cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luc'hreüser
Ur ruilhenn gant aluminiom eo a vez lakaet warni ur c'horreenn luc'hgizidik produet gant un danvez organel ispisial a vez oc'h ersaviñ gant ar gouloù. Reüs e vez gorreenn ul luc'hreüser pa vez ur gouloù o tont warnañ (deus ul laser evit al luc'heilerezioù niverel pe rag-eeun deus ul lamp halogen evit al luc'heilerezioù kemblac'hel) ha disfu en deñvalijenn.
Er bloavezhioù 80 e vezent produet gant Kadmiom, un danvez saotrus ma'z eus, hag ivez, un maread diwezhatoc'h, gant seleniom.
center|600px
Pennreolenn ar mont en dro
E-pad un treiñ eus ar c'helorn (e-giz-se 'vez graet ivez eus ul luc'hreüser) e vez graet ur c'helc'hiad moullañ. E penn kentañ ar c'helc'hiad e vez arzodet bec'hiadoù tredansavel, o lakaat da tremen un tredan uhelvarr e-barzh un orjalenn e vez graet korona da vec'hiañ anezhi, war gorreenn al luc'hreüser. Da c'houde, e vez kizidiget ar c'horreenn gant ur gouloù a zeu eus ul laser pe ul lamp halogen evel eo bet gwelet a-us. E-mod-se e vez lezet ar bec'hiadoù war al luc'hreüser nemet e-lec'h ma vo arzodet an huz diwezhatoc'h (evit al luc'heizerezioù kemblac'hel) pe er c'hontrol e vo lezet ar bec'hiadoù war ar c'horreenn e-lec'h ma ne vo ket arzodet huz warni (amañ e vez kizidiget ar gorreennoù e-lec'h ma vo arzodet huz warne gant al laser o "skrivañ" war ar c'helorn - pezh vez graet gant luc'heilerezioù pe voullerezioù niverel).
D'an unvez digelañ e vez graet war-lerc'h arzodiñ an huz e-lec'h ma vez red da voullañ an teul. Possubl eo en-abeg ma vez bec'hiet ent tredansavel ar poultrennoù huz en-e-barzh. Peogwir eo tredanvarr ar bec'hiadoù produet gant an unvez digelañ ar ginad eus hini ar bec'hiadoù war ar c'helorn e c'hell neuze ar poultrennoù huz bezañ sachet war-zu al luc'hreüser (un tammig evel tammoùigoù paper sachet war-zu ur reolenn bet frotet war ur vilgin).
Croque-monsieur
Croque-monsieur zo ur sandwich gant bara, kig morzhed-hoc'h ha keuz ordinal, alies gruyère, poazhet en ur baelon, en ur forn, pe ur benveg aozet a-benn-kaer.
Kozhik e c'hall bezañ ar bara (un nebeud deizioù), glec'hiet e vioù baset a-raok bezañ fritet. Gallout a reer servij gant lipig gwenn (bechamel pe Mornay), hervez al lec'h ma c'houlenner un hevelep meuz, hag ar briz ez oar prest da baeañ.
Hag ivez
Croque-madame a vez graet eus ar c'h-croque-monsieur pa vez lakaet ur vi war-benn. Anvioù all zo c'hoazh hervez ma lakaer tomatezenn e-lec'h vi, keuz glas Auvernh e-lec'h gruyère.
Notennoù
Misto
Marilyn Monroe
<p align="left" style="spacing:6px; padding:6px; border:1px solid #006699; background:#EAF5FB"> Savet eo ar pennad-mañ diwar labour bet graet gant skolidi. Sikourit da wellaat an danvez, mar plij ganeoc'h.
Marilyn Monroe (Norma Jane Mortenson pe Baker) a oa un aktourez stadunanat bet ganet d'ar 1añ a viz Even 1926 hag aet da anaon d'ar 5 a viz Eost 1962.
Ganet eo bet Monroe e Los Angeles, e Kalifornia. Goude ur bugaleaj paour ec'h euredas da 16 vloaz ha kregiñ a reas da labourat en ul labouradeg kirri-nij. Du-se e kejis ouzh ul luc'hskeudenner ha da labourat evel un diskouezerez-giz e krogas-hi. Meleniñ a reas he blev ha buan-buan e voe dizoloet gant greanterezh ar sinema. Kregiñ a reas da implijout añv-leur Marilyn Monroe e 1948 pa sinas he feur-emglev kentañ.
Dezhi a vezed o reiñ dreist holl perzhioù a gaerennoù yaouank hegredik met hoalus. Se a oa ar pezh a c'hortoze an arvesterien ha pa esaeas da c'hoari ur perzh liesekoc'h (evit skour e The prince and the showgirl) ne voe ket heuliet ganto.
Div wech ec'h euredas, gant ar sportour Joe DiMaggio ha goude gant ar skrivagner Arthur Miller. Dizimeziñ a reas digantañ avat e-pad treiñ he film diwezhañ The Misfits, a oa bet e senario skrivet gant Miller.
Da 36 vloaz eo marvet Marilyn Monroe en he zi e Los Angeles goude bezañ lonket un doenad kreñv a louzeier.
He bugaleaj
N’eo ket bet anavezet he zad ganti. Lakaet eo bet Norma en ur familh degemer un nebeud devezhioù war-lerc’h he ganedigezh. Dont a raio he mamm d’he gwelet ur wezh an amzer, diaes eviti derc’hel Norma geti dre m’he deus graet meur a chomadenn en ospital ar bred. Ur bugaleaj diaes-kenañ he deus bet ar plac’hig. He 7 vloaz kentañ a dremenas mat a-walc'h, he mamm kavet trawalc’h a argant geti evit desevel Norma, a zegemeras anezhi en-dro betek ma zafe en-dro d'an ospital. Neuze e voe Norma lakaet e meur a familh degemer disheñvel pe e tiez emzivaded. Un nebeud blezadoù war-lerc’h e c’houlennas Grace ur vignonez d’he vamm gward Norma, mont a reas Norma da veviñ gant Grace, he gwaz hag he bugale.
Marilyn er sinema
E 1950 e tibabas Groucho Marx anezhi evit c'hoari e-barzh “Love Happy” ur film amerikan c’hoariet gant David Miller ha Leo McCarey, hervez an dud he doa “bravañ revr ar vicher !”. Bevañ a reas gant Johnny Hyde un ajant pouezus e metoù ar filmoù, hervez ar brudoù e veze lâret e oant e karantez hag en doa Johnny, evel raktres eurediñ ganti, Marilyn ne asantas ket. Gouestlañ a reas Johnny, Marilyn evit ar film gant John Huston, “Asphalt Jungle” e ditl. Pa'z eas er-maez ar film e voe berzh-mat evit Marilyn. Ar "Fox" a ouestlas en-dro Marilyn hag e voe lañset he micher. Betek ma zafe er-maez stroñs an deiziater m' he doa pozet en noazh evit Tom Kelley e 1952. Goulenn a reas ar "Fox" diganti nac’hañ e oa-hi war ar poltriji. Nac’hañ a reas fichañ gevier d’ar publik, en em zisplegañ a reas gant “ezhomm am boa arc’hant”. Kemeret e voe an deiziataer evel un dra liboudennek, berziet e voe ar skignadur e stadoù'zo, hag e voe lakaet er-maez unan all e-lec’h ma voe treset dilhad war ar poltred orin.
