cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1188
Diwar-benn bloavezh 1188 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1188
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1188
Sint-Joris (Grevelingen)
Sint-Joris  (e galleg:Saint-Georges-sur-l'Aa) a zo ur gumun eus Flandrez Frañs, er Westhoek, e departamant Norzh, en Hanternoz Bro-C'hall.
Raeti
Ar Raeti (e latin ) pe ar Reted a oa ur c'hengevredad meuriadoù eus an Alpoù o devoa ur yezh hag ur sevenadur kar da re an Etrusked moarvat. A-raok bezañ aloubet gant ar Romaned e oant o chom, e rannvroioù Grischun (Suis), Vorarlberg ha Tirol (Aostria) ha Su Tirol ha Lombardia e Norzh (Italia).
1386
Diwar-benn bloavezh 1386 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Saena
Ar Saena (Seine e galleg) zo ur stêr e Bro-C'hall, an eil hirañ goude al Liger gant 774,76 km dezhi a-dreuz trizek departamant ha 350 kumun.
1386
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1386
Saena
Eienañ a ra war harzoù Pladenn Langres (Côte-d'Or) kent redek war-du ar gwalarn en ur dreuziñ Troyes, Paris, Rouen ha Le Havre hag en em deurel e Mor Breizh.
1386
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1386
Saena
Tost da 30% eus poblañs Bro-C'hall a vev e diazad doureier ar Saena, a zo 76 441 km² e c'horread (14,05% eus gorread pennvro Frañs).
Raeti
Mammennoù eus an Henamzer a zisklêr e oa eus ar Raeti, Etrusked kaset kuit eus traoñienn ar Po gant ar C'halianed ha bet o klask repu e traoñiennoù an Alpoù. Gwirheñvel eo avat e oant pobloù henvroat eus an Alpoù dreist-holl. O yezh, ar reteg, a oa kar d'an etruskeg moarvat, met peadra zo da grediñ ne oa ket diskennet anezhañ. Un darn eus meuriadoù ar Raeti d'an nebeutañ (e biz Italia) a gendalc'has da gomz o yezh betek an III kantved goude J.-K moarvat. Re all (re Bro-Suis) a gomze yezhoù keltiek da vare an impalaer roman Aogust (30 kent J.-K. – 14 goude J.k.).
Saena
Anv
Testeniekaet eo an anv latin Sequana, skrivet gant Caius Julius Caesar e Commentarii de bello Gallico (58 kJK) ; adskrivet eo bet gant an douaroniour Pomponius Mela e De situ orbis libri III (43) ha gant Plinius an Henañ en e Naturalis Historiæ (74). Un treuzskrivadur Σηκοάνα Sikoána en henc'hresianeg zo roet gant Strabon en e Γεωγραφικά Geôgraphiká (23).
Raeti
Rannet e oa ar Raeti en un niver a veuriadoù. Lod anezhe hepken zo roet o anv en un doare fraezh er mammennoù kozh.
Saena
Anv
Da vare ar Veroveed (457-751) e veze skrivet Sequana (558), Segona ha Sigona ; Super fluvium Sigona e oa e 717 ; pelloc'h e kaver Secana ha Sequana en-dro e-kerzh ren Philippe II Auguste (1165-1223, ren 1180-1223) , ha Secana c'hoazh e-tro 1350. Diwezhatoc'h ez eas vogalenn wan an eil silabenn da get, ar pezh a roas an anv skrivet Saine ha Seine.
Raeti
Meuriadoù ar Raeti a zeuas buan da vezañ sujidi leal eus an impalaeriezh roman ha pourchas a rejont un niver a soudarded dreist ar muzul da vagadoù skoazell (Auxilia) an arme roman.
Saena
Anv
Ur stêr anvet Saine zo e departamant ar Jura ; redek a ra e tachenn gozh ar bobl c'halian Sequani. Ne c'heller ket bezañ asur avat e teu anv ar stêr Saena eus o yezh keltiek pe gentkeltiek, pa rank ar soniad indezeuropek treiñ d'ar soniad  e galianeg ; droukvesket marteze anv ar stêr *sepana gant hini ar boblad Sequani gant Caesar.
Istor
C'hwec'h milion a vloaziadoù zo e krogas istor ar Saena. Da neuze e treuze ar stêr un argompezenn briellek ec'hon, hag istrovanel e oa an hin (evel e Florida hag Uruguay hiziv). E dibenn ar Plioken, un 3 milion a vloaziadoù zo, e yenaas an hin hag ec'h uhelaas an douar abalamour ma oa bountet gant kreskidigezh ar Pireneoù hag an Alpoù.
Raeti
Aloubadeg ar Romaned
Ar Raeti, hag o amezeien kelt eus an norzh, ar Vindelici, a oa sujet gant mab-kaer an impalaer roman Aogust, Tiberius, ha gant Drusus e 15 a-raok J.-K. .
Saena
Istor
Ur stêr hepken e oa al Liger adalek he eienenn hag ar Saena betek Orléans ; dispartiet e voent diwezhatoc'h, met liammet c'hoazh dre ar stêr Loing da vare ar Mioken.
Pelloc'h, e-kerzh ar skornadurioù a c'hoarvezas 1,8 milion a vloaziadoù zo, ec'h izelaas live ar mor : Mor Breizh a droas da draoñienn ar Roen, ar Maas, ar Somme hag an Thames tra man echue ar Saena a-vaez da Vreizh ; skornet e veze hogozik a-hed ar bloaz, ha 40 gwech kreñvoc'h eget hiziv e oa he c'has, p'edo o strivañ evit kleuzañ he gwele. Kemm-digemm e voe red ar stêr e-pad tost da zaou vilion a vloaziadoù, betek ar skornadur diwezhañ (Skornadur Würm, -115 000 – -11 700) ma voe stummet an draoñienn a anavomp hiziv ha ma sioulaas ar stêr goude tizhet he strad izelañ, eleze an ildraoñ ma c'hall redek distriv. .
Raeti
Aloubadeg ar Romaned
Betek 100 goude J.-K. pe war-dro, e oa gwarnizonet ar vro, war harzoù ar c'hornôg (e Vindonissa adalek 15 pe war-dro), gant ul lejion roman (legio XIX moarvat betek ar bloaz 9, pa oa distrujet en Emgann koad Teutoburg). Ouzhpenn-se, bagadoù skoazell roman (Auxilia) ha leves armaturae ("bagadoù skañv", ur milis eus ar vro moarvat) a oa gwarnizonet eno ivez. An nerzhioù-se a dalveze da dalañ ouzh gourdrouzoù deut eus an diavaez. Strabo a skriv e oa degemeret-mat renerezh an Impalaeriezh roman gant holl veuriadoù an Alpoù ha ne oant ket en em savet e-pad an 33 bloaz a oa tremenet abaoe an aloubadeg.
Saint Anne
Saint Anne pe Saint Ann eo anv Santez Anna e saozneg, hag un anv-lec'h er broioù saoznek, a glot neuze gant Santez-Anna e brezhoneg, ha gant Sainte-Anne e galleg.
