cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Barzhaz Breizh
Tabutoù
A-hed buhez Théodore Hersart de la Villemarqué ez eo bet taget koulz an den hag e oberenn, ha marv ar beskont ne lakaas ket termen d'an tabutoù. Daou c'houlenn o deus maget ar vrezelourien : ha brezhoneger e oa Kervarker ? Hag ijinet gantañ eo bet Barzazh Breizh, kentoc'h eget gant tud izel dizesk a-hed kantvedoù ?
Ar wiriegezh
Pa oa divrezhonek Kervarker, penaos en devije gallet dastum ha treuzskrivañ danvez Barzhaz Breizh, ma kaver pennoberennoù evel ar c'han III/ III Tour an Arvor ? Hep mar en devoa an dastumer skrivet pep tra, anat d'an helenneien, petra bennak ma ne weljont ket ar mell dislavar a oa en o arguzenn. E 1867 e voe boulc'het an emgann da vat gant folklorourien hag a gave iskis ne vije roud ebet en o dielloù eus kanoù brudetañ Barzaz-Breiz ar beskont. Da geñver Kendalc'h Keltiek Etrebroadel Sant-Brieg, a zigoras d'ar 17 a viz Here 1867 ivez, e c'houlennjont digant Kervarker diskouez e garnedadoù, ar pezh na reas ket an dastumer. D'an deiz-se end-eeun c'hoazh e teuas er gouloù un adembannadur eus ar C'hatholicon, aozet gant René-François Le Men, diellour Penn-ar-Bed, ma tamallas falsadur da Gervarker en un doare didro ha dismegañsus.
E 1872, da lavarout eo 33 bloaz goude embannadur kentañ Barzhaz Breizh, e kavas Fañch an Uhel abeg el labour bet kaset da benn gant Kervarker, pa 'z embannas De l'authenticité des chants du Barzaz-Breiz de M. de La Villemarqué daoust m’en doa bet tro da gomz gant an aozer da-heul ur c’hendalc’h gouizieien e 1868. Soñjal a rae dezhañ e oa bet savet ar c’hanoù penn-da-benn hervez stil ar Skosad James MacPherson ("Ossian") rak biskoazh n’en devoa lennet barzhonegoù pobl savet ken mat ha hep gerioù gallek enno.
En e dezenn bet embannet e 1960 e skrivas Francis Gourvil ne oa ket Barzaz-Breiz ur barzhaz kanoù pobl gwririon.
Disteurel a reas Donatien Laurent darn eus an tamalladurioù-se en e dezenn bet embannet e 1974. Goude bezañ bet kavet karnedoù dastum Kervarker e 1964 e tiskouezas D. Laurent en e dezenn e oa bet dastumet ar gwerzioù evit gwir gant aozer Barzhaz Breizh. Sur a-walc’h e oa bet kempennet ar gwerzioù gantañ evit kinnig kanoù stummet mat hag evit sevel patromoù eus ar c’hanoù, evel ma veze graet d’ar mare-se, da skouer gant ar vreudeur Grimm evit o c'hontadennoù pe gant ar Finn Elias Lönnrot evit Kalevala.
Barzhaz Breizh 1867
Doare brudetañ Barzhaz Breizh eo hini 1867, a vez embannet eilskouerioù anezhañ ez-roliek. Unan anezho zo kinniget amañ.
♦ Skrid
Evel m'en devoa divizet Kervarker ober ken abred ha 1839, teir lodenn zora rann ar c'hanoù en embannadur 1867 : kanoù gwengelouriel, istorel ha balladennoù (65 kan), kanoù gouelioù ha kanoù a garantez (18 kan), mojennoù ha kanoù relijiel (7 kan) ; ur c'han ouzhpenn zo er stagadenn, da lavarout eo 90 kan en holl.
A bep korn-bro eus Breizh-Izel e teu ar c'hanoù, evel m'en diskouez ar rannyezhoù a zo bet merket evit pep hini anezho en oberenn. Dasparzh ar rannyezhoù eo :
Levrlennadur
Kermarker (Théodore Hersart de La Villemarqué), Skol ar brezoneg, niv. 30, Here-Du 1966, (ensoc'het e Skol Vreizh, niv. 6).
Korseg
Ar c'horseg berr-ha-berr
Ur yezh romanek eo ar c'horseg (Corsu pe Lingua Corsa) komzet en Enezenn Gorsika e-lec'h m'emañ ar galleg ar yezh ofisiel nemeti neoazh. Komzet e vez ivez un tammig e Gaddura ha Tattari e Sardinia (Italia).
Tost a-walc'h eo ar c'horseg ouzh an italianeg dre vras, met tostoc'h c'hoazh ouzh an toskaneg.
Daoust d'ar strivoù a zo bet graet er bloavezhioù tremenet a-benn gwareziñ ha saveteiñ ar yezh, emañ houmañ en arvar da vont da get da vat c'hoazh hervez an Unesco.
Tombé (barrez)
E barrez klasel ec'h implijer an termen échappé  evit deskrivañ ur fiñvadenn ma an dañser(ez) gant ur coupé dirak ha neuze, goude astenn ar c'har betek ar pevare emstumm avant evit ur tombé en avant ("dirak"), betek an eil emstumm evit ur tombé à la seconde ("a-gostez") pe betek ar pempvet emstumm evit ur tombé en arrière ("a-dreñv"). Neuze e kemm pouez ar c'horf war ar c'har astennet, lakaet war al leur en ur plié don. Reut emañ ar c'har oberiant (an hini o fiñval) neuze, ha savet un tammig diwar al leur.
Korseg
Ar c'horseg berr-ha-berr
Teir rannyezh pennañ ez eus: hini an hanternoz komzet tro-dro da vBastia ha da gCorti, hini ar c'hreisteiz tro-dro da Sartè ha da bPortivecchjiu hag ar rannyezh etre an div-se komzet e kreiz ar vro ha tro-dro da Aiacciu. Tostoc'h eo rannyezhoù Calvi ha Bunifaziu da rannyezh Genova (pe ligoureg).
Tombé (barrez)
A-hendall e c'heller kas da-benn an tombé hep ar coupé er penn-kentañ, o vont betek ar pevare emstumm war-eeun adalek ar pempvet emstumm gant un tamm lammig en ur risklañ.
Korseg
Evit mont pelloc’h ganti
Ar c'horseg zo ur yezh romanek deuet diouzh al latin, evel an italianeg hag ar galleg. Meur a rannyezh a vez graet ganto e Korsika. An daou strollad rannyezhoù pennañ zo ar “cismontincu” (a vez anvet “cismontano” peurliesañ) - ur rannyezh tost a-walc’h d’an “toskaneg” - hag ar “pumuntincu” (a vez anvet “oltramontano” peurliesañ), zo elfennoù yezh boutin etrezañ hag ar rannyezhoù a vez graet ganto e kreisteiz Italia koulz ha gant ar sardeg, gant ar rannyezhoù a vez graet ganto e Sikilia zoken. Unvanet eo bet ar rannyezhoù korsek avat : reolennoù boutin zo evit skrivañ ar rannyezhoù-se hag e-se e vez aesoc'h tremen eus ur rannyezh d'eben.
Tombé (barrez)
Alies e vez kaset da-benn ar fiñvadenn-mañ a-raok ur pas kaset da-benn en ur vont war-raok, da skouer ar pas de bourrée.
