cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sifr Vigenère
Gant Sifr  Kaezar e vez eilpennet al lizherennoù en ur zilec'hiañ anezho atav hervez ar memes doare. E o tont da vezañ H da skouer, ha F o tont da vezañ I. Gant sifr Vigenère avat e cheñch renk an dilec'hiañ en ur heuliañ ur ger-kuzh. An hentenn-se a oa bet deskrivet evit ar wech kentañ gant Giovan Battista Bellaso en e levr La cifra del. Sig. Giovan Battista Bellaso bet embannet e 1553. Un nebeud bloavezhioù goude e oa ijinet ur sistem heñvel gant Blaise de Vigenère ha dezhañ e o bet roet tadelezh an hentenn-mañ dre fazi en XIXvet kantved. Alese an anv Sifr Vigenère a zo chomet betek an deiz hiziv. Brudet eo an doare rinegañ mañ dre ma'z eo aes da gompren ha da implijout. Soñjet oa bet e-pad ur mare e oa dibosupl da derriñ met daoust ma'z eo kalz diaesoc'h da derriñ eget sifr Kaezar ez eo posupl hen ober.
Istor
Ar wech kentañ e oa displeget sklaer penaos ober gant ur sistem enkriptañ lieslizherenneg e oa bet gant Leo Battista Alberti war dro 1467. 26 lizherenneg a c'hell bezañ implijet evel se en ur gregiñ gant ul lizherenn disheñvel pep tro. Ober a rae gant pladennoù metal evit tremen eus an eil lizherenneg d'eben. Sistem Alberti a cheñche lizherenneg goude bezañ rineget un nebeud gerioù ha merket e oa ar cheñchamantoù se er skrid enkriptet gant lizherenn gentañ al lizherenneg da implijout. Diwezhatoc'h e 1508 e oa bet ijinet an Tabula recta (Taolenn reizh) gant Johannes Trithemius e 1508, en e levr Poligraphia. Gantañ e oa deut benveg pennañ sifr Vigenère. Met aes e oa divinout pegoulz e tremene diouzh an eil lizherenneg d'eben. Sifr Trithemius eo anvet. Sifr Vigenère a oa bet deskrivet evit ar wech kentañ gant Giovan Battista Bellaso en e levr La cifra del. Sig. Giovan Battista Bellaso bet embannet e 1553. Savet e oa e hentenn diwar Tabula Recta Trithemius met ijinet e oa bet gantañ ober gant ur ger-kuzh, un alc'houez evit tremen eus an eil lizherenneg d'eben, goude pep lizherenn. Embannet e oa bet gant Blaise de Vigenère deskrivadur ur sistem heñvel evit Roue Bro C'hall Herri III e 1586. En 19 vet kantved e oa bet kredet e oa gantañ e oa bet kavet ijinadenn Bellaso. Brud a bakas Sifr Vigenère da vezañ dibosupl da derriñ. Ar skrivagner brudet ha matematikour Lewis Carrol (Charles Lutwidge Dodgson) a skrivas e 1868 e oa dibosupl da derriñ, en ur skrid evit ur magazin evit bugale, The Alphabet Cipher. E 1917 e oa skrivet ar memes tra er gelaouenn Scientific American. Ne oa ket gwir. E 1854 e oa bet torret ur stumm heñvel gant Charles Babbage. Gant Friedrich Kasiski e oa bet embannet an hentenn evit terriñ ar sistem rinegañ e kerz an 19 vet kantved. Er 16 vet kantved e vije bet torret dija gant kriptanalizennourien varrek. Aes a-walc'h eo da implijout sifr Vigenère war an dachenn, dreist holl pa implijer pladennoù engravet al lizherennegoù warno. E kerz brezel diabarzh ar Stadoù Unanet e oa bet implijet alies ar sistem mañ gant arme ar c'hreisteiz. Meur a wech e oa bet dirineget o lizhiri gant arme an hanternoz avat. Tri ger-kuzh o doa implijet e-kerz ar brezel "Manchester Bluff", "Complete Victory" "Come Retribution" pa dostaas fin ar brezel. Gilbert Vernam a glaskas gwellaat ar sistem. (Sifr Vernam Vigenère e 1918). Posupl e oa atav da gavout un doare da ziluziañ anezhañ avat. Diwar e labour avat e voe ijinet An alc'houez un tenn. Ur sistem rinegañ a ra gant un alc'hwez a vez cheñchet pep tro hag o vezañ ken hir hag ar skrid da enkriptañ. Ur sistem a vije dibosupl da derriñ, daoust ma n'eo ket gwall aes ober gantañ.
Penaos enkriptañ ha digriptañ
Karrez Vigenère pe taolenn Vigenère, pe an Tabula recta evel ma reer diouti c'hoazh, a c'hell bezañ implijet evit enkriptañ pe digriptañ ar skrid. Gant Sifr Kaezar e vez diblaset al lizherennoù atav diouzh ar memes niver a lizherennoù. E vije H da skouer, ha F a vije I, Y a vije A hag all... Gant sifr Vigenère eo ret cheñch niver al lizherennoù diblaset evit pep lizherenn. Evit rinegañ ar skrid e reer gant un daolenn, Karrez Vigenère. Warni eo skrivet al lizherenneg 26 gwech met o kregiñ gant ul lizherenn disheñvel pep tro, o n em zilec'hiañ war zu an tu kleiz. Evit pep lizherenn eus ar skrid enkriptet e implijer ul lizherenneg disheñvel tennet diouzh unan eus renkadoù an daolenn. Dibabet e vez al lizherenneg hervez ur ger-kuzh dibabet en a-raok. Kemeromp ur skouer. Evit rinegañ
ARSEIZHALC'HOUEZ Ma tibabomp ober gant ar ger kuzh «VIVIANA» e vo ret heuliañ ar patrom
ARSEIZHALC'HOUEZ
VIVIANAVIVIA
Pep renkennad a grog gant al lizherenn alc'houez. 26 renkennad alc'houez a zo tu implijout met ne vo implijet nemet ar re a gaver er ger-kuzh, da lâret eo 4 hepken. V, I, A, N.
Evit pep lizherenn eus ar skrid da enkriptañ e vo implijet tro ha tro pep lizherenn eus ar ger kuzh hag erlec'hiet e vo pep lizherenn gant an hini a vez kavet en e blas ouzh an daolenn, er renkennad a glot gant lizherenn ar ger kuzh. Al lizherenn A, lizherenn gentañ ar skrid a vez koublet gant V, lizherenn gentañ ar ger-kuzh. Klask a reer A e renkennad kentañ ar c'harrez ha diskenn a reer ar golonenn dindan, betek bezañ a-live gant renkennad V. Ar pezh a ro deomp al lizherenn V. Er memes doare e kemerer an eil lizherenn R, koublet e vez gant I ha diskenn a reer er golonenn dindan betek bezañ a live gant renkennad I., ar pezh a ro deomp un B Ha kenderc’hel a reer evel-se.
San Pedro del Romeral
San Pedro del Romeral zo ur gumun e Kantabria e Spagn.
Timor
thumb|Enez Timor, rannet e div lodenn Timor zo unan eus inizi enezeg Indonezia, er reter.
Rannet eo enez Timor e div lodenn : stad dizalc'h Timor ar Reter ha Timor ar C'hornôg, zo un tamm eus proviñs indoneziat Nusa Tenggara Timur. En holl en em astenn an enezenn war 30 777 km 2. Dont a ra an anv Timor eus ar ger indonezek timur, a dalvez kement ha « reter », rak e reter un aridennad inizi emañ.
Er c’hreisteiz hag er gevred emañ Aostralia, en tu all da Vor Timor. Er gwalarn emañ enez Sulawesi, en tu all da Vor Banda. Hag er c’hornôg emañ inizi Sumba ha Flores, en tu all da Vor Savu.
Kupang el lodenn gornôg ha Dili el lodenn reter eo ar c’hêrioù brasañ. Goloet e oa enez Timor gant koadegi trovanel gwechall met kalz a wez zo bet diskaret.
