cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oberiadur brezel Barbarossa
Emdroadur politikel ha diplomatek
Ar Stadoù-Unanet a oa brasoc'h-brasañ o youl da sikour ar Gevredidi (hag e rejont a-raok sinadur al Lend-Lease d'an 11 a viz Ebrel 1941) met rediet e voent da chom neptu dre lezennoù neptuegezh 1930. Ouzhpenn da-se pell edo SUA diouzh ar brezel hag ar bobl amerikan ne felle dezhi kemer perzh en ur brezel drastus all ; lod Amerikaned a oa bamet da vat gant Alamagn an Trede Reich, evel re an Amerikadeutscher Bund) (ul lod eus ar bobl a zo a orin alaman pe italian), ha kreñv e oa ar santimant enep-komunour.
Didrec'het betek-henn e oa ar Wehrmacht, a veze gwelet evel al lu gwellañ e 1941. Mat-re e oa an aergelc'h, ha broudet e voe Hitler da reiñ lañs d'ar programm bet embannet en e levr Mein Kampf e 1925 :
Miz Even 1941
Pa voe boulc'het Barbarossa e seblante anat d'ar pennoù soviedel (kannad URSS e Berlin, ministr an Aferioù estren) ne oa ket ar brezel ur c'hoant savet uhel er gannaded alaman. Koulz Joachim von Ribbentrop ha Friedrich-Werner von der Schulenburg a seblante chalet o vezañ karget da zisklêriañ bezañ rediet, dre an degouezh bet krouet dre oberoù politikel Soviediz hag an difennoù bet savet ganto a-hed an harzoù hag a lakae ar Reich en arvar, da dagañ da gentañ – disklêriañ ar brezel da Soviediz ne lavarent ket avat. Kannad ar Reich e Moskov a rankas reiñ d'e geneil soviedel, Viatcheslav Molotov, da 4 eur mintin nebeut goude ma voe kroget an oberiadur Barbarossa, un dezrevell spis eus torridigezhioù niverus Soviediz (gwir pe ijinet) e-keñver feur-emglev 1939.
Digoradur talbenn pouezusañ an Eil Brezel-bed
En ur ziklêriañ brezel da URSS, an Trede Reich a zigoras un talbenn nevez hag a lonkas muioc'h-mui a nerzh dezhañ betek bezañ lec'h diazez ar strivoù brezel a-fed denel pe dafar.
Janed Bourbon
Janed Bourbon, pe Jeanne de Bourbon e galleg, zo anv meur a briñsez c'hall.
Oberiadur brezel Barbarossa
Digoradur talbenn pouezusañ an Eil Brezel-bed
Adalek penn-kentañ oberiadur brezel Barbarossa betek fin ar brezel, e Mae 1945, ar Wehrmacht a implijas darn eus e zanvezioù a-fed soudarded pe dafar war Talbenn ar Reter. Dic'hallus e voe adalek ar goañv 1942-1943 (koll Emgann Stalingrad), da adpakañ al lusk tag, pe war tachennoù bihanoc'h-bihanañ an talbenn.
E-pad ar pevar bloavezh ma padas ar brezel etre an Trede Reich ha Soviediz e veze dalc'hmat ur geidenn a 9 milion a soudarded engouestlet war Talbenn ar Reter.
Da 80% eus hollad kolloù ar brezel a-bezh en Europa eus 1940 betek 1945 e sav sammad ar c'holloù milourel evit an Trede Reich e-pad brezel ar Reter. Talbenn ar Reter e voe mammenn brasañ koll an Eil Brezel-bed kalz a-raok dilestradeg ar Gevredidi e Frañs. Zoken goude an dilestradeg e Normandi e miz Even 1944 e voe implijet ha kollet soudarded Alamagn er Reter.
Pa geñverier kolloù ar Wehrmacht war talbenn ar Reter ha hini ar C'hornôg adalek miz Even 1944 e weler anat ez int kalz uheloc'h war an talbenn rusian, mzokenemes goude an dilestradeg. Etre ar 1añ a viz Gouhere betek an 31 a viz Kerzu 1944, e-doug 5 miz, mare argadenn veur Soviediz war ar strollad lu kreiz, an Alamaned a gollas 200 000 soudard bep miz ha tost da 4 000 Hiwi, skoazellerien d'al lu alaman a orin estren (Rusianed dreist-holl). Er C'hornôg, e-doug ar memes koulz amzer, goude an dilestradeg e Normandi, keidenn ar c'holloù alaman a savas da 8 000 soudard bep miz – un hollad a 1 evit 25.
Brezel ar propaganda
War Talbenn ar Reter e voe lakaet ar muiañ a nerzh a-fed propaganda gant an daou du engouestlet.
Ar Rusianed ne oant ket prest tamm ebet, na d'ur brezel gwir, na muioc'h c'hoazh d'ur brezel propaganda ken kreñv hag arbennik evit na oa hini an Alamaned.
Lost-pig
Al lost-pig zo anv ur porpant, pe chupenn, douget gant gwazed, bet diouzh ar c'hiz en XIXvet kantved, ha deuet da vezañ pezh gwiskamant al lidoù bras.
Janed Bourbon
Re all zo c'hoazh.
Lewisville
Lewisville zo anv meur a lec'h e Stadoù Unanet Amerika.
Lumbreras
Lumbreras zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Lewisville
Gerdarzh
Savet diwar an anv-badez Lewis, hag ar ger gallek ville.
Manjarrés
Manjarrés zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Brezel saoz-hag-irakian
Ar brezel saoz-hag-irakian a vez graet eus ur brezel berr etre ar Rouantelezh-Unanet ha gouarnamant broadelour Rouantelezh Irak e-pad an Eil Brezel-Bed. E reuz a reas etre an 18 a viz Ebrel hag an 30 a viz Mae 1941. Daoust d'e verrder e echuas ar brezel gant kreñvadur bezañs ar Saozon er vro, distro ar rejant a-du gant Breizh-Veur, ar priñs Abdul Illah, ha gant kresk droukrañs ar vroadelourien a-enep ar vonarkiezh a-du gant Breizh-Veur. Diouzh tu an Irakiz e voe 2500 den lazhet pe dianadet ha 6000 prizoniad ha 1200 den lazhet pe dianadet diouzh tu Breizh-Veur.
Abegoù
Rouantelezh Irak a oa dizalc'h en un doare ofisiel abaoe an 3 a viz Here 1932 met chom a re dindan gward Breizh-Veur. Ar skrid-emglev saoz-hag-irakian eus 1930 a briente dizalc'hiezh ar vro dindan un nebeud divizoù. Aotren a rae ar Saozon da gaout kampoù er vro ha hag ar gwir a roe d'o soudarded da dremen en holl ar vro. Displijet e oa kalz Irakiz gant an dra-se ha ne soñje ket dezhe e oa dizalc'h o bro da vat peogwir e oa c'hoazh ur vonarkiezh meret gant Breizhveuriz en he fenn. Fellout a rae da Vreizhveuriz mirout o c'hrog war eoul-maen Irak. Ezhomm o doa eus ur gouarnamant a-du gante evit un hevelep strategiezh.