Korseg
Evit mont pelloc’h ganti
E Korsika e vez komzet ar c’horseg, evel-just, hag ivez e norzh Sardinia (evit a sell ouzh ar rannyezh “pumuntincu”, zo tost a-walc'h d'ar gallureg ha d’ar sasareg. N’eus ket pell e roer d'ar c’horseg ur statud a yezh. Er bloavezhioù mil nav c’hant tri-ugent e oad krog da reiñ seurt stadud dezhañ met kalz a yezhoniourien a gav abeg en dra-se. Diouzh o savboent ez eo bet roet ar stadud-se d'ar yezh evit bastañ d'ar goulennoù politikel hag evito n'eo ket un afer yezhoniezh tamm ebet. Renket eo bet ar c’horseg gant an UNESCO e-touez ar yezhoù en arvar da vont da get. Yezhouniourien all, er c’hontrol, a gav dezho ez eo ar c’horseg ur yezh dezhi hec’h-unan, o vezañ m’eo unvan ar rannyezhoù a vez gaet ganto war an enezenn. Tremen hep anavezout un hevelep statud d’ur yezh, hervezo, a dalvez reiñ nebeutoc’h a bouez d’ur yezh a c'hallfe mont da get. Anavezet eo ar c’horseg, e gwirionez, da yezh gant ur reolad etrebroadel ISO 639. An daou savboent-se a c'haller degemer, evit gwir : diouzh savboent ar strollad yezhoniourien kentañ e vez dalc’het kont eus an dipologiezh (renkadur ar yezhoù), diouzh ar strollad all e vez dalc’het kont eus ar skeudenniñ hag eus ar sevel. Un diskoulm zo bet kavet e sokioyezhoniezh evit termeniñ ur “yezh” gant Heinz Kloss (s.o. tipologiezh Heinz Kloss) : ur “yezh diwar danzen” pe yezh Ausbau (doare sevel distag diouzh an italianeg). Ar c'horseg hag an italianeg avat, gant o frammoù, zo div yezh Abstand, da lavaret eo yezhoù pell.
Dasparzh ar rannyezhoù e Korsika
Ar c'horseg zo anezhañ ur yezh romanek eus ar strollad yezhoù italianek ha romanek. E Korsika a-bezh e vez graet gantañ (an holl Gorsiz avat ne reont ket gantañ), nemet e Bonifacio hag e Calvi ma vez komzet ur rannyezh ligourek a orin eus Genova c’hoazh. Korsiz a-leizh a oa bet gwechall oc’h ober o annez en enez La Maddalena, en norzh da Sardinia hag e-se e veze komzet an hevelep korseg du-hont hag e Sartè. Ar gallureg (“gallurese” pe “gadduresu”) eo ar rannyezh a vez graet ganti e rannvro Gallura, en norzh da Sardinia, zo tost-tre d’ar rannyezhoù a vez graet ganto e Su Korsika (tostoc’h eo ar rannyezhoù-se an eil d’eben eget ar c’horsegoù all, s.o. R.A. Hall, Jr.), koulz hag ar sasareg a vez graet gantañ e Sassari hag en trowardroioù - tra m'eo ar sardeg ur yezh disheñvel-mik dezhañ (disheñvel-tre eo ar sardeg diouzh an italianeg ha diouzh ar rannyezhoù italianek). Da skouer, an holl rannyezhoù korsek hag ar rannyezhoù n'int ket "sardek" a vez graet ganto e Sardinia o deus ul liester en –i evel evel en italianeg, tra m’en deus ar sardeg ul liester en -s (evel e galleg pe e kastilhaneg). Ur yezh kar war un dro d’ar sardeg ha d'ar c'horseg a veze graet gantañ gwechall-gozh koulkoude dre ma oa an div enezenn e "Romania africana”. Elfennoù boutin a-leizh a chom neuze en div yezh, ar pezh a voe kreñvaet gant aloubidigezh an enezennoù gant an dud a-leizh a oa deuet eus Pisa pe eus Aragon. Ar son “kakuminal”zo voutin da ranvyezh Sartè ha d’an darn vrasañ eus ar rannnyezhoù sardek. An estlamadell [a'jo]!, anezhi ur ger a vez graet kalz gantañ war an div enezenn, zo kalz koshoc’h son ar gensonenn distaget enni (moarvat eus ar mare ma voe aloubet an div enezenn gang ar Fenikianed).
Meur a yezh komzet a vez graet ganto e Korsika : ar sartèeg - en ur gontañ ar sasareg hag ar gallureg - an tavareg, ar c'horseg eus korn-bro Vico- Aiacciu, ar c’horseg a vez komzet e norzh an enezenn (Capicorsu ha Bastia) hag ar rannyezh a vez graet gantañ e Venaco. Dispartiet int bet e daou strollad : ar cismontano hag an oltramontano. Etre 79 ha 89 % eus ar gerioù zo damheñvel enno. Tostoc’h eo ar rannyezh eus Genova a vez komzet e Bonifacio d’ar rannyezh a vez komzet e Bastia eget ar rannyezhoù all. 78 % eus ar gerioù zo peuzheñvel en div rannyezh-se.
Yezh ha sevenadur
Abaoe deroù an XIXvet kantved e seller ar c’horseg hag italianeg evel daou stumm eus un hevelep yezh. Ar yezh komzet eo ar c'horseg, gant ar stummoù lec'hel anezhi, hag ar yezh skrivet eo an italianeg. 1852 a voe ur bloavezh a bouez ivez dre ma voe lakaaet ar galleg da yezh ofisiel ha ma voe difennet ober gant an italianeg e Korsika. Adalek an Eil Impalaeriezh ne voe ket mui an italianeg ar yezh velestradurel a veze graet ganti war an enezenn : un troc’h a oa etre an italianeg hag ar c’horseg. Kalz a dud a soñj dezho eo deuet ar c’horseg da vezañ ur yezh emren pa voe diorroet ul lennegezh korsek. Daou stroll kelennerien skol-veur enep zo hiziv an deiz. Ar re eus ar skol a soñj dezho eo deuet ar chorseg eus an toskaneg a-raok emdreiñ evel m'emañ bremañ (gant roudoù koshoc'h, a oa anezho a-raok Romania, evel ar son kakuminal, hag ar re a soñj e oa emdroet abretoc’h en un doare distag (diwar al latin izel) betek-henn goude bezañ bet levezonet a-hed an istor gant yezhoù “an alouberien”, en o zouez an toskaned hag ar c’hallaoued. N’eus nemet er c’hazetennoù “broadelour” e vez skivet eo tost-tre ar c'horseg d'an toskaneg. 90 % eus gerioù an div yezh-se zo peuzheñvel. Ne vez ket kavet abeg en dra-se gant ar re a lavar eo kar ar c'horseg d'an italianeg, daoust d'e berzhioù dibar ha d'e astummoù.
Unan eus yezhoù "rannvroel" Frañs eo ar c’horseg, diouzh ar roll ofisiel zo bet embannet gant ar Stad c’hall (Ministrerezh ar Sevenadur/DGLF). N'eo ket ar c’horseg ur yezh ofisiel avat dre ma n'eus bet roet statud ofisiel ebet d'ar yezhoù bihanniver pe rannvroel eus Frañs betek-henn. Renket eo bet ar c’horseg gant an UNESCO e-touez ar yezhoù rannvroel eus Frañs en arvar da vont da get.
Gregor Iañ
Gregor I,  (e latin: Gregorius), ganet e Roma war-dro 540 ha marvet d'an , a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'an.
Kergrist-Moeloù
Kergrist-Moeloù a zo ur gumun eus Breizh, e Bro-Gernev hag e kanton Rostrenenn, e departamant Aodoù-an-Arvor.
Timbroù Tanganyika
thumb|right|120px|Timbr Tanganyika soulgarget - 1922
thumb|left|140px|Timbr alaman - 1900
Ur vro e gevred Afrika e oa Tanganyika, bevennet gant Afrika ar Reter saoz (« British Eastern Africa »), deuet da vezañ Kenya, Nyassaland (Malawi bremañ), Kongo Velgia ("Republik Demokratel ar C'hongo" ) ha Mozambik, (suj d’ar Portugal betek 1974).