Yezhoù malayek-polinezek a gomzer en enezenn. E Timor ar Reter eo ofisiel an tetoumeg hag ar portugaleg hag e Timor ar C’hornôg eo ofisiel an indonezeg.
Moglia
Moglia zo ur gumun en Italia, e Proviñs Mantova ha rannvro Lombardia.
Sifr Vigenère
Penaos enkriptañ ha digriptañ
Skid sklaer : A R S E I Z H A L C'H O U E Z
Skrid rineget : V B N N I M H V W Z Z U T Z
Evit digriptañ ar skrid ez aer kuit diouzh ar renkennad a glot gant lizherenn gentañ ar ger kuzh. Mont a reer betek lizherenn ar skrid rineget hag erlec'hiañ a raer al lizherenn-se gant an hini zo er memes kolonenn e renkennad kentañ ar c'harrez. Setu amañ e kemerer al lizherenn V (lizherenn gantañ Viviana) heuliañ a reer ar renkennad o kregiñ gant V betek al lizherenn V (Lizherenn gentañ ar skrid rineget ) ha kemer a reer al lizherenn zo e nec'h ar golonenn-se, la lâret eo A. Ar memes tra evit al lizherenn I heuliañ a reer ar renkennad betek B ha kavet a reer e nec'h ar golonenn al lizherenn R ha kenderc'hel evel se.
Republik Kevreadel Alamagn (1949-1990)
Republik Kevreadel Alamagn (Bundesrepublik Deutschland berraet e RKA, BRD) eo an anv ofisiel a oa etre 1949 ha 1990 gant al lodenn eus Alamagn a oa bet savet gant an teir rann a oa e dalc’h ar Stadoù-Unanet, ar Rouantelezh-Unanet hag ar Frañs. Ar rann diwezhañ, a oa e dalc'h an Unaniezh Soviedel, a yeas d'ober Republik Demokratel Alamagn (RDA/DDR). Er yezh pemdez e veze graet dre vras gant Alamagn ar C'hornaoueg/C'hornôg (Westdeutschland en alamaneg) evit ober anv anezhi. D’an 3 a viz Here 1990 e voe adunanet ar vro, war ziazez ar Republik Kevreadel. Bonn e oa ar gêr-benn.
Y Wladfa
thumb|upright=1.1|Banniel Y Wladfa thumb|upright=1.1|Lid an aochañ, e 2004. Y Wladfa, pe Gwladfa Patagonia, eo an anv kembraek roet d'ur c'hornad eus proviñs Chubut, e Patagonia, en Arc'hantina, e-lec'h ma tivroas un toullad mat a Gembreiz en. Talvezout a ra an anv-se kement hag "an drevadenn" e brezhoneg. Da vroioù all ez eus aet Kembreiz da sevel kumuniezhioù, da Pennsylvania e SUA, pe da Aostralia, met er Wladfa eo emañ ar c'hembraeg en e wellañ.
An drevadennerien gentañ
Ar soñj da grouiñ un drevadenn gembraek e Suamerika a zeuas d'ar pastor Michael D. Jones, ur prezeger brogarour a oa o vevañ e Bala, en hanternoz Kembre. Broudañ a rae e genvroidi da vont da sevel "ur Gembre nevez pell diouzh Kembre". Michael D. Jones a dremenas ur pennadig amzer er Stadoù Unanet, met gwelout a reas eno en em lakae an divroidi deuet eus Kembre da gomz saozneg goude ur pennad ha da goll ar pep brasañ eus o c'hembreadelezh. Abalamour da se e kinnigas sevel un drevadenn gembraek pell diouzh levezon ar saozneg.
E-tro diwezh 1862 ez eas ar c'habiten Love Jones-Parry ha Lewis Jones (an hini a roas e anv da Drelew) da Batagonia da zivizout hag eñ e oa ul lec'h mat evit divroerien eus Kembre. Tremen a rejont e Buenos Aires m'en em gavjont gant Ministr an diabarzh, Guillermo Rawson, ha goude bezañ en em glevet gantañ ez ejont etrezek su ar vro. Mont a rejont da Batagonia e bourzh ur vag vihan anvet Candelaria, hag e voent kaset gant ur barrad amzer en ur bae a oa badezet "Porth Madryn" gante diwar anv douaroù Jones-Parry e Kembre. Puerto Madryn eo anv ar gêr a greskas e-kichen al lec'h ma touarjont. Ur wezh distro e Kembre e oa roet da c'hoût gante e oa mat ar vro da drevadenniñ.
Kroget e oa trevadenniñ traoñienn Chubut hag ar vro tro-dro adalek ar 27 a viz Gouere 1865 gant 153 C'hembread deuet e bourzh ar Mimosa, ul lestr a rae kenwerzh an te da gustum. Feurmiñ ar Mimosa hag he c'hempenn da gas beajerien a oa koustet £2500, ha priz ar veaj eus Liverpool betek Patagonia a oa £12 evit an dud gour ha £6 evit ar vugale, daoust ma voe kemeret forzh piv a felle dezhañ kemer perzh en avantur hep derc'hel kont eus ar fed ma oa gouest da baeañ pe get. E-touez an dud a bignas e bourzh ar Mimosa e oa 56 den gour euredet, 33 gwaz dizimez pe intañv, 12 maouez dizimez (c'hoarezed pe mitizhien eus an drevadennerien peurliesañ), ha 52 vugel. Bez e oa kemenerien, kereon, kilvizien, mañsonerien, ha mengleuzerien. Un nebeud labourerien-douar a oa ivez a oa glac'haret pa oa dizoloet gante e oant bet touellet gant deskrivaduroù kaer eus ar vro hag en em gavent en un hanter gouelec'h krin hep kalz boued. Kontet e oa bet dezhe e oa heñvel ar vro ouzh izeldirioù Bro-Gembre! War an aod e oa nebeut a zour mat da evañ hag a strollad a rankas treuziñ ar blaenenn disec'het war-droad gant ur garrigel hepken da zougen o zraoù. Lod a varvas ha ganet e oa ur c'hrouadur anvet Mary Humphries e-doug ar gerzhadenn. John Williams a oa an den nemetañ er strollad gant an disterañ anaoudegezh eus ar vezegiezh.
Ur wezh e traoñienn ar stêr Chubut e savjont o annez kentañ, anezhañ ur c'hreñvlec'h bihan a zeuas diwezhatoc'h da vezañ kêr Rawson, hiziv kêr-benn proviñs Chubut. Distrujet e oa ar c'hentañ tier gant un dic'hlann e 1865, ha savet e oa tier nevez. Kaset e oa kuit ivez an trevadoù avaloù-douar ha maiz gant an dour-beuz. Ouzhpenn-se e oa kalz disteroc'h ar glaveier er vro evit ar pezh a oa an drevadennerien e sell da gaout ha kalz eus an traoù o doa klasket gounit eno a yeas da fall.
Berzh an drevadenn 1866–1888
thumb|upright=1.2|Dañsoù hengounel eus Kembre e Rawson En em gavout a reas an drevadennerien gant an henvroidi, an Dehuelcheed war-dro bloaz goude ma oant erruet er vro. Goude un nebeud bloavezhioù disfiz diaez hag un tamm feulster e oa skoulmet darempredoù mat etre an Dehuelcheed hag ar Gembreiz, hag e sikourjont an drevadenn da zerc'hel an taol daoust d'an diouer a voued. Atizet gant Aaron Jenkins (e wreg Rachel an hini a oa an hini gentañ a soñjas ober gant kanouc'helloù en un doare sistematek) e savas an drevadennerien ar c'hentañ reizhad kanouc'helladur eus Arc'hantina a-drugarez da zour ar stêr Chubut (Afon Camwy, "Stêr Gammdroek" e kembraeg). Kanouc'hellet e oa ur gorread pemp pe c'hwec'h km a bep tu d'ar stêr war 80 km hed.