Fellout a ra dezhañ mont a-du gant an Ahel hag esperout a ra un harp milourel a-berzh an Alamaned. Sinañ a reas un emglev kuzh gant kannadour Italia. Raktresiñ a rae an destenn unaniñ Siria hag Irak, ha broadelañ an eoul-maen. Ar gompagnunezh vroadel krouet evel-se a oa da vezañ renet da 75% gant Alamagn hag Italia. En eskemm e lezfe Siria-Irak tri zachad kreñvaet eus 25 km pep hini, en-dro da borzhioù-mor, d'an Italianed ha d'an Alamaned.
Le Marquis de Fumerol
Le Marquis de Fumerol zo un danevell c'hallek gant ar skrivagner gall Guy de Maupassant e 1886.
Brezel saoz-hag-irakian
Abegoù
Troc'het e oa an eoulsan etre puñsoù an Iraq Petroleum Company ha Haifa, e Palestina, gant an Irakiz a gasas an eoul-maen da Dripoli e Liban, dindan evezh Renad Vichy.
Le Marquis de Fumerol
Istor
Kentañ ma voe embannet a oa er gelaouenn Gil Blas d'ar 5 a viz Here 1886.
Adembannet e voe seizh miz goude, en Mae 1887, en dastumad Le Horla.
An danevell
Emañ Markiz Fumerol ont da vervel hep beleg ebet war e dro, un euzh hag ur vezh da dud e diegezh.
Ahrntal
Ahrntal (en alamaneg), pe Valle Aurina en italianeg, zo un draoñienn hag ur gumun eus Italia, e proviñs Sutirol, anvet ivez proviñs emren Bolzano-Bozen, e Trentino-Alto Adige. 5 977 a dud zo enni o chom.
Nautilus macromphalus
Nautilus macromphalus a zo ur spesad Nautilus, brosezat er morioù en-dro da gKaledonia-Nevez.
Mansilla de la Sierra
Mansilla de la Sierra zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Krater
Ur c'hrater pe ur c'hrater stokadenn zo ur gleuzenn don pe donoc'h e stumm ur c'helc'h a zo bet stummet war-lerc'h stokadenn un draez a oa bras a-walc'h da chom hep bezañ distrujet penn-da-benn gant ar stokadenn. Implijout a reer ar ger-se e steredoniezh peurgetket d'ober anv eus disoc'h stokadur ar c'horfoù-oabl (un asteroidenn pe ur steredenn-lostek kouezhet war-c'horre ur blanedenn da skouer).
Dre vras e komzer eus astrokudenn d'ober anv eus holl zilerc'hioù ar stokadenn. N'eo ar c'hrater nemet ul lodenn eus an dilerc'hioù.
Kraterioù an Douar
War-c'horre an Douar e vez diaes anavezout ar c'hraterioù peurliesañ. Betek ar bloavezhioù tri-ugent, deroù « oadvezh an egor », e vezent lakaet war gont ar menezioù-tan peurliesañ. A-drugarez d'ar gwellaennoù degaset gant studioù an egor, diorroadur ar skeudennoù douarouriezh, dre loarel pe ar geofizik, o deus gellet an douarourien reizhañ tamm-ha-tamm ar meskajoù kozh hag ober dizoloadennoù nevez.
Miret he deus al Loar, e lec'h ma n'eus na dour (pe hogozik), nag aergelc'h, na buhez, ar roudoù lezet gant holl ar stokadennoù zo bet war he gorre abaoe ma oa sonnet he zektonik. Reiñ a ra ur soñj mat eus an niver a gorfoù zo stoket ouzh an Douar.
Daoust d'ar c'hemmoù prim war-c'horre an Douar a zistruj dilerc'hioù ar stokadennoù ez eus bet anavezet war-dro 170 krater stokadenn Mont a ra o zreuzskiz eus un nebeud degadoù metr betek 300 km, hag o oad a ya eus an amzer a-vremañ (da skouer kraterioù Sikhote-Alin e Rusia a oa stummet e 1947) betek daou viliard a vloavezhioù, daoust ma n'eo ket koshoc'h ar pep brasañ anezhe evit 500 milion a vloavezhioù abalamour d'an argerzhioù meneget uheloc'h. Kavout a reer anezhe dreist-holl el lodennoù stabil eus kreiz ar c'hevandirioù. Nebeut a graterioù a oa dizoloet dindan ar morioù abalamour ma'z eo diaes ergerzhout anezhe, hag ivez abalamour ma cheñch buan deun ar morioù, lonket e diabarzh an Douar da-heul argerzhioù tektonik ar plakennoù.
Duarte Iañ Portugal
Duarte Iañ Portugal (Viseu 1391 -1438), lesanvet o Eloquente ("an Helavar"), hag ar Roue prederour, a oa roue Portugal. Brezel a reas da Varoko. Mervel a reas gant ar vosenn.
Krater
Kraterioù an Douar
Ar c'hraterioù a weler war gorreadoù kozh-kenañ evel war Merc'her, al Loar, ha highlands su Meurzh, a ziskouez e oa ur prantad bombezadeg stank abred e diabarzh Koskoriad an Heol war-dro 3,9 miliarda vloavezhioù zo. Abaoe an amzer-se e oa kalz izeloc'h ar feur produadur kraterioù war-c'horre an Douar, met chom a ra bras memes tra. Etre unan ha teir stokadenn bras a-walc'h da sevel ur c'hrater 20 km treuzkiz zo war-c'horre an Douar war-dro ur wezh bep milion a vloavezhioù well-wazh, Diskouez a ra e tlefe bezañ kalz muioc'h kraterioù yaouank a-walc'h war-c'horre an Douar evit n'hon eus dizoloet betek-henn. Cheñch a ra feur ar c'hraterioù savet e kreiz Koskoriad an Heol da-heul stokadegoù er gourizad asteroidennoù a grou strolladoù tammoù zo kaset a-dreuz kreiz Koskoriad an Heol. Savet e oa an "tiegezh asteroidennoù Baptistina" en ur stokadeg, 160 milion a vloavezhioù zo, ha war a greder he deus lakaet feur ar stokadennoù da greskiñ kalz.
Duarte Iañ Portugal
Dimeziñ ha bugale
Dimezet e oa da Leonor Aragon (1402-1455), 11 vloaz yaouankoc'h egetañ, ha nav bugel o doe :
Digant e bried-kleiz Joana Manoel de Vilhena, pe Joana Manuel, un dimezell a orin spagnol, en doe ur mab bastard:
Krater
Kraterioù Koskoriad an Heol
Ar c'hraterioù stokadenn eo an torosennadur pennañ a gaver war kalz korfoù-oabl eus Koskoriad an Heol evel al Loar, Merc'her, Kallisto, Ganymede hag ar pep brasañ eus al loarennoù hag an asteroidennoù. War-c'horre planedennoù ha loarennoù zo oberiantoc'h an argerzhioù douarouriezh enne, evel an Douar, Merc'her, Meurzh, Europa, Io ha Titan, ar c'hraterioù a weler n'int ket ken stank abalamour ma oant krignet gant an endro, pe douaret pe kemmet gant an tektonik.
Duarte Iañ Portugal
Goude marv Duarte
Mervel a reas da 47 vloaz, gant ar vosenn. He fried Leonor a voe rejantez ken na voe o mab Afonso V, 6 vloaz neuze, en oad da ren, ha kement-se a lakaas kaoze er vro dre ma kave d'an dud e oa gouestoc'h an infanted (Pedro, Duque de Coimbra, Infante Henrique ha João, Infant Portugal) da ober al labour rejantiñ.