E penn-kentañ 1952, e kejas ouzh Joe DiMaggio, idol ar base-ball. Eurediñ a rejont d’ar 24 a viz Genver 1954, Met Joe a voe lakaet diaes get Brud Marilyn, sell ar baotred warni, he dilhadoù atahin, hag e c’houlennas an disparti d’ar 27 a viz Here 1954. Marilyn a hunvree doc’h un tiegezh, bugale, ur vuhez normal. Ar pezh a zo diaes da unvaniñ get he labour evit ur plac’h a reseve tro-dro 250 goulenn eurediñ ar sizhun. Soñjal a rae Marilyn remediiñ doc’h he brud, mont a reas da New York evit heuliañ kentelioù an “Actor Studio” renet get Lee Strasberg. Un deskourez vat a oa-hi.
Amzerioù diaes evit Marilyn
Micher skrivagner Miller a redie anezhañ d’ur zigenvez, e penn-kentañ asantet get e vaouez, hag àr lerc’h ur pennadig e tirenkas anezhi, neuze ec'h asantas c’hoari er film «Some like it hot». War ar bladenn-filmañ an holl a gav anezhi torr-penn get he froudennoù, hag he daleoù. E fin miz Kerzu e reas Marilyn ur faos-dougen arall, brud ar film “Some Like it Hot” ne reas mann ebet dezhi ha kenderc’hel a reas get he diwaskadenn. Krogiñ a reas ar c'hudennoù d’en em ziskouez en he c'houblad. E-pad filmañ ar film “Let’s Make Love” ur brud a zo àrnezhi emañ o taremprediñ get Yves Montand un aktor, kaner ha dañsour brudet er bed. Met gwiroc’h eo he doe ur bik-kalon evitañ met ne oa ket kemm-ouzh-kemm. E-pad filmañ “The Misfits” skrivet get Arthur Miller a-ratozh evit Marilyn, e voe o c’houblad en em diemprediñ. Dispartiiñ a rejont e miz Du 1960. Hag e voe ofisiel d’an 20 a viz Genver 1961. Heuliiñ a reas Marilyn en-dro un diwaskadenn, ober a reas ar vaouez meur a chomadenn en ur glinikenn, drougimplijiñ an alkol hag ar louzoù a reas Marilyn.
E penn-kentañ ar blezad 1962 e veze lavaret he doa Marilyn un istor karantez get Robert Kennedy, ur politikour. Ar pezh a roas startijenn dezhi, hag e voe c’hoariet geti ur film arall. Posupl eo he defe bet un istor get ar prezidant Kennedy.
Harzet e voe filmañ “Something got to give” e miz Even 1962, dre ma oa Marilyn skuizh-marv ha ne c’helle ket kenderc’hel get ar film. Ret e voe dezhi ha d’he mignon Dean Martin paeañ ur sammad arc’hant d’ar Fox evit torr ar c’hontrad.
Kanourez
Estreget aktorez ha diskouezerez-c'hiz e oa Marilyn, rak aktourez e oa ivez; kanet he deus war-dro 30 kanaouenn, "Do it Again", "When I Fall You" en o zouesk. Enrollet he deus sonennoù evit filmoù zo evel "Bye Bye Baby" er film "Gentlemen Prefer Blondes" pe c'hoazh "Specialzation" er film "Let's Make Me Love".
He marv
D’ar 5 a viz Eost 1962 beure e voe kavet Norma Jeane, lesanvet Marilyn Monroe, marv en he zi e Los Angeles. Douaret e voe Marilyn d'an 8 a viz Eost e “Westwood Memorial Cemetery” e Los Angeles.
Un nebeud bloavezhioù war-lerc'h he marv, klozet evel un emlazh, en deus bred-mezeg Marilyn, Ralph Greenson, roet bandennoù enrollet e-pad o emgavioù d'ar prokulor John Miner, evit ma rafe-eñ e enklask war marv Marilyn. Hervez an aotrou Miner e tiskouez ar bandennoù-se eo bet drouglazhet Marilyn, peogwir e oa leun a raktresoù resis evit he buhez : Lee Starsberg en deus roet arc'hant da Varilyn evit ma c'hoarife perzhioù gant Shakespeare. Hervez John e voe ouzhpennet sustañsoù a lakaas ar plac'h da gousket betek mervel. Met ne vo ket dalc'het soñj eus ar muntr dre m'eo bet nac'het gant mouezh Ralph Greenson bezañs an enrolladurioù.
Kanaouennoù enrollet
"Ladies of the chorus" eus film Ladies of the Chorus" e 1948
"Every baby Needs a Da Da Daddy" eus film "Ladies of the Chorus" e 1948
"Anyone Can See I Love You" er film "Ladies of the Chorus" e 1948
"Kiss" eus film "Niagara" e 1953
"When I fall In Love" e 1953
"A Fine Romance" e 1953
"Diamonds Are a Girl's Best Friends" er film "Gentlemen Prefer Blondes" e 1953
"Bye Bye Baby" er flm "Gentlemen Prefer Blondes" e 1953
" When Love Goes Wrong" er film "Gentlemen Prefer Blondes" e 1953
"Two Girls From Little Rock" er film "Gentlemen Prefer Blondes" e 1953
"The River Of Return" er film "River of No Return" e 1954
"One Silver Dollar" er film "River of No Return" e 1954
"I'm Gonna File My Claim er film "River of No Return" e 1954
"Down In The Meadow" er film "River of No Return" e 1954
"Lazy" er film "There's No Business Like Show Business" e 1954
"You'de be surprised" er film "There's No Business Like Show Business" e 1954
"Heat wave" er film "There's No Business Like Show Business" e 1954
"A Man Chases a Girl" er film "There's No Business Like Show Business" e 1954
"After You Get What You Want, You Don't Want It" er film "There's No Business Like Show Business" e 1954
"There's No Business Like Show Business" er film "There's No Business Like Show Business" e 1954
"That Old Black Magic" er film "Bus Stop" e 1956
"I Found a Dream" er film "The Prince and the Showgirl" e 1957
"I Wanna be Loved By You" er film "Some Like it Hot" e 1959
"I'm Thru With Love" er film "Some Like it Hot" 1959
"Some Like It Hot" er film "Some Like it Hot" 1959
"My Heart Belongs to Daddy" er film "Let's Make Love" e 1960
"Let's Make Love" er film "Let's Make Love" e 1960
Filmoù
"The Shocking Miss Pilgrim" sevenet get George Seaton e 1947
"Dangerous Years" sevenet get Arthur Pierson, e 1947
"You Were Meant for Me", sevenet get Lloyd Bacon, e 1948
"Scudda Hoo! Scudda Hay!", sevenet get Hugh Herbert, e 1948
"Green Grass of Wyoming", sevenet get Louis King, e 1948
"Ladies of the Chorus", sevenet get Phil Karlson,e 1948
"Love Happy", sevenet get David Miller,e 1949
"Right Cross", sevenet get John Sturges, e 1950
"The Fireball", sevenet get Tay Garnett, e 1950
"The Asphalt Jungle", sevenet get John Huston,e 1950
"All About Eve", sevenet get Joseph L. Mankiewicz, e 1950
"Let's Make It Legal", sevenet get Richard Sale, e 1951
"Home Town Story", sevenet get Arthur Pierson, e 1951
"As Young as You Feel", sevenet get Harman Jones, e 1951
"O. Henry's Full House", sevenet get Henry Koster, e 1952
"Monkey Business", sevenet get Howard Hawks, e 1952
"Clash by Nigh", sevenet get Fritz Lang, e 1952
"We're Not Married!", sevenet get Edmund Goulding,e 1952
"Don't Bother to Knock", sevenet get Roy Ward Baker, e 1952
Monchiet
Monchiet a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Marilyn Monroe
Filmoù
"Niagara", sevenet get Henry Hathaway, e 1953
"Gentlemen Prefer Blondes" sevenet get Howard Hawks, e 1953
"How to Marry a Millionaire", sevenet get Jean Negulesco, e 1953
"River of No Return", sevenet get Otto Preminger, e 1954
"The Seven Year Itch", sevenet get Billy Wilder, e 1955
"Bus Stop", sevenet get Joshua Logan, e 1956
"The Prince and the Showgirl", sevenet get Laurence Olivier, e 1957
"Some Like It Hot", sevenet get Billy Wilder, e 1959
"Let's Make Love", sevenet get George Cukor, e 1960
"The Misfits", sevenet get John Huston, e 1961
"Something's Got to Give" sevenet get George Cukor, e 1962
Kontelleg eeun
Ar c'hontelleg eeun (Ensis siliqua) a zo ur blotvil daougleurek.
