet da ziouennañ Yuzevien ha Romed Polonia gant an dud a gase anezhañ da benn, d.l.e. an nazied. N'eo ket sklaer hag eñ ez eo bet anvet diwar anv Reinhard Heydrich pe Fritz Reinhardt, ur penn bras nazi all.
E 1941 e oa lakaet Odilo Globocnik, un ofiser uhel en SS, da rener ar gouennlazh-mañ gant Heinrich Himmler. Testeniet en deus Adolf Eichmann bezañ klevet diwar-benn "Aktion Reinhard" gant Heydrich e miz Here 1941 evit ar c'hentañ gwech. Eus 1942 betek 1943 ez eo bet drouklazhet war-dro daou vilion a Yuzevien ha 50 000 Rom eus Polonia e kambroù-gaz kampoù-diouennañ Treblinka, Sobibór ha Bełżec. N'eus nemet 200 den zo chomet bev goude bezañ tremenet en tri c'hamp-mañ.
Anicetus (morlaer)
Anicetus a oa e penn un emsavadeg a-enep ar Romaned e Pontos er bloaz 69 hag a voe flastret gant e enebourien.
Ur sklav e oa bet a-raok bout dieupaet gant ar roue Polemon II, ha lakaet e oa bet e penn morlu rouantelezh Pontos, ken na deuas da vout ur broviñs roman dindan Neron e 63.
Tapet e voe Anicetus gant ur bobl eus an tolead, roet d'ar Romaned, ha lakaet d'ar marv.
Julia Gillard
Julia Eileen Gillard (ganet d'an 29 a viz Gwengolo 1961 e kêr Y Barri e Kembre) zo ur bolitikourez eus Aostralia, ezel eus Strollad al Labour. D'ar 24 a viz Mezheven 2010 e oa deuet da vezañ Kentañ ministr Aostralia, e-lec'h Kevin Rudd, dre ur vouezhiadeg e diabarzh Strollad al Labour. E miz Mezheven 2013 avat e oa bet kemeret penn Strollad al Labour gant Kevin Rudd en-dro ha lezet he doa ar garg a Gentañ Ministr gantañ.
ご (lizherenn)
Unan eus lizherennoù diazez ar silabenneg hiragana implijet evit skrivañ ar japaneg eo ご, romanikaet go.
Kevatal eo d'al lizherenn ゴ hervez ar silabenneg japanek all anvet katakana.
Diorroet e oa bet stumm al lizherennoù hiragana ha katakana diwar ar sinalun 己.
85
838 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0085 PC (goude ganedigezh J.-K.)
Levrioù talvoudus
80er
Troad revertivel
Er yezhoniezh e vez implijet an termen troad revertivel (saoz.: revertive case) evit komz eus un droad a dalvez da verkañ ar fed m'emañ un dra bennak pe un den bennak o tistreiñ, o vont war-gil pe o vont a-enep d'un dra bennak.
Implijet e vez an droad-mañ gant ar manchoueg, merket gant al lostger "-ca/-ce/-cu" (diwar ar wrizienn: "ca").
Manchu language
Krokodil an Nil
Krokodil an Nil (Crocodylus niloticus) a zo ur stlejvil hag a vev el lodenn vrasañ eus Afrika issahara hag en Egipt.
thumb|left|250px|Tiriad krokodil an Nil
Facelift
Kantenn kentañ ar strollad Alice in Chains, embannet e 1990 e ti Columbia eo Facelift. Eno e kaver ar single Man in the Box, hag a gaso berzh d’ar strollad. Anvet e vo Facelift da gantenn aour er Stadoù-Unanet a-raok dibenn ar bloavezh 1990. Kantenn blatin e vo nebeut goude. Kantenn grunge kentañ ur strollad a Seattle eo hag a raio ur berzh broadel hag a gaso strolladoù evel Nirvana, Pearl Jam pe Soundgarden, da vezañ anavezet.
416
1169 Ab Urbe Condita = 416 goude J.-K.
Bloavezh bizeost, o kregiñ gant ur Sadorn hag hoc'h echuiñ gant ur Sul
Balen (Flandrez)
Balen a zo ur gumun eus Flandrez Belgia en Arondisamant Turnhout hag e proviñs Antwerpen.
Porched:Egiptopedia
<p style="text-align:center;"> Egiptopedia zo ur raktres kenurzhiañ ha kendoniañ an holl bennadoù savet diwar-benn an egiptouriezh.
i ânkhou tepiou ta souaty sen her sba pen akou {| width="100%" align="center" border="0" cellpadding="4" cellspacing="4" style="border: 1px solid #CCCC99; background-color: #F1F1DE"
Pennad ar miz
Deuit holl da gemer perzh e savidigezh ar pennad war Ramses II, faraon pouezusañ istor Henegipt. An holl dud a c'hell kemer perzh dre kas titouroù, reizhañ fazioù, treiñ lodennoù savet e yezhoù all, ouzhpennañ skeudennoù, h.a. Trugarez evit ho sikour!
Ur sell war...
Ar hieroglifoù ! Deuit da zizoloiñ skritur sakr Henegipt. Rummad:Hieroglifoù Ar pennadoù {| width="100%" align="center" border="0" cellpadding="4" cellspacing="4" style="border: 1px solid #CCCC99; background-color: #F1F1DE"
Istor
150px|
Douaroniezh
150px|
Arz
150px|
Rummadoù
150px|
Klask
az:Portal:Qədim Misir bg:Портал:Египтопедия cs:Portál:Starověký Egypt de:Portal:Ägyptologie en:Portal:Ancient Egypt es:Portal:Egiptología fr:Portail:Égypte antique it:Portale:Valle del Nilo mk:Портал:Египтологија nl:Portaal:Egyptologie oc:Portal:Egiptopèdia pl:Portal:Starożytny Egipt pt:Portal:Egito Antigo ro:Portal:Egiptologie ru:Портал:Древний Египет sr:Портал:Египтологија sv:Portal:Egyptologi
Kanton Plerin
Kanton Plerin zo anezhañ ur bastell-vro votiñ eus Breizh, e departamant Aodoù-an-Arvor. Brasaet e oa bet da 4 c'humun gant dekred an 13 a viz C'hwevrer 2014.