Raeti
Aloubadeg ar Romaned
Ar Raeti (hag ar Vindelici) a oa ret dezhe paeañ telloù da Roma. Koulskoude o ziriad ne oa ket bet aozet evel ur broviñs roman met e-giz un distrig milourel dindan aotrouniezh un ofiser eus urzh an Equites, anvet "prefed (praefectus) ar Raeti, ar Vindelici ha traoñienn Poenina". War a seblant, n'eo ket a-raok an impalaer Glaoda I (41-54), e teuas an distrig da vezañ ur broviñs da vat, Raetia et Vindelicia dezhi da anv ofisiel (berraet e Raetia e fin ar 1 kantved) tra ma oa dispartiet traoñienn Poenina (Canton Valais, e Suis) diouti da vezañ staget ouzh proviñs an Alpes Graiae. Gouarnet e oa Raetia gant ur procurator eus urzh an Equites.
Bistrak-aod
Ar bistrak-aod (liester : bistraked-aod) a zo ur spesad evned amprevanetaer, Oenanthe oenanthe an anv skiantel anezhañ.
Saena
Istor
War-zisvarr zoken eo gwele ar Saena : ker gwanaet e oa deuet kas ar stêr ma oa bet ret dezhi tremen dre an douaroù blotañ, alese ar c'hildroioù niverus a ra etre Pariz hag an aber.
Raeti
Aloubadeg ar Romaned
Hervez ar roudoù epigrafek, e-pad ar prantad ma oa renet an Impalaeriezh roman gant tiegezh ar Julii (30 kent J.-K. - 37 goude J.-K.) e oa savet 10 rejimant skoazell troadegiezh d'an nebeutañ e-touez meuriadoù ar Raeti (ar cohortes Raetorum). Da lâret eo war-dro 5000 soudard, un niver bras-kenañ e-keñver ar boblañs vihan a oa e traoñiennoù an Alpoù. kement-se a laka unan da soñjal e oa dedennet-bras ar Raeti gant ur respet en arme roman.
Bistrak-aod
Annez
Bevañ a ra ar spesad en hantervoul norzh.
Mercatel
Mercatel a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
kantved
Brezel-bed kentañ: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .
Raeti
Yezhoù
Pa voe dilezet o yezh, ar reteg, gant ar Reted e voe komzet yezhoù retoromanek ganto
Saena
Diazad doureier
E Diazad Paris e red ar pep hirañ eus ar Saena goude eienet war an harzoù etre Pladenn Langres hag an Auxois (latin : pagus Alesiensis, "bro Alesia", ma c'hoarvezas Emgann Alesia). Un diazad gouelezennek eo diazad Paris, da lavaret eo ur gleuzenn ec'hon goloet a wiskadoù bruzun roc'helloù, kregin, hag all, a oa en aer, en dour pe er skorn kent kouezhañ dre ar pounnerder ; digor war Mor Breizh hag ar Meurvor Atlantel eo ar gleuzenn-se. Reier razek, priellek ha traezhek, koulz ha margoù (ur meskaj kalkit CaCO3 ha pri) a bep eil zo aet a-wiskadoù er Mezozoeg hag er C'henozoeg, eleze etre -252,17 ha -2,58 milion a vloaziadoù.
E kreiz an diazad-se emañ diazad douereier ar Saena ; dre an adsterioù e tastum doureier ar glaveier kent o c'has da Vor Breizh. N'eus lec'h ebet uheloc'h eget 300 metr ennañ, ha war-ildraoñ eo war-du e greiz. Dre-se ez eo war-ildraoñ ivez an dourredennoù : etre 0,1 ha 0,3 m dre gilometr. An holl zourredennoù-se, ar Saena en o zouez, a red tamm-pe-damm war-du ar gwalarn etre rizennoù ar reter kent troc'hañ a-dreuz pladennoù ar c'hreiz.
Ul lodenn vihan eus diazad doureier ar Saena zo e penn su Proviñs Hainaut e Belgia.
Red
Eienañ a ra ar Saena e Source-Seine, 446 m a-us live ar mor, war harzoù Pladenn Langres en departamant Côte-d'Or, un 30 km bennak er gwalarn da Zijon. Redek a ra a-hed 774,76 km a c'hevred da walarn kent erruout e Mor Breizh dre un aber etre Le Havre ha Honfleur (Seine-Maritime).
Eienennoù
Seizh eienenn zo d'ar stêr Saena. Abaoe 1864 ez eo ar Stad c'hall perc'hennez warno. E 1865 e voe kleuzet ur vougev evit gwareziñ an eienenn bennañ, a zo merket gant delwenn un nymfenn da aroueziañ ar stêr.
Adalek 1836 betek 1967 e voe furchet al lec'hienn ha dizoloet un neved galian-ha-roman a zo bet darempredet adalek ar I kantved kJK (da vare C. J. Caesar) betek ar. Tost da 1 500 traezenn a voe kavet eno, pezh a ziskouez e oa ul lec'h meur en impalaeriezh roman. Da Sequana, doueez c'halian ar stêr, e oa gouestlet an neved evel m'en diskouez an niver bras a ex-voto e prenn derv a voe dizouaret etre 1963 ha 1967 ; da c'houlenn ma vefe pareet o c'hleñvedoù ha roet o goulennoù dezho e teue ar bric'hirined hag ar pirc'hirinezed.
Rannoù
Pemp rann zo d'ar Saena, a grec'h da draoñ.
Aber
Un aber a reer en douaroniezh eus lodenn draoñ ur stêr ma vez oberiant mareoù ar mor pe ar meurvor m'en em daol ar stêr.
A-hed 170 km diwezhañ ar Saena en em led hec'h aber, eus stankell-skluz Poses (Eure, 46 km en argrec'h da Rouen) a-dreuz 7 kildroenn betek Bae ar Saena e Mor Breizh. War-dro 135 m eo ledander ar stêr e Poses goude ar stankell, ha 2,5 km eo pa dremen dirak Honfleur.
Teir rann zo en aber adalek Poses, hervez ma'z eo dous pe sall dour ar stêr.
Kas
Setu amañ kas miziek keitat ar Saena muzuliet a-hed 48 vloaz e Poissy (78), en traoñ da Baris. Da 502,3 m³/s (502 300 litr bep eilenn) e sav ar c'has keitat war ar maread muzuliet.
Dourgreskoù
Evel en holl stêrioù ez eo kemm-digemm kas hag uhelder ar Saena hervez ar c'hlavegezh : ker serc'h e voe an hañvezh e 1719 ma voe ar Saena en hec'h izelañ e Paris : 26,25 m a-us live ar mor ; diwar al live-se e voe termenet ar zero (0) e skeul an dourgreskoù e pont an Tournelle, etre al lez kleiz hag an Île Saint-Louis. E Paris e vez muzuliet ez-ofisiel an dourgreskoù abaoe 1876 gant ar skeul a zo e pont Austerlitz, 1 km er argrec'h d'an Île Saint-Louis.
Meur a wech he deus ar Saena koeñvet a-hed an Istor. Koshañ dourgresk ar stêr a zo testeniekaet eo er bloaz 358, a zo meneget gant an impalaer roman Flavius Claudius Iulianus en e skrid Misopogon. . E miz C'hwevrer 582 e c'hoarvezas unan all, a zo meneget gant Grégoire de Tours en e Historia Francorum. Bras-spontus ez eo bet dourgresk ar bloaz 1658 (8,81 m).
Biskoazh n'eus bet unan ker bras abaoe, met 10 dourgresk pouezus a voe en, muzuliet e pont an Tournelle, hini 1910 o vezañ 0,13 m hepken izeloc'h eget hini 1658.