Rummatadur
Ar c'hontelleg eeun a c'hell bezañ renket er c'herentiad Solenidae ivez.
Strakig rous
Anvet e voe Motacilla Rubetra da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned dreist-holl met ivez diwar zivellkeineged all evel kevnid, melc'hwed-krogennek bihan ha preñv. Degouezhout a ra dezhañ debriñ frouezh (mouar da skouer), en diskar-amzer peurgetket.
Banniel Danmark
Banniel Danmark, lesanvet Dannebrog, zo ruz gant ur groaz wenn ; div vrec'h ar groaz n'emaint ket e-kreiz met tostoc'h d'an tu diabarzh, ma vez staget ar banniel. Ur groaz evel-se a gaver ivez war bannieloù ar stadoù all zo e Skandinavia (Sveden, Norvegia, Finland hag Island) ha war bannieloù broioù bihanoc'h (Inizi Faero, Inizi Åland...). En amzer ma oa unanet Danmark ha Norvegia (1536 – 1814) e veze implijet an Dannebrog e Norvegia ivez. N'eo nemet e 1821 e voe degemeret ent-ofisiel banniel Norvegia.
Orin ar banniel
N'eus prouenn ebet eus kement-se avat hag ar skridoù kentañ diwar-benn ar vojenn-se a voe skrivet ouzhpenn 300 vloaz goude an emgann.
Sur a-walc'h e oa ar banniel-se un arouez kristen, evel ma veze implijet stank en amzerioù-se, dreist-holl e-pad Brezelioù ar Groaz.
Annie Proulx
Annie Proulx zo ur skrivagnerez amerikan ganet e 1935.
Meur a briz, en o zouez ar priz Pulitzer, he deus bet evit he romantoù ha danevelloù.
Diwar unan eus he danevelloù (Brokeback Mountain) ez eus bet savet ur film gant Ang Lee e 2005.
Tennessee Williams
Tennessee Williams (Thomas Lanier Williams III ; Columbus (Mississippi), – New York, ) a oa un dramaour, ur senarioour, ur romantour hag ur barzh stadunanat.
Diaes e voe e yaouankiz abalamour d'e dad a oa ur mezvier feuls. E c'hoar Rose Isabelle a voe lobotomizet, ar pezh a levezonas kalz buhez arzel Tennessee Williams hag a roas he fersonelezh da veur a dudenn en e skridoù.
Savet en deus danevelloù ha pezhioù-c'hoari a vez alies dodenn ar follentez pe an dud kollet enno.
E-touez e senariooù brudetañ emañ A Streetcar Named Desire (Un trammgarr anvet C'hoantad") haCat on a Hot Tin Roof'' (Kazh war un doenn houarn-gwenn tomm-gor").
Meur a film a voe savet diwar e oberennoù gant Elia Kazan ha Joseph Mankiewicz a-douez re all.
Berc'hed (Mor-Bihan)
Berc'hed a zo ur gumun eus Breizh, e Bro-Wened hag e kanton Gourin e departamant ar Mor-Bihan. Emañ e broig Kost' ar C'hoad, pe resisoc'h "er C'hoadoù".
Studiolo Isabella d'Este
thumb|upright 1.2| [[Ar Menez Parnassos (Mantegna)|Ar Menez Parnassos gant Andrea Mantegna]] thumb|upright 1.2|[[Minerve chassant les Vices du jardin de la Vertu (Mantegna)|Minerve chassant les Vices du jardin de la Vertu, gant Mantegna]] thumb|upright 1.2|Le Combat de l'Amour et de la Chasteté, gant [[Pietro Perugino.]] thumb|upright 1.2|Ren Comus gant [[Lorenzo Costa. ]] thumb|upright 1.2|Alegorienn lez [[Isabella d'Este, gant Lorenzo Costa]] Studiolo Isabella d'Este zu ur c'habined marzoù savet evit an dugez Isabella d'Este, e diabarzh palez duged Mantova, da gentañ en estaj nobl pe piano nobile ar c'hastell anvet Castello San Giorgio, ha goude, adal 1523, en ti-annez anvet Corte Vecchia.
Istor
D'an 12 a viz C'hwevrer 1490 eo e timezas Francesco II di Mantova da Isabella d'Este. Neuze ez eas da chom da gastell Sant Jord (Castello di San Giorgio) Mantova. Eno e oa-hi o chom er piano nobile, nepell diouzh Kambr ar Priedoù livet gant Mantegna). Kempenn a reas-hi daou bezhig eno eviti hec'h-unan. Unan a oa ur studiolo (adalek 1490 moarvat). Eno e tegemere he c'houviidi dirak alegoriennoù livet gant Andrea Mantegna, Perugino, Corregio ha Lorenzo Costa. Ar pezhig all, la grotta (kentañ meneg anezhañ a oa en 1498), a denne d'ur vougev dindan an douar.
Dastumet e voe gant Isabella d'Este en e studiolo, hervez giz an amzer e lezioù Italia, traezoù a bep seurt a blije dezhi, hag alegoriennoù urzhiet digant Mantegna. En aner e c'houlennas oberennoù digant Giovanni Bellini, Leonardo da Vinci ha Francesco Francia; ne deuas a-benn da gaout, e 1505, bemet taolenn Perugino, Ar Stourm entre ar Garantez hag an Diorged. Pa varvas Mantegna, ha n'en devoa graet nemet un tamm eus al labour goulennet, eo Lorenzo Costa an hini a gendalc'has gant al labour <!-- de produire les œuvres sur les thèmes chers à Isabelle d'Este en finissant même certains tableaux comme l'Allégorie de la cour d'Isabelle et Le règne de Comus.
En 1627, Charles  d’Angleterre parvint à acquérir une grande partie de la collection des Gonzague, notamment l ' Allégorie des Vertus et l ' Allégorie des Vices du Corrége, qui provenaient du studiolo d'Isabelle d'Este. Les autres tableaux du studiolo furent achetés par Richelieu, sans doute la même année. Ils firent l'objet ensuite d'une saisie révolutionnaire pour être transférés au musée du Louvre.
Articles connexes
-->
Yezhoù oudihek
Un is-skourr eus yezhoù toungousek ar gevred eo ar yezhoù oudihek, ennañ 2 yezh komzet e Rusia (Azia):
Kog-karreg
Ar c'hog-karreg (Neptunea antiqua), liester kigi-karreg, zo ur blotvil gasteropod.