Krater
Kraterioù Koskoriad an Heol
<!-- Where such processes have destroyed most of the original crater topography, the terms impact structure or astrobleme are more commonly used. In early literature, before the significance of impact cratering was widely recognised, the terms cryptoexplosion or cryptovolcanic structure were often used to describe what are now recognised as impact-related features on Earth.
Vocabulaire associé aux impacts
L’étude des cratères générés par des impacts météoritiques nécessite l’utilisation d’un vocabulaire et de définitions propres à bien décrire leurs caractéristiques géométriques.
En 1998, puis en 2004 , des scientifiques ont posé les définitions principales qui décrivent les divers paramètres et formes des cratères d'impact. Ils encouragent fortement les personnes étudiant les impacts à employer la même terminologie. En 2005, une partie de ces auteurs a réalisé un programme de calcul des effets d’un impact apportant quelques retouches à ces définitions et en ajoutant de nouvelles. Ces définitions sont reproduites ici.
Terminologie officielle
Les définitions (en gras) sont apportées dans le texte décrivant les différentes étapes de la formation du cratère. La traduction anglaise est mentionnée en italiques pour aider à la lecture des publications scientifiques souvent écrites dans cette langue.
Définitions des termes
Ensuite, le sol reprend sa place, c'est le rebond (rebound). Il ne reste à la fin qu’un cratère final (final crater) dont la forme dépend du volume de sous-sol vaporisé et éjecté, de la compression résiduelle dans les roches, de la puissance du rebond, et des glissements de terrains et éboulements des parois et des retombées. Le cratère final mettra quelques semaines ou mois à se stabiliser avant que l’érosion ne l’entame.
Aujourd’hui, la plupart des grands cratères ne sont visibles que sous leur forme érodée et l'on ne peut mesurer qu’un cratère apparent (apparent crater) dont la forme est plus ou moins visible selon le degré de l’érosion, des recharges en sédiments ou des mouvements du sous-sol.
Lors du rebond, et quand la taille du cratère est suffisante, le centre se soulève plus que les alentours, un peu comme une goutte d'eau. Il se forme un soulèvement central (central uplift) plus ou moins important qui peut remonter plus haut que le fond du cratère. Il se forme alors un pic central (central peak) plus ou moins prononcé.
Les cratères présentant un pic central sont appelés des cratères complexes (complex crater) en opposition aux cratères simples (simple crater) qui n'en possèdent pas. En pratique, sur Terre, les cratères dont le diamètre final fait moins de 3,2 kilomètres sont simples, au delà, ils sont complexes (ce qui correspond à un diamètre transitoire d’environ 2,6 kilomètres).
La transition entre cratère simple et cratère complexe ne se fait pas brutalement. Entre le cratère simple dont la cavité est en forme de bol et le cratère complexe avec pic central, on trouve le cratère de transition (transition crater) dont la forme ressemble à un bol à fond plat.
Dans les très gros impacts, le pic central peut s’élever au-delà de sa hauteur de stabilité et retomber à nouveau, créant de fait un cratère à anneaux multiples (multi-ring crater) qui est une forme de cratère complexe. Le pic central est remplacé par une structure annulaire centrale plus ou moins prononcée, l'anneau central (peak ring).
Lorsque la météorite est suffisamment grosse pour percer la croûte et provoquer des épanchements magmatiques, on parle de bassin (basin) et non plus de cratère.
Dimensions associées aux cratères d'impact
Afin d'éviter toute confusion dans la terminologie, un groupe d'experts s'est réuni en 2004 et a publié une définition officielle des dimensions principales associées aux cratères d'impact.
Les diamètres
Dtc = diamètre du cratère transitoire
Dsc = diamètre de transition simple-complexe
Dtr = diamètre du cratère transitoire crête à crête.
Dfr = diamètre final crête à crête
Da = diamètre apparent
Dcp = diamètre du pic central
Dcu = diamètre du soulèvement central
Les profondeurs, hauteurs et épaisseurs
Il n'y a pas encore de terminologie bien établie pour décrire ces grandeurs sans équivoque. Il faut donc pour l'instant se contenter des schémas ci-dessus qui illustrent les grandeurs utilisées dans cet article.
Quelques formules pour les impacts terrestres
L'un des critères de base pour déterminer la forme d'un cratère est son diamètre transitoire.
Une fois que l'on connaît les paramètres de l'impacteur et de la cible, diverses théories permettent de calculer le cratère transitoire généré par l'impact. Il serait ambitieux d'en dresser une liste exhaustive. Ces formules sont issues des recommandations du | Earth Impact Effects Program.
Données et unités
Dans ces formules, les termes sont définis de la façon suivante :
Tous les diamètres, profondeurs, épaisseurs et hauteurs sont exprimés en m.
La nature du cratère ne passe pas directement d'un cratère simple à un cratère complexe à pic central. La transition se fait progressivement. De même, lorsque le diamètre final est supérieur à : alors le cratère prend une morphologie à anneau central.
Diamètre final du cratère
Si, le cratère est un cratère simple :
, d'après Marcus, Melosh et Collins (2004)
Sinon, le cratère est complexe et :
, d'après McKinnon et Schenk (1985)
Hauteur des bords du cratère
Valable pour les cratères simples et complexes.
Epaisseur des brèches
Pour un cratère simple :
Pour un cratère complexe :
, avec
Profondeur finale du cratère
Il s'agit de la distance entre le haut des bords du cratère (ligne de crète) et le haut de la lentille de brèches qui recouvre le fond du cratère.
Pour un cratère simple :
Pour un cratère complexe :
On ne peut pas déduire l'épaisseur de la couche de roches fondues t_m\, à partir de la formule précédente pour les cratères complexes
Quelques ordres de grandeur sur les impacteurs
Deux types d'objets célestes peuvent entrer en collision avec notre planète, les astéroïdes et les comètes.
D'autres objets - non observés à ce jour - peuvent potentiellement percuter la Terre. Il s'agit d'objets interstellaires. Leur vitesse est supérieure à 72 km.s^{-1} (sinon ils orbiteraient autour du Soleil). De par leur origine, leur nature et densité sont inconnues. -->
Leonor Aragon
Meur a briñsez zo bet anvet Leonor Aragon.
Rouanezed kenseurtezed
Peder rouanez Aragon zo bet
Nautilus pompilius
Nautilus pompilius eo ar spesad Nautilus a gaver ar muiañ er bed.
Klion
Emdroadur ar boblañs adalek 1793 betek 1968
.
Oileán na Cathrach
Oileán na Cathrach pe Cathair na Naomh (Caher Island e saozneg) zo un enezenn didud eus Iwerzhon, dirak aod kontelezh Maigh Eo. Emañ etre enez Cliara hag Inis Toirc.
Mard eo didud an enezennig bremañ, n’eo ket bet atav evel-se. Roudoù a gaver en enezenn eus ur manati savet gant menec’h kristen er, gant ur chapel (Teampall Phádraig), ur feunteun ha daroù engravet... Kontañ a reer e oa bet sant Padrig o vevañ en enezenn ur pennad, ha gwelet a reer eno c’hoazh ur maen plat anvet "Leaba Phádraig" ("gwele Padrig"). Pirc'hirinded a ya di, ur wech ar bloaz, d’ar 15 a viz Eost, gant ur vag a loc’h eus Inis Toirc. A-hend-all ne vez war an enezenn nemet deñved kaset di da beuriñ eus Inis Toirc.