Jules Gros
Jules Gros (Jul ar Groz hervez an doare brezhonekaet ; Jules Gros eo an anv a zo moullet war e levrioù), Ab Alan diouzh e anv barzh, zo ur yezhoniour breizhat, ganet d'an 2 a viz C'hwevrer 1890 e Pariz ha marvet e Lannuon d'ar 25 a viz Kerzu 1992.
Kanton Plerin
Betek 2015
Kanton Plerin a yae 3 c'humun d'ober anezhañ :
Jules Gros
Yezhoniour, dastumer ha kantvloaziad
thumb|Jules Gros er gêr
Yezh e galon
E-touesk an nav eskopti breizhat ez eo Treger, hep mar, ar vro nemeti he deus maget kement a zastumerien, birvilh enne da virout ha da wareziñ o yezh. En o zouez ez eus un toullad rimadellerien ha konterien gozh evel Ian ar Gwenn (1774-1849) eus Priel, Ian ar Minous (1827-1892) eus Pleuveur-Gaoter, evit ar re vrudetañ. Disoñjet un tamm, daoust d'e labour bras, e voe Guillaume Ricou (1778-1848) eus Tremael, ur c'haner a-feson hag a droas fablennoù henc'hresianek Aisopos ha re latin Phaedrus. E vab-bihan, Guillaume Le Coat (1845-1914) a droas kement-se ar Bibl e brezhoneg. Arabat eo ivez ankounac'haat Fañch an Uhel (1821-1895) eus Plouared, ha Frañsez Vallée (1860-1949) eus Plounevez-Moedeg, daou zen desket-meurbet, bet gouestlet gante o buhez da sevenadur Breizh, dre zifenn ha skediñ ar brezhoneg dre holl. D'o heul ec'h erruas Jules Marcel Gros, ur paotr yaouank hag a yeas da gozh-tre, dedennet-kaer gant ar yezhoù ha mennet-mat da studiañ ha da dreuzkas yezh e vro.
Kanton Plerin
Abaoe 2015
Kanton Plerin a ya 3 c'humun d'ober anezhañ goude kendeuzidigezh etre Porzhig ha Tremelar e 2016 :
Jules Gros
Yezh e galon
Ganet e voe Jules Gros e Pariz d'an 2 a viz C'hwevrer 1890. Da gêr-benn Bro-C'hall e oa aet e dud da glask labour, evel an darn vrasañ eus ar Vretoned. E dad, François, a laboure e-giz dreser eurieroù e-ti un horolajer. E vamm, Françoise Allain, a oa keginerez en un ostaleri e-pad ar goañv ha gwrierez evit un stal vras e-pad an hañv. O-daou beuzet gant o labour e voe start dezhe mirout gante ar poupig, a voe lezet dindan warez ar vamm-gozh, Michela an Allan (1833-1921), o chom e Tredraezh-Lokemo e Bro-Dreger. Ganti eo e voe desavet ar paotrig betek e 7 vloaz.
Anavezet ha plijet e veze Michela er barrez a-bezh. Prest e veze-hi da reiñ un taol-sikour d'an neb a c'houle dalc'hmat, hag hi paour-du. Barrek e oa gant he dorn pa farde bara pe veuzioù all, kement ha gant he fenn, pa gonte istorioù ha pa zibune gwerzioù ha kanouennoù ar vro e-kerzh ar beilhadegoù. Pedet e veze alies-mat evit ober war-dro euredoù, badeziantoù ha lidoù a bep seurt. Goude ar Brezel-bed kentañ e voe pedet peurliesañ evit lavarout ar pedennoù d'ar familhoù. En ur seveniñ ur pirc'hirinaj ez ae d'ober tro ar vro da bediñ en holl lec'hioù sakr. Degas a rae en-dro ganti an dour burzhudus, goulennet gant an dud, da lakaat ar c'hañv e pleustr. Bep Gwener, pa veze oc'h ober tro ar menajoù da sikour ma oa ezhomm, e veze roet dezhi gwech ha gwech all un tamm boued da vagañ he Jules bihan. Mont a rae ivez d'ar park da labourat evel ar baotred : dav e oa dezhi labourat start a-benn treuzvevañ, ha reiñ ur vuhez dous a-walc'h d'e vabig. Mod all, e-pad ar goañv, e neze ar gloan pe al lin da aozañ dilhad da vezañ gwerzhet goude. E-keit-se e tibune an eil war-lerc'h egile kanoù-pobl, gwerzioù ha sonioù, ar re a veze eztaolet ganti e-pad ar beilhadegoù e ti an amezeien. En he c'hichen e vane Jules dalc'hmat. Ne oa ket klemmganoù hir Markiz ar Guerrand, Yann ar paotrig mat, Santez Jenovefa pe c'hoazh hini Roue Brest ha Priñsez he bronn aour evit echuiñ. Daoust ma veze alies Jules skuizh-divi e stourme evit selaou c'hoazh ur wech an tonioù hag an istorioù-se, ken brav ma oant.