Hogozik ker bras all e voe hini 1910, pa dizhas 8,50 war skeul ar pont Austerlitz ; e Poses e savas kas ar stêr da 3 000 m³/s, da lavaret eo 6 gwech muioc'h eget he c'has keitat eno (480 m³/s).
E miz Mezheven 2016 e kreskas ar Saena en-dro, betek 6,10 m e Paris ; divoas e voe an darvoudenn pa c'hoarvezas en hañv, padal ez eo e miz Genver e vez dourioù ar Saena en o uhelañ. Ur dourgresk all a c'hoarvezas e dibenn miz Genver 2018 betek 5,84 m, e Paris bepred.
Terkoù
Peder mirlenn zo bet terket etre ar bloavezhioù 1960 hag ar bloavezhioù 1990 evit reoliañ red ar Saena etre he dourgreskoù hag he liveoù izelañ, ha neuze gwareziñ kêr Baris.
Bageadusted
Marcilly-sur-Seine (Marne) eo ar gumun gentañ war ribl ar Saena ma c'haller bageal, 245 km en ardraoñ d'an eienenn (57 km goude Troyes neuze) ha 530 km bageadus betek ar mor ; e skluz Marcilly emañ "PK1 0" (Point Kilométrique) ar stêr, eleze deroù an troc'had ma c'heller bageal betek ar pont Marie e Paris (Île Saint-Louis) m'emañ ar "PK2 0", deroù an troc'had betek ar mor.
E Paris n'eo ar Saena nemet 24 m a-us live ar mor, 446 km en argrec'h d'he genoù : gorrek e red neuze, hag aes eo bageal warni. Adalek Rouen e krog ar Saena vorel, 123 km he hirder, ma c'heller merdeiñ betek Le Havre ha Mor Breizh
Etre Marcilly-sur-Seine ha Mor Breizh ez eus 35 ehan, 31 porzh, 27 skluz hag 1 pont-fiñv ; lod anvioù a gaver meur a wech abalamour da gildroennoù ar stêr.
Stank eo an tremenerezh kenwerzhel war ar Saena etre Paris ha Le Havre via Rouen. Daou borzh-kenwerzh bras zo war ar Saena izel : Gennevilliers (PK 35) ha Rouen, ar porzh-edoù pouezusañ en Europa, ma vez treuzlestret ar marc'hadourezhioù eus kobaroù ar stêr da listri-karg ar mor ha vice versa. Porzhioù-mor eo Rouen ha Le Havre, daoust da Rouen bezañ 6 eurvezh bageal diouzh genoù ar Saena. Porzhioù bras zo ivez war ar Saena vihan : Nogent-sur-Seine (PK 19 ar Saena vihan) ha Montereau-Fault-Yonne (PK 68) ; ur porzh bras all war ar Saena izel eo Limay (PK 110).
Pontoù
Bez' ez eus 286 pont dreist ar Saena, 37 anezho e Paris. Tri font zo dreist aber ar Saena adalek Rouen : hini Brotonne (hirder : 1,278 m ; uhelder : 125 m), 58 km en ardraoñ da Rouen ; hini Tancarville (1,420 km ; 123,5 m) en ardraoñ 28 km goude Vieux-Port ; hini Normandie (2,141 km ; 214,77 m), a zo 28 km goude pont Tancarville ha 2 km a-raok Honfleur. Uhel eo ar pontoù-se evit reiñ tremen d'al listri-karg.
Bagirmieg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar bagirmieg (ɓarma) komzet gant tro-dro da 44.761 den e Chari Baguirmi e Tchad.
Moravo-Silezia
Moravo-Silezia (Moravské Slezsko pe České Slezsko e tchekeg) eo bihanañ rannvro ar Republik Tchek. Chomet e oa e dalc'h an Habsbourged pa gouezhas lodenn vrasañ Silezia da Brusia e 1742. Österreichisch-Schlesien ("Silezia Aostrian") a veze graet eus ar vro betek 1918. Opava eo he c'hêr-benn istorel. Bremañ eo rannet etre rannvroioù melestradurel Olomoucký ha Moravskoslezský kraj.
E niveradeg 1910 e voe kontet 325 523 (43.90%) a alamanegerien, 235 224 (31.71%) a bolonegerien ha 180 348 (24.33%) a tchekegerien. Hiziv an deiz e vez komzet lac'heg, ur rannyezh eus an tchekeg, gant lod eus annezidi Moravo-Silezia.
Gorread Moravo-Silezia a zo 4 452 km², ha war-dro 1 000 000 a dud a zo o chom eno.
Kêrioù pennañ Moravo-Silezia
Kêrioù rannet etre rannvroioù:
Enez Houad
Houad a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Kiberen e departamant ar Mor-Bihan. Un enezenn eo ivez. left|thumb|Traezhenn ar Goured
Brezelioù
Brezel-bed kentañ Eil Brezel-bed
Youriy Gagarin
Youriy Alekseyevitch Gagarin (rusianeg: Ю́рий Алексе́евич Гага́рин, Youriy Alekseyevitch Gagarin ) (9 a viz Meurzh 1934 - 27 a viz Meurzh 1968) a oa un egoraer soviedel hag un Haroz eus an Unaniezh Soviedel. D'an 12 a viz Ebrel 1961, e bourzh an egorlestr Vostok I, e oa bet an den kentañ o vont en egor. Ur gelc'htro a reas en-dro d'an Douar e-pad 1 eurvezh hag 48 munut. Gagarin en doa servijet goude-se evel rener ar gourdoniñ evit kreizenn gourdoniñ an egoraerien nepell diouzh Moskva, a voe adanvet dre e anv. Marvet e 1968 pa oa pilet e garr-nij gourdoniñ MiG-15. Ar Fédération Aéronautique Internationale en doa krouet ar vedalenn aour Youriy A. Gagarin evit e enoriñ.
Buhez
Youriy Gagarin a oa bet ganet d'an 9 a viz Meurzh 1934 e kêriadenn Klushino, nepell diouzh Gzhatsk (adanvet Gagarin e 1968 goude e varv). Labourerien e oa e dud en un atant kenstrollet : Alexey Ivanovich Gagarin evel kalvezer ha mañsoner, Anna Timofeyevna Gagarina evel dastumerez laezh. An trede bugel a-ziwar pevar e oa Youriy, goude e vreur henañ Valentin, e c'hoar Zoya, hag a-raok e vreur Boris. Evel milionoù a dud en URSS, ar familh Gagarin a oa bet gwasket gant an nazied e-pad an Eil Brezel-bed. Klushino a oa bet e dalc'h an Alamaned e miz Du 1941 pa oant o tagañ Moskva. Un ofiser alouber en devoa kemeret ti ar re Gagarin. Ar familh a oa bet aotreet da sevel un ti pri e-tro 9 m² gorread e ziabarzh war an dachenn a-dreñv an ti gwirion. Chomet e oant da grakvevañ eno e-pad ur bloavezh ha nav miz betek fin an dalc'h alaman war ar gêriadenn. E,1943, ar breur hag ar c'hoar koshañ a voe harluet gant an Alamated e Polonia evel sklaved labour ; distroet e oant e diwezh ar brezel e 1945 nemetken. E 1946, ar familh he devoa dilojet e Gzhatsk. Eno e kendalc'has Youriy Gagarin gant e studioù eil derez.
Amsklaer e chom marv Youriy A. Gagarin hiziv an deiz c'hoazh.