Yezhoù toungousek ar gevred
Un is-skourr eus ar yezhoù toungousek ar su eo yezhoù toungousek ar gevred, ennañ 5 yezh komzet e Rusia (Azia).
Zouloueg
Ur yezh vantouek eo ar zouloueg (zouloueg: isiZulu) komzet gant 9 milion a dud o chom dreist-holl (95%) e Suafrika e kwaZulu-Natal ha Gauteng. Komzet e vez ivez e Lesotho ha Bro-Swazi.
Yezhoù toungousek ar gevred
Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:
Zouloueg
Tost-tre eo ouzh an ndebeleg komzet e Zimbabwe hag ivez d'ar yezh ngonek komzet gwechall e Malawi.
Tchipayeg
An tchipayeg a zo ur yezh eus ar familh ourouek-tchipayek hag an hini nemeti komzet gant un niver bras a dud. Implijet eo gant 1200 den diwar un boblañs veuriadel eus 1800 e rannvro al Lenn Titikaka ha war ribloù ar ster Desaguadero e Departamant Oruro
Zouloueg
Evel ar xhosaeg e oa bet amprestet sonioù ispisial diwar ar yezhoù khoi-san gant ar zouloueg anvet klikoù na vezont kavet nemet e yezhoù Afrika. Skrivet e vezont evel-henn:
Burev ar zouloueg a zo karget da reoliñ ar yezh skrivet.
Buoc'h-vor
Ur vuoc'h-vor a c'hell bezañ :
1385
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1385
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1385
Yezhoù bolgarek
Un is-skourr eus ar yezhoù turkek eo ar yezhoù bolgarek, ennañ 1 yezh komzet e Rusia (Europa).
Mazhev
Mazhev zo un anv-badez brezhonek a deu eus an hebreeg מתתיהו (Matatyahu) pe מתיתיהו (Matityahu) "prof Yahweh" dre ar henc'hresianeg: Μαθθαιος. Anv an abostol hag avielour Mazhev eo.
Pepin Landen
Pepin Landen, pe Pepin Gozh (ganet war-dro 580 - marvet d'ar 27 a viz C'hwevrer 639) a voe maer ar palez en Aostrazia adalek 615 dindan tri roue meroveat. Lamet e voe e garg digantañ en 629 gant Dagobert Iañ ha roet en-dro war-lerc'h marv ar roue en 639.
Mazhev
Stummoù all
Mazeas zo un anv-badez all gant ar memes ster.
1187
Diwar-benn bloavezh 1187 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Mazhev
Anvioù-badez all kar dre ar ster
Anvioù all kar dre ar ster « roet gant Roue, profet gant Doue » :
Pepin Landen
Dimeziñ a reas da Itta (pe Iduberge, pe Ide), ur briñsez eus Akwitania.
1187
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1187
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1187
Mazhev
Anv-badez
E Bro-C'hall eo bet an anv-se diouzh ar c'hiz evit ar vugale dreist-holl etre ar bloavezhioù 1970 ha 2010, met anavezetoc'h eo evel anv-tiegezh.
Anv-tiegezh
Meur a stumm a zo d'an anv-se : Maze, Mazeas, Mahe, Maheas, Maheo, Mao, ar Mao... Anavezet eo :
Yougeg
Ar yougeg (yugh) a zo ur yezh yenisek, kar d'ar c'heteg. Ur yezh varv eo ar yougeg, bet komzet gwechall a-hed ar stêr Yenisey e kreiz Siberia.
Magna Graecia
a oa Hellaz Veur''. Ovidius, Fasti, IV.
Magna Græcia, pe ἡ μεγάλη Ἑλλάς / hê megálê Hellás e gregach, pe Hellaz Veur e brezhoneg, eo an anv a veze graet, en Henamzer, eus kreisteiz ledenez Italia hag eus Sikilia. Hiziv e vije Campania, Calabria, Basilicata, Puglia ha Sikilia. Tud zo ne lakaont ket Sikilia e Hellaz Veur avat, ha trevadennoù hellazat e toleadoù zo eus Italia ne oant ket en Hellaz Veur.
Skinwel niverel douarel
Ur reizhiad skignañ niverel eo ar skinwel niverek douarel (berraet e SND), implijout a ra ar reoladoù DVB-T, ISDB hag ATSC ha skignet e vez war bandennoù miret evit ar skinwel VHF-III / UHF-V implijet dija evit skignañ ar chadennoù hertzel peusheñvel.
Gant ar reolenn DVB-T eo kodet ar skeudennoù hervez ar reolad MPEG-2 (e MPEG-4 AVC evit an SND paeüs e Bro-C'hall). E-giz-se eo bravoc'h ar skeudennoù ha dreist-holl ar son (son Dolby 5.1, skeudenn 16/9, son e yezh orin hag eilmouezhiet...), ha lieskementet eo an niver a chadennoù: evit gwir e c'heller lakaat da dremen 6 chadenn voutin war ur ganol hepken e MPEG-2 ha div pe deir gwech muioc'h e MPEG-4 AVC.
Ar gounid brasañ evit an arvesterien eo degemer chadennoù skinwel niverel gant ur stign rastell voutin. N'eus ket ezhomm cheñch ar skinweler nag ar rastell UHF evit degemer an SND. Ret eo prenañ ur voestig terminal DVB-T evit treiñ an arouezioù niverel da arouezioù peusheñvel hag evit cheñch ar chadenn gant ar pellurzhier.
Gwener
Gwener zo un anv brezhonek a dalvez da envel meur a dra:
Kensonenn kevig dre fic'hal mouezhiet
Unan eus ar c'hensonennoù e taolennoù ofisiel al lizherenneg fonetikel etrebroadel ganti un arouezenn ispisial eo ar gensonenn kevig dre fic'hal mouezhiet treuzskrivet [d͡z] (kent: [ʣ]) hervez reolennoù al LFE, ganti an niverenn dave 103, skrivet [ƻ] betek 1976.
Ur gensonennn kendistaget an hini eo ma vez distaget war un dro ar gensonenn kevig dre serriñ mouezhiet ([d]) hag ar gensonenn kevig dre daravat mouezhiet ([z]).
Kumuniezh kumunioù Gourenez Lezardrev
Kumuniezh kumunioù Gourenez Lezardrev a oa un etrekumuniezh (ur gumuniezh-kumunioù) e departamant Aodoù-an-Arvor, e Breizh. Ul lodenn eus Bro Treger ha Goueloù eo. D'ar 1 a viz Genver 2017 e oa kendeuzet e Lannuon-Treger Kumuniezh.
Kumunioù
Kumuniezh kumunioù Gourenez Lezardrev a yae 7 kumun d'ober anezhi:
Prezidant
He frezidant diwezhañ eo Loïc Mahé, maer Pleuvihan, dilennet e miz Ebrel 2014. A-raok e oa Alain Gouronnec, maer Lanvaodez.
Mouezh reut
Er yezhoniezh e vez implijet an termen mouezh laosk (saoz.: stiff voice) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus un doare fonadur ma vez strishaet digoradur an troc'h-avel ha reutaet kerden ar vouezh un tammig muioc'h evit ar vouezh plaen boas.
E taieg e vez enebiet ez-fonemek ouzh doareoù fonadur all, da skouer:
Branwen, merch Llŷr
300px|thumb|Branwen hag an [[dred e lez Matholwch - skeudenn eus levr Charlotte Guest, embannadur ar Mabinogion e (1877)]]
Branwen, merc'h Llŷr, pe Branwen ferch Llŷr hervez an anv kembraek, eo anv an eil skourr eus ar Mabinogi, anvet ivez Mabinogi Branwen. Merc'h eo Branwen d'ar roue Llŷr ha d'e wreg Penarddun, ha c'hoar eo da v-Bendigeidfran, bremañ roue Enez Vreizh war-lerc'h e dad.
