cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
24 eurvezh ar Mañs
Ar vlenierien
Er bloavezhioù 1990, abalamour da dizh an otoioù hag o welet pegen skuizh e oa ar vlenierien e voe divizet ne c'hellje ket ar vlenierien bleniañ e-pad ouzhpenn 240 munutenn war ur prantad 6 eurvezh. En ur labourat mat e c'helle ar skipailhoù implijet daou vlenier nemetken (evel Jeroen Bleekemolen ha Cooper MacNeil e 2014) met chom a reas ar boaz da redek gant tri blenier. Ur cheñchamant all a voe graet e 2017 evit leuskel an ofisourien da rediañ ar vlenierien da chom hep redek ouzhpenn 80 munutenn diouzh renk ha d'ober ehanoù 30 munutenn ma vez tommoc'h an aer eget 32° C.
Kustumoù ha reolennoù dibar
Goude ma oa perzh eus Kevezadeg bed ar C'hirri Sport e oa reolennoù disheñvel d'ar redadeg e-keñver an doare da redek hag ar surentez abalamour d'he hirder, met pas hepken. E-pad meur a zegad e ranke an holl otoioù redek un eurvezh-pad hep lakaat dourennoù en oto - da skouer eoul pe dourenn-yenaat - hep kontañ an eoul-tan. Soñj an ACO a oa rediañ ar saverien-kirri da sevel otoioù fiziapl. Ar re ne oant ket gouest da badet kement a amzer hep adlakaat dourennoù a c'helle tapet ur c'hastiz.
Ur reolenn dibar d'ar Mañs eo e rank an otoioù bezañ mouget pa chomont a-sav er standoù da lakaat eoul-tan. Un doare da greñvaat ar surentez eo dre ma n'eus ket kement a riskloù da gaout ur gwalldan met un doare eo ivez da brouiñ pegen fiziapl eo an otoioù dre ma vez start adlakaat an otoioù da vont e-pad ur redadeg. Ouzhpenn d'ar reolenn-se eo difennet d'ar mekanikourien labourat war an oto pa vez lakaet eoul-tan enni, estreget evit sikour ur blenier da vont kuit eus an oto pe da vont e-barzh dre ma c'hellont en ober e-pad ma vez adlakaet eoul-tan e-barzh an oto. Adalek 2009 e voe lakaet reolennoù ouzhpenn : n'eo aotreet nemet daou vekanikour d'ober war-dro an oto war al linenn-standoù. A-walc'h eo evit cheñch ar rodoù met ma fell d'ur skipailh ober muioc'h a draoù war an oto pe gounid amzer ma vez da dresañ un dra bennak e rank kas an oto e-barzh ar c'harrdi. Talvezet a ra ar reolennoù-se evit Kevezadeg bed an Andurañs ivez.
Kustumoù dibar d'ar Mañs a zo ivez, da skouer d'an disparti ma vez diskouezet ar banniel triliv d'ar vlenierien tra ma tremen aerlistri-jet dreist al linenn-zisparti o kas mogedoù glas-gwenn-ruz. E fin ar redadeg e vez diskouezet holl bannieloù-surentezh gant komiserien ar redadeg evit reiñ o gourc'hemennoù d'ar vlenierien.
Ganet e oa bet er Mañs ivez ar c'hustum da c'hlebiañ an dud tro-dro gant champagn. Pa oa bet tapet an trec'h gant Dan Gurney asambles gant A.J.Foyt e 1967 en doa gwelet en traoñ ar podiom rener Ford Henry Ford II, rener ar skipailh Caroll Shelby asambles gant ur strollad kazetennerien o doa diouganet ez aje o redadeg da fall. Hejañ a reas Gurney ar voutailhad champagn warno.
Deiziadoù
Aozet e voe ar redadeg kentañ d'ar 26-27 a viz Mae 1923 met redet e vez diouzh boaz e miz Even abaoe - war-bouez e 1956 pa voe aozet e miz Gouere, e 1968 pa voe daleet da viz Gwengolo abalamour da zarvoudoù miz Mae, hag e 2020 pa voe redet e miz Gwengolo abalamour da vedreuziad ar C'HOVID-19. Nullet e voe ar redadeg dek gwezh en holl - e 1936 abalamour d'an enkadenn sokial hag ekonomiezh hag etre 1940 ha 1948 abalamour d'an Eil Brezel Bed.
Diouzh e reder d'an eil dibenn-sizhun e miz Even gant an esaeoù hag an abadennoù-titliñ d'ar Merc'her ha d'ar Yaou, goude enselladenn an otoioù a vez dalc'het d'al Lun ha d'ar Meurzh. Ar Gwener zo un devezh diskuizh ma vez diskouezet ar vlenierien en un dibunadeg e kêr Ar Mañs.
Betek 2008 e loc'he ar redadeg d'ar Sadorn da 4e goude merenn, nemet e 1968 pa voe loc'het ar redadeg da 2e goude merenn abalamour ma voe redet ken diwezhat er bloaz, e 1987 ha 2007 pa voe loc'het da 3e eur goude merenn abalamour d'an dilennadegoù. E 2006 e voe loc'het da 5e goude merenn evit tremen etre daou grogad mell-droad. Abaoe 2009 e vez loc'het ar redadeg da 3e nemet e 2020 pa voe loc'het da 2e30 goude merenn dre ma oa bet redet e miz Gwengolo.
Renkadur
Da gentañ-penn e trec'he an oto az ae ar pellañ posupl diwar al lec'h m'he doa komañset ar redadeg. Abalamour d'ar reolenn-se e voe tapet Ford e 1966 pa voe goulennet gant ar blenier e-penn Ken Miles leuskel an eil Ford bleniet gant Bruce McLaren da adtapet he dale evit ober ur foto war al linenn-dibenn, Ken Miles o vezañ un tammig dirak Bruce McLaren. Ford McLaren a oa parket pelloc'h eus al linenn-dibenn e penn-kentañ ar redadeg avat ha diwar-neuze he doa redet an hent pellañ e-pad 24 eurvezh. Trec'h e oa gant Ford McLaren hag Amon evit 8 metrad neuze, o lakaat Miles ha Hulme da goll ur redadeg e oant e penn anezhi a-hed an amzer. Dipitusoc'h c'hoazh, Ken Miles en doa tapet an trec'h evit an div redadeg andurañs kentañ e Sebring ha Daytona, gant trec'h ar Mañs en dije bet tapet ur gurunenn-dribl en andurañs war ur bloaz - an hini kentañ oc'h ober an dra-se.
Cheñchet e voe ar reolenn e 1971 pa voe cheñchet an doare da gomañs ar redadeg gant an disparti lañset. Adalek ar bloaz-se emañ trec'h gant an oto az a ar pellañ adalek al linenn-zisparti betek fin an dro diwezhañ. Ar memes linenn-zisparti zo evit an holl neuze. Pa echu div oto gant ar memes niver a droioù e kemerer an oto zo aet ar buanañ. Implijet e voe ar reolenn-se e 2011 pa ne voe nemet 13 eilenn etre an div oto gentañ.
Evel just, ma vez darvoudoù dic'hortoz e c'hell ar gomiserien kemmañ ar reolennoù-se.
An disparti
Etre 1923 ha 1970 e oa anavezet ar redadeg evit un doare dibar da gomañs ar redadeg, disparti ar Mañs e anv, pa veze parket an otoioù a-hed linenn ar standoù en epi. Betek 1962 e oa renket na otoioù diouzh ment o c'heflusker met adalek 1963 a voent urzhiet diouzh un abadenn ditliñ. En o sav e chome ar vlenierien en tu all d'an hent da c'hortoz e vije leusket banniel Frañs da gouezhañ. Ur wezh kouezhet e rede ar vlenierien e-barzh o otoioù da vont e-barzh ha da gomañs ar redadeg. Adalek ar bloavezhioù 1960 e teuas da vezañ ur gudenn surentez dre ma ne stage ket ar vlenierien o gouriz surentez atav, goude ma oant nevez a-walc'h. Lod anezho a oa boaz d'ober an troioù kentañ gant o gouriz staget fall dre ma oant o klask ober en ur redek, pe - gwashoc'h - ne oant ket staget tamm ebet, ar pezh a gasas meur a hini d'ar marv gant gwallzarvoudoù penn-kentañ ar redadeg.