Yezhoù turkek ar su
Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:
Yezhoù yenisek
Ur familh-yezhoù eo ar yezhoù yenisek, enni ur yezh vev ar c'heteg, komzet e kreiz Siberia.
Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù ar familh-se:
Ar yezhoù yenisek
Diouzh an holl yezhoù yenisek, ne vanas ken en 20 kantved nemet div anezhe: ar c'heteg komzet gant tro-dro da 1 000 den; hag ar yougeg, aet da get nevez 'zo. Hervez andonioù e oa ur bobl yenisek he yezh e-touez kevread meuriadel ar Xiong-Nu, a varner evel hendaoù an Huned
Orin
Klasket ez eus bet liammañ ar yezhoù yesinek ouzh ar bourouchaskeg pe c'hoazh ouzh ar yezhoù sinek-tibetek, hag endalc'het e vezont er familh vartezeus Dene-Kaokaziek hag hec'h eislstummoù. Evit skouer e kinnigas Edward Vajda ul liamm etre ar yezhoù yenisek hag ar yezhoù Na-Dene. Ne oa ket bet asantet gant ar gummuniezh skiantel ar vartezadenn-se, hag e tiskouez studioù genel o deus an daou strollad un orin boutin.
Yezhoù azerbaidjanek
Un is-skourr eus yezhoù turkek ar su eo ar yezhoù azerbaidjanek, ennañ 5 yezh komzet en Iran hag Azerbaidjan:
Bolog
Ar bolog (Alburnus alburnus pe Alburnus lucidus) zo ur pesk dour dous bihan.
Xhosaeg
Unan eus 11 yezh ofisiel Suafrika ma vez komzet gant 18% eus ar poblañs, eo ar xhosaeg (xhosaeg isiXhosa). Ur yezh vantouek eo, komzet gant tro-dro da 7,9 milion a dud.
E-touez ar yezhoù bantouek, e vez renket ar xhosaek e skourr ar yezhoù ngounek a-gevret gant ar zouloueg ha tu zo d'an dud a oar xhosaeg da dont a-benn da gompren ar zouloueg ivez.
Un nebeud rannyezhoù xhosaek ez eus, en o zouez: ngqikeg, gcalekeg, mfengoueg, themboueg, bomvaneg ha mpondomiseg.
Evel an zouloueg e oa bet amprestet sonioù ispisial diwar an yezhoù khoi-san gant ar xhosaeg anvet klikoù na vezont kavet nemet e yezhoù Afrika. Skrivet e vezont evel hen:
Primo Levi
Buhez
Primo Levi zo ur c’himiour hag ur skrivagner italian, ganet e Torino d’an 31 a viz Gouhere 1919, hag en em lazhet eno d’an 11 a viz Ebrel 1987. E dud a oa eus familhoù a orin yuzev, gwriziennet a gozh e Piemonte.
E 1934 e voe lakaet e anv e lise klasel Massimo d'Azeglio e Torino, bet darempredet gant tud a zo bet brudet diwezhatoc’h dre o stourm enep ar faskouriezh. E-pad un toullad mizioù e voe graet skol italianeg dezhañ gant Cesare Pavese, a deuas da vezañ ur skrivagner anavet.
Tapet gantañ e vachelouriezh e 1937, ez eas da studiañ kimiezh da Skol-Veur Torino.
E 1938 e voe savet al leggi razziali (lezennoù ar gouennoù), a rae gaou d’ar yuzevien, hag a vire outo da labourat gant ar stad, evel kelennerien da skouer.
E 1941, goude m’en doa bet poan o kavout ur c’helenner da dremen e dezenn, e voe degemeret gant meuleudioù an holl varnerien. War e ziplom e oa merket : «di razza ebraica», a ouenn yuzev.
E 1942 ez eas da v-Milano da chom ha da labourat. Abalamour da lezennoù ar gouennoù avat ne c’halle ober, evel yuzev a orin, nemet tammoù labourioù berrbad.
C'hoantaat a reas neuze kemer perzh er stourm a-enep ar faskouriezh, hogen berrik e voe ar perzh-se rak buan e voe harzet e Bruscon, e Traoñienn Aosta, d’an 13 a viz Kerzu 1943 gant ar faskourien italian. Ac’haleno e voe kaset da gamp-bac’h Fossoli, e-tal Modena, ha roet gante d’an Alamaned dre ma oa yuzev.
Auschwitz
War-lerc’h bet ur pennad o labourat dre heg amañ hag ahont, e voe lakaet dre chañs e-barzh ul labourva eus ar "Buna", ul labouradeg stag ouzh ar gompagnunezh IG Farben, ma veze graet gom sintetek. Gwarezet e oa gant e ampartiz evel kimiour. Klañv ma voe goude gant an derzhienn ruz, e oa bet lakaet e ti ar glañvourien, ha ne ne oa ket bet taolet gant an Alamaned da gerzhout war an hentoù a-gevret gant ar brizonidi all, da dec’hel dirak an Arme Ruz o tostaat. Dieubet e voe ar c’hamp gant ar Rused d'ar 27 a viz Genver 1945.
Eus ar 650 yuzev italian a oa bet kaset gantañ ne chome nemet 20 ken, ha Primo Levi unan anezho.
Goude ar brezel
Goude ma voe dieubet ar c’hamp e miz Genver 1945 ne erruas Levi en Italia nemet e miz Here. Ar pezh a c'hoarvezas etre keit-se a zo kontet el levr La Trega.
Bongoeg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar bongoeg (bongo) komzet gant tro-dro da 5.000-10.000 den e Soudan ar Su e-kichen Wau e stad West Bahr al Ghazal
Primo Levi
Goude ar brezel
Goude distreiñ da Italia e krogas Levi da labourat evel kimiour e Torino, en ul labouradeg kimiezh, un ti aozañ gwernis ma teuas da vezañ rener betek ar c’houlz da vont war e leve.
Buan e stagas da skrivañ diwar-benn pezh en doa gwelet ha bevet er c'hamp-bac'h, ha penaos e oa bet baleet dre Europa ar Reter a-raok degouezhout er gêr. Eus ar skridoù-se e vo graet daou levr deuet da vezañ oberennoù klasel: Se questo è un uomo ha La Tregua.
Derc'hel a reas da skrivañ betek e varv.
Dimeziñ a reas gant Lucia Morpurgo, ha daou vugel a voe ganet dezho.
Embann e levr kentañ
E gwirionez e oa ken prederiet an dud gant adsevel ar vro war-lerc'h ar brezel ma ne oant ket troet da selaou an traoù spontus hag euzhus en doa c'hoant da gontañ diwar-benn ar c'hampoù-diouennañ. Hag e 1947 e voe nac'het al levr gant an ti embann Einaudi, embanner bras eus an tu-kleiz e Torino. Dont a reas a-benn da gavout un embanner bihan, De Silva, a lakaas moulañ daou vil pemp kant skouerenn hepken, ha ne voe gwerzhet nemet mil pemp kant anezho, e Torino dreist-holl, en desped d'ar pennad meulus diwar al levr graet gant Italo Calvino e-barzh L'Unità.
Dre ma oa sur Levi ne oa ket danvez ur skrivagner ennañ ne bledas mui nemet gant e vicher kimiour e-pad an dek vloaz war-lerc'h.