Yuhina
Yuhina a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1836 gant an naturour breizhveuriat Brian Houghton Hodgson (1800/1801-1894).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Unnek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
Manzanares de Rioja
Manzanares de Rioja zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
War 'l Leur
War 'l Leur a zo unan eus an daou gengevread kelc'hioù keltiek e Breizh (gant Kendalc'h).
Valentinian II
Flavius Valentinianus Iunior Augustus (371-392) a voe impalaer roman ar C'hornog dindan an anv Valentinian II eus 375 betek e varv 392.
War 'l Leur
Bodañ a ra kalz kelc'hioù keltiek a ginnig kenteloù, abadennoù, arvestoù dañs eus ar vro e Breizh, e Frañs hag er bed a-bezh.
Valentinian II
Mab e oa da Valentinian Iañ ha da Justina, e eil gwreg.
Buhez
E 375, e vreur an impalaer Flavius Gratianus a voe ezvezant pa varvas o zad, neuze e voe disklêriet Flavius Valentinianus Iunior Augustus evel impalaer, hag eñ pevar bloaz hepken, d'an 22 a viz Du 375.
Asantiñ a reas Flavius Gratianus rannañ an impalaeriezh dre reiñ Illyria d'e vreur ; eno e voe sikouret an impalaer yaouank gant ar prefed Sextus Claudius Petronius Probus (358-390) ha ar magister equitum Flavius Merobaudes.
Pa varvas Flavius Gratianus e 383 e oa tri impalaer : Magnus Clemens Maximus en Augusta Treverorum, Valentinian II dindan gward e vamm Justina, ha Theodosius Iañ e Kergustentin.
Harpañ an arianegezh a reas Justina, ha skoazellañ ar baganiz evel Vettius Agorius Praetextatus (c. 310 - 384) ha Quintus Aurelius Memmius Symmachus (c. 340 - c. 394).
E 387 e voe skarzhet Valentinian gant Magnus Clemens Maximus hag a gemeras Roma kent aloubiñ Italia; en entremar e chomas Theodosius Iañ, met dre ma oa intañv hag ad-dimezet gant Galla, anezhi c'hoar Valentinian II, e savas enep an alouber : p'edo Valentinian o tilestrañ e genoù ar stêr Diber e voe trec'het Magnus Clemens Maximus gant Theodosius en Aquileia.
Distreiñ da Vienna Allobrogum, e gêr-benn, a reas Valentinian II; eno e voe drouklazhet d'ar 15 a viz Mae 392 gant ur jeneral frank anvet Arbogast (c. 310 - 384), anezhañ ar magister militium karget gant Theodosius da wareziñ an impalaer yaouank.
Gant Arbogast end-eeun e voe anvet ar pagan Flavius Eugenius Augustus da impalaer a-enep Theodosius Iañ.
Drongo Andaman
An drongo Andaman a zo ur spesad golvaneged, Dicrurus andamanensis an anv skiantel anezhañ.
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned askellek, merien en o zouez.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a zo brosezat an daou isspesad anezhañ :
Matute
Matute zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Tiraspol
Tiraspol a zo ur gêr eus Moldova. Poblet e oa gant war-dro 136 000 a dud e 2013.
Medrano (La Rioja)
Medrano zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Majano
Majano  zo ur gumun eus Italia, e rannvro Friuli-Venezia Giulia, hag a oa e proviñs Udine a-raok 2018.
Nautilus belauensis
Nautilus belauensis a zo ur spesad Nautilus, brosezat er morioù en-dro da bPalau.
Arondisamant Agen
Arondisamant Agen a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Lot-et-Garonne hag e rannvro Akitania-Nevez.
Kantonioù ha kumunioù
Rannet eo arondisamant Agen e 12 kanton hag e 71 kumun :
Masimilian Iañ
Masimilian Iañ zo anv meur a briñs eus Aostria pe Bavaria.
Villa medicea di Careggi
Ar  Villa Medicea di Careggi zo ur villa medicea, da lavarout eo ur genkiz savet gant an Tiegezh Medici. E Firenze emañ, e karter Careggi,, e lein un dorgenn, er via Gaetano Pieraccini 17.
Unan eus ar re goshañ eo. An trede eo, war-lerc'h hini Cafaggiolo, ha hini Trebbio, er Mugello. An dostañ eus kêr Firenze eo ivez.
Enni e varvas Lorenzo de' Medici en 1492, ha Marsile Ficin en 1499.
Masimilian III
Masimilian III zo anv daou zen
Masimilian II
Masimilian II zo anv meur a zen
Nájera
Nájera zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Manzano (Udine)
Manzano  zo ur gumun eus Italia, e rannvro Friuli-Venezia Giulia, hag a oa e proviñs Udine a-raok 2018.
Ronchis
Ronchis zo ur gumun eus Italia, e rannvro Friuli-Venezia Giulia, hag a oa e proviñs Udine a-raok 2018.
Nieva de Cameros
Nieva de Cameros zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Drongo kof gwenn
An drongo kof gwenn (Dicrurus caerulescens) a zo un evn.
Annez
Al labous a gaver an tri isspesad anezhañ :
Arondisamant Marmande
Arondisamant Marmande a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Lot-et-Garonne hag e rannvro Akitania-Nevez.
Kanton Kaisersbari
Kanton Kaisersbari a oa ur c'hanton eus Elzas, e departamant Roen-Uhel, ha Kaisersbari (pe Kaysersberg, e galleg), eo ar pennlec'h. Divodet e voe e 2015.
Ochánduri
Ochánduri zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Lonteg-koukoug
Al lonteg-koukoug (liester : lonteged-koukoug) a zo ur spesad pesked-mor eus kerentiad ar Blenniidae, Blennius ocellaris an anv skiantel anezhañ.
Graham
Graham, pe Graeme, a zo un anv-badez saoznek, deuet da vout anv-tiegezh hag anv-lec'h.
Gerdarzh
Meur a orin a c'hall bezañ:
Ojacastro
Ojacastro zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Ollauri
Ollauri zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Sevnon
Ar Sevnon a zo ur stêr e kornôg Bro-C'hall hag e reter Breizh, hag en em daol er Gwilen.
Saint-Julien-en-Genevois
Saint-Julien-en-Genevois zo ur gumun en departamant Savoia-Uhel hag er rannvro Auvergne-Rhône-Alpes, e reter Bro-C'hall. Pennlec'h arondisamant Saint-Julien-en-Genevois eo.
Er bloavezh e oa 0 a annezidi hag a reer Saint-juliennois anezho e galleg.
Ortigosa de Cameros
Ortigosa de Cameros zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Rive d'Arcano
Rive d'Arcano  zo ur gumun eus Italia, e rannvro Friuli-Venezia Giulia, hag a oa e proviñs Udine a-raok 2018.
Le Diable
Le Diable ("An Diaoul") zo un danevell c'hallek gant ar skrivagner gall Guy de Maupassant e 1886.
Istor
Kentañ ma voe embannet a oa er gelaouenn Le Gaulois d'ar 5 a viz Eost 1886. Adembannet e voe war-dro bloaz goude, en Mae 1887, en dastumad Le Horla, gant an embanner parizian Paul Ollendorff.