Evit gounit amzer e oa bet cheñchet gant Porsche an doare da lakaat ar c'heflusker war elum en ur lakaat an alc'hwez a-gleiz d'ar rod-stur. Gant an dorn-kleiz e lakae ar vlenierien an oto war elum ha gant an dorn-dehou e lakaent an tizh kentañ, o c'hounit un nebeud degvedenn. Stirling Moss eus e du a barke e oto gant an tizh kentañ klikedet. En ur vont e-barzh e lakae ar c'heflusker war elum hep bountañ an anteller. Ul lamm a rae e oto war-raok met ar c'heflusker ne'z ae ket war elum dre ma oa re izel an TdM. Gant an oto o vont war-raok e vounte war an anteller ar pezh a lakae ar c'heflusker war elum.
Lod eus ar vlenierien a savas a-enep an doare-se da gomañs ar redadeg, Jacky Ickx en o zouez. E 1969 e tiskouezas e enebiezh o vale evit mont betek e oto e-lec'h redek. Darbet e oa bet dezhañ kaout ur gwallzarvoud gant oto ur blenier a oa bet buanoc'h met trenkil e kendalc'has da vale betek e oto, o kemer amzer evit stagañ e c'houriz. Ar blenier prevez John Woofle a varvas e-pad an dro gentañ. An trec'h a dapas Ickx.
Cheñchet e voe an doare da gomañs ar redadeg e 1970. Ar memes aozadur e voe nemet edo ar vlenierien e-barzh o oto a-raok, o gouriz staget. Ur wezh leusket banniel Frañs da gouezhañ e c'hellent loc'hañ. Ar bloaz war-lerc'h e voe cheñchet evit un disparti mod Indianapolis, da lavaret eo loc'het goude un dro a-dreñv an oto-surentez.
Troiad
Redek a reer 24 eurvezh ar Mañs war Troiad ar Sarthe diwar an anv an departamant. Ur meskaj etre troiad peurbadel hag hentoù foran difennet d'ar publik da vare ar redadeg. Abaoe 1923 e oa bet kemmet an troiad meur a wezh diwar abegoù surentez dreist-holl. Goude ma'z ae e-barzh kêr Ar Mañs e penn-kentañ e voe berraet an troiad evit gwareziñ an arvesterien ha krouet e voe kourb Dunlop ha biraj an Tertre Rouge evit ober al liamm ouzh an troiad kozh betek Mulsanne. E 1990 e voe cheñchet an troiad c'hoazh diwar goulenn an FIA a nac'he aotreañ un troiad ennañ ul linenn reizh hiroc'h eget 2 km. Div gammigell a voe lakaet ouzhpenn neuze war al linenn reizh 6 km, ur raktres a oa bet e preder an aozerien o welet pegen fonnus ez ae an otoioù e fin ar bloavezhioù 1980, betek 405 km/h e fin al linenn reizh. Bremañ ne'z a ket buanoc'h eget 330 km/h. Bremañ eo 13,626 km hed.
Un diforc'h bras zo etre al lodennoù peurbad hag al lodennoù foran eus an troiad. Abalamour ma vez implijet kalz gant an dud n'eo ket peurvat an hentoù foran, n'eo ket plaen-plaen ha dreist-holl e vank eus ar c'homenn a vez lakaet war an troiad gant an otoioù redadeg, da nebeutañ e penn-kentañ ar redadeg, ar pezh a laka ar vlenierien da gaout nebeutoc'h a c'hrip. Ne serrer al lodennoù foran eus an troiad nemet un nebeud eurvezhioù a-raok an esaeoù hag ar redadeg ha digeriñ a reer anezho hogozik diouzhtu goude fin ar redadeg. Berr-tre eo an amzer evit staliañ ha distaliañ an harzoù-surentez tro-dro da lodennoù foran an troiad.
Ar redadegoù kentañ (1923-1939)
Dalc'het e voe 24 eurvezh ar Mañs kentañ d'ar 26 ha 27 a viz Mae 1923 war hentoù-publik tro-dro d'ar Mañs. Da gentañ-penn e voe raktreset evel un darvoud war tri bloaz da lakaat an dud da c'hounit ar c'hib Rudge-Whitworth en ur sevel un oto gouest da vont ar pellañ war teir redadeg 24 eurvezh. Dilezet e voe ar soñj e 1928 ha lakaet e voe da drec'hour an oto az ae ar pellañ war ur redadeg 24 eurvezh. Blenierien, skipailhoù hag otoioù eus Frañs, Breizh-Veur hag Italia a voe e penn an traoù, gant Bugatti, Bentley hag Alfa Romeo evel ar merkoù gwellañ. Komañs a reas an otoioù da vezañ labouretoc'h e fin ar bloavezhioù 1930, gant Bugatti hag Alfa Romeo o lakaat otoioù kempennet e-keñver an aerodinamik da vont buanoc'h war linenn-reizh Mulsanne. Nullet e voe ar redadeg e 1936 abalamour da Dalbenn ar Bobl hag adarre e 1939 pa darzhas an Eil Brezel Bed. Ne zistroas ket ar redadeg e-pad dek vloaz.
Mare an "harozed" (1949-1969)
Goude bezañ adsavet savadurioù an troiad e voe adkroget gant ar redadegoù e 1949 gant interest bras ar saverien-kirri. Trec'h kentañ Ferrari gant an 166MM bleniet gant Luigi Chinetti ha Peter Mitchell-Thomson. E 1953 e voe savet Kevezadeg Bed ar C'hirri-sport, enni redadeg ar Mañs, ha neuze e komañsas saverien-kirri evel Ferrari, Aston Martin, Mercedes-Benz pe Jaguar da gas meur otoioù war un dro da dapet an trec'h war ar saverien all. An doare-se da geveziñ asambles gant reolennoù-surentez ne oant ket mat a gasas war-zu gwalleurioù evel e 1955 pa stokas oto Pierre Levegh en ur mor a arvesterien, 80 anezho a voe lazhet. Diwar ar gwallzarvoud-se e teuas reolennoù-surentez, war ar redadeg met ivez er bed a-bezh. War an troiad e voe distrujet ar standoù da vezañ adsavet un tamm pelloc'h evit ledanaat al linenn-reizh, goude ma ne voe savet tamm harz ebet etre an troiad hag ar standoù. Gwellaet e voe standardoù surentez met fonnusoc'h e voe an otoioù ivez ha dre ma tremenjod eus otoioù-digor da otoioù-serr a gasas anezho en tu all da 320 km/h e Mulsanne. Hanterenn ziwezhañ ar bloavezhioù 1960 a voe merket gant stourm taer Ford ha Ferrari, gant Ford oc'h ober un dae d'ar saver italianat en doa tapet kement a drec'hioù. Ar Ford GT40 a dapas peder zrec'h diouzh renk etre 1966 ha 1969 a-raok ma cheñchas bras ar redadeg hag an otoioù.
Mestroniezh an diesel
E 2006, goude 5 trec'h gant e skipailh-eñ ha 6 gant e geflusker V8 turbo (dre vBentley), e tivizas Audi ober un dae nevez gant an diesel, un teknologiezh ha oa bet implijet dija en Andur, met didrec'h.