Trevadenn Alamagn eo bet etre 1888 ha 1916, a-raok bezañ ac’hubet gant ar Vreizhveuriz. Pa ‘z eus kaoz eus dismantr an Impalaeriezh alaman eo fiziet Tanganyika er Rouantelezh Unanet gant Feur-Emglev Versailhez.
Da vare an impalaeriezh alaman ec’h embann Berlin 40 timbr adalek 1893. Timbroù ar vammvro eo ar re gentañ, soulgarget « Deutsch-Ostafrika » dezho prizioù e « Pesa ».
E 1900 e teu er-maez ur rummad boutin anavezet en holl drevadennoù alaman hag a ziskouez ar yacht « Hohenzollern », gant ar meneg « Deutsch-Ostafrika » ha prizioù e Pesa c’hoazh. Un eil rummad gant prizioù e « Heller » a vo moulet evit 1905.
Aloubet eo Tanganyika gant an armeoù saoz e 1916. Ingalet e vez e 1921 timbroù trevadenn saoz « Ouganda hag Afrika ar Reter » (e saozneg : "East Africa and Uganda Protectorates") gant " G.E.A. ", pezh a dalv « German East Africa ». thumb|left|120px|10 kentim – Penn ur jirafenn - 1925
E 1921 e laka e gwerzh ar gouarnamant ur rummad timbroù gant skeudenn ur penn-jirafenn gant ar meneg " TANGANYIKA ", dezho un dalvoudegezh e kentimoù (« cents »), shilling ha lurioù saoz (100 kentim evit ur shilling, 20 shilling par d'ul lur). E 1925 e reer un eil rummad heñvel, nemet gant livioù all.
thumb|120px|30 kentim - George V - 1927
Aet ar penn-jirafenn kuit eo poltred ar Roue George V hag ar gerioù MANDATED TERRITORY OF TANGANYIKA " a deu war-wel war an timbroù e 1927.
Gwelet : Timbroù Kenya, Ouganda, Tanganyika
Dizalc’h eo Tanganyika e 1961. War-bouez ur rummad pevar zimbr embannet e 1962 gant ar meneg " JAMHURI YA TANGANYIKA " e koun deroù ar Republik, e vez impljet anv nevez ar Stad, da lavaret eo Tanzania. Sultanelezh kozh Zanzibar zo aet da get pa 'z eo bet staget an enezenn ouzh Tanzania.
Biz-troad
Pemp biz zo ouzh pep troad d'an den, evel ma'z eus ouzh pep dorn.
Gouren
E-barzh ar gouren e komzer eus an taol biz-troad.
Rotherham
Un distrig deuet da vezañ er pleustr un Amaezerezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Su Yorkshire e 1986, eo Rotherham.
Load kefridiel Distrig Rotherham
Aramaeg ar Samaritaned
Ur yezh varv an hini eo, rak aet e oa da get evel yezh kentañ en Xvet pe en ha ne vez implijet ken nemet evel yezh relijiel.
8 Genver
Deiziadur kristen
Sexto Idus Januarii = Viivet devezh kent Idus (13) Genver
Sant Gregor
Sant Gregor zo anv meur a sant:
Igboeg
Ur yezh gant tonennoù eo an igboeg.
Meur a rannyezh igboek ez eus, a-wechoù ken disheñvel an eil diouzh eben ma'z eo diaezet en em gompren kenetreze, da skouer :
Abalamour d'ar fed ma'z eo disheñvel-tre a-wechoù an eil rannyezh diouzh ar re all ez eo bet diaezet al labour sevel ur yezh unvan.
Skrivet e vez an igboek gant al lizherenneg latin.
Chassé (barrez)
E barrez klasel e implijer an termen chassé evit deskrivañ ur fiñvadenn pa riskl an dañser(ez) en avant ("war-raok"), en arrière ("a-dreñv") pe à la seconde ("a-gostez"), daoubleget an divc'har, a-raok lammat en aer keit ha m'en em gav an divc'har, deuet da vezañ reutaet.
Bez' e c'hell bezañ kaset da-benn evel ur galop pe c'hoazh dre vountañ war an troad evit e lakaat da vont war-raok en ur risklañ war al leur en emstumm plié hag o lammat gwezh ha gwezh all.
49
802 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0049 PC (goude ganedigezh J.-K.)
Levroniezh
40er
Dilennadeg Kuzul Kernev-Veur, 2009
Abaoe 2005 e veze renet Kuzul Kontelezh Kernev-Veur gant ar Strollad Frankizour-Demokrat, en doa ar muianiver dreistel. Kollet eo bet ar muianiver gant ar strollad-se, pa zeue gant ar Strollad mirour ar muianiver keñverel. Ar Strollad Labour, daoust dezhañ bezañ e penn ar Rouantelezh Unanet, n'en deus paket sez ebet.
Evel-se eo dasparzhet 123 sez ar C'huzul :
Galop (barrez)
E barrez klasel e implijer an termen galop evit deskrivañ ur pas e div amzer kaset da-benn en ur vont en avant ("war-raok"), en arrière ("a-dreñv") pe à la seconde ("a-gostez") tro-dro d'ur sal.
Da skouer, en oberenn varrez "Cendrillon" ("Luduenn") gant Louis Duport: "Acte III, Premier galop, presto".
Jerzenezeg
Ar jerzenezeg (Jèrriais) a zo ur yezh oïl a-orin normanek a vez komzet e Jerzenez. Kar eo d'ar gwernenezeg. Komzet e vez ur rannyezh jerzenezek e Serk (serkeg), bet kaset di eus Jernenez er. N'eo ket kevatal ar jerzenezeg, yezh hengounel an enez, d'ar galleg a vez implijet eno evit aferioù a denn d'ar velestradurezh.
Distrig Doncaster
Un distrig deuet da vezañ er pleustr un Amaezerezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Su Yorkshire e 1986, eo Doncaster.
Jerzenezeg
E 2001 e veze komzet ar yezh gant 3% eus an dud a vev en enez ha betek 15% a zo gouest d'he c'hompren. Mont war gresk a ra an niver a vugale barrek war ar yezh abaoe ma vez kelennet muioc'h-mui er skolioù.
Distrig Doncaster
Load kefridiel Distrig Doncaster
Jerzenezeg
Klasket e vez gwareziñ ar yezh hag he c'has war-raok ivez dre hec'h implijout muic'h-mui er vuhez foran, da skouer war pannelloù-hent hag all.
Gerioù brezhoneg e jerzenezeg ?
Jerzenez a oa ul lodenn eus Breizh betek aloubadeg an Normaned. Hervez lod e vefe un dornadig gerioù a orin brezhonek e jerzenezeg :
Griko
thumb|right|Takadoù ma vez komzet Griko enno e kêr Salento hag e Kalabria Ar griko pe grekaneg (saoz. Grecanic) a zo ur rannyezh c'hresianek komzet er rannvro Magna Graecia bet o'n em astenn e kreisteiz Italia ha Sikilia e-pad an Henamzer. Div gumuniezh zo en Italia ma vez komzet griko: unan e Kalabria hag eben e Puglia.
En Italia e reer Griko (skrivet ivez Grico a-wezhoù) eus ar yezh-mañ, tra ma reer κατωιταλιώτικα (katoitaliótika; "su italianeg") anezhi e Gres peurliesañ.
Diorren a reas ar griko diwar ar ar gresianeg dorek ha neuze ez eo diheñvel a-walc'h diouzh ar gresianeg a-vremañ komzet e Gres bet deveret diwar ar gresianeg hellenek. Met daoust da se e c'hell komzerion an div yezh dont a-benn d'en em gompren tamm pe damm.
Anavezout a reas Breujoù Italia kumuniezh griko Salento dindan an anv "Minoranze linguistiche Grike dell'Etnia Griko-Salentina".