Alfoz de Lloredo
Alfoz de Lloredo zo ur gumun eus Kantabria e Spagn.
Lincoln (Nebraska)
Lincoln eo kêr-benn stad Nebraska er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 258 379 a annezidi o chom enni. Krouet eo bet anv Lincoln en ur mod ofisiel e 1856.
Marmirolo
Marmirolo zo ur gumun en Italia, e Proviñs Mantova ha rannvro Lombardia.
Gary Oldman
Gary Leonard Oldman a zo un aktour hag ur sevener saoz bet ganet d'an 21 a viz Meurzh 1958 e Londrez, e Bro-Saoz.
Amata
Amata zo anv meur a dra.
Hag ivez:
His Dark Materials
His Dark Materials (E Zanvezioù Teñval) a zo un oberenn faltazi skrivet gant Philip Pullman rannet e teir lodenn : Northern Lights (Gouleier an Hanternoz), deuet er-maez e 1995, The Subtle Knife (Ar Goustilh Soutil), deuet er-maez e 1997 ha The Amber Spyglass (Al Lunedenn C'hoularz) deuet er-maez e 2000. Kontañ a ra istor daou vugel, Lyra Belacqua ha Will Parry etre meur a ved hag o klask prederiañ e-kreiz spontoù an dud deuet.
E-barzh e romantoù e komz Pullman diwar-benn traoù faltaziek evel sorserezed pe arzhed e harnez met komz a ra ivez diwar-benn sujedoù evel ar fizik, ar brederouriezh hag an doueoniezh. Ober a ra ur vurutellad eus ar Gristeniezh. Heuliañ a ra ivez barzhoneg John Milton Paradise Lost en ur lakaat anezhi en un tu enep.
Anv an heuliad
Tapet eo bet titl ar rummad diwar levr John Milton, barzh eus ar kantved, Paradise Lost, Levrenn 2 :
Into this wilde Abyss, The Womb of nature and perhaps her Grave, Of neither Sea, nor Shore, nor Air, nor Fire, But all these in their pregnant causes mixt Confus'dly, and which thus must ever fight, Unless th' Almighty Maker them ordain His dark materials to create more Worlds, Into this wilde Abyss the warie fiend Stood on the brink of Hell and look'd a while, Pondering his Voyage; for no narrow frith He had to cross. — Levrenn 2, linennoù 910–920
Then staid the fervid wheels, and in his hand He took the golden compasses, prepared In God's eternal store, to circumscribe This universe, and all created things: One foot he centered, and the other turned Round through the vast profundity obscure — Levrenn 7, linenn 224–229
The Northern Lights
Gouleier an Hanternoz a dremen un en ur bed a denn d'hor bed e-lec'h ma zo dæmoned d'an dud, ur seurt astenn d'o ene. Heuliañ a ra troioù-kaer Lyra Belacqua, ur plac'hig en doa tremenet he bugaleaj en ur Skolaj, Jordan College, hag he dæmon, Pantalaimon. Gallout a reont an dæmoned cheñch o stumm (stumm ul loen bennak dre-vras) e-keit ma chom yaouank o den met pa dizh an dud o c'haezour eo paouez an dæmoned cheñch o stumm. Dre zegouezh e teu Lyra da zeskiñ bezoud ar Boultrenn, un doare rannig fizikel bennak dizoloet nevez-flamm. Krediñ a ra ar Magisterium, anv kuzul e penn an Iliz, eo liammet ar Boultrenn ouzh ar Pec'hed Orin, ha neuze eo arabat labourat warni peogwir e vo gwelet evel heretik. Lord Asriel, eontr Lyra, a zo gwelet fall gant an Iliz abalamour d'e enklaskoù. Koulskoude e remerk skiantourien bennak eo nebeutoc'h sachet ar Boultrenn d'ar vugale eget d'an dud deuet. Aotreet int d'ober enklaskoù dindan anv Kuzul Hollek Obladur war bugale ha setu penaos e krog aferioù skrapadegoù bugale tro-dro Bro-Saoz. Lesanvet int gant ar vugale Gobled (diwar Gobilin).
Bevañ a ra Lyra ur vuhez simpl e Jordan College gant he mignoned evel Roger Parslow o c'hoari gant bugale ar c'hêr, ober farsadennoù ouzh ar Jipsianed. Met, a-greiz ma zo tapet Roger gant ar C'hobled, eo presantet Lyra da Itron Coulter, ur vaouez eus ar renkadoù uhelañ ar gevredigezh, evit lakaat anezhi da vevañ gant an Itron-se. Rankout a ra Mestr Jordan College lezel Lyra a-enep e youl vat ha reiñ a ra dezhi un dra-bennak anvet un aletiometr (a servij da muzuliañ ar wirionez hervez anezhañ). Da gentañ a blij da Lyra bevañ e-kichen ur vaouez evel-se, o huñvreal en ur veaj bennak en Hanternoz he bed, met euzhet eo pa zesk eo Itr. Coulter e penn Kuzul Hollek Obladur. Tec'hel a ra kuit hag en em gavout a ra gant ar Jipsianed a gelenn dezhi eo Lord Asriel he zad hag Itr. Coulter he mamm.
Énigmes de l'histoire
Énigmes de l'histoire (Luziadelloù an istor) a zo ur stirad skinwel gallek hag a voe skignet war RTF Télévision adalek miz Mae 1956 betek miz Eost 1957.
His Dark Materials
The Northern Lights
Meur a vugel a zo bet skrapet diouzh ar Jipsianed ha neuze en em gavont er Fens (o douaroù e Bro-Saoz) evit ober ur Guzul Vras. Divizet eo mont d'an Hanternoz e-lec'h ma'z'eus ur greizenn Kuzul Obladur, evit saveteiñ pep bugel a vije kavet eno. Sikouret int gant ur panserbjørne (un arzh e harnez), Iorek Byrnison, ha ur c'hlan sorserezed, ha deuet int a-benn saveteiñ ar vugale. E-pad ar veaj a gompren Lyra gwelloc'h penaos lenn he aletiometr ha deskiñ a ra un nebeud a dra a sikour ar Jipsianed. Roet eo bet ivez arouezioù a ziskouez a zo ur blanedenn vras dezhi. Goude bezañ saveteet gant ar Jipsianed (skrapet a oa bet gant ar Gobled) a ya Lyra da Svalbard, rouantelezh an Arzhed e harnez, gant Roger, Iorek, ar sorserez Serafina Pekkala war ballon Lee Scoresby. Sikour a ra Lyra Iorek evit adtapout e rouantelezh a-raok mont da welout Lord Asriel.
Énigmes de l'histoire
Savet e veze ar senarioioù gant an daou istorour gall André Castelot (1911-2004) hag Alain Decaux (1925-) a-raok o fiziañ e Stellio Lorenzi (1921-1990) da vezañ sevenet gantañ.
His Dark Materials
The Northern Lights
En harlu emañ Lord Asriel abalamour d'an Itr. Coulter oc'h ober enklaskoù c'hoazh. Krediñ a ra Lyra e vank dezhañ an aletiometr evit paouez gant-se. Siwazh a laka ar blanedenn kas dezhañ ar bugel a vank dezhañ evit mont d'ur bed-all. Lazhet eo Roger pa zo diframmet e zæmon dioutañ. Krouet eo ur pont etre daou ved ha mont a ra Lord Asriel di evit kavout mammenn ar Boultrenn (mammenn pep marv ha pep dienez hervez anezhañ) : "Emaon o vont da zistrujañ anezhañ. Emañ ar Marv o vont da vervel". Lyra ha Pantalaimon a ya d'ar bed nevez un tammig goude Lord Asriel.
Énigmes de l'histoire
Un nebeud pennadoù, troet e gwenn ha du, a voe skignet eus an 22 a viz Mae 1956 d'ar 24 a viz Eost 1957 ; erlec'hiet e voe gant ur stirad all — La caméra explore le temps — adalek ar 14 a viz Gwengolo da-heul.