Doueez ar Garantez hag ar Gened eo e mojennoù all.
An danevell
Emañ Bendigeidfran o sellout ouzh ar mor ha trizek bag o tostaat. Deut int gant Matholwch, roue Iwerzhon, da c'houlenn Branwen, merc'h Llŷr, da zimeziñ. Gant an eured-se e vo diazezet ar peoc'h etre an div bobl. Emglev a zo graet, ha banvez. Ali Evnissyen (Efnysien e kembraeg a-vremañ) n'eo ket bet goulennet. Pa erru er c'hastell e c'houlenn da biv eo ar c'hezeg nevez. D'an Iwerzhonad, deuet da zimeziñ d'e hanterc'hoar, a zo respontet dezhañ. Fuloriñ a ra pa glev ar c'heloù ha klask a ra kas an emglev-se da get: troc'hañ a ra muzelloù, divskouarn ha lostoù kezeg an Iwerzhoniz.
Gaou ha dismegañs zo bet graet ouzh Matholwch. Evel digoll e kinnig Bendigeidfran kezeg all hag ur gaoter vurzhudus d'e vreur-kaer: gant honnezh e c'hallo degas ar re varv da vev.
Serc'h
Ur serc'h (serc'hed el liester, serc'hoù a-wechoù) eo ar plac'h a vev gant ur paotr hep na vefent dimezet. Ar serc'heg eo ar paotr a ra kemend-all.
Branwen, merch Llŷr
An danevell
Kaset eo Branwen da Iwerzhon ha graet un degemer mat dezhi. Ur mab he deus, Gwern e anv. Goude-se e krog an traoù da dreiñ fall.
Fleurus
Fleurus (e walloneg : Fleuru) a zo ur gêr hag ur gumun eus Belgia e Proviñs Hainaut.
Serc'h
Istor
Seblantout a ra bezañ ur ger dereat, en istor ar yezh, stag ouzh an dud uhel, e-skoaz ar ger gast, a zo stag ouzh tud izel o renk.
Branwen, merch Llŷr
An danevell
Skuizh eo aet ar roue gant e wreg, he lakaat a ra da zilezel hec'h anv a rouanez, hag he c'has da labourat d'ar gegin. Tri bloavezh-pad e savo Branwen un dred da gas keloù d'he breur Bendigeidfran. Hag eñ kerkent da zont gant un armead tud. Aloubet Iwerzhon gant Bran. Gwelet eo bet o treuziñ ar mor war droad. Emañ Matholwch hag e soudarded o c'hortoz a-drek ur stêr, distrujet ar pontoù ganto. Gourvez a ra Bran dreist arv stêr, ha tremen a ra e arme. Evit ober ar peoc'h en deus lakaet Matholwch sevel un ti bras a-walc'h da zegemer e vreur-kaer ramzel. Prest eo Matholwch da welout e vab Gwern o ren en e lec'h, d'ober plijadur. Kement-se avat ne blij ket da aotrouien Iwerzhon. Kuzhat a reont e-barzh seier staget ouzh peulioù an ti bras nevez-savet, prest da lammat war baotred Kembre. Efnisien a oa deuet da welout an ti a-raok ma oa erruet Bran hag e wazed, ha komprenet en doa peseurt tro gamm a oa war an hent, ha neuze en doa lazhet an dud er seier. Banvez zo da lidañ Gwern, roue nevez Iwerzhon. Hag Efnisien da skeiñ e niz en tan, evit kas ar peoc'h da get.
Serc'h
Gerioù heñvelster
Er yezh a-vremañ e vez graet gant pried-kleiz, gwreg-kleiz, adwreg, pa vez kaoz eus ur plac'h, ha n'eo ket dimezet, hag a vev gant ur gwaz, a zo dimezet, pe a zarempred anezhañ.
Branwen, merch Llŷr
Brezel ouzh Iwerzhoniz
Brezel zo, ha lazhet an holl. An holl Iwerzhoniz, nemet pemp maouez a zo o tougen, hag a adtudo ar vro. An holl Gembreiz, nemet seizh gwaz a zistro d'ar gêr gant Branwen, ha penn he breur Bran: gloazet e oa ha goulennet en doa ouzh e soudarded troc'hañ e benn outañ.
Serc'h
Gerioù heñvelster
Ar ger mestrez n'eo ket heñvelster tamm ebet: talvezout a ra kement ha mestrez ar galon, dousig.
Branwen, merch Llŷr
Brezel ouzh Iwerzhoniz
Degouezhout a reont e Kembre, en Enez Mon, en Aber Alaw. Mervel a ra Branwen o soñjal en distruj a zo bet abalamour dezhi. Eno emañ he bez, tost d'ar stêr Alaw.
Serc'h
El lennegezh-pobl
''Itron amañ ne vefet ket Serc’h d’an aotrou ne laran ket''
Branwen, merch Llŷr
Brezel ouzh Iwerzhoniz
Bendigeidfran en doa gourc'hemennet d'e wazed dibennañ anezhañ ha kas e benn da Londrez. Hag int ha mont. War o hent e tremenont dre Harlech, hag eno e chomont da ziskuizhañ, gant chouchenn hag a bep seurt. Dont a ra tri evn betek enne da ganañ brav, ken brav ma chomont e-pad seizh vloaz da selaou ha da riboulat. Goude ez eont da Benfro ma chomont gant ar penn ur pennad mat c'hoazh: 80 vloaz. Un deiz e komprenont ez eus tremenet kalz amzer, hag ez eo poent ober evel ma lavare Bendigeidfran: kas ar penn da veziañ d'ar Menez Gwenn, da Londrez.
Serc'h
El lec'hanvadurezh
Hervez kont, e kaver ar ger-se en anv-lec'h Koadserc'ho, e-kichen Montroulez.
Branwen, merch Llŷr
Tem
Ar brezel hag ar preizhata eo penn-danvez an danevell. Ar marv hag an amzer hini an dibenn. Arouez ar marv e vije ar vran a gaver en anv ar breur hag ar c'hoar.
Bez Branwen
N'eus nemet ur maen en e sav ken.
Furchet e voe al lec'h e 1800, hag er bloavezhioù 1960, gant Frances Lynch, a gavas meur a jarl gant ludu korfoù.
Krediñ a reer ez eus un tamm gwirionez en danevell, hag e c'hallfe an darvoudoù bezañ c'hoarvezet en Oadvezh an Arem.
E Llanddeusant, en Enez Von, emañ ar c'harn anavet evel Bedd Branwen, war lez ar stêr Alaw.
Yezhoù turkek ar c'hornôg
Un isskourr eus ar yezhoù turkek eo yezhoù turkek ar c'hornôg, ennañ 11 yezh komzet en Ouzbekistan, Kazac'hstan, Kirgizstan, Rusia (Europa) ha Lituania.
Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:
Castellon
Castellón pe Castellon a zo:
Roll ar Pennoù Stad e 1462
Pennoù Stad ar bloaz 1461 - Darvoudoù ar bloaz 1462 - Pennoù Stad ar bloaz 1463 - Pennoù Stad dre vloaz -
Yezhoù turkek an norzh
Un is-skourr eus ar yezhoù turkek eo ar yezhoù turkek an norzh, ennañ 8 yezh komzet e Rusia (Azia):
Mouezh laosk
Er yezhoniezh e vez implijet an termen mouezh laosk (saoz.: slack voice pe lax voice) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus un doare fonadur ma vez digoret kerden ar vouezh un tammig muioc'h evit ar vouezh plaen boas.