Mammout
Bronneged etre 1 ha 4,3 m o uhelder, etre 310 ha 9 000 kg enno e oant, dezhe ur penn tuzum gant un drompilh hag ur c’horf truilhennek, gant izili stummet evel pileroù ha pemp biz dezhe. Aet e oa bihan ment o divskouarn ha hini o lost. Tri gwiskad kroc'hen a oa dezho evit en em zifenn diouzh an diavaez : 8 cm evit ar gwiskad lard, 2 cm evit ar c’hroc’hen ha tri seurt blev, ar re ziwezhañ 1 metr hirder evit en em zifenn diouzh an amzer.
Griko
Griko
Εβώ πάντα σε σένα πενσέω, γιατί σένα φσυχή μου 'γαπώ, τσαι που πάω, που σύρνω, που στέω στην καρδιά μου πάντα σένα βαστώ.
Ebow panta se sena pensèow, ghiatì sena phsikhèy mou gapòw, Tsai pou paow, pou syrnow, pou steow steyn kardià mou panta sena bastòw.
Mammout
Bevet o deus adalek mare ar Plioken (5 milion a vloavezhioù zo) betek an Holoken (war-dro 3 700 vloaz zo). Ar mammouted diwezhañ a oa c'hoazh o treistbevañ en Enez Wrangel a-vaez da Siberia p'edod o sevel Piramidenn vras Gizah en Henegipt.
Griko
Gresianeg a-vremañ
Εγώ πάντα εσένα σκέφτομαι, γιατί εσένα ψυχή μου αγαπώ, και όπου πάω, όπου σέρνομαι, όπου στέκομαι, στην καρδιά μου πάντα εσένα βαστώ.
Brezhoneg
Soñjal ennout a ran atav rak da garout a ran, ma ene, ha n'eus forzh da belec'h ez afen, n'eus forzh pelec'h e chomfen a-sav, Em c'halon e vi-te atav.
Barnsley
Un distrig deuet da vezañ er pleustr un Aotrouniezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Su Yorkshire e 1986, eo Barnsley.
Kevredigezh
Kevredigezh : kev + red + igezh (quevrédiguiah e 1774)
Ar c’hevredigezhioù a zo kevredadoù tud bet savet dre an arbenn ma’z eus ur berwindentis a-fed un dudi boutin kentoc’h evit ul liamm bredoniel kenetre o izili. Ar mod-se kevarzheoù micherel ha kevredadoù armerzhel, strolladoù politikel, kleuboù-sport pe bep kevre a vez implijet a-benn pleustriñ un diverr-amzer bennaked.
Ar fed da emezelañ kevredigezhioù ar mod-se a ziskouez koulskoude seurt dougoù bredoniel. Gant pep ezel e vez tañvaet un diwall ouzhpennadel dre ar seurt kumuniezh-mañ. Barregezhioù ha skiant-prenañ pep-hini a zeu war-wel etrezek ur pal boutin. E-keñver ar pezh a vefee bet kavet e-barzh ur strollad araokadourion e vo kavet arouezioù all e-barzh ur strollad mirourion ; hag er memestra e-keñver ar pezh a vefe bet kavet e-barzh ur c’hleub tennis e vo kavet tresoù all e-barzh kleuboù ma vez adsavet enne ar bed en e bezh.
E-barzh pep kevredigezh e vez skeudennet darempredoù a-skouer deus pep strollad tud, kement-se evit an dud ma vez a-bouez bras dezhe bezañ 'barzh seurt strolladoù ar mod-se diantav.
Kador-doull
thumb|right|280px|Kador-doull
Ur gador-doull, pe kador ar sekrejoù, zo ur seurt kador a wechall ma azeze an dud da gac'hat. Neuze e veze lakaet ur pod-kambr e-barzh.
Schöneberg
thumb|200px|Lec'hiadur ar c'harter en arondisamant
Schöneberg a zo ur c'harter eus Berlin, ul lodenn eus arondisamant Tempelhof-Schöneberg eo. Betek ma vefe aozet Berlin Veur e oa Schöneberg unan eus ar seizh kêr distag a voe kendeuzet, hag hec'h anv a voe roet da "bastell-vro Schöneberg", enni daou garter, Friedenau ha Schöneberg. Da vare rann Berlin e oa ar bastell-vro-se diouzh tu ar c'hornôg : betek ma vefe unvanet Alamagn e oa ti-kêr Schöneberg (alamaneg : Rathaus Schöneberg) ti-kêr Berlin. Gant adreizhadenn 2001 eo bet savet arondisamant Tempelhof-Schöneberg.
Pilosa
Pilosa a zo un urzhiad e rummatadur al loened. Bronneged an urzhiad-mañ a vev en Amerika.
Tenn
Tenn zo ur ger brezhonek a c'hall bezañ
50
803 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0050 PC (goude ganedigezh J.-K.)
Marvioù 50
50er
Jean-Yves Plourin
Jean-Yves Plourin, ganet e 1948 e Sant-Servez, a oa kelenner brezhoneg e skol-veur Brest.
Pelagius II
Pelagius II (e latin: Pelagius II), ganet war-dro 520 e Roma (Impalaeriezh roman ar Reter) ha marvet e 590, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman e 579.
Staotlec'h
thumb|right|260px|Ral eo ar staotlec'hioù evit ar merc'hed thumb|right|260px|Staotlec'hioù glebiañ-botoù right|thumb|200px|[[Fontaine, gant Marcel Duchamp (Musée national d'Art moderne, Pariz).]]
Ur staotlec'h zo ul lec'h, pe ur sal, da staotat. .
Paotred
Peurvuiañ koulskoude e vez ul lec'h ma ne c'hall nemet ar baotred staotat en o sav, ha pa gomzer eus merc'hed e lavarer ez eont d'ar privezioù, pe d'ar gador-doull rak gwir staotlec'hioù evite n'eus ket.
Daou seurt staotlec'hioù zo evit ar baotred: ar re ma c'hallont glebiañ o botoù, hag ar re uhel ma'z eo kalz diaesoc'h.
Naetaat
Naetaat ar staotlec'h a zo ret, ha meur a sistem zo bet ijinet.
Dour
Ar si gant ar sistemoù teurel-dour eo pegement a zour a vez kollet.
Kombodoù
Kombodoù a vez alies er staotlec'hioù, da virout ouzh ar staoterien da sellout an eil ouzh egile a-greiz ober, un tabou eo er bed kornôk, pe da geñveriañ o organoù, hir pe verr, trodroc'het pe nann, pe da ziwall diouzh emzalc'hioù paotretaerien zo a zeu di da glask fred.
Arz
Brudet eo Fontaine, oberenn arzel Marcel Duchamp.
Killem
Killem a zo ur gumun eus Flandrez Frañs e departamant Norzh, er Westhoek.
Bozen-Bolzano
Bolzano en italianeg ), Bozen en alamaneg, Bulsan e ladineg eo kêr-benn proviñs Trentino-Alto Adige, en Italia.
Gevelliñ
Gevellet eo Bozen gant Sopron, Hungaria.
Benead Iañ
Benead I (e latin: Benedictus), marvet d'an, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'an.
Kemmadur (yezhoniezh)
Er yezhoniezh e vez implijet an termen kemmadur (saoz.: consonant mutation) war dachennoù ar fonologiezh hag ar vorfologiezh evit komz eus ar fed ma c'hell ur gensonenn kemmañ hervez reolennoù morfologel ha/pe kevreadurezhel resis.
Bez' e c'hell bezañ skrivet pe get hervez reolennoù reizhskrivañ pep yezh. A-wezhioù e talvez da roudoù diorroadur ar yezh hepmuiken evel e saozneg, met alies a-walc'h en deus ar c'hemmadur un arc'wel yezhadurel evel e brezhoneg.