Koulzad nevez adalek 2014
Gant ar bloavezh 2014 e krog ur c'houlzad nevez gant reolennoù LMP1 adsavet diwar implij an esañs hag an tredan. Ouzhpenn-se eo bet divizet gant Porsche dont en-dro er redadeg evit difenn e rekord ouzh Audi. Toyota a chomo ivez evit klask gounit ar redadeg.
Potasiom
Ar potasiom anvet kaliom ivez zo un elfenn gimiek, K eo e arouez kimiek (diwar an anv nevezlatin Kalium) ha 19 e niver atomek.
Treron affinis
Treron affinis a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hColumbidae.
Sarothruridae
Sarothruridae a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1957 gant ar skiantour Rudolf Verheyen (1938-2014).
Treron affinis
Anvet e voe Vinago affinis da gentañ-penn (e 1840) gant ar skiantour breizhveuriat Thomas Caverhill Jerdon (1811-1872).
Sarothruridae
Diouzh Doare 12.1 an IOC World Bird List ez a tri genad d'ober ar c'herentiad :
Treron affinis
Sellet e voe outañ evel un isspesad da dTreron pompadora gwechall.
Boued
Bevañ a ra diwar frouezh ha greun.
Annez
Bevañ a ra ar spesad e kornôg India.
Galaksienn ar Penndolog
Galaksienn ar Penndolog a zo ur c'halaksienn troellennek barrennet lec'hiet war-dro 400 milion a vloavezhioù-gouloù diouzh an Douar, e steredeg an Dragon.
Aethopyga bella
Aethopyga bella a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Nectariniidae.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad ez eo brosezat ar c'hwec'h isspesad anezhañ e Filipinez :
Ivan-tsarevitch hag ar bleiz louet
"Ivan-tsarevitch hag ar bleiz louet" a zo un daolenn gant al livour rus Viktor Vasnetsov, savet e 1889.
An daolenn-mañ a zo ur skeudenn evit ur vojenn rus "Ivan-tsarevitch hag an evn-tan", brudet hag anavezet mat. Ivan-tsarevitch hag ar briñsez Elena Goant a zo azezet war gein ur bleiz louet o tec'hel dre ar c'hoad teñval. Skrapet eo bet ar briñsez gant ar bleiz evit Ivan-tsarevitch hag a ranke kas anezhi d'un tsar eus ur rouantelezh pell.
Prestige
Ar Prestige zo un eoullestr, perc'hennet gant ur gompagnunezh eus Liberia met gant banniel an Inizi Bahamas, hag a reas peñse e-tal Cabo Fisterra e Galiza e 2002 hag a skuilhas un eoul tev er mor ma voe labezet aod Galiza a-hed kilometroù, ha pelloc'h zoken.
Da-heul ar peñse e voe savet ar c'hevredad Nunca Máis (Biken ken) hag aozet manifestadegoù da stourm ouzh ar gompagnunezh hag ar gouarnamant na rae netra.
Alexander Skarsgård
Alexander Skarsgård, bet ganet d'ar 26 a viz Eost 1976 e Stockholm, a zo un aktour svedat.
Skravig Forster
Ar Skravig Forster (liester: Skraviged Forster) a zo un evn-mor, Sterna forsteri an anv skiantel anezhañ.
Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar Skrav Forster er c'herentiad Laridae (bremañ, hervez IOC 5.3. (2015) ) pe e Sternidae.
Aethopyga christinae
Aethopyga christinae a zo un evn eus ar c'herentiad Nectariniidae.
Annez hag isspesadoù
Al labous a gaver an tri isspesad anezhañ :
Ilya Repin
Ilya Efimovitch Repin (5 a viz Eost 1844 - 29 a viz Gwengolo 1930) a oa ul livour rus brudet.
Mael
Mael zo un anv-badez brezhonek hag un anv-lec'h.
Stagell-isurzhiañ
Ur stagell-isurzhiañ zo ur ger a zo e gefridi stagañ un islavarenn ouzh ur bennlavarenn d'ober ur frazenn.
Stagelloù-isurzhiañ ar brezhoneg
Meur a rumm zo anezho, hervez o stumm, ha hervez o ster.
Umeå
Umeå (distaget e svedeg ; Uumaja e finneg, Ubmi e samieg) zo ur gêr eus Sveden, en hanternoz ar vro. Kêr-benn proviñs Västerbotten eo. Unan eus kêrioù bras Norrland eo. E 2010 e oa poblet gant 79,594 a dud.
En Umeå ez eus div skol-veur, Skol-veur Umeå (Umeå universitet) ha Skol-veur ar gounezerezh (Sveriges Lantbruksuniversitet), ma kaver ouzhpenn 30,000 a studierien en holl. Kêr-benn Sevenadurel Europa e oa bet Umeå e 2014.
Foudia madagascariensis
Foudia madagascariensis a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Ploceidae.
Anvet e voe Loxia madagascariensis (kentanv) da gentañ-penn (e 1766) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Annez
Kavout a reer ar spesad e Madagaskar, Enez ar Reünion, Moris hag Inizi Tchagos.
Styx (loarenn)
Styx, ent-ofisiel (134340) Pluto V (Styx), a zo unan eus loarennoù ar gorrblanedenn Ploudon. Dizoloet eo bet e 2012, ha da c'hortoz e oa anvet S/2012 (134340) 1. Anvet eo bet "Styx" e 2013, anv unan eus stêrioù an Ifern e mitologiezh Henc'hres.
Bihanik eo al loarenn-mañ, etre 10 km ha 25 km a dreuzkiz.
Kerberos (loarenn)
Evit sterioù all Kerberos, gwelit ar pennad Kerberos (disheñvelout). <HR noShade> Kerberos, ent-ofisiel (134340) Pluto V (Kerberos), a zo unan eus al loarennoù eus ar gorrblanedenn Ploudon. Dizoloet eo bet e 2011, ha da c'hortoz e oa anvet S/2011 (134340). Anvet eo bet "Kerberos" e 2013, anv ar c'hi euzh a ziwall dor an ifern e gwengelouriezh Hellaz.
Bihanik eo al loarenn-mañ, etre 14 km ha 40 km a dreuzkiz.
Callipepla californica
Callipepla californica a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Odontophoridae.
Anvet e voe Tetrao californicus (kentanv) da gentañ-penn (e 1798) gant ar skiantour saoz George Shaw (1751-1813).
Abaoe ar 14 a viz Eost 1931 ez eo deuet da vezañ evn-arouez stad Kalifornia.
Boued
Bevañ a ra diwar zelioù, greun ha had peurvuiañ ha kemer amprevaned ha hugennoù ivez.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ :
Skravig mouchig gwenn
Annez
Bevañ a ra al labous tost d'ar c'heheder.
Treron australis
Treron australis a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hColumbidae.
Annez hag isspesadoù
Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ :
Matelin Prielleg
Matelin Prielleg (Gregam, 1869-1945) a oa ur beleg breizhat, chaloni ha skrivagner e brezhoneg Gwened.
Gantañ e voe adkempennet ar romant Iniz er vertu, skrivet gant Jean Marion, hag a voe advoullet e 1925. E 1927 e voe embannet e Levr-Oferenn, meulet gant beleion zo: ur bennoberenn lennegel, a skrivas Marsel Klerg e Barr-Heol e 1978.
Gävle
Gävle (distaget ) zo ur gêr eus Sveden, war an aod, en norzh da Stockholm. Ur gêr gozh eo, kêr-benn Gästrikland ha kontelezh Gävleborg. E 2010 e oa poblet gant 71,033 a dud.