Da seizh vloaz hanter e tistroas Jules da Bariz. Met ne chomas nemet daou vloaz eno kent distreiñ da Vreizh gant e vamm. Siwazh en devoa ar paotr bihan kollet un tamm mat eus e vrezhoneg, dre ma n'en devoa ket bet tro da bleustriñ tamm ebet gant e dud. Daoust ma talc'he da gompren ar gerioù en deveze poan o kaozeal. Erruet e Tredraezh-Lokemo e chomas sac'het ar gerioù en e veg pa rankas respont d'ur goulenn savet outañ gant e vamm-gozh. Ne oa ket evit kompren abalamour da betra e chome-hi mut gant ar souezh hag an dispi. A-benn ar fin e teuas a-benn ar vaouez kozh da lavarout he soñj kent dirollañ da c'harmat. Fromañ a reas kement-mañ ar Julig da vat. Ranngalonet, e tivizas-eñ gouestlañ e vuhez-pad da virout yezh e vro en enor d'e vamm-gozh. En em staliañ a reas he mamm e Lokmikael-an-Traezh m'he devoa kavet ul labour a gouezierez hag a geginerez en ostaleri Bellevue. Er barrez nevez-se e heulie Jules kentelioù an aotrou Basile (tad gwreg Jules) hag a gasas anezhañ betek ar sertifikad-studi, tremenet pa oa-eñ 11 vloaz, e 1901. D'ar mare-se e tivizas e vamm distreiñ da Bariz. N'eo ket evit-se e paouezas ar paotrig gant ar skol, menel a reas eno betek e drizek vloaz. Goude-se e voe kaset da labourat er menajoù evel paotr-saout.
Kavadenn al Lizhiri brezhonek
D'ar mare-se eo e kejas Jules Gros gant Marie Coadalan, ur gamaladez kozh d'e vamm-gozh. « Ur gaoz plijus a oa ha plijus e oa kaozeal ganti » a lavare-eñ. Un intañvez pinvidik a oa honnezh, ar pezh a roe tro dezhi da lenn kalz ha da gaout un toullad mat a levrioù. Bet desket ganti lenn al latin hag ar brezhoneg e leandi Plouilio, e teue da welet Michela ha Jules da lenn Kroaz ar Vretoned dezhe, lodenn vrezhonek La Croix des Côtes-du-Nord, kaset da benn gant Frañsez Vallée. Yves-Marie Durand, person Tredraezh, a zeskas dezhañ diazezoù ar brezhoneg lennegel dre e lakaat da lenn ar c'hazetennoù. Bras e voe e levezon war Jules Gros ; e gendrec'hiñ a reas da zerc'hel gant e studioù. Sevel a-du gant ar beleg-se a reas e dud kement ha ma tivizjont lakaat o mab da zont da Bariz da heuliañ kentelioù el lise Turgot. A-boan treuzet dorioù ar skol e veze sellet outañ gant daoulagad dispourbellet, e-giz ma vije bet ur pezh kurius. Graet e veze goap outañ gant ar skolaer, a-zivout e orinoù. Krediñ a reas hennezh hopal d'ur mignon dezhañ : « Tu vois le p'tit là-bas dans l'coin, il vient du fin fond des Côtes-du-Nord ! ». Ne voe ket kement-se evit digalonekaat an Tregeriad birvidik ma oa, dre ma teuas brav gantañ da c'houde, dreist-holl evit ar pezh a sell ouzh ar yezhoù estren. Lakaat a reas ar berzh-se war gont an divyezhegezh brezhoneg-galleg. Fier-ruz ha laouen e voe e dad evitañ, dre ma soñje dezhañ e oa ar saozneg ur yezh evit an dazont.
Anaoudegezh a reas gant ur studier war ar vezegiezh, Pol Diverres e anv, troet war studi ar brezhoneg gant an Tregeriad Yves Berthou. Hemañ e lakaas da zizoleiñ Barzhaz Breizh hag e gasas war-zu ar vroadelouriezh vreizhat dre reiñ dezhañ da lenn levrioù Jean Le Fustec, « Lemenig» e anv drouiz. Kejañ a reas ivez, e-touesk reoù all, ouzh Eugène Le Clerc hag a roas tro dezhañ da lenn oberennoù breizhat all, evel Grammaire bretonne du Dialecte de Tréguier, bet skrivet gant e vreur Louis. Maget e voe da c'houde gant lennadennoù brezhonek all dre skouerennoù Kroaz ar Vretoned, a c'helle kavout e sez ar gevredigezh. Aketus ez adskrive kanaouennoù brogarour, kembreat, skosat, iwerzhonat, hag e-unan e skrivas un nebeud gwerzennoù en enor da Vreizh. Gwech ha gwech all ez ae da brenañ ul levr pe zaou e stal-levrioù brezhonek Marcel Dault, straed ar Val-de-Grâce. Ar marc'hadour-levrioù brokus, plijet-bras o welet un den yaouank ken dedennet gant ar sevenadur keltiek, e alias da genderc'hel gant e hent en ur reiñ dezhañ ul levr bennak ur wech an amzer d'e vroudañ. Ar c'hoant da c'houzout muioc'h atav a lakaas Jules da vont da ruzañ e dreid war ar marc'hadoù levrioù kozh, ma kave oberennoù a-feson ha frouezhus evit e breder.