Kemmañ a ra ar stumm c'helfoù hervez ar rumamdoù, da skouer:
Kemmadurioù er yezhoù keltiek
Implijet e vez kemmadurioù gant an holl yezhoù keltiek ha daoust ha ma ne glot ket pep kemmadur resis nag implij pep kemmadur etre an eil yezh hag eben dre vras, e talvez ar blotadur da verkañ an anvioù benel en unander goude ur ger-mell pe c'hoazh an anvioù-gwan goude seurt anvioù ha kemmañ a ra an anvioù da heul an anvioù-gwan perc'hennañ dre vras ivez, da skouer:
Notenn :
Daoust ha ma reer "kemmadur dre c'hwezhañ" eus ar c'hemmadur k → c'h e meur a yezh keltiek hervez an hengoun, en o zouez ar brezhoneg, e ranker anzav n'en deus e gwirionez ar c'hemamdur-se liamm ebet gant ar pezh ma reer "c'hwezhadur outañ war dachenn ar yezhoniezh ha disheñvel eo ster an termenoù kaletadur ha blotadur hervez ma vezont implijet gant ar yezhoniezh diouzh an termenoù kengounel kemmadur dre galetaat ha kemmadur dre vlotaat.
Kemmadur ha sandhi
Disheñvel eo ar c'hemmadurioù diouzh ar sandhi rak keit ha ma tenn ar c'hemmadurioù da yezhadur ur yezh (da lâret eo d'ar vorfologiezh ha/pe d'ar gevreadurezh) e tenn ar sandhi d'ar fonologiezh nemetken hep arc'hwel yezhadurel ebet.
Levrlennadur
Kemmadur ha plijadur, Mark Kerrain, Sav-Heol, 28 p.
Saint Ouën
thumb| Saint Ouën eo anv jerzenezek unan eus 12 parrez Jerzenez, anvet Saint Ouen e saozneg ha Saint-Ouen galleg, enni 4,097 den o chom (2011), hag ur gorread 15 km².
C'hwec'h tchilliette a zo er barrez-mañ:
Geriadur Gregor Rostren
Geriadur Gregor pe Geriadur Gregor Rostren eo an anv roet a-wechoù d'an Dictionnaire François-Celtique, oberenn Gregor Rostren (Grégoire de Rostrenen), embannet e 1732 e Roazhon gant Julien Vatar, mouler ha levrdier.
An anv
Sed a zo war ar bajenn gentañ: ''Dictionnaire François-Celtique ou François -Breton Necessaire à tous ceux qui veulent apprendre à traduire le François en Celtique, ou en langage Breton, pour Prêcher, Catechiser, & Conseiller, selon les differens Dialectes de chaque Diocese; utile, & curieux pour s'instruire à fond de la Langue Bretonne & pour trouver l'éthymologie de plusieurs mots françois et Bretons, de noms propres de Villes et de Maisons. Par le P. F. Grégoire de Rostrenen, Prêtre & Prédicateur Capucin.''
Doare-skrivañ
E doare ar c'hrennvrezhoneg eo skrivet, implijet e vez al lizherennoù "c" ha "q": calon, qet, met graet e vez gant "c'h" a-wechoù: "c'hoar" e-kichen "hoarezed".
Adembann
Meur a embannadur zo bet :
Saint Jean (Jerzenez)
thumb| Saint Jean eo anv jerzenezek unan eus 12 parrez Jerzenez, anvet Saint John e saozneg ha Saint-Jean e galleg, enni 2,911 den o chom (2011), hag ur gorread a 8,7 km².
Teir vîngtaine a zo er barrez-mañ:
Kevarzhe brezelerien gozh
E-barzh ur c'hevarzhe brezelerien gozh e vez bodet tud (kozh peurlïesañ) o deus bet da vrezeliñ. Peurlïesañ e vez kaoz deus ar vrezelerien a zo bet soudarded anezhe e-pad ar c'hentañ pe an eil brezel-bed hag e-pad brezel Aljeria renet gant Bro-C'hall. Evit an holl vrezelioù pe dost ez eus bet tud kevredet er mod-se evit dalc'hen soñj deus ar pezh o deus graet, ha da betra o deus graet kement-se.
Etre an daou vrezel-bed, ur roll politikel bras o-deus bet kevarzheoù brezelerien gozh, ken niverus ma oant (milionoù gwazed a oa bet kaset da vrezeliñ). E Bro-Alamagn, ar vrezelerien bet a zo bet niverus er NSDAP, ar strollad nazi renet gant Adolf Hitler. Hemañ, ur brezeler kozh e-unan, a ouie bodañ an dud kozh ha yaouank, gwisket evel milourien, ha lakaat anezho da ren ambrougadegoù divent e kêrioù bras ar vro. C'hoarvezet eo bet ar memes tra e Bro-C'hall hag ar vanifestadeg dalc'het e Pariz d'ar 6vet a viz C'hwevrer 1934 a oa bet galvet gant meur a gevarzhe brezelerien gozh, met ur c'hwitadenn eo bet en diwezh.
Bolzano
Bolzano zo un anv-lec'h italianek, ha hini meur a lec'h.
Kanton Gwitreg-Kornôg
Kanton Gwitreg-Reter  a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, bet krouet gant lezenn an 23 a viz Eost 1790, e departamant Il-ha-Gwilen e Breizh.
Sindikad
Ur sindikad zo kevredigezh ur c’houch tud ha prevez, dizalc’h e-keñver ar Stad met anavezet ganti, ha renet gant un teskad lezennoù. Sellet a ra ouzh uniadoù micherourien, gopridi peurgetket, eo o fal difenn madoù o izili (gonidegezhioù, stad an implijañ hag al labour, darempredoù gant o c’heñvererien...).
Felgerieg-Vihan
Felgerieg-Vihan (Le Petit-Fougeray e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e departamant Il-ha-Gwilen.
Sindikad
Ouzhpenn ar pal armerzhel-mañ e vez alïes « un ober politikel ma vez klasket gantañ kemm ensavadurioù, lezennoù ha frammoù armerzhel ha politikel hag a zo anezhe bar vro », ha distrujañ anezhe zokennoc’h evit sindikadoù a zo.
Pelagius
Pelagius zo un anv latin ha hini meur a zen:
Pibien
Daou bab zo:
あ (lizherenn)
Kevatal eo d'al lizherenn ア hervez ar silabenneg japanek all anvet katakana.
Diorroet e oa bet stumm al lizherenn hiragana diwar ar sinalun 安 skrivet gant an dorn keit ha ma oa bet diorroet al lizherenn katakana diwar ar sinalun 阿.
Skritur ar c'hozheuropeg
Ur vartezeadenn nevez
An arkeologour amerikan, Toby Griffen, hag en deus kelennet e Skol-Veur Su-Illinois a-raok mont war e leve, en deus embannet ur vartezeadenn leun a ijin, met ne vez ket degemeret gant an holl arbennigourien. Hervezañ e vije posupl disifrañ eur frazenn kavet war daou bouez-gwiad. Treiñ a ra teir arouezenn evel tresoù pe hieroglifoù. Unan a vefe tres un arzh, unan all hini ur c'hourzh (a dalveze evit un doueez) hag un trede hini ul labous. P'en deus kavet div wech an heuliad : arzh doueez labous doueez arzh doueez en deus soñjet e c'hellfe bezañ gwelet evel ar frazenn : an doueez-arzh hag an doueez-labous, (ar re-se) an doueez-arzh. Un doare da zispakañ eo an div zoueez un doueez hepken. Hervez Griffen ez eus kaoz amañ eus an doueez gresian Artemis he doa perzhioù liammet ouzh al laboused koulz hag ouzh an arzhed. Eus arktos (ger gresianeg evit arzh) e teu hec'h anv ha patrom ar vaouez-labous eo ivez.