Juana Inés de la Cruz
Juana Inés de Asbaje y Ramírez de Santillana, anavezetoc'h evel Sor (seurez) Juana Inés de la Cruz (San Miguel Nepantla (Mec'hiko ), ganet d'an 12 a viz Du 1641 e Tepetlixpa (Mec'hiko) ha marvet d'ar 17 a viz Ebrel 1695), a oa ul leanez ha skrivagnerez spagnolek eus Spagn Nevez hag eus Siglo de Oro al lennegezh spagnolek. Skrivañ a reas barzhoniezh, komz-plaen, c'hoariva. Lesanvet e voe "el Fénix de América", "la Décima Musa" ha "la Décima Musa mexicana".
He buhez
Arvar zo diwar-benn pegoulz e oa ganet, 1641 pe 1647-1648, hervez ur marilh badeziant kavet e Chimalhuacán en {{XXvet kantved]], pe 1651 hervez buhezskrid ar Jezuist Diego Calleja. E 1657 ez eas da chom da Ciudad de México, da di an tiegezh Mata.
Abred e teskas lenn ha skrivañ. Ur priz a c'hounezas gant ur meulgan d'ar Santísimo Sacramento. E 1658 e voe ganet he lezc'hoar, ha bloaz goude e stagas da studiañ latin gant ar c'hloareg Martín de Olivas.
E 1664 e voe kemeret da servij ar vesrouanez Leonor de Carreto, pried da 25vet besroue Spagn Nevez, Antonio de Toledo y Salazar, markiz Mancera. E 1666 e reas anaoudegezh gant Antonio Núñez de Miranda, a voe he c'hofesaer, ha bloaz goude e kemeras ar ouel en Urzh leanezed ar Menez Karmel. E 1668 e voe broudet gant Antonio Núñez de Miranda da gemer ar ouel en ur gouent. E 1669 neuze ez eas da gouent San Jerónimo. Paeroniet e oa gant ar besrouaned, an arc'heskob-besroue Payo Enríquez de Rivera, markizien Laguna de Camero Viejo, besrouaned ivez, ha ganto e voe embannet div levrenn gent hec'h oberoù e Spagn gozh.
E 1693 e paouezas da skrivañ. Mervel a eure d'ar 17 a viz Ebrel 1695 gant ur c'hleñved-red.
Aogustin Gwilhevig
Aogustin Gwilhevig (Gwened 1861-1937) a oa ur beleg katolik breizhat ha yezhadurour brezhonek.
E vuhez
Ganet e oa d'an 28 a viz Eost 1861 e Sant-Gwenn, e kêr Gwened, ma oa labourerien-douar e dud. E dad a oa dimezet d'ar 24 a viz Gwengolo 1848, e Pleskob, da Marie-Jeanne Le Boléis. Kaset e voe da gloerdi bihan Santez-Anna-Gwened e miz Here 1875, hag alese da gloerdi bras Gwened en 1882.
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2016
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn, e 2016, a loc'ho eus Menez-Mikael-ar-Mor d'an 2 a viz Gouhere, hag a zegouezho e Pariz d'ar 24 a viz Gouhere.
Robert Swinhoe
Roet e voe e anv d'ur spesad eus ar genad Lophura — Fazan Swinhoe — dre ma oa bet deskrivet ar spesad fazaned-mañ gant ar skiantour saoz evit ar wech kentañ e 1862.
Gerygone igata
Gerygone igata a zo ur spesad golvaneged eus kerentiad an Acanthizidae.
Anvet e voe Curruca igata (kentanv) da gentañ-penn (e 1830) gant an daou skiantour gall Joseph Paul Gaimard (1793-1858) ha Jean René Constant Quoy (1790-1869).
Annez
Emañ brosezat ar spesad en Enez ar Su (Zeland-Nevez) hag en inizi tost er-maez dezhi.
Ar Vastardez
Ar Vastardez zo ur romant skrivet gant Yann-Vadezour Lagadeg, embannet gant Brud Nevez e 1993 hag adembannet e 2006 gant Emgleo Breiz.
Diazezet eo war un dra wir, istor ur plac'h ganet d'he mamm hep na vefe dimezet homañ.
Lefty Frizzell
Lefty Frizzell, pe William Orville Frizzell (1928-1975), zo ur c'haner stadunanat eus ar bloavezhioù 1950. Gantañ eo bet levezonet ar ganerien country Merle Haggard, Willie Nelson, Roy Orbison, George Jones ha John Fogerty. Lakaet eo bet e anv e-barzh ar c'hCountry Music Hall of Fame.
Anders Sparrman
Anders Sparrman, deut er bed d'ar 27 a viz C'hwevrer 1748 e Tensta (Uppland, Sveden) ha marvet d'an 9 a viz Eost 1820 e Stockholm, a oa un naturour svedat.
(4) Vesta
(4) Vesta (arouez: ) zo un asteroidenn vras eus Koskoriad an Heol, an hini vrasañ er Gourizad asteroidennoù (war-bouez Ceres, met ur blanedenn gorr eo homañ).
Leon Iañ
Leon Iañ zo anv meur a zen.
Pennadoù kar
Leon Ier
Felix zu Salm-Salm
Felix Constantin Alexander Johann Nepomuk, Priñs Salm-Salm (1828–1870) a oa un ofiser prusian ha goprsoudard a ouenn uhel. Servij a reas en armeoù Prus, Aostria, SUA, arme Masimilian Iañ (1832-1867) e Mec'hiko, ha Prus adarre. Lazhet e voe e brezel 1870
Eured
P'edo e SUA e timezas da Agnes Elisabeth Winona Leclerq Joy, merc'h d'ar jeneral William Leclerc Joy (1793–c. 1886) ha da Julia Willard (marvet e 1882).
Ur beure edo Agnes Leclerc Joy o pourmen war varc'h dre ar gêr-benn pa daolas Felix kentañ evezh outi, ha klask a reas lakaat he fediñ d'ur fest ma vefe-eñ ivez. Buan e c'houlennas he dorn, hag e miz Eost 1862 e voent euredet. Agnes ne bade ket da chom pell diouzh Felix ha mont a rae d'e heul d'an emgann. Er c'hamp e veze Agnes oc'h ober war-dro ar soudarded klañv ha gloazet, petra bennak ma n'he doa ket anaoudegezh ebet eus ar medisinerezh.
Brezel diabarzh SUA
E-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika (1861-1865) e veajas Agnes gant an arme dre Virginia, hag ar vaouez nemeti e oa.
Dagmar af Danmark
Marie Sophie Frederikke Dagmar af Danmark, pe Maria Feodorovna Romanova (d'ar 26 a viz Du 1847 - d'an 13 a viz Here 1928), a oa ur briñsez danat, pried an Impalaer Aleksandr III hag Impalaerez Rusia, merc'h da Gristian IX, roue Danmark, ha d'e bried Louise von Hessen-Kassel (1817-1898), c'hoar da Alexandra Danmark, rouanez Breizh-Veur, ha da Vilhelm, roue Gres evel Georg Iañ.
Bugaleaj
Ganet eo bet Dagmar d'ar 26 a viz Du 1847 er Palez Melen e Kopenhagen, hag e oa an eil verc'h hag ar pevare bugel en he familh. Tri bugel all e oa: Frederik, ganet e 1843 (roue Frederik VIII), Alexandra (rouanez Breizh-Veur Alexandra Danmark) ha Vilhelm, ganet e 1845 (roue Gres Georg Iañ). Goude, etre 1847 ha 1858 e oa ganet daou vugel all - Thyra (priñsez Hannover) ha Valdemar.
He zad Christian a oa mab da Friedrich Wilhelm von Schleswig-Holstein-Sondeburg-Glüksburg ha ne oa ket mab ar roue, met roue Danmark Frederik VII a oa divugel, hag ar priñs a oa dimezet gant nizez ar roue Christian VIII. Bugaleaj Dagmar a oa sioul hag ar briñsez ne oa ket desavet evel merc'h ar roue. Hi hag he c'hoarezed a ouie labourat - kempenn o c'hambreier o-unan, gwriat.
Anavezout a rae Hans Christian Andersen.