E 1956, en un diskouezadeg, e kavas ur bagad tud yaouank prest d'e selaou, an dra-se eo a oa bet manket dezhañ, ha kalon da skrivañ a adkemeras diwar-se. En dro-se e voe divizet gant Einaudi embann al levr a zo bet moulet hag advoulet abaoe en un toullad mat a yezhoù, an alamaneg en o zouez. Adstagañ a reas neuze da skrivañ hag embannet e voe e holl oberennoù gant Einaudi, ma teujont da vezañ brudet mat en Italia hag er broioù all: gant La Tregua ez eas ar c'hentañ priz Premio Campiello, e 1963. E 1978 eo gant La chiave a stella e tapas ar Premio Strega hag ar Premio Viareggio.
E varv
En em lazhet e oa Levi d’an 11 a viz Ebrel 1987, oc’h en em deurel eus penn-laez skalieroù an ti ma oa o chom, hervez an enklask a voe graet kenkent. Kement-se a voe ur vazhad d'e holl vignoned, ha lod a grogas da soñjal ne c'halle ket bezañ en em lazhet hag e oa bet ur gwallzarvoud kentoc'h. Skridvarnourien zo a gav kevrinus e varv ha diaes krediñ en e emlazh abalamour d’ar c’hej-mej a deñvalijenn hag a zrantiz a gaver en e levrioù. Lizher ebet n’en devoa lezet Levi war e lerc’h ivez. Diwar e benn e varv e tisklerias Elie Wiesel neuze « e oa marvet Primo Levi en Auschwitz daou-ugent vloaz kentoc’h."
E levrioù
E levr kentañ e voe Se questo è un uomo (1947) (Hag un den ez eus anezhañ, Si c'est un homme, e galleg), embannet prestik war-lerc’h fin ar brezel. Kontañ a ra ennañ penaos e oa buhez ar brizonidi er c'h-kampoù-bac’h, ha penaos en deus gallet treuzvevañ. Skrivañ a ra : «Penegwir en deus gallet Auschwitz bezañ ez eo trawalc’h da gement hini a zo da chom hep ober anv eus Ragevezh Doue ken ». Da gentañ ne voe ket taolet nemeur a evezh ouzh al levr a vez sellet bremañ evel ur bennoberenn. Skrivet e oa bet evit aezetaat d’an oberour a zalc’he da c’houzañv diwar ar poanioù tremenet a chome peg outañ.
Troet eo bet al levr diwar an italianeg gant Serj Richard hag embannet gant Mouladurioù Hor Yezh e 2015 (Hag un den ez eus anezhañ, ISBN 978-2-86863-174-9)
Skrivet en deus ivez danevelloù (Lilith, hag all) etre gwirvoud ha moliac’h, kaoz enno eus abadennoù eus e vuhez en Auschwitz, eus e labour kimiour, pe eus e yuzevegezh.
Naziouriezh ha komunouriezh
Hervez Primo Levi e oa kemm bras etre politikerezh an Nazied en Alamagn nazi hag hollveliouriezh ar Gomunourien en Unaniezh Sovietek hag e Republik Sina. O-zeir, emezañ, e oant broioù ma rene an hollveliouriezh, hag o-zeir ec’h embannent petore rummad renkadoù pe gouennoù a oa diezhomm hag a ranke ar gevredigezh kaout an dizober anezho. Koulskoude, gant an Nazied e oa an dud da vezañ renket evel ma oant ganet, hervez o gouenn, ha n’hallent ket kemm, e-skoaz gant ar gouarnamantoù sovietek ha sinaat e oant renket hervez o lec’h er gevredigezh, hag a c’hallent kemm e-kerzh o buhez. Gant se, gouez da Levi, e vije degemeret mab ur c’hapitalour bras evel un den talvoudus d’ar gevredigezh sovietek ma asantje sevel enep d’e renkad orin ha d’ar gapitalouriezh. D’an Nazied avat e chom yuzev ar yuzev, da lavarout eo un amprevan da lazhañ, ha netra ken.
Rannvro Liberec
thumb|right|200px|Banniel Rannvro Liberec thumb|right|200px|Skoed-ardamez Rannvro Liberec thumb|right|200px|Lec'hiadur Rannvro Liberec er Republik Tchek thumb|right|200px|Distrigoù Rannvro Liberec
Rannvro Liberec (tchekeg : Liberecký kraj) a zo ur rann velestradurel (kraj) er Republik Tchek, lec'hiet e norzh Bohemia. Dont a ra hec'h anv eus hini he chêr-benn, Liberec. 3 163 km² eo gorread ar rannvro, hag e 2005 e oa 428 291 annezad enni (stankter : 135 annezad/km²).
Distrigoù
Rannet eo Rannvro Liberec e 4 distrig (okresy):
Kêrioù
Kêrioù brasañ Rannvro Liberec (hag an niver a annezidi):
Strakig-lann
Ar strakig-lann (liester : strakiged-lann) a zo ur spesad golvaneged, Saxicola rubicola an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Motacilla torquata da gentañ-penn (e 1766) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned hag a bak war-nij ; kavout mat a ra an akridi, ar biskoul, ar c'hevnid hag al larvenned ivez.
Rummatadur
Gwechall e oa ar spesad lod eus Saxicola torquatus, ar pezh a zispleg e c'hell bezañ anvet Saxicola torquatus rubicola en oberennoù skiantel 'zo. Lakaet e oa bet da spesad e-unan da-heul labourioù kaset da benn gant U. Wittmann, P. Heidrich, M. Wink & E. Gwinner hag embannet e miz Mezheven 1995.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
Binig
Istor
Lesanvet eo Binig "takad karantez Aodoù-an-Arvor". Poblet eo ar gumun abaoe 3 000 bloaz a-raok JK. Eno e oa un daol-vaen lesanvet "la table de Margot", distrujet e 1816 e-pad labourioù ar porzh. E mare ar Grennamzer e oa rannet ar gêriadenn etre div barrez: Staol en norzh, ha Porzhig er su. Marc'hadoù bras a veze dalc'het er porzh. Da vare an Dispac'h bras e oa bet pouezus galloud ar pennoù bras e Binig, a-drugarez da binvidigezhioù degaset gant ar moru ("ar peskerezh bras"). Diwezhatoc'h, e 1821, e oa krouet ar gumun da vat, gant harp an dugez Angoulême, c'hoar da Loeiz XVI. Ar maer kentañ e oa François Le Saulnier de Saint Jouan, un armatour brudet, kenderv da Robert Surcouf. E 1821 e oa 1 611 annezad e Binig. E 1845 e oa Binig war ar renk kentañ evit ar pesketa moru, e Bro-C'hall. Etre an daou vrezel e oa bet meur a cheñchamant evit obererezhioù ar porzh. Dilezet e voe ar peskerezh bras tamm-ha-tamm.
Fontaine-l'Évêque
Fontaine-l'Évêque (e walloneg : Fontinne-l'-Eveke) a zo ur gêr hag ur gumun eus Belgia e Proviñs Hainaut.
1387
Diwar-benn bloavezh 1387 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1387
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1387
Draeneg
An draeneg, pe braog, (Dicentrarchus labrax pe Morone labrax) zo ur pesk mor.
Djourmodoek
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar djourmodoek (jur modo) komzet gant tro-dro da 15.400 den e Soudan ar Su.
Briton
Briton zo ur ger saoznek, deuet diwar ar ger latin brito, hag a zo deuet da vout un anv-tiegezh.