Beajoù
D'ar mare-se eo e adkavas ur mignon kozh dezhañ, bet anavezet e Lokmikael-an-Traezh, André Bouget e anv, mekanikour kirri-tan, entanet gant ar yezhoù eveltañ. Bep Sul ez aent o-daou da vale en ur gaozeal brezhoneg ha saozneg, un doare evite da virout ur c'hempouez etre strivoù korfel ha speredel. Deskiñ a reas André e c'hellfe labourat en embregerezh Unic e Londrez, hag eñ nijet kuit ken buan all en-tu all da Vor Breizh. Jules, o vezañ berr war an arc'hant, a reas kement-all met goude hir a-walc'h amzer hepken. Goude bezañ bet esperniet trawalc'h a arc'hant e kejas gant e gomper en-dro e miz Gouere 1908. A-drugarez d'e skiant-prenet war ar yezhoù e kavas ul labour en embregerezh La Personne, hag, evel e Pariz, e talc'has da vont gant hent ar studioù evel e vignon André : goude e zevezh-labour e heulie kentelioù alamaneg ha kastilhaneg koulz ha kembraeg hag iwerzhoneg, kaset da benn gant ar barzh Goronwy Owen ; deskiñ a reas ar berrskriverezh hag ar c'hizellañ gant staen.
Eno eo e tarempredas ar C'hembread Ithel Morgan hag a zeuas buan-tre da vezañ ur mignon bras dezhañ. E-pad pell ez eskemmas gantañ e kembraeg. Ithel a zeskas un toullad gerioù romek dezhañ, ouzhpenn-se. Gant e c'hoant da peurglokaat e anaoudegezh war ar bed keltiek e sevenas gant e gamalad André ur veaj hep penn na revr betek Kembre. Sabatuet ha fromet-bras e voe an dud pa glevjont an daou baotr yaouank o komz fraezh yezh o bro. E Bro-Saoz edo Jules c'hoazh pa resevas ul lizher a-berzh Eugène Le Clerc da gemenn dezhañ donedigezh e vreur, an abad Louis Le Clerc, e Londrez un nebeud devezhioù goude. Laouen-bras e voe Jules gant ar misi-se, kejañ ouzh ur Breizhad desket. En em gavout a reas evel-henn e kreizig-kreiz un dousennad brezhonegerien o koaniañ. An dezrevellad a zo bet embannet e Ma beaj e Londrez gant Louis Le Clerc (1910) a ziskouez mat pegen mennet e oa an Tregeriad yaouank ha penaos en devoa-eñ lakaet an arvesterien dindan e gazel.
Ne oa ket daoust da-se an daou lampon evit chom e Londrez : e dibenn ar bloavezh 1909, ez eas kuit André da Alamagn, ma kavas labour e-giz mekanikour kirri-tan e Berlin. Dre sellet ouzh ar roll-niverennoù pellgomz e voe desachet e evezh gant anv ur skol troet war ar yezhoù, Die Bihan Schule, straed Nollendorf. Deskiñ a reas e oa renet gant ur Breizhad genidik eus Molan hag euredet d'un Alamanez. Ar Bihan-se a oa da gentañ bet skolaer bugale ar priñs Murat e Moskov ha neuze kazetenner evit Le Matin e Pariz ha rener Skol Berlitz. Marc'hata a reas André evit kavout ur post a gelenner war ar saozneg da Jules, ha setu an daou vignon bras advodet. Ouzphenn da zaou vloaz e padas ar chomadenn en tu all d'ar stêr Roen. Eno c'hoazh, ne voe ket kollet un eilenn gant Jules. Diouzh noz e kelenne galleg da deir Boloniadez yaouank. Int-i a zeskas poloneg dezhañ, un tu evitañ da binvidikaat e ouiziegezh yezhoniel kent kuitaat Alamagn e miz Gwengolo 1911. Ret e voe dezhañ distreiñ da Vro-C'hall, galvet ma oa bet d'ober e servij soudard. Kent doujañ d'e zever a geodedour sentus e tivizas mont d'ober un tamm tro etrezek Tredraezh.
D'ar mare-se eo e krogas da notenniñ war garnedoù bihan ul lodenn eus sonioù ha gwerzioù kanet gant e vamm-gozh. D'ar c'hentañ a viz Here 1911 e voe enrollet ar soudard Jules e Belfort, er 35 rejimant troadeien. Soñj a zeue dezhañ eus e adjudant o c'haial : « ''Ne regardez pas par terre comme si vos parents étaient noyés. Regardez en haut des arbres comme s'ils étaient pendus. Voyez, moi simple labourateur, je suis devenu adjudant par ma bonne conduite, ma force de caractère et mon patriotisme ''». Eñvoret-mat ar gentel-se gantañ a-dra-sur, e voe lakaet da gorporal c'hwec'h miz goude.
Diouzh an noz e vire ouzh e gorf da lartaat betek re dre strivañ gant an embregerezh-korf, hag ouzh e benn da skañvaat dre lenn aketus. Breton nemetañ e oa en ur rejimant a vode tud eus Reter Bro-C'hall hag Arverniz dreist-holl. Nebeut a c'halleg a veze distripet gant an darn vrasañ anezhe, met kejañ a reas, evit e holl blijadur, ouzh ur soudard bet desavet e Singapour. Gantañ e c'hallas Jules kaozeal saozneg. Bet kaset d'an ospital un nebeudig amzer goude abalamour d'ar ruzell tapet gantañ e reas anaoudegezh gant ur skolaer hag a zeskas dezhañ an esperanteg. A-drugarez d'ur c'hoñje e voe bet tro gantañ da gemer perzh e Goursez Breizh d'ar 6 a viz Eost 1912 e Lokronan. Eno e sebezas an holl dud pa grapas war ur garreg sakr, ar Gazeg Vaen, evit dibunañ ur brezegennig e brezhoneg, skoaz-ouzh-skoaz gant Yves Berthou.