An danvez
Kinnig a rae an aozerien d'ar bellarvesterien abadennoù ma veze adsavet luziadelloù liammet ouzh un dudenn istorel.
His Dark Materials
The Sublte Knife
E penn-kentañ Ar Goustilh Soutil e vez kontet istor Will Parry, ur paotrig 12 vloaz a zo kollet e dad dezhañ abaoe e c'hanedigezh hag a vev en hor bed-ni. Aet kuit eo eus e di peogwir en doa lazhet un den evit sikour e vamm ha tremen a ra dre zegouezh dre ur seurt prenestr en ur bed-all, o klask kavout e dad. Erruiñ a ra e bed Cittàgazze, ur c'hêr a denn da re italian, poblet gant bugale abalamour d'ar Spesoù, boudoù a zebr eneoù ar re zeuet. En em gavout a ra Will gant Lyra a zo deuet e-barzh ar bed-se dre bont he zad. Evit adkavout e dad a ra Will un enklask e Oxford, e-lec'h m'emañ o vevañ, o kemer Lyra gantañ. Pa ya Will d'ul levraoueg bennak a glask Lyra kavout Jordan College, he c'hêr, met n'eus ket anezhañ er-bed-se. Sikouret gant he aletiometr en em gav gant Mary Malone, ur skiantourez a labour war ar pezh a anv ar Skeud. Reiñ a ra Lyra ali dezhi dre he aletiometr a-raok bezañ laeret gant Charles Boreal, un den a zeu eus bed Lyra.
Klask a ra Lyra ha Will adtapout an aletiometr met Borel a nac'h reiñ anezhañ en-dro, nemet ma yeont da gerc'hat un dra prizius en deus c'hoant da gaout. O klask an dra-se e zeu Will da vezañ douger ar Goustilh Soutil, ur seurt gontell graet 300 c'hant bloaz zo e Cittàgazze, a lec'h a zo erruet Lyra ha Will ennañ, hag a c'hall troc'hañ n'eus forzh petra, ha memes digeriñ prenestroù etre ar bedoù. Implij a ra ar Goustilh evit adtapout aletiometr Lyra ha goude-se en em gavout a reont gant Sorcerezed bed Lyra. Echu a ra ar romant gant emgav Will gant e dad aet diwar wel hag en deus bevet e bed Lyra dindan anv Stanislaus Grumman met lazhet eo bet gant ur sorserez a gare anezhañ dispi pa zo skrapet Lyra.
Y Clas-ar-Wy
Y Clas-ar-Wy (Glasbury e saozneg) zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh eus Kembre, e gevred kontelezh Powys.
Emañ war lez ar stêr Gwy, a-geñver da Aberllynfi, hag er mervent da Y Gelli Gandryll. Eno e c'haller treuziñ ar stêr Gwy, nepell diouzh al lec'h m'emañ ar stêr Llynfi o kejañ ganti, e-barzh Park Broadel Bannau Brycheiniog.
E 2011 e oa 994 a dud o chom e kumuniezh Y Clas-ar-Wy.
Villafufre
Villafufre zo ur gumun e Kantabria e Spagn.
Kere
Hiziv an deiz e ra ar gereon, er broioù pinvidik, war-dro dresañ ar boteier dreist-holl. Rak fardet e vezont e labouradegoù ha n'eo ket mui gant an dorn.
Llwydcoed
Eus Llwydcoed eo genidik an aktour Ioan Gruffudd, kembraeger ha deuet da vezañ brudet er bed a-bezh.
Mañsoner
Ur mañsoner, pe ur mañson, zo un den a zo e vicher sevel mogerioù. Evit an dra-se e c'hall ober implij eus dafar a bep seurt : mein, brikennoù, betoñs, kolo, pri, koad...
Bildu
Bildu ("bodañ", "en em vodañ" en euskareg) zo un emglev strolladoù politikel euskarat eus an tu-kleiz a-du gant an dizalc'hiezh vroadel. Ennañ emañ ar strolladoù Eusko Alkartasuna, Alternatiba, Araba Bai ha tud all c'hoazh, lod anezho o tont eus ar strollad berzet Sortu. Savet e oa bet an emglev-se e miz Ebrel 2011, evit kemer perzh er votadeg evit kuzulioù kumunioù ha proviñsoù Euskadi ha Nafarroa e miz Mae 2011. Er votadeg evit Parlamant Kumuniezh Emren Euskadi dalc'het e miz Here 2012 en deus bet 25% eus ar mouezhioù ha tapet 21 sez, dre-se eo deuet da vezañ an eil strollad er Gumuniezh.
Histoire vraie
Histoire vraie (Istor gwir e brezhoneg) zo un danevell c'hallek gant ar skrivagner gall Guy de Maupassant, embannet en 1882.
Istor
Embannet e voe e Le Gaulois an 18 a viz mezheven 1882, hag adembannet e Contes du jour et de la nuit e 1885.
Aedui
An Aedui (pe Haedui) pe Aedued, (Αἰδούοι en henc’hresianeg) a oa ur bobl eus Gallia Lugdunensis, a oa o vevañ etre ar stêrioù Arar (Saône) ha Liger. En-dro dezho e oa ar Bituriges hag ar Sequani. Bibracte e oa o c’hêr-benn, e-kichen Autun.
Lourdes Robles
Brudet e oa he c'hanaouennoù "Abrázame Fuerte", "Corazón en Blanco", "Soñando Contigo", "Lo Amo", "Ni Tú Ni Nadie" ha "Sola".
Aedui
A-raok mare Julius Caesar o doa graet emglev gant ar Romaned. Sevel a rejont a-du gant kevre ar pobloù galian a-enep Caesar koulskoude. Met goude faezhidigezh armeoù Verkingetoriks en Emgann Alesia, e voe graet emglev en-dro etre an Aedui hag ar Romaned. Diwezhatoc’h e voe dismantret o c’hêr-benn Bibracte ha lakaat en he lec’h ur gêr hanter-roman hanter-c’halian, Augustodunum (Autun), anvet diwar-lerc'h anv an impalaer Augustus.
Lourdes Robles
En 2010 he deus graet ur bladenn all, gant kanaouennoù brudet sonaozourien all, evel Juanes, Juan Luis Guerra, Ricardo Montaner, Franco de Vita, La Quinta Estación, Maná, Alejandro Fernández e-touez tud all.
Aedui
Tud
Un nebeud anvioù tud hag a oa Aedued zo anavezet gant oberenn Caesar ha traoùachoù kavet e Bibracte :
Euchrepomis
Euchrepomis a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 2012 gant an evnoniour stadunanat Gustavo A. Bravo hag e genseurted.
Michael Caine
Sir Michael Caine, CBE (ganet Maurice Joseph Micklewhite) a zo un aktour ha skrivagner saoz bet ganet d'ar 14 a viz Meurzh 1933 e Londrez, e Bro-Saoz. Brudet eo evit e taol-mouezh cockney accent eus bed an ouvrierien. Caine en deus bet c'hoariet e 115 film gwelet eo evel un ikon Saoz.
Euchrepomis
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, seizh (7) isspesad dezhe en holl.
Rummatadur
Renket e veze an holl spesadoù er genad Terenura kent.
Elio Di Rupo
Elio Di Rupo (ganet d’an 18 a viz Mezheven1951 e Morlanwelz) a zo ur politikour eus Belgia, e penn ar Strollad Sokialour gallek (PS). Etre miz Kerzu 2011 ha miz Gwengolo 2014 eo bet Kentañ Ministr Belgia.
Pierre Ménès
Pierre Ménès, bet ganet e Pariz d'an 29 a viz Mezheven 1963, a zo ur c'hazetenner sport gall.
Elio Di Rupo
Buhez
Mab da enbroidi eus Italia eo Elio Di Rupo. Mervel a reas e dad e 1952, pa ne oa nemet bloaz ha desavet e voe gant e vamm. Graet en deus studioù uhel ha tapet un doktorelezh war ar gimiezh e skol-veur Mons-Hainaut.