Tud
E saozneg ez eus daou ster d'ar ger :
Swatieg
Unan eus 11 yezh ofisiel Suafrika eo ar swatieg pe swazieg (swatieg siSwati), ur yezh ofisiel eo e Eswatini ivez. Ur yezh vantouek eus skourr ar yezhoù ngounek eo, komzet gant 1,5 milion a dud e Gauteng, Limpopo ha Mpumalanga.
Setu anvioù ar rannyezhoù pennañ : chiselweneg (shiselweni), hohoeg (hhoho), nandzineg.
Tost-tre eo d'ar xhosaeg, d'ar zouloueg ha d'an ndebeleg.
Belieg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar belieg (beli) komzet gant tro-dro da 6.600 den e Soudan ar Su.
Ɓ
Ul lizherenn latin ispisial eo Ɓ, ɓ implijet evit skrivañ un nebeud yezhoù Afrika evel ar peuleg.
Implijet e vez ivez al lizherenn vihan gant al Lizherenneg Fonetikel Etrebroadel evit ober diouzh treuzskrivadennoù fonologel pe fonetikel.
Nannina de' Medici
Nannina de' Medici (Lucrezia hec'h anv-badez), ganet e Firenze d'ar 14 a viz C'hwevrer 1448 ha marvet d'ar 14 a viz Mae 1493), a oa ur briñsez italian, eil merc'h Piero di Cosimo de' Medici ha Lucrezia Tornabuoni ha c'hoar henañ Lorenzo il Magnifico.
Nannina a veze graet anezhi abalamour ma oa lesanv he mamm-guñv Piccarda Bueri.
Evel he breudeur Lorenzo ha Giuliano, hag he c'hoarezed, he doe un deskadurezh eus ar re wellañ. Gant brud an tiegezh hag an deskadurezh vat-se e reas un dimeziñ eus ar gwellañ.
Eured ha bugale
D'an 8 a viz Mezheven 1466 ec'h euredas d'al lenneg Bernardo Rucellai, un eured lidet el Loggia Rucellai, bet savet diwar raktresoù Leon Battista Alberti, ha banvezioù e-leizh, ha boued sof-kont, hervez danevelloù pishañ an amzer deuet betek ennomp. Gant he fried e prenas an Orti Oricellari, ul liorzh brudet ma en em vode an Accademia neoplatonica.
Yezhoù turkek rik
Un is-skourr eus yezhoù turkek ar su eo ar yezhoù turkek rik (saozneg: Turkish languages), ennañ 4 yezh komzet e Turkia (Azia hag Europa) hag Iran:
Modaeg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar modaeg (mo'da pe morokodo-mo’da) komzet gant tro-dro da 600 den e Soudan ar Su.
Lovisa Charlotta Malm-Reuterholm
Lovisa Charlotta Malm-Reuterholm (Strängnäs, Finland, – Stockholm, Sveden, ) a oa ul livourez finlandat-ha-svedat, hag ur skrivagnerez eus an noblañs. Ul livourez amatour e oa.
Merc'h e oa da Jacob Georgsson Malm hag Eleonora Lovisa von Köhnnigstedt. E 1797 e voe dimezet d'ar baron Axel Christian Reuterholm. Ul levr salmoù e teir lodenn a voe embannet ganti e 1820–1846.
Bolvronn
Bolvronn (Bouvron e galleg) a zo ur gumun a Vreizh e gevred ar vro, e Liger-Atlantel, e kanton Blaen, e Bro-Naoned.
Draeneg brizh
An draeneg brizh (Dicentrarchus punctatus pe Morone punctatus) zo ur pesk mor.
Vendeg
Unan eus 11 yezh ofisiel Suafrika eo ar vendeg (vendeg tshiVenda). Ur yezh vantouek eo, komzet gant tro-dro da 666.000 a dud e Su Afrika en Transvaal ha gant 84.000 den all e Zimbabwe.
Yezhoù turkmenek
Un isskourr eus yezhoù turkek ar su eo ar yezhoù turkmenek, ennañ 1 yezh komzet e Turkmenistan:
Sothoeg an norzh
Unan eus 11 yezh ofisiel Suafrika eo sothoeg an norzh (sothoeg: seSotho sa Leboa). Ur yezh vantouek eo, komzet gant 4 208 980 a dud e Gauteng, Limpopo ha Mpumalanga.
Ur yezh kar eo d'ar tswaneg (setswana) ha d'ar sothoeg pe sothoeg ar su.
Kaletez gant silzig
Kaletez gant silzig, kaletez ha silzig, pe kaletez silzigennet, a zo unan eus meuzioù brudet Breizh-Uhel, hag eus Bro-Roazhon muioc'h c'hoazh. Kavet e vezont e kement fest a vez aozet er c'hornad-se, ha dreist-holl dirak ar "Stade rennais" pa vez matchoù. Kanet e vez ur ganaouenn en enor d'ar galetezenn silzigennet gant harperien ar skipailh mell-droad-se.
Blaz fall a vez kavet d'ar c'haletez, a lavarer, pa vez kollet gant ar skipailh, evel pa oa bet trec'het skipailh Roazhon gant hini Gwengamp da-geñver tro diwezhañ Kib vell-droad Bro-C'hall.
Ɗ
Ul lizherenn latin ispisial eo Ɗ, ɗ implijet evit skrivañ un nebeud yezhoù Afrika evel ar peuleg.
Implijet e vez ivez gant ar Lizherenneg Fonetikel Etrebroadel evit ober diouzh treuzskrivadennoù fonologel pe fonetikel.
Kumuniezh kumunioù Bro Benac'h
Kumuniezh kumunioù bro Benac'h a oa anezhi un etrekumuniezh (ur gumuniezh kumunioù) savet etre kumunioù eus departamant Aodoù-an-Arvor, e Breizh. Ul lodenn eus Bro Gwengamp eo. Krouet eo bet e 1995. D'ar 1 a viz Genver 2017 e oa deuet da vezañ Gwengamp-Pempoull Arvor-Argoad Tolpad-kêrioù, goude kendeuziñ gant c'hwec'h etrekumuniezh-all.
Kumunioù
Kumuniezh kumunioù Bro Venac'h a yae 7 kumun d'ober anezhi:
Enez-Veur
<HR noShade>
Enez-Veur (Lillemer e galleg) a zo ur gumun eus eus Breizh e departamant Il-ha-Gwilen.
Enghien
Enghien (en izelvroeg:Edingen, e walloneg: Inguî) a zo ur gêr eus Belgia e Proviñs Hainaut. Ur gumun c'hallek gant aezamantoù yezhel evit an izelvroegourion eo.
Hendecourt-lès-Ransart
Hendecourt-lès-Ransart (Hendecourt-lez-Ransart) a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
kantved
Brezel-bed kentañ: ar gêriadenn a voe distrujet razh; roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .
Yezhoù pontek-kaspiek
Un isskourr eus yezhoù turkek ar c'hornôg eo ar yezhoù pontek-kaspiek, ennañ 4 yezh komzet en Ouzbekistan, Lituania ha Rusia (Europa):
Yann-Loeiz Rozeg
thumb|right|200px|Yann-Loeiz Rozeg Yann-Loeiz Rozeg, "Brogarour" e anv-pluenn, ganet d'ar 14 Genver 1898 e Ploueskad, marvet d'an 2 Gwengolo 1946 e Gwipavaz, zo ur beleg (eus Kompagnunezh Mari), hag ur skrivagner brezhonek eus Bro-Leon.