Teñzor ar brezhoneg komzet
Bep tro ma teue Jules Gros da Vreizh e lakae war baper an holl droioù-lavar divoutin a gleve gant e vamm-gozh. A-zoug-kamm e teue-eñ da vezañ emskiant eus pouez ha dibarelezh brezhoneg ar re gozh da geñver hini ar re yaouank. Un engroez a benngerioù hag a grennlavarioù, eskemmet ha miret gwechall-gozh a-drugarez d'an hengounioù dre gomz, a oa o vont da get. Brasoc'h-brasañ e oa levezon ar galleg war ar remziadoù nevez. Dont a rae ar c'hoant treuzkas ha gouarn ar yezh glan ha bev da vezañ kreñvoc'h-kreñvañ evitañ. Ken mallus e oa hervezañ ma krogas Jules raktal gant ul labour start ha hir da saveteiñ yezh ha gizioù e vro c'henidik. E hunvre a skrivagner brezhonek a gadarnae kement-mañ ivez. Ur c'harnedig hag ur bluenn en e c'hodell dalc'hmat e sevenas-eñ gwrizioù e raktres bras-meurbet, e bennoberenn Trésor du breton parlé.
Pa voe bet echu gant e servij soudard e teuas ar c'hoant dezhañ da vont da gelenner war ar brezhoneg. An arc'hant espernet e Bro-Saoz hag en Alamagn a roas tro dezhañ d'en em rollañ e Skol-veur al Lizhiri e Roazhon, ma kejas ouzh Francis Gourvil, studier eveltañ er rann keltiek. Entanet-kaer e voe gant ar c'hentelioù lennegezh kaset da benn gant Anatole Le Bras. Hemañ a dostaas d'an daou vrezhoneger yaouank hag o fedas da vont da Sul da zizoleiñ war varc'h-houarn Koad-meur Brekelien, lec'h emgann Le Graund-Saent-Aubein, pe c'hoazh annez François-René de Chateaubriand e Conbórn.
D'an hevelep mare e reas Jules anaoudegezh gant Frañsez Vallée hag a c'houlennas digantañ kenlabourat evit e gazetenn-galon, hini e lennadennoù brezhonek kentañ, Kroaz ar Vretoned. An den hag a veze graet « Beneadad breton » anezhañ a roas alioù fur dezhañ : en em virout ouzh ar gwin, ar butun hag ar merc'hed ! Ne oa ket Jules evit lavarout m'en devoa heuliet kement-se met ar pezh a oa sur, biskoazh n'en devoa butunet. Kerkoulz lavarout e oa mennet-kaer ar paotr yaouank da gemer perzh er gazetenn, kizidik ma oa da c'houlenn ar skrivagner doujet-se. Evel-henn e skrivas Jules pennadoù brezhonek e-pad ar Brezel-bed kentañ. E-dibenn e vloavezh-studi, bet e ziplom gantañ, e tistroas da Dredraezh evit tremen an hañvezh e ti e vamm-gozh, da zerc'hel gant e zastumadennoù. Ul laziadig amzer kent en devoa Yves Berthou degaset dezhañ ur skouerenn eus e oberenn Lemenig Skouer ar Varzed (1914). En e lizher-trugarekaat e roas Jules da gompren en e feiz er brezhoneg hag en e c'hoant da vont dre ar maezioù a-benn gwerzhañ levrioù brezhonek, moullet e ti Lajat e Montroulez : « Pobl Breizh izel », a skrivas-eñ, « n'eo ket kousket ha ma lavar darn hag ar brezhoneg a zo gwriziennet start en o zouez. Ma 'z int morgousket, an disterañ ger a stok ruz ouzh o c'halonoù a zihun anezhe prim. Pa vo echu ar skol amañ (diwezh Mezheven) ec'h on e sell da vont da werzhañ levrioù brezhonek war ar maez, peogwir e chomin e Breizh ken a vo bet Gorsedd Lannuon. Goude ec'h in da Vro-Saoz. » Ma ne oa ket Jules Gros ur broadelour breizhat daonet, en deus bet gouestlet evel-henn e vuhez-pad da saveteiñ ar yezh dre he skediñ en-dro d'an dud o devoa he dilezet a-hed an amzer.