Poltava
Poltava (ukraineg : Полтава) zo ur gêr en Ukraina.
Villa medicea di Poggio a Caiano
Ar  Villa Medicea di Poggio a Caiano zo ur villa medicea, da lavarout eo ur genkiz savet gant an Tiegezh Medici.
Drongo Komorez
Annez
Brosezat eo al labous enez Ngazidja (Komorez).
Le Signe
Le Signe zo un danevell c'hallek gant ar skrivagner gall Guy de Maupassant ; kentañ ma voe embannet a voe er pemdezieg Gil Blas d'ar 27 a viz Ebrel 1886.
Arondisamant Villeneuve-sur-Lot
Arondisamant Villeneuve-sur-Lot a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Lot-et-Garonne hag e rannvro Akitania-Nevez.
Le Signe
An danevell
C'hoarvezout a ra e Pariz. Adarre e kaver ar varkizez yaouank de Rennedon hag he mignonez ken yaouank all, ar varonez de Grangerie, kavet kent en danevelloù all e 1885 : La Confidence ha Sauvée. Kontañ a ra ar varonez doareoù ur c'hastig yaouank hag a bed gwazed d'he zi gant ur mousc'hoarzh hag un hej-penn... Ha hi da glask ober kemend-all. Ha brasoc'h berzh eget ar c'hast a ra ar varonez. Dont a ra ur gwaz d'he ranndi. Dizesperet e klask ober dezhañ mont kuit a-raok na vo distro he gwaz. Nac'h a ra an den ha soñjal a ra dezhi n'eus diskoulm all ebet nemet seveniñ e c'hoantoù...
Arondisamant Villeneuve-sur-Lot
Kantonioù ha kumunioù
Rannet eo arondisamant Villeneuve-sur-Lot e 11 kanton hag e 92 kumun :
Moimacco
Moimacco zo ur gumun eus Italia, e rannvro Friuli-Venezia Giulia, hag a oa e proviñs Udine a-raok 2018.
Pedroso (La Rioja)
Pedroso zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Kampionad rugbi Kòrsou
right|thumb|300px|An inizi : Kòrsou ha Kòrsou Bihan
Kampionad rugbi Kòrsou a zo ur genstrivadeg vloaziek aozet etre pevar c'hlub rugbi eus Kòrsou. Savet e oa d'an 10 a viz Mae 2009.
Kluboù kampionad rugbi Kòrsou 2011
Er gêr-benn an enezenn, Willemstad pe Kêr-Laou, e c'hoari pep klub rugbi amañ.
Wara-Wara : ar skipailh a-bouez war an enezenn
Student's : skipailh ar re o studiañ e skolioù an enezenn.
College's : skipailh gant paotred eus ar skolaj.
Kastell an Tarv
Kastell an Tarv zo ur c'hreñvlec'h savet war ur roc'h anvet « an Tarv » e Bae Montroulez. E kumun Plouezoc'h emañ.
Istor
Savet e voe kastell an Tarv da ziwall korn-bro Montroulez diouzh argadennoù Bro-Saoz, adalek 1542. Unan eus porzhioù bras Breizh e oa Montroulez en amzer-se, an trede porzh pouezusañ er vro, goude Naoned ha Sant-Maloù, ha brav e oa ar stal gant tud ar c’hornad, gant kenwerzh al lin hag al lien. Brav e oa lec’hiet Montroulez ivez, en arvor Mor Breizh, evit ober kenwerzh gant Bro-Saoz, Holland, Spagn ha Portugal.
Gant se e teue preizherien eus Bro-Saoz hag eus lec’h all da ober ar riñs war korn-bro Montroulez. E 1522 e voe lakaet an arigrap war kêr Vontroulez ha devet e voe gant moraerien saoz. War atiz kêriz Montroulez e voe savet kastell an Tarv neuze, adalek 1542, evit mirout ouzh Saozon pe breizherien all da sevel pelloc’h en douaroù gant ar stêr betek Montroulez. Maer Montroulez an hini e oa “kabiten ar c'hastell”.
Labourioù Vauban
E 1661 e voe perc’hennet ar c’hastell gant Loeiz XIV. En amzer-se ne oa ket a genwerzh etre Breizh ha Bro-Saoz ken, dre ma oa stegn an traoù etre an div rouantelezh. Urzh a voe roet da Vauban da adkempenn kastell an Tarv evit ober anezhañ unan eus kreñvlec’hioù difenn harzoù ar rouantelezh. Pemp bloaz ha daou-ugent e padas al labourioù. Brasaet e voe ar c’hastell da reiñ bod d’ur strollad soudarded, lakaet e voe kanolioù ennañ, savet e voe ur gegin, ur chapel, daou doull-bac’h. Dastumet e veze an dour-glav en un oglenn, evit kaout dour da evañ.
Amzer vremañ
E 1930 e teuas buhez en-dro da gastell an Tarv, pa voe feurmet gant ar familh de Vilmorin digant ar Stad c’hall a oa perc'henn warnañ. O zi-hañv e oa ar c’hastell.
Rigolato
Rigolato  zo ur gumun eus Italia, e rannvro Friuli-Venezia Giulia, hag a oa e proviñs Udine a-raok 2018.
Kastell an Tarv
Amzer vremañ
Dilezet e voe adarre, hag e 1989, diwar atiz tud ha dilennidi ar c’hornad e voe roet lañs d’ur raktres adkempenn. Arc’hant a voe diyalc’het gant ar Stad c’hall e 1996, ha kaset e voe ar raktres neveziñ war-raok gant Kambr Kenwerzh ha Greanterezh Montroulez. Heñvel eo ar c'hastell bremañ ouzh an hini a voe savet adalek 1689, gant greunvaen eztennet e Kalod pe en inizi all e-kichen. En em astenn a ra war ar roc’h penn-da-benn, koulz lavaret : 60 metr hed, 12 metr led ha 12 uhelder eo ar savadur ha 1 450 m² eo e c’horread.
E 2006 e oa bet echuet al labourioù ha digoret ar c’hastell d’ar weladennerien. E Karanteg hag e Plouganoù e c’haller lestrañ e bourzh bigi da vont betek ennañ.
Valentin Ivanov
Valentin Kozmitch Ivanov, bet ganet d'an 19 a viz Du 1934 e Moskov (URSS) hag aet da Anaon d'an 8 a viz Du 2011 e Moskov (Rusia), a oa ur melldroader etrebroadel rus, aet da c'hourdoner.
Resiutta
Resiutta zo ur gumun eus Italia, e rannvro Friuli-Venezia Giulia, hag a oa e proviñs Udine a-raok 2018.
Pazuengos
Pazuengos zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Kignen
Ar c'hignen (Allium sativum) zo plant liorzh bividik, geotennek, unhaddeliennek, 5-12 cm o uhelder, dezho meur a zelienn kouezhapl ha bleunioù mouk, roz, gwenn pe velen. Kar int d'an ognon, d'ar chalotez, d'ar pour ha d'ar sivolez.
Yuhina humilis
Yuhina humilis a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Zosteropidae.
Kignen
Istor
Anavezet eo ar c'hignen abaoe an Henamzer. Plant eus Kreiz Azia int.