Pierre Ménès
Emañ o labourat evit ar chadenn skinwel brevez Canal+ abaoe 2009 : barrek war ar vell-droad e kemer perzh, bep Sul, en abadenn Canal Football Club evel kronikour.
Elio Di Rupo
Buhez
Er bloavezhioù 1980 e krogas e vuhez politikour, e-barzh ar Strollad Sokialour. E 1982 e voe dilennet da vaer e Mons. E 1987 e voe dilennet da gannad evit pastell-vro Mons hag e 1991 e voe dilennet da senedour. Etre 1992 ha 1994 e voe ministr an Deskadurezh ha ministr ar C'hleweled e Kumuniezh C'hall Belgia. E 1994 e voe anvet e gouarnamant kreiz Belgia, da ves-kentañ ministr. E 1999 e teuas da vezañ prezidant ar PS. E penn gouarnamant Wallonia e voe e-pad un nebeud mizioù e 1999, hag adarre etre 2005 ha 2007. Strivet en deus da glask gwellaat skeudenn diavaez Strollad Sokialour Wallonia, a oa hini ur strollad bet breinet e-pad bloavezhioù gant aferioù arc’hant amsklaer. E miz Gouere 2007 e oa bet addilennet Di Rupo e penn ar Strollad Sokialour gant 89,5% eus ar mouezhioù.
Embannet en doa ent-foran, e 2001, e oa heñvelrevour.
Pierre Ménès
Kemeret en devoa perzh en un nebeud filmoù evit ar sinema ivez :
Elio Di Rupo
Buhez
Da-heul ar votadeg a oa bet e Mezheven 2010 evit dilenn kannaded Belgia, e oa bet gwelet evel unan eus an dud a c’hallje mont da gentañ ministr Belgia, dre ma oa bet tapet kalz mouezhioù gant ar Strollad Sokialour er Gumuniezh c’hallek. N’eo nemet e miz Kerzu 2011, goude 540 devezh a gaozeadennoù etre ar strolladoù, e oa bet kavet un emglev ha savet ur gouarnamant, harpet gant 6 strollad ha renet gant Elio Di Rupo.
Amata (Henroma)
Amata a oa pried da Latinus, roue Latium hervez Aeneis, meurgan ar barzh Vergilius, ha mojennoù Henroma. Mamm e oa da Lavinia, a zimezas d'an haroz Aeneas.
Manu Kerjean
Manu Kerjean pe Manuel pe Emmanuel, bet ganet e miz Genver 1913 e Bonen e Rostrenenn hag aet d’an Anaon d’ar 16 a viz Even 1997 e Plourae, a oa ur c’haner a boz ha kan ha diskan eus Bro Fisel.
Alba Longa
Alba, pe Alba Longa, a oa ur gêr e Latium er kantved kent JK, hag unan eus koshañ kêrioù Italia, un 20 km er gevred da Roma, el lec'h m'emañ Castel Gandolfo hiriv. Emañ war lez al lenn anvet Lago Albano, er Menezioù Alban.
Saône
Ar Saône (distaget [so:n] e galleg, Arar gwechall) zo ur stêr e reter Bro-C'hall. Un adstêr d'ar Ron eo. Emañ eien ar Saône e Vioménil e departamant ar Vosges, ha teurel a ra he dour er Ron e Lyon.
Alba Longa
Distrujet e voe gant ar Romaned en amzer ar roue Tullus Hostilius, war-dro 673 kent JK.
Monzambano
Monzambano zo ur gumun en Italia, e Proviñs Mantova ha rannvro Lombardia.
Saône
Istor
An Ambarri eo anv ar bobl c'halian hag a oa o chom war lezioù ar stêr.
Alba Longa
Mojenn
Renet e voe gant Procas Silvius, gourvab da Askanios (Ἀσκάνιος), ur mab da Aeneas ha trizekvet roue mojennel Alba. Hervez ar vojenn ivez e voe trec'het goude emgann an Horatii et Curiatii.
Saône
Istor
War lez ar stêr eo e c'hoarvezas Emgann an Arar, e 58 kent JK, pa viras Julius Caesar ouzh an Helveted da dreuziñ ar stêr.
William Heinesen
Andreas William Heinesen (15 Genver 1900 - 12 Meurzh 1991) eo ar skrivagner anavezetañ en enezeg Faero. Barzh danek, sonaozer ha livour e oa ivez.
Mab e oa d'ur marc'hadour eus Tórshavn ha d'un Danadez. Desavet e voe e daneg hag er yezh-se eo en deus skrivet e oberenn, barzhonegoù, danevelloù ha romantoù. E 1965 en doa bet Priz lennegezh Kuzul an Norzh, gant e romant Det gode håb. Troet e voe al levr-se e faeroeg da c'houde.
Tez
An tez zo ur muzul hirder kozh, kement ha c'hwec'h troatad, war-dro ur metr ha daou gantimetr ha pevar-ugent (1,82 m).
En 1793 e voe echuet gant ar muzuloù kozh er stad c'hall, ha kemeret ar metr en o lec'h.
Monzambano
Istor
Brudet e voe anv Monzambano e fin ar xviivet kantved, gant levr an Alaman Samuel von Pufendorf, diwar-benn stad Alamagn, anvet Severini de Monzambano Veronensis, De statu imperii germanici, embannet e Genève [La Haye] e 1672.
Cyornis ruficauda
Cyornis ruficauda (Rhinomyias ruficauda kent) a zo ur spesad golvaneged eus kerentiad ar Muscicapidae.
Anvet e voe Setaria ruficauda da gentañ-penn (e 1877) gant al loenoniour saoz Richard Bowdler Sharpe (1847-1909).
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar seizh isspesad anezhañ :
Rummatadur
Lakaet e voe er genad Cyornis pa voe lamet hini Rhinomyias.
Palmer e Breizh
Palmer e Breizh (Palmer en Bretagne) a zo unan eus avanturioù Jack Palmer, un dudenn bet krouet gant René Pétillon. Un enklasker prevez genaouek eo Jack Palmer. Ne seblant morse kompren kalz tra...
Ganet eo bet René Pétillon d'an 12 a viz Kerzu 1945 e Lesneven. Un treser brudet evit e fent flemmus eo. Tresañ a ra evit ar gelaouenn "Le Canard enchaîné" abaoe 1993. Savet en deus istorioù ar rummad "Le Baron noir" bet treset gant Yves Got.
Embannet ez eus bet 14 albom avanturioù Jack Palmer e ti Glénat. En o zouez "L'enquête Corse" a voe danvez ur film. Kavout a reer daou levr bet embannet gant Dargaud (Enquête au paradis ha Palmer en Bretagne).
Palmer e Breizh a zo bet lakaet e brezhoneg gant Herve Lossec hag embannet gant Dargaud e 2014.
Cleirwy
Cleirwy pe Cleiro (Clyro e saozneg) zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh eus Kembre, e reter kontelezh Powys. Emañ tost d'an harzoù gant Bro-Saoz, er gwalarn da Y Gelli Gandryll hag er reter da Aberhonddu.
John Wesley, diazezer ar vetodegezh, a voe o chom hag o prezegenniñ e Cleirwy alies. Anavezet eo ar gêriadenn ivez abalamour da Francis Kilvert a voe person enni er bloavezhioù 1870 hag a gontas e vuhez war ar maez en e skridoù.
Himachal Pradesh
200px|right|Stad Himachal Pradesh Himachal-Pradesh (हिमाचल प्रदेश en hindieg) zo unan eus stadoù India, en hanternoz ar vro, e-harz ar menezioù Himalaya. E miz Genver 1971 e teuas Himachal Pradesh da vezañ ur stad distag, pa oa ul lodenn eus Panjab a-raok. Emañ etre Tibet er reter, Jammu ha Kachmir en hanternoz hag er gwalarn, Panjab er mervent, Haryana hag Uttar Pradesh er c'hreisteiz, hag Uttaranchal er gevred. Simla eo ar gêr-benn.