De facto
De facto zo ul lavar latin hag a dalv kement hag « er fedoù », pe « en oberoù ». Enebet e vez ouzh ''de jure', « hervez ar gwir, ar reolenn ».
Orin
Implijet eo bet an droienn e latin gant Cicero en e brezegenn Pro Milone : ... et Pompeius de iure non de facto quaestionem tulit ... ha Pompeius a vennas ensellout ar gwir ha n'eo ket ar fed.
El Punt
El Punt a zo ur gazetenn bemdeziek e katalaneg diazezet e Girona ha skignet e Katalonia a-bezh. Betek 1990 e oa anvet « Punt Diari ». E 2006 e oa 7 embannadur lec'hel : Barcelona, Girona, Barcelonès nord, Maresme, Penedès, Vallès Occidental ha Camp de Tarragona.
Ur gazetenn gatalanek eus an tu kleiz eo.
Sandwich
Sandwich zo ur seurt meuz a deu e anv eus hini John Montagu, 4vet kont Sandwich.
Istor
Da gentañ e oa bara gant kig bevin sall, a blije kenañ d'an aotrou kont. Met dizemglev zo diwar-benn an doare ma voe ijinet.
Hervez a gontas Pierre Jean Grosley, en ul levr anvet Tour to London (http://www.faktoider.nu/sandwich_eng.html), e oa ur c'hoarier touet eus John Montagu. Un deiz, e 1765, p'edo o c'hoari ar c'hartoù, e teuas ur servijer da ginnig daou damm bara gant kig yen ha keuz. Kavout a reas dezhañ e oa daou berzh mat d'ar boued: da gentañ n'en doa ket ezhomm da sevel diouzh taol da vont d'e bred, ha da eil ne oa ket lous e zaouarn ha n'en doa ket ezhomm da sevel d'o gwalc'hiñ evit derc'hel da c'hoari.
Disfiz a vag lod avat ouzh ar vojenn-se. Krediñ a reont e oa ur marc'h-labour eus an aotrou kont, a oa amiral, hag a voe er gouarnamant e 1765, ha n'en devoa ket kalz amzer da c'hoari. Gallout a raje, hervezo, bezañ kavet an tu-se da labourat en ur zebriñ. Ur vojenn enorusoc'h bepred.
Boued
Keit ha ma ne vez lakaet nemet un tamm kig, pe pastez e Breizh alies, en un tamm bara digoret gant ar gontell, mat. Pa zalc'her mat ar bara ha ma ne lezer ket anezhañ da zigeriñ, e chomo naet an daouarn hag an dilhad. Met adalek ma lakaer vi ha tomatez e-barzh, pe lipig, ez a an traoù da fall evit ar bizied, ha ne vez ket tra-walc'h gant ur serviedenn baper ken. Arabat soñjal c'hoari ar c'hartoù evel ma rae an amiral saoz.
E kêrioù bras e vez gwelet tud o vale gant sac'hadoù paper moan, hag o krignat penn o sandwich: un dra ordinal eo bremañ debriñ er straedoù.
Sandwichoù zo a vez graet gant daou pe dri gwiskad bara ha kig ha legumaj ha servijet e tavarnioù zo war un asied, gant kontell ha fourchetez: daoust ha sandwichoù int c'hoazh, sed aze danvez da brederiañ.
Implij
Tud zo a aoz un tamm sandwich da gas gante d'ar skol pe d'o labour, da zebriñ war ur bank pe war al leton pa vez brav. Tud all a bren : sandwichoù a vez graet en ostalerioù abaoe pell zo. Stalioù-sandwichoù a vez kavet e pevar c'horn ar bed bremañ, digor betek diwezhat en noz er c'hêrioù bras. Kavet e vez da brenañ zoken er stalioù-brasañ, paket brav e-barzh plastik kalet ha ne vez lakaet er sailhoù-lastez war-lerc'h alies. Pa weler ar plastik war lez an hentoù e ouzer e vez taolet gant debrerien eus lein o c'hrirri-tan. Ur meuz bedel eo hiriv, met disheñvel eo eus an eil bro d'egile, eus an eil lec'h d'egile alies zoken. Debret e vez en yen peurvuiañ, met lod a vez debret en tomm, ha neuze e vez roet anvioù all dezho. N'eus ket bet ijinet mekanik ebet d'ober sandwichoù c'hoazh, evel evit an hot dog pe ar c'h-croque-monsieur.
Breizh
E Breizh-Uhel, e Bro-Roazhon dreist-holl, eo kaletez gant silzig sandwich orin ar vro. Ur ganaouenn zo bet savet d'ar meuz, hag ur gevredigezh a zo d'e zifenn.
Yezh
Klasket ez eus bet treiñ ar ger e brezhoneg.
Thomas Hobbes
thumb|right|Thomas Hobbes livet gant [[John Michael Wright (National Portrait Gallery, Londrez)]]
Thomas Hobbes, ganet d'ar 5 a viz Ebrel 1588 ha marvet d'ar 4 a viz Kerzu 1679, a oa ur prederour saoz, brudet dreist-holl evit e levr, Leviathan. Al levr-se a levezono kalz ar sell war ar politikerezh e bed ar C'huzh-Heol. Hobbes a zo unan eus diazezourien ar brederouriezh politikel hag un damkaniour eus ar galloud. Prederiañ a reas war ar stad, hag a lakafe da baouez ar brezel naturel a vez etre an holl dud, hag a warantfe ar surentez eus an hinienoù.
Hiziv an deiz, Hobbes a zo brudet evit e labourioù politikel ha prederouriezhel, met labouret en deus ivez kalz war danvezioù evel an istor, ar ventoniezh, an doueoniezh, ar vuhezegezh, ar brederouriezh en he fezh, hag ar pezh a c'heller envel ar skiantoù politikel. Ouzhpenn da se, Hobbes a zisplegas an natur denel evel un natur hiniennek, ar pezh a levezono kalz ar preder denoniour.
Viroinval
Viroinval (e walloneg: Virwinvå) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Namur.
Kreta
Kreta (henc'hresianeg : Κρήτη, Krḗtē; gresianeg : Κρήτη, Kríti) eo an enezenn vrasañ ha pobletañ inizi Gres, 88 enezenn vrasañ ar bed ha pempvet enezenn vrasañ ar Mor Kreizdouar, war-lerc’h Sikilia, Sardigna, Kiprenez ha Korsika. Kreta hag un toullad enezennoù tro-war-dro dezhi a ya da ober rannvro Kreta (gresianeg : Περιφέρεια Κρήτης Periféreia Krítis), unan eus rannvroioù melestradurel e Bro-C’hres. Ar gêrbenn a zo Heraklion. E 2011, e oa 623,065 a dud o vevañ eno.
Ul lodenn vras eus an ekonomiezh ha glad sevenadurel Bro-C’hres enni, brudetevit ar muzik hag ar varzhoniezh, hagez eo kreizenn ar sevenadurezh vinoan (war-dro 2700–1420 kt JK), unan eus kentañ sevenadurezhioù bras Europa, ma oa savet kentañ palezioù Europa[1]. Staget eo bet ouzh Bro-C'hres e 1913 hag unan eus he zrizek periferia (rannvro velestradurel) eo.
Mitoueg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar mitoueg (mittu) komzet gwechall e su Soudan.