Yuhina humilis
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
Kignen
Keginerezh
Ur frond hag ur blaz kreñv a zo gant bulb ar c'hignen. Debret e vezont kriz pe poazh, evel spis, pe koñfizet e gwinegr. Rannet eo ar penn-kignen en ur seizh ivin bennak.
Un nebeud meuzioù
Lakaet e vez ar c'hignen e-barzh ar vorzhed-vaout, hag ar ratatouille ivez
Short Cuts
Short Cuts a zo ur film amerikan sevenet gant Robert Altman. E 1993 e oa deuet er-maez. Lakaet eo bet e brezhoneg gant ar gevredigezh Dizale.
Spinus
Spinus a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1816 gant an naturour alaman Carl Ludwig Koch (1778-1857).
Short Cuts
O kemer harp war nav danevell hag ur barzhoneg skrivet gant Raymond Carver, ur veaj e Los Anjeles er bloavezhioù 90 a gont Short Cuts.
Munilla
Munilla zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Murillo de Río Leza
Murillo de Río Leza zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Spinus
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Ugent spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
Tri isspesad ha tregont (33) dezhe en holl.
Arondisamant Nérac
Arondisamant Nérac a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Lot-et-Garonne hag e rannvro Akitania-Nevez.
Kantonioù ha kumunioù
Rannet eo arondisamant Nérac e 7 kanton hag e 58 kumun :
Loch Measca
Loch Measca (Lough Mask e saozneg) zo ul lenn e kornôg Iwerzhon, e kontelezh Maigh Eo. Emañ en hanternoz da Loch Coirib hag un tamm uheloc'h egeti eo ivez. Gant se e red dour Loch Measca da Loch Coirib ha pelloc'h betek ar mor, e-kichen Gaillimh.
Kalzik a douristed a zeu da vale ha da besketa, dluzhed dreist-holl, war glannoù Loch Measca. Ar c'hwec'hvet lenn vrasañ eo en Iwerzhon, a-fed gorread, gant 89km km².
Bruno Podalydès
Bruno Eric Podalydès-Miquel zo ur filmaozer, saver senario hag un aktour gall, ganet d'an 11 a viz Meurzh 1961 e Boulogne-Billancourt (Hauts-de-Seine, Frañs). Breur eo d'an aktour Denis Podalydès (1963-).
Kherson
C'herson (ukraineg : Херсон C'herson) zo ur gêr, ur porzh en Ukraina. Kreizenn melestradurel Oblast C'herson eo. Lec'hiet eo war ribl ar Mor Du hag ar stêr Dnipro, C'herson a zo diazez a-fed greanterezh ar sevel bigi kement hag ar greizenn ekonomikel rannvroel. Poblet e oa gant 279 131 a dud d'an 01/01/2022.
Roller derby
Roller derby (botoù-ruilh derby)
Ar roller derby a zo ur sport o tont eus ar Stadoù-Unanet. Ur sport stokad a-skipailh eo, war botoù-ruilh ha n'eo ket enlinenn o rodoù (roller quad). Daou skipailh en em gav war un dachenn hirgelc'hiek, war plakenn goad pe bitum. Ruilhet a vez war tu kontrol nadozioù un horolaj. Gwechall gozh e oa ar roller derby ur sport a-vicher evit ar baotred kement hag evit ar merc'hed. Ar roller derby a-vremañ a zo ur sport etrebroadel gant kevreoù war ar bed a-bezh, c'hoariet peurliaesañ gant merc'hed hepken. 78 kevre merc'hed a zo er stadoù-unanet ha 300 kevre ha n'int ket ofisiel a vefe er bed, er broioù saoz kentoc'h. Levezonet eo ar roller derby gant an "DIY" (do it yourself), ar c'hiz punk hag an trede soñj gwregelour. Mod ar c'hoarierezed d'en em wiskañ ha d'en em zalc'h ha zo levezonet gant ar c'hiz punk, rockabilly, pin-up, ha bed ar filmoù-spont.
Bruno Podalydès
2018
E 2018 en deus embannet ar film Bécassine !, a reas un tamm trouz e Breizh, pa voe manifestet gant ur strolladig politikel anvet Dispac'h : Le Télégramme a c'houlennas ali ar filmaozer diwar-benn ar boikot.
Roller derby
Roller derby (botoù-ruilh derby)
N'eus ket pell zo en deus Hollywood profitet eus berzh ar sport-se evit sevel ur film : Bliss (e galleg) (Whip It!, 2009) sevenet gant an aktourez Drew Barrymore. Livañ a ra troioù-kaer ur grennardez texan aet skuizh gant ar c'henstrivadegoù koanted, hag a grog e-barzh ur skipailh merc'hed roller derby.
Kherson
Abaoe Meurzh 2022, kêr C'herson a zo bet dindan beli nerzhioù Rusia goude Aloubadeg Ukraina gant Rusia hag Emgann Kherson.
Roller derby
Istor
Ganet eo ar sport er Stadoù-Unanet goude enkadenn 1929. Berzh a zo gant ar marathonoù hag ar c'henstrivadegoù sport rak e vez gounezet arc'hant ganto. Leo Seltzer e 1931 e Chicago a zo pennaozer ur marathon kerhzt war un dachenn hirgelc'hiek e lec'h m'eo dav da goupladoù kerzhet kement hag etre New York ha Los Angeles. Ur prantad goude e cheñch Seltzer an arnodenn evit lakaat anezhi da vezañ tremenet war botoù-ruilh. Gant-se en em rent kont e kav plijus an arvesterien pa gouezh ar c'hoarierien. E 1937, gant skoazell ar sportour Damon Runyon, Seltzer a beurechu da ijinañ reolennoù ar roller derby hag a zeu da vezañ ur sport a-skipailh e lec'h ma vez tu stokañ ouzh ar re all. krouet eo ar skipailh kentañ e 1950 (paotred).
Er bloavezhioù 1960 e kinnig mab Leo Seltzer, Jerry Seltzer ar sport d'ar skinwel. E penn kentañ tout e ra berzh spontus : stadoù leuniet chouk. E-kerzh ar bloavezhioù 70, abalamour d'an enkadennoù war ar petrol eo lakaet diaes ar skipailhoù evit beajiñ da vont d'ar c'hrogadoù. Diaesoc'h-diaesañ e teu da vezañ ar jeu evit aozañ darvoudoù tro-dro d'ar sport. Kompren a reont buan an arvesterien e vez livet gevier e-keñver disoc'h ar c'hrogadoù, n'o deus ket fiziañs ken an dud er sport. Er bloavezhioù 1980 eo tost aet ar sport diwar wel, kollet en deus e berzh penn-da-benn.