Gant 88,9 % eus annezidi ar stad e vez komzet hindieg, gant 6,3 % pandjabeg ha gant 1,9 % ourdoueg. Hindieg ha dogreg (pahari) eo div yezh ofisiel ar stad.
Oblast Kaliningrad
Oblast Kaliningrad (rusianeg: Калинингра́дская о́бласть, Kaliningradskaya oblast) a zo un oblast eus Rusia hag a sko war ar Mor Baltel. 941 873 a oa o chom eno e 2010. Distag-krenn eo diouzh ar peurrest eus ar vro pa'z eo un ezklozadur lec'hiet etre Polonia ha Lituania, 600 km diouzh lec'h tostañ Rusia "vras" ha ma'z eo ret treuziñ div stad (Lituania ha Belarus) a-raok e dizhout. Un darn eus Prusia ar Reter e oa betek dibenn ar Brezel-bed diwezhañ. 15 125 km² eo gorread an oblast-mañ. Kaliningrad eo ar pennlec'h, anvet Königsberg betek 1946.
Produadur diabarzh gros
Ar produadur diabarzh gros, berraet e PDG (galleg PIB), zo ur merker ekonomikel implijet da jediñ ar pinvidigezhioù krouet gant obererien ekonomikel ur vro resis. Termenet eo evel talvoudegezh hollek ar produadur diabarzh a vadoù hag a servijoù en ur vro resis e-pad ur bloavezh resis gant ar re zo o chom e diabarzh an dachenn vroadel. Muzul ar gounidoù a zeu eus produadur ur vro resis eo ivez. Komz a reer a-wezhioù eus produadur ekonomikel bloaziek pe eus produadur hepken.
Gant ar PDK eo c'haller muzuliañ feur ar c'hresk ekonomikel. Gant ar PDK dre annezad eo c'haller muzuliañ al live bevañ.
Ar c'horvoder broadel kriz (KBK) eo ar PDK mui enkerzhoù rik korvoder ar werederioù a-ziavaez-bro (korvoder ar werederioù o tont eus ar pep all eus ar bed nemet korvoder ar werederioù paeet d'ar pep all eus ar bed).
Abegadennoù
Ar PDK ne gemer ket e kont na koust ar bevañ na monc'hwez ar broioù. Gwelloc'h eo ober gant ar PDK parder galloud-prenañ eta.
Emañ prizachourien Aozadur ar Broadoù Unanet o prederiañ evit krouiñ ur merker hag a gemerfe e kont an efedoù war an endro.
La Sequera de Haza
Sequera de Haza zo ur gumun e Spagn e proviñs Burgos.
Rouanez (plantenn)
Ar rouanez a zo ur blantenn-red c'heotennek vividik, dezhi bleunioù glas pe wenn. Vinca eo anv latin ar genad.
Viganò
Viganò zo ur gumun en Italia e Proviñs Lecco, e rannvro Lombardia.
Fernando II
Fernando II zo bet anv meur a roue:
Verderio
Verderio zo ur gumun en Italia e Proviñs Lecco, e rannvro Lombardia.
Roskilde
Roskilde (distaget [ˈʁʌskilə] e daneg) zo ur gêr eus Danmark, e rannvro Sjælland, war-hed 30 km er c'hornôg d'ar gêr-benn Kopenhagen. E 2011 e oa 47 117 a dud o chom e kêr Roskilde ha 82 542 a annezidi er gumun.
Savet e voe kêr Roskilde e 998. Sez un arc'heskopti katolik e voe betek 1536 (Refurm protestant) hag eno ivez e oa lez rouaned Danmark betek ar.
E 1658 e voe sinet eno Feur-emglev Roskilde, a lakae fin d'ar brezel etre Danmark ha Norvegia en un tu ha Sveden en tu all.
Fernando Iañ
Fernando Iañ zo bet anv meur a roue:
Plounez
Plounez zo ur gumun a-wechall eus Breizh e departamant Aodoù-an-Hanternoz. Ul lodenn eus kumun Pempoull eo bremañ.
Juan José Aostria
Juan José de Austria (1629 – 1679) a oa ur jeneral ha politikour spagnol, mab bastard d'ar roue Felipe IV ha d'an aktourez María Inés Calderón. Gouarnour an Izelvroioù spagnol e voe etre 1656 ha 1659, ha kentañ ministr Spagn eus 1677 da 1679.
Gant buhez diroll ar vamm ne oa ketsur arroue da vezañ tad ar bugel. Koulskoude e reas reiñ deskdurezh dezhañ en Ocaña ma krogas da zeskiñ ar vicher a soudard.
En 1647 e voe kaset da Naplez gant ur morlu da reiñharp da vesroue Naplez Rodriguez Ponce de Léon en doa bec'h gant un emsavadeg kaset gant Masaniello.
Menora
Ur menora zo ur c'hantolor seizhskourrek, implijet gant ar Yuzevien.
El bodeguero
El bodeguero zo ur ganaouenn spagnolek, war un ton cha-cha-cha, savet gant ar soner kuban Richard Egües (1926-2006), ha brudet gant ar c'haner stadunanat Nat King Cole. Kanet eo bet ivez gant al laz Orquesta Aragón.
Fernando III
Fernando III zo bet anv meur a roue:
Aveiro
Aveiro (distaget [] e portugaleg) zo ur gêr eus Portugal pennlec'h distrig Aveiro, e Rannvro ar C'hreiz, war-hed 60 km diouzh Coimbra, en hanternoz. War-dro 78 000 annezad zo (e 2011). Rannet eo ar gumun etre 14 parrez.
Istor
Ar menegoù kentañ eus Aveiro zo eus an, met en amzer-hont e selled outi evel ur gêriadenn. Da neuze e oa bodet an dud en-dro d'un iliz gouestlet gant Sant Mikael, un iliz hag a zo aet da get.
Lec'hiet-mat e oa Aveiro, tost d'ar mor, hag evel-se e kreskas buan. Diazezet e oa hec'h ekonomiezh war ar peskerezh hag ar c'henwerzh, dreist-holl hini an holen gounezet er paludoù tro-dro.
E 1759 e voe graet ur "gêr" eus Aveiro gant ar roue José Iañ Portugal. En e voe savet chaoserioù da gaeañ ouzh dour ar geunioù tro-dro hag evel-se e voe aesaet ar bageal en aber Aveiro ha gwellaet kalz ekonomiezh ar c'hornad. Ur skol-veur zo, abaoe 1973.
Souvenir
Souvenir zo ur ger gallek (koun e brezhoneg), hag anv meur a dra.
Albaredo per San Marco
Albaredo per San Marco zo ur gumun eus Italia, e proviñs Sondrio e Lombardia.
Keziom
Un elfenn gimiek eo ar c'heziom ; Cs eo e arouez kimiek, 55 e niver atomek ha 132,905 e dolz atomek. Ur metal alkaliek eo.
Pollukit eo ar c'hailh pennañ ma kaver keziom en e stumm oksidet CsO2, etre 5% ha 32% eus tolz ar c'hailh. Kanada eo ar c'henderc'her nemetañ, hogen ken bihan eo ar c'hementadoù a vez arveret dre ar bed ma ne ouzer ket resis pegement a geziom zo bet kenderc'het abaoe ar bloavezhioù 1980 — un nebeud tonennadoù hepken a oa bet implijet e Stadoù-Unanet Amerika e 2011.
Istor
Eus 44 000 litrad dour melar eus Bad Dürkheim en Alamagn e voe tennet 7 g keziom e 1860 gant ar c'himiour Robert Bunsen hag ar fizikour Gustav Robert Kirchoff, Alamaned o-daou. Peogwir e oa div linenn c'hlas e skalfad an elfenn nevez en o anvjont cæsium diwar al latin cæsius, "glas-louet". Ar c'heziom e voe an elfenn gentañ bet dizoloet dre skalfadlunerezh.