Ar brezel bras (1914-1918) : troadeg ha jubennour da c'houde
En hañvezh 1914 e tokas ar c'hloc'h ; engalvet e voe Jules, oadet 24 bloaz, d'an 3 a viz Eost, er 41 rejimant e Roazhon ha kaset d'an talbenn war-eeun, d'an Ardennes. Perzh a gemeras en emgannoù Charleroi ha Neuville-Vitasse, ma voe lazhadeget e rabastaolad : diwar 3 400 den da veure an argad ne vanas nemet 720 da noz. Ha Jules en o zouez. Planedenn vat a oa bet gantañ, hervezañ, a-drugarez da sell gwarant Santez Anna-Wened hag he devoa e heñchet, hep mar : « En em gavet e oamp », a skrivas-eñ, « en kreizig-kreiz rannvro Arras, e-deroù miz Here 1914. Toullet hon devoa trañcheoù en derc'hent. Hag e oamp distroet a-drêk evit kousket er c'hraoù-foen. An deiz war-lerc'h e oamp prest da vont e-barzh hon trañcheoù. Reiñ a reas kement-se ar C'horonal gourc'hemenn deomp : "Baïonnette au canon, en avant !". Ha ni neuze da vont war-raok. Ar blaenenn an hini e oa, parkeier ken plaen hag an dorn. O kregiñ da glevet ar boledoù o c'hwibanaat em divskouarn e oan pa welis a-daol-trumm brageier ruz o fontañ er pradoù beterabez. Redek hon devoa graet evel-henn e-pad un degad a vunutennoù kent kavout goudor a-drêk ur c'hleuzig. Steudennet e voemp koulskoude gant an Alamaniz ha setu an obuzioù oc'h arruout dre amañ. Klevout a ris unan dioute o lavarout : "Celui-là est pour moi, je vais mourir". Un aspedenn a ris neuze : "Santez Anna Wened, savetaet din ma buhez!". An amzer em boe bet da gas ma fal d'un dorn d'egile pa flastras un obuz daou vetrad ac'hane. Stekiñ a reas kement-mañ ma fal. Un frapadig amzer goude e saven hag e c'halven ma c'hamaladed. Den na respontas din : a-gleiz kement hag a-zehoù, bez' e oa pemp pe c'hwec'h den astennet, marv. An hini manet bev nemetañ e oan. »
« Adalek ar mare-se e oan en em lakaet da vat da bediñ. Ur wech all c'hoazh, e Verdun, e oan bet savetaet evel dre vurzhud : kouezhañ a reas un obuz daou vetrad diouzhin hep tarzhañ. A-viskoazh on en em santet gwarezet. Sant-Erwan a oa ma sant karetañ, hag a oa bet person Tredraezh eus 1284 da 1292. Pa'm boa un dra bennak da c'houlenn eo outañ e saven kement-mañ. N'en devoa bet nac'het tra din morse. » Ne voe ket an eurvad-se evit derc'hel d'e wareziñ pa voe gloazet en e gilpenn e 1915. Kaset da ospital Avranches (Normandi) e reas anaoudegezh gant un tennataer tunizian. Sorc'hennet gant ar yezhoù estren evel ma oa e krogas da zeskiñ arabeg gant e gavandad reuzeudik. Nebeut amzer goude e voe pellaet diouzh an talbenn abalamour d'ur c'hleñved-skouarn. Spletiñ a reas neuze evit distreiñ da Dredraezh da genderc'hel gant e zastumadeg troioù-lavar e brezhoneg. Ur wech distro en Argonne e tremenas un arnodenn ma voe dalc'het kont eus e varregezhioù war an alamaneg hag ar poloneg. Ha setu-eñ deuet da vezañ jubennour. A-drugarez d'e gefridi nevez ne voe ket Jules yaouank war an talbenn ken, hag e-dibenn ar brezel e teuas ar soñj dezhañ e oa kentoc'h ar gouiziegezhioù yezhoniel hag o devoa e savetaet.
Ur wech disklêriet an arsav-brezel e 1918 e kavas labour e ti ur feurmer bigi, straed Volney e Pariz. Adkavout a reas e vignoned eus ar gevredigezh La Bretagne kement ma 'z ae bep Sadorn da gaozeal gant Pol Diverres. Bez' e oant o-daou troet da sot gant al lennegezh kembraek. Rannañ a reas Jules e skiant-prenet, bet tapet gantañ en tu all da Vor Breizh. Pol, eus e du, a lakaas Jules da emezelañ e bod-skrivañ Buhez Breiz, kelaouenn viziek a studiadennoù evit difenn lazioù broadel, lennegel, ekonomikel hag arzel Breizh, kaset da benn gant Pierre Mocaër ha Joseph Ollivier. Enni e roas Jules da lenn e eñvorennoù-brezel, Deg devez e Verdun (1919). Pol an hini eo adarre hag e lakaas da gejañ ouzh Gavan Duffy, dileuriad e Pariz Gouarnamant dilennet Republik Iwerzhon. Hemañ a c'houlennas digantañ treiñ e galleg ul levr gant Erskine Childers (1870-1922) war ar sponterezh milourel saoz en Iwerzhon. D'e dro e roas Jules hoal dezhañ da eskemm, en un atersadenn hir, a-zivout al luskad Sinn Féin hag a voe embannet er gazetenn rannvroelour Mouez ar Vro renet ha pennskrivet e Montroulez gant e vignon Francis Gourvil. Skrivañ a reas Jules pennadoù all er gazetenn sizhunvezhiek-se, en o zouez un heuliad e brezhoneg : War-sao Bretoned !.
E miz Gwengolo 1920 ec'h euredas Marie Basile, merc'h e skoaler eus Lokmikael-an-Traezh : ar plac'hig a veze o c'hoari gantañ pa oa hemañ en e vragoù bihan c'hoazh a zeuas da vezañ e zousig betek fin e vuhez. Anatole Le Bras a voe e dest ha Francis Gourvil e gasour. Bez' e reas Anatole ur brezegenn eus ar re vravañ da veuliñ barregezhioù e skoliad kozh o kas da benn meuleudigezh ar brezhoneg hag ar mennozhioù breton. Reiñ a reas daoust da se da gompren e oa ret diwall diouzh ar Vretoned hag a vefe techet da vont war-zu an dizalc'hiezh ha d'en em zistagañ diouzh ar galleg.
Un dastumer ha ne skuizhe ket
E Versailhez en em stalias an dud nevez. Kavout a reas Jules ul labour penn-kenwerzher an ti-livañ Kabiline. Amezeien o doa hag a oa repuidi eus Rusia. Ar gwaz, bet skolaer, a-du gant ar politiker Aleksandr Kerenskiy (1881-1970), a oa kazetenner evit La Russie opprimée. Ur wech ar sizhun e teue ar c'houblad da bakañ ur banne e ti an Tregeriad. Drezañ eo e teskas Jules rusianeg, un tu dezhañ da ledanaat c'hoazh ouzhpenn e skiant-prenet war ar yezhoù ! Bep hañvezh e tistroe Jules d'e vro hag e kroge en-dro gant e zastumadennoù. Siwazh e oa marvet e vamm-gozh e 1921. Met ne oa ket aet an eien da hesk evit se, a-drugarez da labourerien-douar Tredraezh ha da besketaerien Lokemo.