Azganidigezh ar roller derby
E 2000, cheñchet eo penn d'ar vazh : Daniel Policarpo a zo kroget da duta maouezed evit mont war botoù-ruilh en un doare iskis, rockabilly. A-benn ar fin, abalamour d'un tabut diwar benn doareoù spered ar sport e kuit Policarpo Austin, en Teksas. Reiñ a reont lañs ar maouezed tutaet d'ar roller derby modern : TXRD Lonestar Rollergirls (dachenn a-dreuz) hag an Texas Rollergirls (dachenn eeun). O spered dezho a zo ur meskaj etre an trede soñj grwegelour, ar spered punk-rock. Disachañ evezh an dud a reont gant liv ur sport diroll. (Ar snowboard hag ar skateboard a zo bet anavezet evel ofisiel 10 bloaz a-raok hepken, ar snowbaord da vezañ sport ofisiel C'hoarioù Olimpek Naganon). Kalz a c'hoarierez "Texas Rollergirls" a gemer perzh o sevel kevre bras ar roller derby er stadoù-unanet hag a zo ivez ar skouer war ar bed a-bezh : ar WFTDA. E fin ar blovezhioù 2000, muioc'h evit 400 kevre nevez a vez krouet ha kevreoù a-goste ivez, pezh a zegas ruilherezed e-leizh, er stadoù-unanet, e Kanada, ha diwezhatoc'h e Mec'hiko.
Abaoe en deus treuzet ar roller derby ar meurvorioù evit dont betek Europa, Amerika ar Su, Aostralia hag Azi, gant meur a c'hevreoù krouet pe o tiorren er Rouantelezh-Unanet, e Bro-C'hall, e Brazil, e Japan, e Kore ar Su, e Singapour, e Finland, e Alamagn, e Spagn, e Aostria, e Arc'hantina, en Izelvrioù, e Malezia, e Indonezia, e Kolombia, e Beljik, e Suis, e Chile, e portugal, e Iwerzhon, e Norge, e Sued, e Danmark, e Italia.
War-zu an anzavadur ofisiel
E miz kerzu 2010 e anzav an International Roller Sports Federation, ur vrankenn eus an International Olympic Committee (IOC) (galleg : Comité international olympique, CIO) ar roller derby evel sport. An USA Roller Sports (USARS), a anzav ar sport ar bloaz war lerc'h, ha da-heul e ra kement-all Sued, Kanada, Aostralia. Reoù all a zo o tont war dachenn an anzavadur ofisiel.
E miz C'hwevrer 2012, en deus krouet e Bro-C'hall e strollad-ren « French roller derby organisational group » (FROG), evit lakaat an traoù da vont war-raok, eskemm gant ar gouarnamant a-benn bezañ anavezet en un doare ofisiel.
Inizi Samoa
Inizi Samoa a zo un enezeg eus Polinezia er Meurvor Habask, rannet etre Stad dizalc'h Samoa er c'hornaoueg ha Samoa Amerikan er reter.
Le Pin (Calvados)
Le Pin a zo ur gêriadenn hag ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall. left|thumb|An ivinenn-gañv
kantved
Eil brezel-bed, Emgann Normandi, 1944: gant ar brezel e voe lazhet daou zen nann-soudard e Le Pin, unan gant ur vombezadeg d'ar 17 a viz Gouere hag unan gant tennoù-kanol d'an 23 a viz Eost.
Melestradurezh
left|thumb|Ar maerdi
Resia
Resia zo anv meur a lec'h en Italia.
Leonor
Leonor zo un anv-badez portugalek ha spagnolek a zo bet roet stank er Grennamzer. Meur a stumm zo bet dezhañ e yezhoù all Europa.
Carly Simon
He c'hanaouenn You're So Vain, deuet er-maez e miz Du 1972, a reas berzh er bed a-bezh.
Drongo louet
An drongo louet a zo un evn, Dicrurus leucophaeus an anv skiantel anezhañ.
Resia (Udine)
Resia  zo ur gumun eus Italia, e rannvro Friuli-Venezia Giulia, hag a oa e proviñs Udine a-raok 2018.
Muro en Cameros
Muro en Cameros zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Mercedes Sanz-Bachiller
Mercedes Sanz-Bachiller Izquierdo, ganet e Madrid d'ar 17 a viz Gouhere 1911 hag aet da Anaon e Madrid d'an 11 a viz Eost 2007, a voe ur bolitikerez spagnol. Brudet eo dreist-holl evit bezan krouet an aozadur Auxilio Social, un aozadur sikour a voe implijet kalz e-penn kentañ ar frankouriezh. Brudet e oa ivez dre ma oa gwreg Onésimo Redondo, krouer ar JONS. E-pad ren Franco war Bro-Spagn e oa e penn an aozadur sindikalour "Previsión Social", etre 1943 ha 1967. Roet e oa bet dezhi an titl a gontez de Labajos.
Pago Pago
Pago Pago (distaget: ) eo kêr-benn de facto Samoa Amerikan, un tiriad e dalc'h ar Stadoù-Unanet er Meurvor Habask.
Nalda
Nalda zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Navajún
Navajún zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Arondisamant Brageirac
Arondisamant Brageirac a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant an Dordogne hag e rannvro Akitania-Nevez.
Betek 2016
Rannet e oa arondisamant Brageirac (betek 2014) e 14 kanton hag e 159 c'humun :
Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù an Dordogne d'ar 1 a viz Genver 2017. 133 c'humun zo en arondisamant Brageirac bremañ.
Charlez II Navarra
Charlez Evreux, pe Charlez II Navarra, Carlos II Navarra, anavezet evel Charlez an Drouk, Charles le Mauvais gant istorourien Bro-C'hall (Évreux 1332-1387 Pamplona), a oa Kont Évreux, etre 1343 ha 1378, ha Roue Navarra, adalek 1349 betek e varv e 1387.
E vuhez
Mab e oa da Fulup III Navarra ha da Janed II Navarra, rouanez Navarra, merc'h d'ar roue gall Loeiz X. Pennhêrez e oa e vamm met e 1328 e voe roet kurunenn Bro-C'hall da Fulup VI, kenderv da Loeiz X (Bro-C'hall), ha ne voe ganet Charlez Evreux nemet e 1332. Pa deuas ar Brezel Kant Vloaz ha faezhadennoù an arme c'hall e voe sachet gwall vrud war anvioù ar roueed Valois, ha tro a gavas Charlez Evreux da ziskleriañ o direizhded ha da c'houlenn ar gurunenn evitañ. Evit kas e vennad da benn e steuas iriennoù hag en em glevas gant an holl a bep eil, o treitouriñ an eil hag egile. E 1364 e voe trec'het en emgann Cocherel.
Navarrete (La Rioja)
Navarrete zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Adolphe Le Flô
Adolphe Charles Emmanuel Le Flô, bet ganet e Lesneven (Bro-Leon) d'an 2 a viz Du 1805 hag aet da Anaon e Montroulez d'ar 16 a viz Du 1887, a oa ur milour hag ur politikour breizhat.
D'ober plijadur d'e dad eo ez eas Le Flô da skol vilour Saint-Cyr d'ober e studi betek 1823. Paket ar rez a isletanant gantañ e voe kaset da Aljeria e 1825. Eno ez eas da letanant d'ar 5 a viz Du 1830 ha da gabiten d'an 20 a viz Genver 1836. Gant ar galoñs-mañ ouzh e zivrec'h e kemeras perzh e Seziz Konstantin e 1837, un emgann ma voe gloazet e benn hag e zaouarn. Mont a reas da letanant-koronal (er zouaved) d'an 31 a viz Kerzu 1841, da goronal d'an 29 a viz Here 1844 ha da jeneral tizhet e dri bloaz ha daou-ugent gantañ.