Kloge
Ul loa-bod pe ur gloge (kloge eo ar ger) zo ur benveg hag a gaver en ur gegin, ur seurt loa vras ha don, gant un dorn hir, da gemer ha da servij soubenn, pe laezh pe dour.
Keziom
Kimiek
Dre ma teuz e 28°C hepken ez eo ar c'heziom ur metal a zo dourek pe dost e gwrezverk ur sal — ar bevargant hepken eo ar metal nemetañ a zo dourek pa vez yenoc'h eget ar c'heziom. Aes eo kendeuziñ Cs gant ar metaloù alkaliek all koulz ha gant aour, ha tu zo d'e veskañ gant bevargant. Pa vez yenoc'h eget 650 °C (da 671 °C e verv) e c'haller e gendeuziñ gant houarn (Fe), kobalt (Co), nikel (Ni), molibden (Mo), tantalom (Ta), wolfram (W) pe c'hoazh platin (Pt). Kenaozadoù etremetalek luc'hgizidik a farder dre gevreañ Cs gant galliom (Ga), indiom (In), stibiom (Sb) ha toriom (Th). Hedan eo ar c'heziom, pa beg an tan ennañ kerkent ha lakaet en aer, ha tarzhañ a ra pa gej ouzh dour ; abalamour da gement-se ez eo bet renket e-touez an danvezioù dañjerus : pa vez ret e dreuzdougen en e lakaer e boestoù dir siellet-peurstank.
Kloge
D'ober krampouezh e vez ezhomm eus ur gloge da lakaat an toaz dourek war ar billig.
Keziom
Izotopoù
Eus 112Cs betek 151 ez astenn skalfad an 39 izotop a anavezer d'ar c'heziom. avat eo an izotop stabil nemetañ (55 elektron, 78 neutron)
Arver
Kenderc'hañ haloù trenkenn formek (HCO2Cs) evit fardañ an heverennoù a vez implijet er c'hlask tireoul eo arver pennañ ar c'heziom — evit lardañ ar binvioù-toullañ, degas skolpoù mein war gorre an douar ha gwaskañ ar puñsoù e talvez an heverennoù-se.
Anna Anderson
Anastasia Manahan, Franziska Schanzkowska diouzh hec'h anv gwir, a oa deuet er bed d'ar 16 a viz Kerzu 1896 e Borowy Las (e Rouantelezh Prusia, Impalaeriezh alaman d'ar c'houlz-se) hag aet da Anaon d'an 12 a viz C'hwevrer 1984 e Charlottesville (Virginia) (SUA).
Anavezetoc'h evel Anna Anderson e klaskas tremen da Zugez Veur Anastasia, pedervet c'hoar da Nikolaz II Rusia, bet fuzuilhet gant ar volcheviked, a-gevret gant he familh a-bezh e Yekaterinbourg, d'ar 17 a viz Gouere 1918.
Jean-Baptiste Bernadotte
Jean-Baptiste Bernadotte (Pau, - Stockholm, ), a oa ur jeneral gall hag a renas evel roue Sveden.
=Yaouankiz==
Roue Sveden
Bugel ebet n'o doa bet rouaned Sveden, goude advabañ ar priñs Christian d'Augustenbourg, marvet e 1810. Neuze e voe advabet ur jeneral gall gant ar roue Karl XIII, roue Sveden divugel. Jean-Baptiste Bernadotte, priñs Pontecorvo, marichal Bro-C'hall, ha hennezh neuze a voe lakaet da roue e 1818. Roue Sveden e voe Bernadotte gant an anv a Karl XIV Johan, ha roue Norvegia gant an anv Karl III Johan.
Martial
Martial zo un anv-badez, alamanek, gallek ha saoznek, diwar an anv latin Martialis, anv deuet eus an anv-gwan deveret eus an anv Mars, anv latin an doue Meurzh.
Menez Kalvar
Menez Kalvar, pe ar Menez Kalvar , pe Golgota, pe menez ar c'hlopenn, eo ar menez ma voe savet kroaz Jezuz e-kichenik Jeruzalem. Hervez an hengoun eo eno e oa bet beziet klopenn Adam. Bremañ emañ al lec'h-se e-barzh Iliz ar Bez Santel e Jeruzalem.
Beja (Portugal)
Beja ( distaget [] e portugaleg) zo ur gêr eus Portugal, pennlec'h distrig Beja, e Rannvro Alentejo. E 2011 e oa 35,854 a annezidi.
Bryn Gwyn
Bryn Gwyn pe Bryngwyn (Bre gwenn) zo un anv-lec'h kembraek.
Menezioù Alban
Ar Menezioù Alban (Colli Albani en italianeg) zo menezioù eus Campagna romana Lazio, en Italia, er gevred da Roma. Dont a ra o anv eus kêr Alba Longa, a voe distrujet gant ar Romaned. Ar menezioù uhelañ eo ar Monte Cavo (950 m) hag ar Maschio delle Faete (956 m).
Div lenn zo nepell, al lenn Albano ha lenn Nemi,
Fontaine-Henry
Fontaine-Henry a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.
Albosaggia
Albosaggia zo ur gumun eus Italia, e proviñs Sondrio e Lombardia.
Sant Efflamm
Efflamm, penitiour, a vefe mab d'ur roue iwerzhonat. Dimezet e voe da Santez Enora.
Lidet e vez e ouel d'ar 6 a viz Du.
Villa di Tirano
Villa di Tirano  zo ur gumun eus Italia, e proviñs Sondrio e Lombardia.
Cadwallon
Cadwallon zo un anv predenek, kembraek ha hini meur a roue eus Enez Vreizh.
Martialis
Martialis zo ur c'h-cognomen latin deuet diwar an anv Mars, anv latin an doue Meurzh. Diwar an anv-se eo deuet an anv-badez Martial.
Francesco Zuccarelli
Francesco Zuccarelli (1702-1788) a oa ul livour italian.
Johann Parricida
Johann Parricida eo lesanv Johann von Schwaben (war-dro 1290 – 13 a viz Kerzu 1312/13) a oa mab d'an dug Rudolf II Aostria.
Lazhañ a reas e eontr ar roue Albrecht Iañ Alamagn.
Despina Khatun
Theodora Megale Komnene (gresianeg : Θεοδώρα Μεγάλη Κομνηνή Theodora Megali Komnini), anavezet ivez evel Despina Khatun (perseg : دسپینا خاتون‎‎) eus an titl gresian Despoina, hag eus ar mongoleg Khatun, daou c'her hag a dalv kement hag "itron", "priñsez", marvet e 1478, a oa ur briñsez kristen merc'h da Yann IV (1403–1458/60), impalaer Trabzon adalek 1429 betek e varv.
E 1458 e timezas Theodora da Uzun Hasan (1423–1478), rener ar c'hevread sunnit galloudus Aq Qoyunlu ("Denved Gwenn") ; mamm e voe da Halima (Martha he anv kristen), a voe mamm d'ar c'hentañ roue safavid, Shah Ismail Iañ (1487–1524).
Yann IV a roas e verc'h gant ma vije laosket da ober lidoù he relijion reizhkredennek, un diviz a voe asantet dezhañ gant Uzun Hasan. Brudet e oa kened Despina Khatun e-touez maouezi Gres.
De Magere Compagnie
Korporaalschap van kapitein Reinier Reael, anavezet ivez evel De Magere Compagnie ("ar gompagnunezh treut") zo un daolenn vras gant al livour izelvroat Frans Hals, hogen peurechuet gant e genvroad Pieter Codde, ma weler ur Schutterij, da lavarout eo ur bagad armet, karget da zifenn kêr.
Villa di Chiavenna
Villa di Chiavenna zo ur gumun eus Italia, e proviñs Sondrio e Lombardia.
Llanarth (Sir Fynwy)
Llanarth, pe Llan-arth, zo ur gêriadenn vihan hag ur gumuniezh e Kembre, e hanternoz Sir Fynwy. Emañ e-kreiz torgennoù, etre Y Fenni er gornaoueg ha Rhaglan er reter.