Anselme Gaëtan Desmarest
Anselme Gaëtan Desmarest, bet ganet d'ar 6 a viz Meurzh 1784 e Pariz (Bro-C'hall) hag aet da Anaon d'ar 4 a viz Mezheven 1838 en Alfort (Val-de-Marne a-vremañ, Bro-C'hall) a oa ur skrivagner hag ul loenoniour gall.
Roet e voe a anv d'ur spesad evned — Tangara desmaresti - da zougen bri dezhañ.
Coenraad Jacob Temminck
Coenraad Jacob Temminck, bet ganet d'an 31 a viz Meurzh 1778 en Amsterdam (Proviñsoù-Unanet d'an ampoent) hag aet da Anaon d'an 30 a viz Genver 1858 e Leiden (Izelvroioù), a oa un noblañs hag ul loenoniour izelvroat.
Sadko
Sadko zo un daolenn gant al livour rus Ilya Repin (1844-1930), savet e 1876 e Pariz war c'hourc'hemenn an dug meur Aleksandr III
E 1873 e oa aet Ilya Repin da veajiñ dre Europa. Tu a voe dezhañ da welout diskouezadeg an impresionourien e Pariz e 1874. N'en doa ket komprenet hentenn nevez al livouriezh hag e lavare e oa dedennus an teknik met goullo ar ster. Sadko e voe e respont d'al livourien c'hall.
Anv ur vojenn rus eo Sadko : ur beajour-kenwerzh eus Novgorod eo Sadko, a oa kouezhet er mor ha degemeret mat gant impalaer ar mor. A-benn un nebeud amzer en doa kinniget da Sadko dibab ur plac'h koant ha dimeziñ ganti. An darvoud-mañ a voe dibabet gant Ilya Repin ; hervezañ e oa pep koantenn ur plac'h eus ur vro estren, ha pep hini anezho a dalveze ur vro pe ur bobl - India, broioù all en Europa, hag all. Pep hini anezho a oa gwisket brav, met ur plac'h rus dereat hag a chome pell diouzh an holl re all eo a voe dibabet gant Sadko.
A-raok tresañ goueled ar mor en doa kavet atlasoù ar mor ha treset kalz loened ha struzh mor e Normandi.
Al livour Viktor Vasnetsov eo Sadko en daolenn.
Malhana
Malhana (hervez an okitaneg), pe Maillane (hervez ar galleg) zo ur gêr eus Provañs. Ur gumun eo, en departamant Bouches-du-Rhône hag er rannvro Provence-Alpes-Côte d'Azur. E 2012 e oa 2,437 a dud o chom enni.
E Malhana e voe ganet ar skrivagner okitanek Frederic Mistral, a dapas Priz Nobel al lennegezh er bloavezh 1904.
Kastell Drottningholm
Kastell Drottningholm (Drottningholms slott e svedeg) eo lec'h-annez prevez roue Sveden abaoe 1981. Emañ e Drottningholm, war un enezennig el lenn Mälaren, e-kichen Stockholm. Emañ ar c'hastell, asambles gant al liorzh a zo tro-dro hag ur c'hoariva a zo enni, war roll savadurioù Glad ar bed, abaoe 1991.
Savet e voe e dibenn ar. Unan eus lec'hioù-annez rouaned Sveden e voe en.
E Kastell Stockholm emañ annez ofisiel roue Sveden.
Ceidio (Gwynedd)
Ceidio zo ur gêriadenn vihan eus Kembre, e kontelezh Gwynedd. Emañ e kumuniezh Buan.
E 1998 e oa bet gevellet unan eus ar c'hêriadennoù e-kichen, Nefyn, gant Puerto Madryn en Arc'hantina. Kement-se zo bet graet abalamour ma teue Love Jones-Parry, unan eus saverien Y Wladfa, e Patagonia, eus maner Madryn e Ceidio.
Sant "Ceidio", enoret en iliz-parrez, a oa ur roue brezhon a oa o vevañ en Hen Ogledd. Mervel a reas e vab Gwenddolau fab Ceidio war-dro 573.
Oceanitidae
Oceanitidae a zo ur c'herentiad evned en urzhiad Procellariiformes, ennañ 5 genad. Ur c'herentiad nevez-savet eo.
Gouelanig Saunders
Gouelanig Sauders (liester: Gouelaniged Saunders) a zo un evn-mor. Chroicocephalus saundersi an anv skiantel anezhañ.
Annez
Bevañ a ra al labous war ribloù ar Mor Melen ; goañviñ a ra war ribloù kreisteiz Sina, Japan ha Taiwan betek hanternoz Vietnam.
Cassius Dio
Lucius Claudius Cassius Dio Cocceianus, pe Dion Cassius pe Cassius Dion, ganet war-dro 155 e Nikaia, e Bithynia, marvet goude 235, a oa un istorour roman, hag a skrivas Historia Romana e gregach. Embann a reas 80 levrenn diwar-benn istor Henroma, adal donedigezh Aeneas da Italia. Goude-se e ra anv eus diazezidigezh Roma (753 kent JK), savidigezh ar Republik (509 kent JK), ha hini an Impalaeriezh roman (31 kent JK), betek ar bloaz 229.
E vuhez
Mab e oa da Cassius Apronianus, bet konsul e 191.
Cassius Dio a zo bet e-unan senedour, koñsul e 229 da heul an impalaer Severus Alexander, gouarner e Reter hag en Afrika.
Aet maez eus an 'aferioù' publik war dro 235. En em dennas e Nikea evit peurachuiñ e levrioù.
Cassius Dio a zo gwelet evel un aozer reizh, nemet a-enep Seneca.
Skridoù
Brudet eo e "Istor Roman" (Ῥωμαϊκὴ Ἱστορία), un oberenn a 80 levr hag a gont 973 vloaz buhez Roma, adalek e ziazez betek mare Alexander Severus e 229.
Makgeolli
Makgeolli (hangul : 막걸리 ), anvet ivez "makkoli", "makoli", "makguli", "makgoli" pe c'hoazh "makuly (takju)", a zo un evaj gant alkool eus Korea. Graet e vez gant riz pe ed mesket gant nuruk, un diazez goadur korean. Un neuz laezh gant ul liv damm-wenn en deus, dous eo gant etre 6 ha 8% alkool dre ampled. Makgeolli a vez graet gant riz dre vras met kavet e vez ivez graet gant ed, merkoù zo a ginnig blazoù ouzhpenn : maiz, kraoñ-kelvez, avaloù ha traoù all.
Dendrocygna arborea
Dendrocygna arborea a zo ur spesad evned eus kerentiad an Anatidae.
Anvet e voe Anas arborea (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Annez
Kavout a reer ar spesad en Antilhez Bihanañ ha Brasañ hag e Bahamas.
Luisa Carlotta an Div Sikilia
Luisa de Borbone-Sicilia, pe Luisa Carlotta Maria Isabella di Borbone en italianeg, pe Luisa Carlota de Borbón-Dos Sicilias y Borbón e spagnoleg, ganet e 1804 e Portici, e Rouantelezh an Div Sikilia, ha marvet e Madrid e 1844, a oa ur briñsez italian, deuet da vout infantez Spagn.
Hispania vizigot
thumb|250px|right|Emled [[Rouantelezh ar Vizigoted betek deroù ar VIvet kantved.]] Hispania vizigot eo anv ar marevezh istorel ma tiazezas ar Vizigoted e ledenez Iberia, entre kreiz ar Vvet kantved ha deroù an VIIIvet kantved.