Desachet e voe e evezh gant an troioù-lavar diarneuz dreist-holl, implijet a-galz gante en o c'haozadennoù. Ar re hag e wele o skrivañ buan-ha-buan ar pezh a gleve war e garnedig a lavare : « Jul amañ, a zo 'vont da gas toud kaozioù Tredraezh da Bariz ! ». Kement-se e lakae da c'hoarzhin druz, ha diouzh noz ec'h adskrive hag e renke an holl droiennoù bet tapet a-gleiz hag a-zehoù war an deiz.
En tu-hont da-se e teuas ar soñj dezhañ, goude ar pezh en devoa bevet e-barzh trañcheoù Verdun, da bignat en urzhaz milourel. E 1919 e heulias Jules ar c'hentelioù jubennaouiñ milourel, ha bloaz goude e voe anvet da letanant-jubennour an adarme. Pa darzhas an Eil Brezel-Bed e 1939 e voe kaset d'ar Mission française evit an Arme saoz. En em gavout a reas neuze war harzoù Belgia e-pad foeltradenn ar C'hallaoued e Sedan. Ranket gantañ kilañ war-du Dunkerque e voe skarzhet gant ar Saozon hag adkaset da Vro-C'hall da c'houde, ha dizengalvet d'ar 16 a viz Eost 1940. Kent adkemer e bost en ti-livañ Kabiline e tistroas da Lokemo da welet e wreg, en ti bet savet gante un nebeudig amzer a-raok ar brezel, a-us ar porzhig-pesketa. E 1945, enlouc'het gant eñvor an daou vrezel, e tistroas da Vreizh ma oa e vamm a-baouez mervel, oadet 80 vloaz.
Da c'hortoz gwenneien e leve e veve-eñ diwar-goust e arc'hant-godell espernet gwechall, produoù e liorzh, e yer hag e c'hivri. D'ar mare-se e rae berzh ar sardined c'hoazh war aodoù Bro-Dreger, ha Joseph Calvez, maer Lokemo, a ginnigas dezhañ labourat evit kevelouri ar besketaerien. Pa ne voe ket eus ar sardined ken er vro, e 1947, e viras Jules e labour evelkent. E-karg e voe goude-se eus ar c'hinkailherezh-mor. Oadet 65 bloaz, deuet mare al leve, e ouestlas e amzer da stummañ an danvez bet dastumet gantañ e vuhez-pad. Heñchet e voe dre lenn oberennoù evel La Vie des mots étudiée dans leurs significations (1887), bet skrivet gant Arsène Darmesteter (1846-1888), hag ar Grammaire rhétorique gant Claude Augé (1854-1924). Ur gelaouenn gembraek, profet gant e vignon Ithel Morgan, a hentas ivez e labour. An holl zielloù-se o devoa abaoe pell amzer dija roet c'hoant dezhañ da seveniñ ur raktres damheñvel evit ar brezhoneg, a-ratozh evit ar remziadoù yaouank, a-benn mirout bev yezh e hendadoù. Setu penaos e tiwanas levrenn gentañ Trésor du breton parlé, embannet e 1965 e-ti Emgleo Breiz.
Ouzhpenn 80 000 tro-lavar poblek
En e rakskrid e termene evel-henn e ratozh hag e hentenn : « Ma fal kentañ a zo bet da saveteiñ ouzh an ankoun, en ul lakaat anezhe war baper, troioù-lavar poblek gant skeudennoù ken brav, ken fentus, ken talvoudus... Klasket em eus en oberenn-mañ lakaat war-wel, gant skouerioù liesseurt notennet war ar prim, penaos e teu brav gant ar Vretoned da arlivañ o soñjoù, o santadurioù hag o c'hoantoù, penaos e roont blaz ha liv d'o yezh dre implij skeudennoù ha troioù-stil don ha piaouek... Lavarout a ran c'hoazh ur wech, da lakaat sklaer an traoù, ne oa ket ar pal ganin da seveniñ ur skrid lennegel. N'ez eus ket ur ger ha ne vije ket bet distaget dirakon gant brezhonegerien a-vihanik en o c'haozeadennoù pemdeziek. » Berzh a reas al levrenn gentañ-se ken ma voe adembannet e 1970. En hevelep bloavezh e voe embannet eil levr an dastumad, an Dictionnaire breton-français des expressions figurées. An dro-mañ c'hoazh, e pourchasas Jules Gros ul liested a skouerioù bet dastumet er vammenn, "diwar ar grib" evel ma lavarfe-eñ. Un eostad ouzhpenn 80 000 frazenn ennañ memestra ! Kinniget e veze pep frazenn gant he ster kentañ hag he eil ster, hervez ar c'henarroud hag an arsterioù. Setu aze ar pezh a roas ur gwir dalvoudegezh d'al labour-se, bet advoullet da c'houde ivez.