Da Sant Teilo eo gouestlet an iliz.
Hanoukia
Un hanoukia, pe ur c'hanoukia (חַנֻכִּיָּה en hebraeg), pe menorah c'hanoukkah, zo ur c'hantolor navskourrek hag a vez implijet e relijion ar Yuzevien. Unan eus ar skourroù zo anvet shamash, ha disheñvel eo e doare pe zoare diouzh ar re all, ha gantañ eo e vez enaouet ar re all.
Implijet evez da-geñver gouel Hanoukka, gouel ar gouleier, e koun un emgann a-enep armeoù Antiochos IV (-175 – -163).
Anavet eo an anv Hanoukia abaoe fin an, implijet e veze e Jeruzalem gant gwreg Eliezer Ben-Yehuda, an den a advevaas an hebreeg.
Cantar de mio Cid
Cantar de mio Cid zo ur varzhoneg spagnolek savet war-dro 1128.
Enni eo kontet istor Rodrigo Díaz de Vivar el Campeador ha Jimena Díaz (war-dro 1046 - 1116).
Martignano
Martignano zo ur gumun en Italia, e proviñs Lecce, e rannvro Puglia.
Souvenir (Maupassant, 1884)
Souvenir (Koun e brezhoneg) zo un danevell c'hallek gant ar skrivagner gall Guy de Maupassant, embannet en 1884.
Sant'Arcangelo (Potenza)
Sant'Arcangelo zo ur gumun eus Italia, e proviñs Potenza, e Basilicata.
Souvenir (Maupassant, 1884)
Istor
Embannet e voe e Gil Blas e 1884, hag adembannet e Contes du jour et de la nuit e 1885.
L'Ermite (danevell)
L'Ermite  zo un danevell c'hallek gant Guy de Maupassant embannet e 1886.
Istor
Embannet e oa bet e Gil Blas ar 26 a viz Genver 1886. Adembannet e voe e La Petite Roque e 1886.
Sant Turiav
Turiav, bet ganet e Tregoad e-kichen Lannolon, a voe eskob-abad Dol.
L'Ermite (danevell)
An danevell
Mignoned zo bet o welet ur penitiour.
Fresnillo de las Dueñas
Fresnillo de las Dueñas  zo anv ur gumun e Spagn, e  proviñs Burgos
Sant Turiav
Lidet e vez e ouel d'an 13 a viz Gouere.
Christian II Danmark
Christian II (1481-1559), a oa roue Danmark ha Norvegia (1513–1523) da vare Unvaniezh Kalmar, ha roue Sveden (1520–1521), ur vro ma oa bet anvet Kristian Tyrann ("Christian an Tirant"). Ouzhpenn-se e oa Dug Schleswig ha Holstein.
Ren a reas goude marv e dad evel roue Danmark ha Norge en 1513.
Bugale
Dimezet e oa da Elesbed Aostria (rouanez Danmark) (1501-26) ha c'hwec'h bugel o doe:
En 1519 e voe kurunennet Christian II e Stockholm, ha setu Elesbed rouanez Sveden ivez.
Met e 1523 en em savas Svediz ouzh an Daned ha Gustav Vasa en o fenn oc'h embann e oa eñ ar gwir roue. E Danmark eo an dug Frederik, eontr d'ar roue, a emsavas a-enep Christian II. Goulenn a reas Christian hag e bried digant o c'herent rouaned gwaskañ war Frederik evit ma chomje sioul, met aner e voe. Ha setu ma voe kurunennet Frederik e Viborg e miz Meurzh.
Christian a gavas e oa kollet ar stourm ha divizout a reas ehanañ. D'an 13 a viz Ebrel e lestras ar roue hag e dud da vont da repuiñ d'an Izelvroioù.
Eno e voent degemeret gant Marc'harid Aostria. Elesbed ne zistroas biken da vro he fried ken. A-raok kuitaat Danmark e kinnigas Frederik dezhi chom er vro gant he bugale, met hi a respontas, hervez a gonter, d'ar roue nevez: "Ubi Rex meus, ibi regnum meum" ("El lec'h m'emañ ma roue emañ ma rouantelezh").
Dónall Ó Conaill
Dónall Ó Conaill (Daniel O'Connell e saozneg), ganet e Cathair Saidhbhín (Iwerzhon) d'ar 6 a viz Eost 1775 ha marvet e Genova (Rouantelezh Sardigna) d'ar 15 a viz Mae 1847, lesanvet "an Dieuber" pe "an Digaezher", a zo ur politiker hag ur brogarour iwerzhonat a gasas war-raok ur stourm difeuls evit digaezhañ ar gatoliked en Iwerzhon, hag a-enep an akta a unaniezh etre Iwerzhon hag ar Rouantelezh-Unanet.
Ystrad
Ystrad zo ur ger kembraek hag a dalvez strad, saonenn, hag a gaver e lec'hanvadurezh Kembre.
Hag ivez:
Marie-Josée Simon
Marie-Josée Simon, bet ganet d'an 11 a viz Here 1948 e Plouvien, a zo ur varc'houarnerez vreizhat.
Beli ap Rhun
Beli ap Rhun (marvet war-dro 599) a oa roue Gwynedd war-lerc'h e dad, Rhun ap Maelgwn Gwynedd, war-dro 586.
E vab Iago ap Beli a renas war e lerc'h.
Hervez Bonedd y Saint e oa gourdad da Sant Edeyrn. Hennezh a vije bet mab da Nudd, pe Lludd, a oa mab da v-Beli, nemet hervez dornskridoù Hengwrt MS. 202 e oa mab da v-Beli.
Maureen O'Sullivan
right|3000px|thumb|Pride and Prejudice (1940)
Maureen Paula O'Sullivan, bet ganet e Mainistir na Búille (Kontelezh Ros Comáin, Iwerzhon) d'ar 17 a viz Mae 1911 hag aet d'an Anaon e Scottsdale (Arizona) (SUA) d'an 23 a viz Mezheven 1998, a oa un aktourez iwerzhonat. Brudet eo dreist-holl dre ma voe Jane Parker, pried Tarzan (bet enkorfet gant an aktour stadunanat Johnny Weissmuller), er c'hwec'h kentañ film sevenet diwar ar romantoù bet skrivet gant Edgar Rice Burroughs.
Pried e voe d'ar sevener-senarioour-produer-aktour aostralian-stadunanat John Farrow adalek 1936 betek e varv e 1963, ha da James E. Cushing adalek 1983 betek he marv e 1998. Mamm e oa da seizh bugel John Farrow, en o zouez an aktourezed stadunanat Mia Farrow ha Tisa Farrow.
Matino
Matino zo ur gumun en Italia, e proviñs Lecce, e rannvro Puglia.
Terenura
Terenura a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1860 gant an daou evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906) ha Ferdinand Heine (1809-1894).
Varco Sabino
Varco Sabino zo ur gumun italian e proviñs Rieti, e rannvro Lazio.
Terenura
Spesadoù
Daou spesad a ya d'ober ar genad hiziv an deiz :
O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Suamerika.
Miggiano
Miggiano zo ur gumun en Italia, e proviñs Lecce, e rannvro Puglia.
[Rummad:Kumunioù Proviñs Lecce]]
Alea jacta est
thumb|350px|[[Julius Caesar o treuziñ ar Rubikon.]]
Alea jacta est (Taolet eo an diñs !) zo ur bomm latin a vije bet lavaret gant Caius Julius Caesar e 49 kent JK pa dreuzas ar stêr Rubikon, un harz hag a oa difennet outañ, da vont da Roma da gemer ar galloud. Hervez an istorourien Ploutarc'hos, Suetonius, hag Appianus e voent distaget e gregach d'an 12 a viz Genver 49 kent JK : « Ἀνεῤῥίφθω κύϐος. » (Anerrhíphtô kýbos).