Luisa Carlotta an Div Sikilia
He buhez
Merc'h e oa da Francesco Iañ, roue an Div Sikilia, ha d'e bried María Isabel Spagn. C'hoar e oa da Fernando II an Div Sikilia, a renas war-lerc'h o zad, ha da Maria Christina an Div Sikilia (1806–1878). Da gentañ e oa priñsez a Naplez ha priñsez a Sikilia. Hogen, pa voe unvanet Rouantelezh Naplez ha hini Sikilia, d'an 18 a viz Kerzu 1816, eo e teuas da vout priñsez roueel an Div Sikilia.
Agapornis roseicollis
Agapornis roseicollis a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Psittaculidae.
Luisa Carlotta an Div Sikilia
Spagn
Dimezet e voe e 1819, da 15 vloaz, d'an infant Francisco de Paula Spagn (1794-1865), kont Cadiz, breur d'he mamm ha d'ar roue Fernando VII, ha da Carlos de Borbón (1788-1855), Kont Molina. Evel Europa an amzer-se e oa rannet lez Spagn etre div gostezenn bolitikel:
Agapornis roseicollis
Anvet e voe Psittacus roseicollis (kentanv) da gentañ-penn (e 1818) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).
Norrköping
Norrköping (distaget [] e svedeg) zo ur gêr eus Sveden, e reter ar vro, e proviñs Östergötland. E 2010 e oa 87,247 a dud o chom enni, ar pezh a rae da Norrköping bezañ an dekvet kêr vrasañ e Sveden.
Ystad
Ystad (distaget [] pe [] e svedeg) zo ur gêr hag ur porzh e su Sveden. Emañ e Skania, war ribl ar Mor Baltel, un 60 km bennak diouzh Malmö hag ur 80 km bennak diouzh Kopenhagen (e Danmark). E 2010 e oa 18,350 a dud o chom enni, hag er gumun e oa 27,000 a annezidi.
Poellgomz
Ur poellgomzer, , , pe pellgomz naouek (saozneg : smartphone) zo ur pellgomzer hezoug aveet gant ur reizhiad korvoiñ hezoug. Evit ar benveg e reer gant poellgomzer, , ,. Gant ar benveg-se e c'haller, ouzhpenn pellgomz, kaout ur skoazeller niverel personel, ul luc'hskeudenner niverel hag un urzhiataer hezoug. Gantañ e c'haller merdeiñ war ar genrouedad, kas ha resev posteloù, ober gant ar GPS, ha meur a dra all c'hoazh, hervez an doareoù.
Laurence Lavrand
Laurence Lavrand (Kemper, 17 a viz Gwengolo 1955) zo ur skrivagnerez vreizhat evit ar yaouankiz, gallek ha brezhonek. C'hoar eo d'an embanner ha skrivagner brezhonek Yann-Fañch Jacq. Bet eo o chom e Mayotte e-pad c'hwec'h vloaz. Distro eo da Vrest, war he leve. Darn eus he levrioù gallek zo bet lakaet e brezhoneg.
Visby
Visby (distaget, e svedeg) zo ur gêr eus Sveden, en enez Gotland. E 2012 e oa 23,576 a dud o chom enni. Kêr vrasañ an enezenn eo. Sez un eskopti eo ivez.
Ur gêr gozh eo Visby, ha miret-mat eo bet he ziez a wechall, en amzer ma oa ur porzh eus an Hansa. Abaoe 1995 emañ Visby war roll lec’hiennoù glad ar bed, gant an UNESCO. E-touez an aspadennoù eus an amzer dremenet e c’haller menegiñ ar mogerioù kozh, 3,4 km hed dezho, ha meur a iliz ivez.
Ystad
Unan eus kêrioù koshañ Sveden eo Ystad, pa gaver roud anezhi en ha, en amzer ma oa stag Skania ouzh Danmark. Hiziv ez eo ur greizenn velestradurel hag ur porzh gant kalz a vonedone. Brudet eo abalamour da romantoù polis ar skrivagner Henning Mankell, a dremen eno ha tro-war-dro.
Jönköping
Jönköping (distaget [] e svedeg) zo ur gêr eus kreisteiz Sveden, annezet gant 61,559 a dud (e 2013). Emañ Jönköping war ribl unan brasañ lennoù Sveden, al lenn Vättern. Unan eus kêrioù brasañ ar vro eo Jönköping, hag asambles gant ar gêr nesañ Huskvarna hag ar bannlevioù ez a d'ober un tolpad-kêrioù ennañ 93,662 a annezidi e 2013.
Kêr-benn proviñs kozh Småland eo ha pennlec'h kontelezh Jönköping (Jönköpings län) ivez. A-gozh ez eo Jönköping ur greizenn genwerzh a bouez, p'emañ en ur c'hroashent etre proviñsoù Östergötland and Västergötland.
Poellgomz
An anv
Ur ger-malizenn eo, kenaozet gant poell + pellgomz.
Visby
Dont a ra touristed a-leizh da Visby e-pad an hañv, tud eus Sveden hag eus broioù all Skandinavia dreist-holl. Gallout a reer mont di gant kirri-nij pe gant bigi-treizh eus an douar-bras. Ur skol-veur zo, hag a zo staget ouzh skol-veur Uppsala abaoe 2013.
Laurence Lavrand
E 2023 eo bet anvet e penn embannadurioù Keit Vimp Bev.
Luisa Carlotta an Div Sikilia
Spagn
Ur vaouez a benn e oa, un itrikerez touet, hag un den a bouez bras el lez. Pa varvas trede pried ar roue Fernando VII, he breur-kaer, bepred divugel, e teuas Luisa Carlotta a-benn da lakaat roue Spagn da addimeziñ d'he c'hoar yaouank Maria Christina an Div Sikilia, a deuas da vout pevare pried ar roue intañv.
Dipitet bras neuze e voe Carlos, breur ar roue, o welout e vreur henañ oc'h addimeziñ adarre, hag ar gurunenn o pellaat diouzh e benn ha diouzh hini e bried portugalat.
Agapornis roseicollis
Boued
Bevañ a ra diwar c'heot, greun, had ha hugennoù.
Luisa Carlotta an Div Sikilia
Spagn
Rak div verc'h o doe ar rouaned, ha bec'h a voe diwezhatoc'h, ha brezel abalamour da se. Evel-se bepred eo e teuas Luisa da vezañ c'hoar-gaer d'he c'hoar, ha moereb da rouanez Spagn, Isabel II, an hini a renas war-lerc'h Fernando VII, e-lec'h Carlos a chomas e fri war ar gloued. Ouzhpenn-se e timezas he mab Francisco de Asís de Borbón da Isabel II. A-hend-all e oa mamm da Enrique de Borbón, a voe lazhet en un duvell gant Antoine d'Orléans, a oa kenderv da Luisa.
Liammet e oa gant frankizourien Spagn, a-enep kostezenn an infant Carlos hag e bried portugalat, an infantez Maria Francisca.
He bugale
E 1819, d'he 14 vloaz, e timezas Luisa Carlotta d'hec'h eontr, an infant Francisco de Paula de Borbón. Unnek bugel o doe:
Skravig Kergelenn
Ar Skravig Kergelenn (liester: Skraviged Kergelenn) a zo un evn-mor, Sterna virgata an anv skiantel anezhañ.
Luisa Carlotta an Div Sikilia
He bugale
Ur perzh a-bouez bras he doe d'ar mare ma edo ar roue Fernando VII war e dremenvan en 1832. Gouvezet he devoa e oa bet torret dre guzh, gant ar roue, ar Pragmática a oa bet savet da vont a-enep al lezenn salek a denne pep gwir digant ar priñsezed, ha dre-se digant e verc'hed a oa kenitervezed da Luisa Carlotta, evit lakaat an infant Carlos Maria Isidro da bennhêr, setu Luisa Carlotta da c'hervel ar ministr Tadeo Calomarde, abalamour dezhañ da ziskouez ar skrid orin a destenie kement-se. Pa welas ar baperenn e krogas enni, en drailhas, hag en taolas en tan. O welout e klaske ar ministr adtapout an dihell, e roas an Infantez div skouarnad dezhañ hag a zo chomet en istor. Ma lavaras ar ministr, kourtes : -"Señora, manos blancas no ofenden" (Itron, daouarn gwenn ne reont droug").