Distreiñ da Vro-C'hall a reas Adolphe Le Flô goude ma voe peurachu darvoudoù miz C'hwevrer 1848 hag anvet e voe da jeneral brigadenn d'an 12 a viz Mezheven. Kerkent hag an 23 a viz Eost e oa bet kaset da Sant-Petersbourg gant ar jeneral Eugène Cavaignac gant ar garg a vinistr leunc'halloudek e lez an tsar Nikolaz Iañ.
D'ar 17 a viz Gwengolo e voe dilennet da gannad Penn-ar-Bed met ne voe evit sezañ er Vodadenn vonreizhañ vroadel nemet a-raok miz Meurzh 1849 (en tu dehou) pa voe echu e gefridi en Impalaeriezh Rusia. Addilennet e voe d'an 13 a viz Mae 1849 ha lakaet da gestour o tont da enebour touet Louis Napoléon Bonaparte, kentañ prezidant ar Republik C'hall. E-pad nozvezh Taol-stad an daou a viz Kerzu 1851 e voe lakaet harz war Le Flô hag eñ toullbac'het e Vincennes da gentañ, e kreñvlec'h Ham (Somme) da c'houde a-raok bezañ kaset e-maez Bro-C'hall (Dekred an 9 a viz Genver 1852). Bod a gavas e Belgia ha Bro-Saoz. Bet aotreet da zistreiñ kenkent ha 1857 e chomas e Montroulez, pell diouzh metoù ar politikerezh keit ha ma padas an Eil Impalaeriezh c'hall.
Pa darzhas ar Brezel Dek e c'houlennas ma vije-eñ aotreet da zistreiñ d'an arme, en aner dre ma voe nac'het outañ. Padal, war-lerc'h darvoudoù ar 4 a viz Gwengolo 1870 e voe degemeret evel ministr ar Brezel gant Gouarnamant an Difenn broadel, ar rez a jeneral rannarme roet dezhañ. Chomet e Pariz e reas war-dro armañ an holl luioù hag ar Gward broadel.
Da-heul arsav-brezel an 28 a viz Genver 1871 e voe addilennet da gannad gant mirourien Penn-ar-Bed d'an 8 a viz C'hwevrer ha delc'her a reas e garg a vinistr er gouarnamant nevez-flamm savet gant Adolphe Thiers d'an 19 a viz C'hwevrer. En e gichen e chomas d'e skoazellañ en e stourm ouzh Kumun Pariz. Nebeut amzer goude e tilezas e garg a vinistr ar Brezel hag eñ erlec'hiet gant ar jeneral Ernest Courtot de Cissey.
Ur wech ouzhpenn e oa bet anvet da gannad Bro-C'hall ha kaset da Sant-Petersbourg ma voe deuet-mat da Aleksandr Iañ. Eno, d'ar 1añ a viz Mezheven 1874, e sinas ur c'henemglev kenwerzh ha merdeiñ gant Rusia peurgetket.
D'ar 6 a viz Du 1877 e voe roet dezhañ ar rez a ofiser meur en urzh broadel al Lejion a enor.
E 1879 ez eas war e leve da Vontroulez ma varvas e maner an Nec'hoad e 1887. Un delwenn, krouet gant Cyprien Godebski, a zo bet staliet e Lesneven war ar blasenn a zoug e anv.
Les Rois
Les Rois (Ar Rouaned) zo un danevell c'hallek gant ar skrivagner gall Guy de Maupassant e 1887.
Llandeilo Gresynni
Llandeilo Gresynni (saoznekaet e Llantilio Crossenny) zo ur gêriadenn vihan hag ur gumuniezh e Sir Fynwy, e gevred Kembre. Emañ e hanternoz ar gontelezh, hanter-hent etre Y Fenni ha Trefynwy. Anvet eo diwar an iliz, gouestlet da sant Teilo.
Les Rois
Istor
Kentañ ma voe embannet a oa er gelaouenn Le Gaulois d'an 23 a viz Genver 1887. Adembannet e voe un nebeud mizioù goude, en Mae 1887, en dastumad Le Horla, gant an embanner parizian Paul Ollendorff.
Nestares
Nestares zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Muro de Aguas
Muro de Aguas zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Llandeilo Gresynni
E 2011 e oa poblet gant 731 a dud, ha 70 anezho (9,9%) a oa kembraegerien.
Leonel Sánchez
Leonel Guillermo Sánchez Lineros (lesanvet Léon), bet ganet d'ar 25 a viz Ebrel 1936 e Santiago de Chile ha marvet d'an 2 a viz Ebrel 2022 e Santiago, a oa ur melldroader etrebroadel chileat.
Les Rois
An danevell
Un danevell eus brezel 1870.
Leonel Sánchez
Kib vell-droad ar bed
Askeller kleiz e bost dezhañ war an dachenn, kemeret en devoa perzh Sánchez e daou zalc'h :
M. Jocaste
M. Jocaste zo ur gontadenn embannet e Gil Blas an 23 a viz Genver 1883, sinet Maufrigneuse.
Istor
Embannet e 1883, ne voe ket adembannet a-raok 1912 en dastumad dalif Misti.
Amsterdam (disheñvelout)
Amsterdam a c'hall bezañ :
Arondisamant Nontron
Arondisamant Nontron a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant an Dordogne hag e rannvro Akitania-Nevez.
Betek 2016
Rannet e oa arondisamant Nontron en eizh kanton (betek 2014) hag e pevar-ugent kumun :
Abaoe 2017
Adrannet e voe arondisamantoù an Dordogne d'ar 1 a viz Genver 2017. 100 kumun zo en arondisamant Nontron bremañ.
Dražan Jerković
Dražan Jerković, bet ganet d'ar 6 a viz Eost 1936 e Šibenik (Rouantelezh Yougoslavia d'ar mare-se) hag aet da Anaon d'an 9 a viz Kerzu 2008 e Zagreb (Kroatia), a oa ur melldroader etrebroadel yougoslaviat, aet da c'hourdoner war-lerc'h e amzer c'hoarier.
Kemeret en devoa perzh e Kib vell-droad ar bed 1962 bet aozet e Chile : gant pevar fal ez eas da wellañ paler ar genstrivadeg-mañ (rampo gant Flórián Albert, Garrincha, Valentin Ivanov, Leonel Sánchez ha Vavá). D'ar c'hoarier brazilian Garrincha e voe deroet an trofe koulskoude.
E 1990 e voe anvet da gentañ dibaber skipailh mell-droad Kroatia nevez-krouet.
Aldein
Aldein (en alamaneg) pe Aldino (en italianeg) zo  ur  gumun eus Italia, e proviñs Sutirol (anvet ivez proviñs emren Bolzano-Bozen), e  rannvro Trentino-Alto Adige. Da 1 631 a dud e save ar boblañs d'an 31 a viz Kerzu 2022.
Pinillos (La Rioja)
Pinillos zo ur gumun e kumuniezh emren La Rioja e Spagn.
Catterick
Catterick zo ur geriadenn e distrig Richmond e Norzh Yorkshire. E 2001 e oa 2,743 a dud o chom enni.
Anv
Rivet & Smith, p. 302-304 : Talvoudegezh :
- pe diwar latin = cataracta = kouronk (gwelout e Bro-C'hall : Chalette, Cadarache, la Chorache; e Bro Aragon : Cadereita, Caderecha)
- pe diwar keltieg = *Catu-ra(c)t-on-ion = <*catu- = emgann + *ra(c)t-is = kleuz