E javaeg e vez enebiet kensonennoù dre serriñ diweuz, dent, tro-gil ha drekstaon reut ha laosk o doare fonadur, da skouer:
E woueg e implijer ar vouezh loask ivez ma vez klevet dreist-holl evel un doare c'hwezhadur skañv war ar vogalenn a deu war-lerc'h, da skouer:
Yezhoù turkek ar reter
Ur isskourr eus ar yezhoù turkek eo ar yezhoù turkek ar reter, ennañ 7 yezh komzet e Sina, Turkmenistan, Ouzbekistan hag Afghanistan:
Moudenn-gastell
Ur savenn-douar eus ar Grennamzer, ur stumm kelc’hiek dezhi, hag ur c'hastell warni, eo ar voudenn-gastell. Meur a seurt moudennoù-kastell a zo dre Europa. Anvet e vezont a-wechoù « moudennoù feodel », hogen dre c'haou.
Peurliesañ e vez savet ur mell treilh hag ur c’hastellig koad gant un tour-ged war e lein, e-giz pa vefe un dourell. Gwelet e vez ar moudennoù-kastell evel kastelloù-kreñv kentidik.
En e teu da vezañ divarrek melloù armeoù ar Garolingidi a-benn stourm ouzh argadennoù lemm ar Vikinged hag ar « Sarasined » (anvet Maoured ivez), en Europa ar C'hornôg. Adal neuze e vez kavet emsavoc’h difenn e gornad-douar gant moudennoù, aes da sevel, gant danvez marc’had-mat hag aes da gaout. Tamm-ha-tamm e tispak ur rummad tud nevez, brezelourien pe stourmerien anezho, ur vegenn er gevredigezh a ya ar voudenn-gastell da aroueziañ he galloud. Suroc’h eo ar c’henwerzh gant an aotrounez-se dre ma tiwallont an hentoù hag ar c’hêriadennoù, pezh a laka an ekonomiezh da vont war-raok. Unan eus elfennoù pennañ aozadur an tiriadoù e teu ar moudennoù da vezañ e-tro ar bloavezh Mil. Gallout a ra an aotrou chom en e voudenn hag e teu homañ da vezañ ur bod aotrouniek. E penn kentañ an e vez lakaet ar banaliezhioù e plas e pep lec’h (Forn voutin, milin voutin, presouer boutin), pezh a laka niver ar moudennoù da greskiñ ivez. Ur bilbern anezho a vez savet etre dibenn an ha deroù an, daoust da ziforc’hioù zo e bro pe vro.
Ur pezh a-bouez-bras eo ar moudennoù-kastell e mont-en-dro ar Gladdalc'helezh er Grennamzer, e Kornôg Europa.
Anna Paulowna
thumb|right|180px|Lec'hiadur Anna Paulowna thumb|right|150px|Banniel Anna Paulowna thumb|right|80px|Ardamez Anna Paulowna Anna Paulowna (distagañ : ) a zo ur gumun e proviñs Noord-Holland, en Izelvroioù. 78,81 km² (douar : 74,68 km², dour : 4,13 km²) eo gorread Ann Paulowna, ha d'an 31 a viz Mae 2009 e oa 14 183 annezad enni. Ar c'hêriadenneoù, kêrioù ha distrigoù da-heul a ya d'ober Anna Paulowna : Anna Paulowna, Breezand, Nieuwesluis, Van Ewijcksluis, Wieringerwaard. Dont a ra hec'h anv eus hini Anna Paulownapolder, bet dizouret e 1846 da vare ren ar roue Willem II an Izelvroioù ha bet anvet diwar anv e wreg, a rouanez Anna Paulowna. thumb|right|150px|Meilh Leonide en Anna Paulowna
Moudenn-gastell
Perzhioù ar moudennoù-kastell
E-pad pell e veze graet « moudenn » eus kement tosenn douar bet savet gant an nen, ne vern he stumm nag an implij a oa bet ganti. Abaoe un tregont vloaz zo eo deuet ar moudennoù-kastell da vezañ studiet en un doare skiantel, war intrudu klaskerien (istorourien hag arkeologourien) evel André Debord pe Michel de Boüard.
Anna Paulowna
Kuzul-kêr
E kuzul-kêr Anna Paulowna ez eus 15 dileuriad :
Pietro Perugino
Pietro di Cristoforo Vannucci, anavezet evel Il Perugino, ganet war-dro 1448 e Città della Pieve, nepell diouzh Perugia, en Ombria — marvet en 1523 e Fontignano (frazione eus Perugia), a oa ul livour italian eus mare an Azginivelezh, unan eus mistri skol Ombria, ha gantañ e oa bet Raffaello o teskiñ ar vicher. Taolennoù relijiel dreist-holl en deus graet, enne Gwerc'hezed gwisket kran hag aelez leun a velkoni ha hep personelezh, « o labourat er relijion evit dastum arc'hant » hervez an arzvarnour Élie Faure.
Moudenn-gastell
Perzhioù ar moudennoù-kastell
Gwelet e vez ar moudennoù-kastell e-giz kestell hiziviken en desped da soñjoù kontrol un nebeud istorourien n’int ket arkeologourien anezho. E-kerzh ar marevezh kentañ o deus ar c’hastelloù cheñchet neuz. Ne oa ket ezhomm da gaout kaeoù pe argaeennoù evit en em zifenn ken, evel ma oa bet er Grennamzer uhel, e-giz ar re bet savet (castra) evit stourm ouzh an Normaned). Adaleg an, ouzhpenn da zifenn an aotrou hag e dud, e teu da vezañ ur bod-kreñv bep a dammig . A-bouez e teu an tu arouezhel da vezañ ivez, diouzh pezh a zispleg ar c’hastellogour Philippe Durand. Sevel ha klinkañ a vez lakaet e kreiz pep tra gant an aotrounez a-benn merkañ muioc’h c’hoazh o galloud hag o flas er gevredigezh . E berr gomzoù ez eus tri fal gant ar c’hastell er bloavezh Mil : difenn an aotrouien, reiñ bod dezho ha reiñ dezho ur skeudenn er gevredigezh.
Pietro Perugino
Labourat a reas e Firenze ha Perugia.
Deiziataer ijinadennoù Mab-den
Ur renabl eus an ijinadennoù en urzh an amzer a vo kavet war ar bajenn-mañ.
Moudenn-gastell
Perzhioù ar moudennoù-kastell
« Pinvidikañ tud (...) Flandrez a vez ar boas ganto sevel (...) ur voudenn an uhelañ ma c’hallont (...) ha da doullañ en-dro dezhi ur foz » (Gauthier de Thérouanne, Vita Johannis, episcopi Tervanensis, 1150).|
Pietro Perugino
Firenze
Bernardo]] (1488-1489)]] E Firenze, e 1493 e timezas da Chiara Fancelli, merc'h da Luca Fancelli hag a weler en Madonna'' e meur a hini eus e oberennoù. Ober a reas meur a daolenn vras evit aoterioù ilizoù San Giusto degli Ingesuati (Crocifissione, Orazione nell'orto ha Pietà), ha mogerioù  sal-debriñ menec'h Fuligno gant un  Cenacolo.