Goude-se, pareet ar roue, e roas d'e bried kement galloud a oa, ha diwezhatoc'h e teuas da vout rejantez ar rouantelezh. An Infantez e-keit-se a voe bras he levezon war ar roue hag he c'hoar, ar rouanez.
Goude he marv
En 1851 ec'h addimezas da Teresa Arredondo, Dugez San Ricardo, hag ur mab o doe:
Norrköping
Emañ war ribl ar Motala ström, e goueled un tammig aber war aod ar Mor Baltel. Kresket eo buan, gant he forzh-mor ha gant al labour gwiadiñ a oa pouezus e kêr gwechall.
Garçon, un bock !...
« Garçon, un bock !... » ("Paotr, ur bok !...") zo un danevell c'hallek gant Guy de Maupassant, embannet e 1884.
Skravig Kergelenn
Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar Skravig Kergelenn er c'herentiad Laridae (bremañ, hervez IOC 5.3. (2015) ) pe e Sternidae.
Diu vi salvi Regina
Dibabet e oa bet an Diu vi salvi Regina da gan broadel Korsika e-kerzh ur c'huzul e pieva Orezza d'an 30 a viz Genver 1735. Er c'huzul-se e oa bet distaget broad Korsika diouzh Republik Genova, embannet e oa bet he dizalc'hiezh ha kemeret he deus he flas dindan gwarez ar Werc'hez Vari.
Bruce Springsteen
Bruce Frederick Joseph Springsteen (The Boss e lesanv), ganet d'an 23 a viz Gwengolo 1949 e Long Branch (Jerzenez-Nevez), a zo ur c'haner hag ur muziker stadunanat brudet, hag a bled gant ar sonerezh rock ha folk rock dreist-holl.
Diu vi salvi Regina
Daou gemm a vez graet e pozioù ar ganaouenn orin : tribolati zo bet lakaet e-lec'h disperati, ha nemici nostri e-lec'h nemici vostri.
Garçon, un bock !...
Istor
Kentañ ma voe embannet a voe e Gil Blas ar 1añ a viz Genver 1884, sinet Maufrigneuse, hag adembannet e voe en dastumad Miss Harriet. Dediet eo d'ar barzh José-Maria de Heredia.
An danevell
Kontañ a ra istor un den hag a dremen e amzer en ostaleri a-hed an deiz, oc'h evañ bier.
Agapornis roseicollis
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ en Afrika :
Norrköping
Ur gêr gozh eo, pa gaver roud anezhi, er skridoù adalek an, met ne chom netra eus ar Grennamzer rak devet e oa bet meur a wech e-pad brezelioù, evel Brezel Bras an Hanternoz.
Loïck Peyron
Loïck Peyron zo ur moraer breizhat, bet ganet e Naoned (Liger-Atlantel) d'an 1 a viz Kerzu 1959.
Breur Bruno Peyron ha Stéphane Peyron eo.
Pa ne vez ket war vor, e vez o vevañ er Poulgwenn.
Warren Barguil
Warren Barguil zo ur marc'hhouarner breizhat ganet d'an 28 a viz Here 1991 en Henbont (Bro-Wened). Krog eo gant ar belo dre ar bicross, e 1998, a-raok mont da redek war an hentoù 6 bloaz war-lerc'h gant kleub Lannarstêr. Hep dale e reas berzh hag adalek 2009 e voe dibabet ingal gant skipailh Bro-C'hall, hini an diwanidi da gentañ ha hini ar yaouankidi da c'houde. E 2012 ez eas gantañ maout Tour de l'Avenir. Meur a skipailh a glaskas neuze tuta anezhañ. En diwezh e choazas Barguil mont da gourser gant Argos - Shimano. Gant ar skipailh izelvroiat e kemeras perzh en un dro veur evit ar wech kentañ: Tro Spagn 2013. Daou dennad a c'hounezas eno, evel Bernard Hinault e 1983. Goude bloaz e achuas ar redadeg spagnol en 8vet renk, peadra da gaout fiziañs en e varregezhioù e-keñver ar redadegoù a-dennadoù.
E 2015 e kemer perzh Warren Barguil e Tro Frañs evit ar wech kentañ. Etre Gwened ha Pluveleg e wiskas ar roched wenn, hini ar gwellañ reder yaouank, e-pad un tennad a-benn d'an eur dre skipailh. "Un deiz ha ne vo disoñjet ganin biken", eme Varguil, goude bezañ suportet gant Bretoned dirollet eus ur penn d'an tennad d'egile.
= Skipailhoù =
Jack the Giant Killer
Jack the Giant-killer zo ur gontadenn saoznek, eus Kerne-Veur diwar-benn ur paotr a lazhe ramzed en amzer ar roue Arzhur, pa oant stankoc'h eget hiriv en Enez Vreizh.
Taolioù, kig drailhet, ha gwad zo e-leizh. Kavet ez eus bet elfennoù eus mojennoù Lec'hlenn ivez, hag eus re Bro-C'hall pa ya Jack d'ar ramz Galigantus, a denn da Paotr e varv glas. Ur gouriz en deus Jack hag a zo par da hini ar c'hemener bihan kalonek, gant Grimm, e gleze hud hag e zilhad zo evel re Meudig pe harozed zo e kontadennoù Lec'hlenn.
Ne oa ket anavezet ar gontadenn a-raok an XVIIIvet kantved, pa voe embannet e 1711. Krediñ a c'haller eo un embanner a glaskas dastum istorioù ramzed da sevel ar gontadenn. Hervez ul lenneg eo abalamour ma oa aet skuizh al lennerien gant istorioù ar Roue Arzhur ma oa bet klasket lakaat un haroz ordinaloc'h en e votoù. Anavezet e oa ar gontadenn gant an oberourien Henry Fielding, John Newbery, Samuel Johnson, Boswell, ha William Cowper.
Joshua Fishman
Joshua Aaron Fishman (Shikl Fishman, Philadelphia, 18 a viz Gouere 1936 - 1añ a viz Meurzh 2015) a oa ur yezhoniour stadunanat. Labouret en deus war tachennoù ar sokioyezhoniezh, ar steuñviñ yezhel, ar politikerezhioù yezh, an deskadurezh divyezhek...
Ganet e voe en ur familh yuzevien eus Philadelphia ha studioù war ar yiddish a reas. Dont a reas da vezañ arbennigour war an divyezhegezh hag al liesyezhegezh, ha treiñ a reas e selloù ouzh ar yezhoù minorelaet ha sevel a-du gant ar re o difenne. Kelenn a reas e meur a skol-veur e Stadoù Unanet Amerika, e New York hag e Kalifornia dreist-holl. Hag alies ivez e voe o prezegenniñ e skolioù-meur all dre ar bed. Embann a reas meur a zek levr ha meur a gant pennad e kelaouennoù yezhoniezh. E-touez e levrioù e c’haller menegiñ Reversing language Shift: Theory and Practice of Assistance to Threatened Languages, embannet e 1991, pe Can Threatened Languages Be Saved?, embannete e 2000.
Honoré de Balzac
Honoré de Balzac, bet ganet Honoré Balzac e Teurgn d'an 20 a viz Mae 1799 (1añ prairial An VII hervez an deiziadur republikan gall), ha marvet e Pariz d'an 18 a viz Eost 1850 (d'an oad a 51 bloaz), zo ur skrivagner gall. E oberenn bennañ, anvet La Comédie humaine, a zo anezhi ouzhpenn 90 romant ha danevell bet embannet etre 1829 ha 1855. Skrivet en deus ivez Les Cent Contes drolatiques ha romantoù embannet pa oa yaouank gant un anv-pluenn.