Liammoù diavaez
Vinča signs
The Stooges
thumb|350px|The Stooges war al leurenn e Milano e 2006
The Stooges (pe Iggy and the Stooges) a zo ur strollad sonerezh rock ha rakpunk amerikan savet e Ann Arbor (Michigan) e 1967. N'eus ket graet kalz berzh a-fet gwerzhañ pladennoù, daoust ma teuas da vezañ brudet a-drugarez da emzalc'h ar c'haner, Iggy Pop e anv, war al leurenn. Hiziv an deiz ez eo gwelet evel unan eus levezonoù pouezusañ luskadoù evel ar sonerezh metal, ar sonerezh punk hag ar sonerezh dazeilat. Divodet e voe ar strollad e 1974, ha bodet en-dro e 2003.
Istor
The Stooges a voe savet e 1967 e Ann Arbor gant Iggy Pop (hg a oa tabouliner). Gantañ e teuas ar vreudeur Ron Asheton (gitar) ha Scott Asheton (taboulinoù). Nepell goude e voe degemeret ar soner gitar boud anvet Dave Alexander. Sonadegoù a roas ar strollad etre Ann Arbor ha Detroit, asambles gant ar strollad anvet MC5. Ur gevrat a dapjont kaout gant an ti-embann pladennoù anvet Elektra Records. An ti-embann-se a lakaas embann div bladenn : The Stooges e 1969, ha Fun House e 1970, savet asambles gant an treser ha soner saksofon anvet Steve Mackay. Ken diaes e oa merañ ar strollad ken e voe skarzhet diouzh Elektra e 1971.
Nepell goude e voent sikouret gant David Bowie, unan eus an dud nemeto (gant ar buruteller anvet Lester Bangs) a gave e oa talvoudus ar strollad. D'ar mare-se e oa James Williamson a sone gitar, ha Ron Asheton a sone gitar boud, dre ma oa bet skarzhet Dave Alexander peogwir e lonke re a alkol. Ur bladenn nevez, Raw Power he zitl, a voe enrollet e Londrez. Ar sonveskañ a voe graet gant David Bowie, ar pezh a zisplijas kalz d'ar re entanet gant ar strollad. D'an 9 a viz C'hwevrer 1974 e chomas ar strollad a-sav e Detroit : enervet e oa an dud er sal hag e krogas Iggy Pop da gunujenniñ anezho. Kregiñ a reas neuze an arvesterien da teurel a bep seurt traoù war al leurenn. Kenderc'hel a reas ar sonadeg memes tra, hag e c'haller he c'hlevout war ar bladenn live anvet Metallic K.O., bet embannet e 1976. An deiz war-lerc'h e tivizas Iggy Pop divodañ ar strollad.
Ur wech divodet The Stooges e kendalc'has Iggy Pop diouzh e du. Ar vreudeur Asheton ivez, met ne rejont ket kement a verzh. James Williamson a gendalc'has da sevel tonioù gant Iggy Pop (Kill City, 1977), hag e produas e bevare pladenn (New Values, 1979). Tamm-ha-tamm e tilezas bed ar sonerezh, hag ez eas da labourat er Silicon Valley.
Azalek 1996 e fellas da Iggy Pop advodañ The Stooges, ha dont a reas a-benn d'en ober e 2003, pa grogas da labourat gant ar vreudeur Asheton hag ar soner gitar boud anvet Mike Watt a-benn aozañ peder c'hanaouenn a gaver war e bladenn anvet Skull Ring. Ganto e teuas ar soner saksofon anvet Steve Mackay, hag e krogjont da reiñ sonadegoù en-dro. Seniñ a rejont er bed a-bezh, padal ne oant ket deuet a-benn da guitaat ar Stadoù-Unanet er bloavezhioù 1970 (war-bouez ur sonadeg e Londrez e 1972). Ur bladenn nevez, The Weirdness he zitl, a zeuas er-maez d'an 19 a viz Meurzh 2007.
D'ar 6 a viz Genver 2009 e voe kavet korf Ron Asheton en e di e Ann Harbor. 60 vloaz e oa. Kemenn a reas a Iggy Pop war e lec'hienn internet e oa Asheton « ur mignon bras, ur breur, ur soner. Unan ne c'heller ket erlec'hiañ. Mankout a ray deomp. »
Anv
Meur a anv en deus bet ar strollad. The Psychedelic Stooges a oa unan eus ar re gentañ, met dilezet e voe kerkent ha sinet ar gevrat gant Elektra. O div bladenn vras gentañ a voe embannet dindan anv « The Stooges », an hini implijet ar muiañ. Pa voe advodet ar strollad evit ar wech kentañ e 1972 e teuas da vezañ Iggy and The Stooges, hag an anv-se a vez implijet c'hoazh hiziv an deiz pa son ar strollad war al leurenn. Daoust da se eo bet embannet pladenn ziwezhañ ar strollad (The Weirdness he zitl) dindan anv « The Stooges ». Un dave d'ar strollad farserien amerikan anvet The Three Stooges eo.
Doare sonerezh
Etre ar sonerezh punk hag ar sonerezh garage emañ sonerezh The Stooges. Koulskoude ez eo ur seurt sonerezh dibar : son ar gitar a zo tagus ha gwisket gant gwaradur, ha lod brasañ o c'hanaouennoù a zo diazezet war donioù eeun, diazezet peurliesañ war un nebeud notennoù. Ar vouezh a vez entanet ha tagus peurliesañ, hag al lusk a c'hall bezañ buan-tre (1969) pe gorrek-tre (Little Doll), met digemm e chom e-pad ar c'hanaouennoù. Levezonoù ar sonerezh jazz, free jazz h sonerezh blues a glever e tonioù ar strollad. E bed ar rock e c'ahller menegiñ levezon pladennoù kentañ The Doors pe White Light/White Heat (The Velvet Underground). Bras-tre eo bet levezon The Stooges war ar sonerezh rock. Peurliesañ e vez lavaret ez eo The Stooges krouerien ar sonerezh punk (Ramones ha Sex Pistols o deus anzavet e oant bet levezonet ganto) hag ar sonerezh glam rock (The New York Dolls da skouer). Meur a strollad evel Sonic Youth, Rage Against The Machine, Red Hot Chili Peppers ha zoken Guns N' Roses o deus sonet tonioù bet krouet gant The Stooges.
E-touez ar strolladoù nevesoc'h bet levezonet gant The Stooges e c'haller menegiñ The Nomads (Sveden), Reptiles at dawn (Zeland-Nevez), Radio Birdman (Aostralia), The Hellacopters (Sveden), Monster Magnet (Stadoù-Unanet), ha New Race, ur strollad ennañ Ron Asheton, Dennis Thompson (MC5) ha tri ezel eus Radio Birdman.
Izili
thumb|The Stooges e 2007
Pladennaoueg
thumb|The Stooges e 2007
Yoroubeg
Ur yezh nijerek-kongoek eus is-skourr ar yezhoù defoek eo ar yoroubeg (yorùbá) komzet gant tro-dro da 20 milion a dud e Nijeria, Benin ha Togo. Roudoù eus ar yezh-mañ a vez kavet ivez e Brazil ha Cuba ma vez graet nagoeg (nago) anezhi.
Ur yezh dezrannel gant tonennoù eo ar yoroubeg.
Dre vras ez eus pemzek rannyezh disheñvel kenstrollet e tri bloc'had pennañ evel-hen:
Disheñvel eo ar yezh unvan diouzh an holl rannyezhoù all, da lâret eo ne oa ket bet diazezet war ur rannyezh resis lakaet da yezh unvan daoust ha ma teu an darn vrasañ eus ar yezh unvan ouzh ar rannyezhoù komzet en Ọyọ hag Ibadan.