Deiziataer ijinadennoù Mab-den
Notenn : Alies e vez tabut en-dro da zeiziad krouiñ an ijinadennoù. C'hoarvezout a ra d'an traoù bezañ bet ijinet gant tud disheñvel e-tro an hevelep mare pe, a-wechoù, bezañ bet rakijinet en un doare bennak a-raok bezañ gwellaet ha lakaet da dalvezout da vat gant un den all bloavezhioù war-lerc'h. Pa sav amjestregezh a-zivout an deiziadoù ez eus bet divizet lakaat amañ deiziad implij pleustrek kentañ an ijinadenn.
Moudenn-gastell
Perzhioù ar moudennoù-kastell
Daoust ma n’eus ket chomet moudenn ebet en he sav penn-da-benn betek ennomp e ouezer e veze un tour war beg ar voudenn, gant un dreilh en-dro dezhi alies-kaer petramant ur vogerig evel e Kastell Olivet (Calvados). Gras da furchadennoù arkeologel bet kaset eno e-leizh eo splann e oa bet savet ar moudennoù gant an nen, evit darn diantav, peurvuiañ o tosellañ douar ha glazenn a wiskadoù, dindan berr amzer. War Brodadenn Bayeux e weler ur skeudenn gant peizanted o sevel moudenn Hastings (Hesteng ceastra). Soñjal a reer ez eus bet ezhomm da gaout ur c’hant a dud o labourat e-kerzh un ugent devezh bennak pe tri miz gant un dregont a labourerien evit lakaat ar voudenn-se en e sav,. An dosenn a rae 5000 m3 mod pe vod. Alies e rae diaz ar moudennoù un 30 metr treuz, pa veze 10 metr treuz en nec’h ha 10 metr uhel.
E traoñ ar voudenn e adkaver alies - n’eo ket dalc’hmat koulskoude – roudoù ar bod. Anvet e vez al lec’h-mañ bailey pe Vorburg ivez. Bevennet eo gant ur c'hae pe ur vogerig izeloc’h evit tourell ar voudenn. Er porzh-se e veze gwarezet ar batimantoù a servije evit bevañ er c’hastell. Ar porzh hag ar voudenn a ya asambles, n’haller ket dispartiañ an eil diouzh egile evit meizañ mont-en-dro ar moudennoù-kastell. An droienn a reer ganti e saozneg evit envel ar moudennoù-se - motte-and-bailey – a ziskouez mat ar c’hempoell a zo kenetrezo.
Evit an arkeologourien ez eus tri rumm moudennoù, ordin :
Abaoe un daou-ugent vloaz bennak e c’haller klask aes ar moudennoù a-drugarez d’an arkeologiezh dre nijerez. E Frañs eo Roger Agache an hini en deus lakaet an teknikoù-labour-se da dalvezout. P’en deus staget ganti e klaske villae e Pikardi da gentañ. A-benn ar fin en deus renablet kement roudoù lezet gant savadurioù kozh er rannvro-se, o kemer e kont pemp seurt merk. :
E Breizh eo kantadoù a voudennoù a zo bet diskoachet e-giz-se : 280 e departamant Il-ha-Gwilen ; 163 en Aodoù-an-Arvor, 182 e Penn-ar-Bed. Ur mil bennak a vefe anezho e Breizh. Da ziwall a zo memestra rak lec’hiennoù zo a zo bet deskrivet evel moudennoù pa ne oa mogerioù krenn pe tier-kreñv hepken, ken kozh pe nevesoc’h evit ar moudennoù.
Ar moudennoù da-geñver marevezh kentañ ar Gladdalc'helezh (Dibenn an -Dibenn an )
Unan eus ar c’hudennoù a chom da zirouestlañ gant an istorourien eo ar mare resis m‘eo krog an nen da sevel ar moudennoù-kastell. Diouzh istorourien zo e vefe e deroù an pe e dibenn an. Gouzout a reer ez eus bet staliet castra er Grennamzer uhel e lec’hioù ma oa bet oppida galian a-raok, pa’z eo bet kavet repu er re-mañ, dreist-holl er Saks da vare Karl Veur. N’ouzer ket da betra tenne al lec’hioù-kreñv-se evelato. Moarvat e oa rust hag eeun un tamm anezho.
Embannet eo bet gant istorourien all e vefe bet degaset ar moudennoù-kastell gant ar Vikinged. Diskaret eo bet ar soñjezon-se gant re all dre ma n’eus moudenn ebet e Skandinavia a vefe bet savet a-raok an hervezo. Un nebeud elfennoù a laka douetañs er sav-poent-se evelkent : kavet ez eus bet meur a gamp kelc’hiek en Danmark a vefe eus an -. Peadra a zo da grediñ eo bet kaset ganto un doare moudenn eeun ha diechu gant an Normaned e-tro ar bloaz 900. Gwellaet e vefe bet ar stumm-se diwar neuze.
Evit klaskerien all, arkeologourien anezho da gentañ, ez eur krog da sevel moudennoù-kastell e degadoù diwezhañ an pe degadoù kentañ an, sed aze ar pezh o deus embannet A. Debord ha Michel de Boüard, techet m’eo an istorourien hervez an eil, da goshaat orin ar moudennoù. Daoust da bep tra ez eo sklaer evel lagad an naer ez eus eus ar moudennoù-kastell e mont-en-dro Europa kristen ar C’hornôg tro ar bloaz Mil. Evit pezh eo eus ar mare ma ya ar moudennoù da get e soñjer eo etre penn diwezhañ-tout an ha deroù an  eo, hervez bro pe vro.
Moudennoù ha dielloù
Nebeud a didouroù a zo en dielloù kenpred war ar moudennoù-kastell. Un evezhiadenn bennak a zo e  Levr ar Burzhudoù Saint-Bertin. Setu pezh a c’haller lenn war seziz Saint-Omer gant an Normanded e-kreiz an :
« Da gaout ar c’hreñvlec’h bihan war an uhel ez a an Normaned, (...) el lec’h anvet Sithiu, (...) da gaout un eeun a greñvelc’h, savet gant koad prenn, douar ha leton, lakaet brav en e sav koulskoude ha solud. » (Dianav, Levr ar Burzhudoù Saint-Bertin, kreiz an .)
Ur souezh eo peogwir eo deskrivet aze an elfennoù a ya da ober moudennoù ar bloaz Mil. N’eur ket peursur e vefe bet unan da vat aze evelato. Padal ez eus danvez war Brodadenn Bayeux, ma kav d’an istorourien ha d’an arkeologourien war an dro, e klot an dielloù hag an dismantroù evit moudennoù Breizh. Gwelet da skouer seziz Dinan.
Castrum ha castellum, setu ar gerioù a vez graet ganto er skridoù peurvuiañ evit anval ar savadurioù-kreñv, o vezañ ar moudennoù en o mesk. Siwazh, n’haller ket ober an disparti frank etre ar moudennoù diouzh al lec’hioù-kreñv all dre vras. Ken diresis eo ar ger Motta ivez er penn kentañ. Anv a zo eus hemañ en un akta-dilez da vanac’hti Sant Ambroez Milano e 836. Ur savenn douar, setu ar pezh e seblant talvezout Motta a-raok ar bloaz Mil. Dav eo gortoz kreiz an hag oberennoù Flodoard Reims ha war e lerc’h re Gwilhom Jumièges, a-benn gwelet ur cheñchamant : neuze e kaver ar ger Munitio er skridoù, pezh a dalvez ur geadenn. Kavout a ra da vBoüard e talveze Motta kement ha moudenn-gastell er yezh pemdez moarvat. Kavet e vo anezhañ gant ar ster-se dre skrid war-dro 1140 hepken, evel e skridoù Orderic Vital ha Suger.