La Comédie humaine
Rannet eo La Comédie humaine e tri bodad : Studioù boazioù, Studioù prederouriezhel ha Studioù dezrannañ.
Embannet e oa bet tri romant goude 1850: Les Paysans, embannet e 1855 gant Évelyne de Balzac, Le Député d'Arcis ha Les Petits Bourgeois de Paris, echuet gant Charles Rabou.
La Trappe (bier)
La Trappe zo ur merk bier trapat eus an Izelvroioù, graet abaoe 1884. Breset e vez en un abati e-kichen Tilburg, e Brabant an Hanternoz.
Paseporzh
Ur paseporzh a zo un teul melestradurel hag a ro tro da geodedourien ur vro da veajiñ en estrenvro. Dre vras e vez ur seurt karnedig ma vez meneget anv ha keodelezh un den, al lec'h hag an deiziad m'eo ganet, ur poltred anezhañ, ur sinadur hag a-wechoù traoù all c'hoazh. Siell ar vro gweladennet a vez lakaet gant servijoù ar maltouterezh pe an degemer estrenien.
Erik Orsenna
Erik Orsenna, Erik Arnoult diouzh e anv gwir, a zo ur romantour hag un akademiour gallek ganet d'an 22 a viz Meurzh 1947 e Pariz. Dont a ra e anv-pluenn eus anv ar gêr gozh er romant Le Rivage des Syrtes gant Julien Gracq.
Columba arquatrix
Columba arquatrix zo ur spesad evned er c'herentiad Columbidae.
Mälaren
Al lenn Mälaren zo ul lenn e-kreiz Sveden, e rannvro Svealand. Emañ er c'hornôg da Stockholm, tost d'ar gêr-se. Gant 1,140 km² a c'horread, ez eo hi trede lenn vrasañ Sveden, goude al lennoù Vänern ha Vättern. Betek 63 metr donder eo el lec'h donañ.
Columba arquatrix
Annez
Bevañ a ra al laboused-se en Afrika.
Mälaren
Kalz enezennoù bihan a gaver el lenn. War teir anezho e kaver lec'hiennoù lakaet war roll Glad ar bed gant UNESCO : lec'hienn henoniel Birka, eus amzer ar Vikinged, hini Hovgården ma oa diazezet rouaned kentañ Sveden en, ha Kastell Drottningholm, war un enezennig all, lec'h-annez prevez roue Sveden bremañ ha bet lec'h-annez e ziaraogerien e-pad pell.
Patagioenas oenops
Annez
Kavout a reer ar spesad e hanternoz Perou (traoñienn ar Stêr Marañón) ha kreisteiz-tost Ecuador.
Bok
Ur bok zo ur banne bier e brezhoneg Treger, war-dro Lannuon ha Landreger.
Gerdarzh
Dont a ra eus ar ger gallek bock, deuet eus an alamaneg. Servijet e veze bier, e gwer anvet bock, e tavarnioù Pariz, e dibenn an XIXvet kantved, evel ma tiskouez ar gontadenn c'hallek « Garçon, un bock !... » gant Guy de Maupassant, e 1884.
Dont a rae ar ger gallek eus ar ger alamanek Bockbier, deuet eus Einbeckisch Bier, da lavarout eo bier Einbeck pe Eimbeck, ur gêrig eus Niedersachsen ma veze breset. En Bavaria e troas an anv da Aimbock, pe Oambock, ha berraet en Bock en kantved, abalamour ma vije bet komprenet ar silabenn gentañ (ein) evel ur ger-mell amstrizh, distaget oan en Bavaria.
Chaource
Chaource zo ur gumun c'hall en departamant Aube. E 2012 e oa 1,154 a dud o chom enni. Emañ Chaource un 30 km bennak diouzh Troyes, er c'hreisteiz. Emañ en arondisamant Troyes hag e kanton Les Riceys.
Bok
Bock Alamagn
Bier kreñv eo, ouzhpenn 14% a alkohol dezhañ, teñval e liv. Ne vez graet nemet en nevezamzer ha diskaramzer.. Meur a isseurt zo : Maibock (Heller Bock), zo skañvik; Doppelbock, zo kreñvoc'h ; Eisbock, kreñvoc'h c'hoazh, graet dre skornañ ha tennañ ar skorn. Brudet eo an anv ha breset e vez bier bock en un toullad mat a vroioù dre ar bed.
Chaource
Brudet eo ar formaj a vez graet er c'horn-bro, ar Chaource.
Columba guinea
Columba guinea a zo un evn e-touez kerentiad Columbidae.
Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika.
Biroùigoù
Ar biroùigoù zo ur c'hoari ma vez stlapet biroù bihan ouzh ur pal ront. E Bro-Saoz e plij kalz ar c'hoari-se d'an dud ha c'hoariet e vez en tavarnioù. Abaoe an eo deuet da vezañ ur sport ha ledet eo bet ar c'hoari e kalz broioù all.
Patagioenas picazuro
Patagioenas picazuro a zo un evn e-touez kerentiad Columbidae.
Annez
Bevañ a ra al labous e Suamerika.
Leon II
Leon II zo anv meur a zen.
Fundulopanchax gardneri
Fundulopanchax gardneri zo ur spesad pesked dour dous trovanel eus Nigeria ha Kameroun.
Halmstad
Halmstad (distaget [] e svedeg) zo ur gêr hag ur porzh e mervent Sveden, en aber ar stêr Nissan. E proviñs Halland emañ ha kêr-benn kontelezh Halland eo. E 2012 e oa 62,797 a dud o chom e kêr, hag ouzhpenn 90,000 a oa e Kumun Halmstad. An ugentvet kêr vrasañ eo e Sveden hag emañ hanter-hent etre div gêr vras all, Göteborg ha Malmö.
Treant
Treant zo un anv-lec'h brezhonek roet da ziv gumun eus Breizh-Uhel :
Llangernyw
Llangernyw zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh eus hanternoz Kembre, e Sir Conwy. Unan eus lec'hioù kreñv ar c'hembraeg er gontelezh eo. E 2011 e oa 1,079 a dud o chom e Llangernyw ha 672 anezho (64,4%) a oa kembraegerien. Emañ ar gêriadenn etre Llanrwst hag Abergele, war ribl ar stêr Cledwen, unan eus adstêrioù an Elwy.
E-kichen an iliz-parrez ez eus ur wezenn ivin kozh-mat hag a c'hallfe bezañ 4000 bloaz.
Er gêriadenn e kaver ivez ur mirdi gouestlet d'ar prederour Henry Jones, a dremenas e vugaleaj e Llangernyw.
Viktor ha Petronilh
Viktor ha Petronilh a zo ur romant brezhonek boulc'het gant Roparz Hemon ha manet divrud betek ma voe kavet e Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Levraoueg Vroadel Kembre) en Aberystwyth.
Bet kempennet an dornskrid anezhi e voe embannet an oberenn gant ar gelaouenn lennegel Al Liamm e-barzh he niverenn 387 (Gouere - Eost 2011). Pemp pajennad ha hanter-kant a ya d'ober he fevar fennad :
Suliformes
Suliformes a zo un urzhiad e rummatadur an evned. E-tro ar bloavezh 2010 eo bet degemeret an urzhiad nevez-se, diouzh e zisrannañ diouzh an urzhiad Pelecaniformes.
Escape Plan
Escape Plan zo ur film birvidik stadunanat savet gant ar filmaozer svedat Mikael Håfström ha deuet er-maez e 2013.
Morten Thrane Brünnich
Morten Thrane Brünnich, ganet d'an 30 a viz Gwengolo 1737 e Kopenhagen, ha marvet d'an 19 a viz Gwengolo 1827 er memes kêr, a zo ul loenoniour hag ur maenoniour danat.