Skrivet e vez ar yoroubeg gant al lizherenneg latin bet unvanet e 1965 gant un nebeud sinoù ouzhpenn evit merkañ an tonennoù, digoradur ar vogalennoù, hag all.
Amerika
Komzet e veze yoroubeg gant sklaved e-leizh e Brazil ha Kuba, ha ganto e voe degaset o relijion deuet da vout candomblé ha santeria.
Loucoumi
Al loucoumi ( lucumi  hervez ar skritur e spagnoleg) zo un doare yoroubeg implijet evel yezh al lidoù relijiel gant beleien ar Santería en inizi ar Mor Karib, Kuba ha Republik Dominikan dreist-holl).
Zougdidi
Zougdidi, ( ზუგდიდი ) a zo ur gêr eus Kornôg Jorjia, e rannvro Mingrelia. E gwalarn ar rannvro emañ lec'hiet.
Miguel Najdorf
Miguel Najdorf (Moishe Mieczysław Najdorf) a zo bet ganet d'ar 15 a viz Ebrel 1910 e Grodzisk Mazowiecki, (Polonia) ha marvet d'ar 4 a viz Gouere 1997 e Malaga, (Spagn).
Mestrc'hoarier echedoù poloniat-arc'hantinat. Heuliañ a reas kentelioù Savielly Tartakower.
Pa darzhas an Eil brezel bed e 1939, edo e Buenos Aires en Arc'hantina, e-lec'h ma oa o c'hoari e anv Polonia en VIIIvet Olimpiadenn Echedoù. Dre ma oa yuzev e komprenas an arvar a vefe bet evitañ distreiñ da Bolonia: divizout a reas chom da vevañ en Arc'hantina ha bout broadet arc'hantinat. Ur ranngalon e voe evitañ. E familh a-bezh a voe lazhet e kampoù ar marv.
Kemm Najdorf en Difenn Sikilian
Luziet ha doujet e vez an digoradenn-mañ, degaset gant Najdorf hag implijet alies evit respont ouzh 1.e4, da skouer gant kampionoù e-giz Bobby Fischer ha Garry Kasparov:
1. e4 c5
2. Mf3 d6
3. d4 cxd4
4. Mxd4 Nf6
5. Mc3 a6
Kanton Roazhon-Mervent
Kanton Roazhon-Mervent a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, bet krouet gant lezenn an 23 a viz Eost 1790, e departamant Il-ha-Gwilen e Breizh.
Yann III (pab)
Yann III (e latin: Ioannes III), ganet e Roma (Impalaeriezh roman ar Reter) ha marvet d'an, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman e 561.
51
804 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0051 PC (goude ganedigezh J.-K.)
Bara
Ar bara zo boued graet gant bleud, holen, dour ha goell a vesker da fardañ un toaz a boazher en ur forn. Ar c'hreun reer eus gorre ar bara, a vez kras ha kalet a-walc'h, hag ar minvig a reer eus an diabarzh, a zo blot.
51
Levroniezh
50er
Bara
Boued diazez meur a gumuniezh war an Douar eo ar bara, hag unan eus ar meuzioù koshañ en istor Mab-Den.
Amanenn
Amanenn, pe amann, a vez graet dre zornañ dienn pe koaven, gant ur vazh pe ul loc'h, ken ne chom nemet an druzoni ken, gant ur bannac'h dour bihan ennañ, hag e teu er-maez al laezh-ribod.
Stater
Stater eo an anv a vez graet eus pezhioù moneiz an Henamzer dre vras. Resisoc'h e c'hall bezañ
Amanenn
Implijet stank e vez an amanenn e meur a vro gant dienn laezh ar buoc'henned peurvuiañ, met kavout a reer amanenn graet gant laezh loened all ivez, bualed, kañvaled, yaked. Liv melen pe wenn zo war an amanenn hervez ar seurt geot a zo bet debret gant an daskirierien-se ha hervez mare ar bloaz, dre an abeg da stad ar geot.
Bara
Istor ar bara hag ar baraerezh
Goude-se e paouezas ar pobladoù da gantren, ha diorroet e voe al labour-douar : gant pigelloù da gentañ, gant erer sachet gant tud da c'houde. Diwezhatoc'h e voe ijinet an arar sachet gant un ejen, ha pelloc'h c'hoazh e voe an arar-brabant sachet gant kezeg. Evel-se e veze gounezet yell, a zo un doare gwinizh kalet. Kalz diwezhatoc'h, adalek an, ez eo ar gwinizh a zeuas da vezañ an ed a vez gounezet ar muiañ e bed.
Amanenn
En darn vrasañ eus Breizh e vez distaget amann (pouez-mouezh war an eil "a"), e Bro-Wened avat ha tro-war-dro e klever amonen pe amanen (hañvalik ouzh ymenyn e kembraeg).
Bara
Istor ar bara hag ar baraerezh
Dre ar bed e c'hounezer edoù, a veze debret kriz en deroù ; diwezhatoc'h ez eo bet ijinet o c'hrazañ, ha tostoc'h dimp e teuas ar boaz d'o bruzunañ a-raok o meskañ gant dour evit fardañ yod. Diwezhatoc'h e voe ijinet fardañ galetez ; e Mec'hiko ez eo c'hoazh an tortillas, galetez maiz, an diazez da bep pred war ar maezioù.
Amanenn
Farderezh an amanenn
Ijinet eo bet ar ribod a-gozh, un ardivink simpl a-walc'h evit gellout dornañ an dienn a zo bet lakaet un tammig da ziazezañ. Ar ribod a zo ul lestr kloz gant un toull evit plantañ ur vazh hir a vez bountet-divountet e-barzh ken e vez dornet an dienn a frapadoù berr. En Europa, meur a ribot hengounel a oa graet pe e priaj pe en doare an tonelloù. Pa vez echuet gant an dornañ e vez lakaet a-gostez al laezh ribot ha gwalc'het e vez gant dour an druz a chom betek na vo mui a laezh ribot enni. En ez eus bet ijinet ardivinkoù bras-tre ma vez lakaet miliadoù a litradoù dienn da vezañ mezellet ha pa ya er-maez an amanenn dindan gwask hag e vez graet kanolioù-amanenn eus ar ribodoù greantel ivez.
Bara
Istor ar bara hag ar baraerezh
En Henamzer e voe boulc'het fardañ bara e Henegipt, Henc'hres ha Henroma. Tamm-ha-tamm e voe erlec'hiet mein-milin ouzh ar mortezioù hag ar piloueroù, ar pezh a roas tro da danavaat ar poultr edoù ; ne oa ket c'hoazh ar bleud a anavezomp, gros e oa, ha bruzunet e veze ar pennoù-ed gant o brenn.
Amanenn
Implij an amanenn
Er sevenadurioù ar maezioù eo an amanenn ur vammenn druzoni a-bouez pa vez implij er geginerezh evit fritañ ar boued pe evit reiñ ur blaz plijusoc'h pe evit fardañ gwastelloù. Koulskoude ne c'hell ket ar gouerien baour mirout kalz amanenn evit e implijout pa glaskont peurvuiañ e werzhañ evit tennañ moneiz dioutañ. Gwechall e veze ouzhpennet holen evit mirout an amanenn pelloc'h. Boaz ober gant amanenn sall a vez kavet e meur a vro, Breizh en o zouez. E Breizh gwechall e veze gwerzhet an amanenn er foarioù. Pezhioù bras amanenn a vez graet pileradoù pe bolotennoù anezho.
Bara
Istor ar bara hag ar baraerezh
Gant o zreid e veske an dud an edoù bruzunet, an holen hag an dour. Nebeut-ha-nebeut e voe kavet penaos lakaat ar meskaj da vont e go, da lavarout eo da lakaat an toaz da sevel ha da skañvaat. Henegipitiz ha Hebreiz a ouie dija fardañ lod eus o baraennoù dre implijout ar goell a gaver e spoum ar bier pa vez o c'hoiñ. Hervez Plinius an Henañ (*23– †79) e veze implijet ar goell-bier gant ar C'halianed hag ar Spagnoliz.