E departamant Pas-de-Calais ez eus bet renablet 429 moudenn, 280 o vezañ aet da vann ha 99 ti-kreñv, 64 anezho bet diskaret.
Berzh ar moudennoù ha ganigezh an Aotrou Kastell
Krog e vefe bet gant ar moudennoù-kastell war-dro ar bloaz Mil eta, etre al Liger hag ar Roen, a-raok bezañ eus ar c’hiz e pep lec’h e Kornôg Europa e-kerzh an, pe , diouzh bro pe vro. E Bro-Saoz (Gwilherm an Alouber adal 1066) ken koulz hag e Sikilia (Roparzh Gwiskard adal 1061), eo an Normaned ar re o deus degaset giz ar c’hastelloù moudennek.
N’eo ket dre zegouezh e ra berzh implij ar moudennoù-kastell met dre m’eo cheñchet ar gevredigez : adal 980 eo skoet rouantelezh ar Franked gant « Dispac’h an Aotrouniezh » a laka an aoutrounez da sevel kastelloù e-leiz, prevez pe foran. Ganto e vez diazezet « gizioù » all. Bruzhunet eo Impalaeriezh ar Garolingidi azaleg an hag e vank douaroù d’an impalaered a-benn paeañ o gwazion. Koll a reont o gallout warno. Tamm-ha-tamm e rankont en em zizober eus ul lodenn eus o glad ha reiñ dezho douaroù ha kargoù dre hêrezh, pezh a ro tro d’ar re-mañ da vezañ emrennoc’h. Gouzout a oar Karl Veur e koust kaer-ruz kas an holl dud frank da vrezeliñ en nevezamzer rak ez eus ezhomm anezho a-benn kas al labour-douar (Ezhomm zo anezho evit kenaozañ labour ar sklavourien da vihanañ). A-benn neuze e ro tu dezho chom hep mont da vrezeliñ o reiñ dezho peadra d’ober war-dro douaroù ar re aet d’an emgann. Bep a dammig e teu an dud n’int ket beleien da vezañ rannet e daou rummad : ar re en em gann (bellatores pe milites) hag ar re a labour an douar (laboratores). Niverus eo an dud frank a choaz chom da labourat eget mont da vrezeliñ, abalamour eo spletus. Pa zeu mare an aloubadegoù hag ar brezelioù prevez e fin an eo re bounner servij an ost evit enebiñ ouzh tagadennoù flemmus ar Vikinged hag ar « Sarrasined » (pe Maoured). En em zifenn a ra ar « milites » oc’h en em vodañ en-dro da gastelloù en o c’horn-bro. Eus o zu e rank al laboratores goulenn sikour d’ar re-mañ evit bezañ difennet hag en em lakaont dindan o gwarez. Evit-se eo dav dezho reiñ pourvez d’an Aotrou en e gastell, d’e soudarded pe d’e diegezh. Tamm-ha-tamm e koll ar braz anezho o emrenerezh o reiñ o douaroù d’an difenner hag e teuont da vezañ dalc’hidi, o labourat un dalc’had bennak (pe mañs) e anv hemañ.
Er mareoù diasur, abalamour d’an aloubadegoù ha d’an emgannioù prevez dizehan, en teu an dud da ober annez e-kichen ar c’hastell, pezh a ya da greñvaat e c’halloud d’an aotrou. Gallout a ra hemañ lakaat tailhoù, taosioù, treizhajoù, anerioù (labourioù-aner), banaliezhioù (implij aveadurioù an aotrou dre-ret evit labourioù zo ha da vezañ paeet : forn, milin...) en o flas. En eskemm e c’hall ar beizanted aet da glask repu er c’hastell bevañ diwar ar pourvezioù pa vez lakaet bec’h warno gant brezelourien er-maez. Ouzhpenn-se e vez embannet ar justis gant an Aotrou hag an taolioù-kastiz goulennet e anv ar Weregild a zegas arc’hant dezhañ. Da-heul digresk galloud ar roue hag ar c’hont e sav droukc’hoant a laka jeu ha dizemglev en aotrounez, evel pa glaskont ar re-mañ gounid tachenn evit ar banelezhioù pelloc’h-pellañ er-maez eus o douaroù. Er memes mod e sav bec’h ha brezel hêrezh abalamour da reolenn nevez an henañvelezh.
A-viskoazh o deus klasket ar roue hag ar c’hont bevenniñ, pe kontrolliñ da vihanañ, ar moudennoù peogwir e oa techet Aotrou e voudenn da grignat o zachenn. A-wechoù o deus bet klasket difenn sevel moudennoù daoust ma n’eus ket da vont re bell ganti kennebeut el lusk-se, e-giz m’eo bet displeget gant tud-a-lezenn zo evel Roger Aubenas. Dalc’het ez eus bet aktaoù memestra a ziskouez ar c'hoant-se, evel Bann Pîtres e 864 pe ar Consuetudines et Justicie normant e 1091. E penn kentañ an, setu penaos eo taolennet ar roue saoz Herri Iañ dindan bluenn Orderic Vital, o tiskar ar « c’hastilli avoultr » (adulterina castella), da lâret eo ar c’hastelloù bet lakaet en o sav gant tud disuj o profitañ eus ar reuz da-vare brezel hêrezh Bro-Saoz, goude ma oa marvet Gwilherm an Alouber (1087).
Chom ha difenn
Pal kentañ ar moudennoù-kastell eo kaout ul lec’h annez. Adalek kreiz an ez eer eus sevenadur ar palezioù da hini ar c’hastelloù. Er Grennamzer uhel ez eo ar palez ul lojeiz simpl, ket kreñv pe nebeut, war ar maez peurvuiañ, anvet « villa » er skridoù. Dalc’het e veze villae gant ar roueed merovingat ha karolingat, dreist-holl etre Laon, Soissons ha Compiègne). War-dro ar bloavezh Mil e laka Roperzh an Deol sevel moudennoù a bep tu d’e zomani (Montlhéry) met ned a ket ar roue da chom enno ken.
Max Cavalera
thumb|right|Max Cavalera e-pad ur sonadeg gant Soulfly e 2005 Max Cavalera pe Massimilio Antonio Cavalera zo ganet e Belo Horizonte, Brazil d'ar 4 Eost 1969.
Kaner ha soner gitar Sepultura eo bet betek 1996, a-raok kaout bec'h gant e vreur Igor Cavalera, anezhañ tabouliner ar strollad. Goude un tamm tro gant ar strollad Nailbomb en deus savet ar strollad Soulfly e 1997.
E 2007, pa oa e vreur o vont kuit eus Sepultura int en em gavet evit sevel ar strollad Cavalera Conspiracy.
Pladennoù
Gant Sepultura
Gant Soulfly
Gant Nailbomb
Gant Cavalera Conspiracy
Buoc'h-vor (blotvil)
Ar saout-mor eo ar blotviled a ya d'ober ar genad Aplysia. Tennañ a reont d'ar melc'hwed.
Analat a reont gant brenkoù.
Spesadoù
E-touez ar spesadoù saout-mor emañ :
Strollad Dispac'helour Pobl Touva
thumb|Banniel ar Strollad
Strollad Dispac'helour Pobl Touva a oa anv ur strollad komunour krouet e Touva e 1921. Pa oa bet krouet Republik Poblel Tannou Touva en hevelep bloaz-se e oa hennezh ar Strollad er galloud.