E 1974 e teuas er-maez an trede levrenn, Le style populaire, atav da bal profañ un oberenn yezhoniel d'ar Vretoned ha da Vreizh. Daoust ma save Jules Gros a-du gant skritur Frañsez Vallée, ar skritur KLT (Kerne, Leon, Treger), e voe moullet an div levrenn gentañ e skolveurieg. Evit an trede hini, da ziskouez evel-henn e spered digor, e toujas d'ar reolennoù bet degemeret betegouzout gant difennerien an daou skritur. An emglev-se, en desped dezhañ, a yeas da boultrenn gant an amzer. Met n'eo evit-se e kemeras-eñ perzh en tabutoù hag er brezelioù ideologel, rak kavout a rae dezhañ ne dalveze ket ar boan klask jeu etre tud heñvel ma oa ar pal embann e brezhoneg. A-feur ma rede an amzer ne oa ket Jules kozh evit ehaniñ gant e labour. Derc'hel a rae da notenniñ en e garnedig kement ger a veze klevet gantañ ha, war-nes e 100 vloaz, gant skoazell ur mignon dezhañ, e voe embannet pevare levrenn an dastumad, Le trésor du breton parlé – Supplément au dictionnaire breton-français.
Un dastumer, ur yezhoniour hag ur skrivagner eus ar re vrokusañ e Bro-Dreger hag e bed ar brezhoneg dre vras e voe Jules Marcel Gros. Kregiñ a reas hemañ da zastum, dre selaou pizh e vamm-gozh ha tud all eus Tredraezh-Lokemo (tud ha na ouient ger galleg ebet peurliesañ), abred-tre e deroù an. Kement-mañ a roas tro dezhañ da embann ur studiadenn ledan war ar brezhoneg komzet renablet en e bennoberenn Trésor du breton parlé. Implijet a-galz eo bet da c'houde e zastumadennoù el levrioù yezhoniel ha geriaouegel evel da skouer ar Geriadur Garnier pe Geriadur brezhoneg a-vremañ Favereau. C'hoariet en deus evel-henn rol « an den a dra » evit ur remziad studierien war ar brezhoneg a-bezh. Gant an dud o vervel e kroge ar brezhoneg da vont da goll tamm-ha-tamm. A-drugarez d'e labour meur e c'hallas ar remziadoù nevez tañva blaz ar brezhoneg kozh ha bev a veze komzet gant o zud-kozh. Menel a reas neuze, hag e ray c'hoazh, e levrioù un oberenn-dave da studiañ ha da gompren stil ha pinvidigezh ar brezhoneg.
Tremen a reas Jules Gros d'ar 25 a viz Kerzu 1992 en ospital Lannuon, oadet 102 vloaz. Emañ bremañ e bered Lokemo, e-kichen e wreg Marie Basile. Nepell dioute emañ e vamm-gozh, Michela an Allan, hag a roas dezhañ da gompren pouez ar yezh hag ar gwrizioù e-kerzh ar vuhez.
Chaco
Chaco zo un anv-lec'h ketchwaek a dalvez chase, eus Kreisteizamerika, a gaver e-barzh meur a anv:
En Norzhamerika
Anavet eo an anv e stad Mec'hiko Nevez, e SUA, ma komzer
Beniamino Vergani
Beniamino Vergani a bet ganet d'an 2 a viz Even 1863 e Montebelluna (Italia) ha marvet d'ar 15 a viz Gouere 1927. Mestrc'hoarier echedoù italian eo.
Koñversant a vicher e oa. Deskiñ a reas c'hoari echedoù nebeud amzer goude e ugent vloaz ha buan e krogas da c'hoari el live broadel. E 1895 e resevas ur bedadenn evit kemer perzh e tournamant etrebroadel brudet Hastings. Gounit a reas krogadoù a-enep Isidor Gunsberg ha Carl Schlechter, met ne deuas a-benn da echuiñ rampo nemet div wezh en naontek krogad a chome hag echuiñ a reas er plas diwezhañ.
Josef Kling
Mestrc'hoarier ha saver kudennoù echedoù alaman.
Soner ag iliz ha kelennour sonerezh a-vicher. E 1834 ez eas d'ober e annez e Pariz (Bro-C'hall). Eno e c'hounezas e vuhez en ur c'hoari echedoù er Café de la Régence. E 1837 e tilojas da Londrez (Breizh-Veur).
Ur studiadenn
Josef Kling, Chess Weekly, 1849
An tu gwenn a zo da c'hoari - Trec'h int.
Diskoulm :
Pe :
86
Relijionoù
Pab : Sant Kleve. 76 - 88 ?
Levrioù talvoudus
80er
Troad initiativel
Er yezhoniezh e vez implijet an termen troad initiativel (saoz.: initiative case) evit komz eus un droad a dalvez da verkañ deroù un ober bennak.
Implijet e vez an droad-mañ gant ar manchoueg, merket gant al lostger "-deri".
Manchu language
Mozambik
Ur stad eus Afrika eo Mozambik, pe, ent-ofisiel Republik Mozambik, pe, en portugaleg, Moçambique pe República de Moçambique (distagadur IPA : ). War aod gevred ar c'hevandir-se eo lec'hiet. Harzoù he deus gant Suafrika, Eswatini, Zimbabwe, Zambia, Malawi ha Tanzania. An eil bro bortugalek er bed eo-hi ma kemerer he foblañs e kont, hag an drede pa reer anv eus ar gorread.
An anv
Dont a ra an anv Moçambique eus hini Enez Moçambique, kentañ kêr-benn Afrika Bortugalat ar Reter, trevadenn bortugalat. Ha dont a ra anv an enez eus hini ur marc'hadour arab hag a oa o chom eno, Musa Al Bik, Mossa Al Bique pe Ben Mussa Mbiki.
と (lizherenn)
Unan eus lizherennoù diazez ar silabenneg hiragana implijet evit skrivañ ar japaneg eo と, romanikaet to.
Kevatal eo d'al lizherenn ト hervez ar silabenneg japanek all anvet katakana.
Diorroet e oa bet stumm al lizherennoù hiragana ha katakana diwar ar sinalun 止.