War mein plat e veze poazhet an toaz, ha war plakennoù metal diwezhatoc'h. Un jinadenn veur e voe ar forn en istor ar bara : kleuzet e veze an douar, e stumm ur pikern ledanoc'h el laez eget en traoñ. Regez a veze lakaet er strad, ha peget ar galetezennoù toaz ouzh ar c'hostezioù. Pa vezent poazh e vezent dastumet gant gwialennoù evit ma ne gouezhfent ket war ar regez. Lod pobladoù en Azia ha tro-dro d'ar Mor Kreizdouar a ra evel-se hiziv c'hoazh.
E Sina e veze poazhet ar baraennoù dre vurezh, evel ma vez graet hiziv c'hoazh ivez : bouloù toaz a lakaer en ur baner bambouz kent he diskenn en ur chaodouronad dour berv ; klozet e vez ar chaodouron ha burezh an dour o virviñ a boazh ar baraennoù.
Ken abred hag an Henamzer en Europa e veze fardet fornioù mañsonet, pa'z eus bet kavet lod e dismantroù Pompei, a oa bet distrujet er bloaz 79. Savet e veze ur volz gant mein pe vrikennoù a-us ul leur. "Genoù ar forn" a reer eus an digor a servije da lakaat etevioù da zeviñ war al leur betek ma trofent da regez a c'helled dilemel pe lakaat a-gostez ; dre ar genoù ivez e lakaed an tammoù toaz da boazhañ. Bras-tre e veze ar fornioù-se, pa servijent d'ur gêriadennad a-bezh, pep tiegezh o fardañ e vara a-raok e gas d'ar forn-dalc'h.
Nebeut-tre a gemmoù a voe er fardañ bara etre an Henamzer hag ar Grennamzer. E broioù ar C'hornôg adalek an, an Iliz a lakaas an dud da zigoadañ evit diorren al labour-douar. E-tro an, an aotrounez hepken o devoa ar gwir da lakaat sevel fornioù, ha ret e oa d'an dud paeañ telloù evit degas o bara da vezañ poazhet enno, goude en devout paeet telloù all e ti ar miliner da gaout bleud ; ha fall e oa ar bara, pa ne veze ket burutellet a-walc'h ar bleud, kalz a vrenn c'hoazh ennañ. Pri ha plouz zoken a veze lakaet er bleud-se pa c'hoarveze naonegezh er vro. E Sveden e veze erlerc'hiet rusk sapr ouzh ul lodenn eus ar bleud a-wechoù, ha kalz traoù all zo bet implijet ivez (korz, broen, gwriziennoù plant, ha greun plant ivez : fav ha fer, da skouer).
Kalz koadeier a oa, ha jiberus e oant ; puilh e oa ar c'hig, a yae d'ar boued pennañ. An aotrounez a lakae tammoù kig war jelkennoù tev bara brizh ; pa veze empret ar bara gant chug ha druzoni ar c'hig e veze roet d'ar beorien marnaonek en em dolpe dirak dorioù ar c'hastilli.
Gwinizh, heiz, kerc'h ha brazed eo an edoù a c'hounezed er Grennamzer. Er e c'hoarvezas en Europa naonegezhioù spontus hag a lazhadegas ar poblañsoù, abalamour d'ar gwallamzer ha d'ar brezelioù. An dienez a gaved er maezioù a erruas er c'hêrioù bras. Distro ar "bara" fall-put neuze.
En kantved e Bro-C'hall e veze du bara an dud vunut, pa oa gwenn ar bara flour gwinizh a veze miret evit ar vrientinien : an noblañsoù, ar vourc'hizien hag ofiserien ar roue. E deroù ar c'hantved-se, korfuniadoù ar varaerien a veze evezhiet rak lezennoù a oa a-fet aozañ, fardañ ha poazhañ ar bara. Lod gwerzherien edoù a zeuas a-benn da aozañ naonegezhioù evit lakaat kresk war ar prizioù. Ken kêr e oa ar bara e deroù ar bloaz 1789 ma voe kabaduilhoù evit lakaat ar prizioù da ziskenn ; pa voe aloubet ar Bastille e Pariz d'ar 14 a viz Gouere, an dud a glaske kement a vara hag a brizonidi, alese ar bomm gant Madame Victoire, moereb-kaer ar rouanez Marie-Antoinette : "S'ils n'ont pas de pain, qu'ils mangent de la brioche". Diwezhatoc'h e voe kaset ar c'horfuniadoù da get, hag e 1791 e voe gourlakaet "bara ar frankiz" gant ar Vodadeg : 3/4 gwinizh, 1/4 segal, hag ur priz termenet dre lezenn.
E kreiz ar kantved ez erruas an avaloù-douar en Europa, ma voent skignet betek erruout e Bro-C'hall hag e Breizh e dibenn ar c'hantved. E deroù an e veze debret patatez gant ar braz eus an dud en Europa, betek kemer lec'h ar bara alies. Goude 1850 e voe araokadennoù bras er fardañ bara : milinoù kaset gant burezh e-lec'h avel pe zour, fornioù mañsonet e pep lec'h bepred met gant an oaled dindan al leur evit aesaat al labour ha chom hep gwastañ ar bara, ha mekanikoù-da-verat.
Abalamour d'ar Brezel-bed kentañ ha d'an Eil brezel-bed e voe tailhet bara Europiz ; e Bro-C'hall hag e Breizh ne voe ket lakaet ar gwerzhañ en e frankiz a-raok 1954, nav bloaz goude dibenn an Eil brezel-bed.
Er bloavezhioù 1960 e voe boulc'het ur brezel all : ar vezeien enep ar bara, a vefe fall evit ar yec'hed. Un tregont vloaz diwezhatoc'h ec'h anzavjont bezañ bet faziet : mat-tre eo ar bara evit ar yec'hed.
Adalek dibenn an e vez mekanikoù o fardañ bara, e ti an artizaned zoken, gaz pe dredan a laka ar fornioù da dommañ, hag alies e vez renet ar fardañ bara dre urzhiataerioù. Hogen e lec'h all emañ an nevezenti bouezusañ : skañvaet a-galz eo bet labour ar varaerien a-drugarez d'ar yenien. Pa lakaont toaz en un armel-yen e paouez da vont e go. Tu zo da skornañ an toaz kent e lakaat en ur forn yen ha reizhañ ar forn evit ma krogfe da dommañ d'un eur resis. Erru an eur e wrez ar forn hag ec'h a an toaz e go a-nevez. Evel-se e c'hall ar pober merat ha "treiñ" (stummañ) an toaz war an deiz hag e lakaat da boazañ e-kerzh e gousk, a-raok digeriñ ar varaerezh.
Gorrek-tre e voe emdroadur ar baraerezh betek an kantved. Labourioù skiantourien evel Louis Pasteur (1822-1895) war meur a zoare goell a roas tro da fardañ goell greantel evit ar baraerezh ; trawalc'h eo d'ar boberien bruzuniñ un nebeud goel fresk er bleud hag en dour evit lakaat an toaz e go, pa rankent gwechall klask well-wazh fardañ goell stabil-distabil. Gant an tredan e voe aesaet ar muiañ al labour, betek ar bloavezhioù 1960 ha 1970. Hogozik emgefreek eo ar pouezañ, ha gant mekanikoù e vez graet an treiñ. E-lec'h pili e reer gant tapisoù-ruilh evit forniañ, ha brasoc'h-brasañ e vez ar forniadoù. Gwellaet a-galz ivez eo bet ar yec'hederezh a-drugarez d'an dir disvergl (an "inoks", 1872) hag ar policarbonat, un doare plastik (1953).