Ur yezh varv an hini eo.
Hieronymus Bosch
Jheronimus van Aken, pe Jheronimus Bosch (Jeroen Bosch e nederlandeg, Jérôme Bosch e galleg) a zo ul livour izelvroat a orin alaman, ganet e 1453 ha marvet e 1516 e 's-Hertogenbosch, hag alese e teu e lesanv.
E vuhez
Ganet e oa war-dro 1450 e 's-Hertogenbosch. Paourik e oa e dud, hag int a orin eus Aachen (Alamagn), setu perak e oa anvet van Aken, eus Aachen. Diazezet e oa ar familh er vro abaoe daou gantved.
Liverien e oa bet e dad-kozh Jan van Aken hag e dad Anthonis van Aken.
E vuhez e 's-Hertogenbosch a oa sioul ken e oa, etre e wreg, e labour hag e vreuriezh. Koulskoude e kreskas e vrud tamm-ha-tamm, betek e-maez ar vro.
Lenn a rae kalz a levrioù relijion ha levezonet e oa gant an alan a zisivouderezh hag a gevrinegezh a oa o ren, ma kavas un awen nevez a reas dezhañ dilezel e zoare kozh da livañ evit treiñ war-du oberennoù ma weler relijion o talañ ouzh ar pec'hed hag an daonidigezh.
An Ifern hag ar Baradoz a weler mesk-ha-mesk, flemmerezh ha buhezouriezh. Dalc'het eo e spered gant an denelezh erru brein ha kondaonet d'an tan peurbadel (teirzaolenn ar C'harrad Foenn  war-dro 1500, mirdi ar Prado, Madrid) dre m'he deus troet kein ouzh lezenn Doue. Sorc'henn ar pec'hed a weler splann er Seizh Pec'hed Pennañ (1475-80, mirdi ar Prado, Madrid), Nev ar re foll (1490-1500, mirdi al Louvre, Pariz), teirzaolenn Liorzh ar plijadurezhioù, war-dro 1503-04 (Prado, Madrid), alegorienn vraouac'hus ha pinvidik, tud ha loened hiron, enne daveennoù d'an alkimiezh a-leizh.
Mervel a eure Bosch e 1516.
E penn-kentañ ar e veajas Bosch da Venezia, ha neuze en doe muioc'h a ijin : muioc'h a blas hag a weledvaoù en oberennoù evel Sant Yann e Pathmos (1504-05, Berlin, Gemäldegalerie), Sant Jerom o pediñ (war-dro 1505, Gent, Mirdi an Arzoù-kaer) pe c'hoazh Temptadur sant Anton (1510, Madrid, mirdi ar Prado). En oberennoù-se e tiskouez ez eo buhez ar sent an doare netemañ da vezañ saveteet.
E-tro 1510 e kemmas e arz, evel ma weler en taolennoù ma savas hanter-dudennoù en talbenn gentañ (Ar C'hurunadur spern, 1510, Madrid Escorial).
En e oberennoù e kaver ivez tudennoù a denn da flemmskeudennoù tennet eus levrioù loened ar Grennamzer. Bosch a ijinas ur stil a voe adimplijet gant arzourien all evel Pieter Brueghel gozh, ha priziet-tre e voe e oberennoù gant an dreistrealourien en.
Dielfennet eo bet e oberenn hag e arz gant Wilhelm Fraenger, istorour an arz.
1189
Diwar-benn bloavezh 1189 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1189
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1189
Yezhoù ouralanek
Un is-skourr eus yezhoù turkek ar c'hornôg eo ar yezhoù ouralanek (saozneg: Uralian languages), ennañ 3 yezh komzet e Rusia (Azia hag Europa):
Sothoeg
Ur yezh vantouek an hini eo.
Nyamouseg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo an nyamouseg (nyamousa) komzet gant tro-dro da 1.200 den e Soudan.
Rouzenn
Ar rouzenn (Scophthalmus rhombus) a zo ur pesk mor plat.
Math, mab Mathonwy
thumb|280px|Lleu troet en erer, e levr [[Charlotte Guest.]] Math, mab Mathonwy eo anv diwezhañ skourr Pevar skourr ar Mabinogi. Teir lodenn zo ennañ, ha kaoz zo eus Math, roue Gwynedd, hag eus e niz, an hudour Gwydion.
Math
Roue Gwynedd ha hudour eo Math. Kement kaoz mouslavaret a vez klevet gantañ.
Gwalladenn Goewin
Goewin, « ar c'haerañ plac'h yaouank eus he remzi », eo ar werc'hez yaouank a rank Math lakaat e dreid war he barlenn pa ne vez ket o vrezeliñ. N'hall ket ober tro e rouantelezh, e nized Gilfaethwy ha Hyfeidd eo a ra en e lec'h. Gilfaethwy zo orgedet ouzh Goewin, hag e vreur all Gwydion en deus kavet un tu da bellaat Math diouzh Goewin. Lakaet e vo brezel da sevel etre Gwynedd, Powys ha Deheubarth. Moc'h burzhudus, eme Gwydion d'e eontr, zo degouezhet eus Annwn, e ti Pryderi, roue Dyfed. Gallout a rafent skrapañ anezho.
Hag int mont da di Prederi, roue Dyfed, gwisket evel barzhed, ha Gwydion da gontañ un istor. Goude e tiskuilh perak e oant deuet, hag eskemm a ra ar moc'h ouzh 12 marc'h kalloc'h ha 12 levran ha n'int nemet troioù hud ha na badont nemet un devezh.
Gwydion hag e vagad a zistro da Wynedd, ha Pryderi gant e arme war o lerc'h. Da noz, tra m'emañ Math er brezel, ez a Gilfaethwy da wallañ Goewin. Emgann bras zo, gwad a ruilh a-leizh, hag echuiñ a ra gant Gwydion pa deu a-benn da lazhañ Pryderi. Pa zistro Math d'e gastell e klev digant Goewin ne c'hall-hi ket dougen treid Math ken peneogwir n'eo ket gwerc'hez ken. Ha hi kontañ ar walladenn.
Dimeziñ dezhi a ra Math evit diwall hec'h enor, hag e ro aotrouniezh dezhi war he domanioù. Evel kastiz e tro e nized e loened gouez, an eil e karv hag egile en heizez, e kondaon anezho da gaout unan bihan, hag e kas anezho d'an harlu. Goude e tro anezho e gwiz ouez hag e tourc'h gouez, ha goude e bleiz hag e bleizez. A-benn tri bloaz e tro anezho e tud en-dro. Tri bugel o deus bet e-keit-se: Hyddwn (anv tost da heizez), Hychtwn (anv tost da hoc'h), ha Bleiddwn (bleiz evel-just).
Tri berz Llew Llaw Gyffes
Klask zo war-lerc'h ur werc'hez da gemer lec'h Goewin, ha kinniget ez eus anv Arianrhod, merc'h Dôn ha nizez d'ar roue. Evit asuriñ eo gwerc'hez e rank tremen war wialenn hud Math. Pa ra, kerkent e c'han daou vab. Ar c'hentañ, kenkent ha badezet, a ya d'ar mor, ha diwar wel, Dylan Eil Ton e anv, da gompren evel mab an tonnoù. An eil mab zo laeret gant Gwydion, ha roet d'ur vagerez; kreskiñ a ra div wech buanoc'h eget ar vugale all. D'e 8 vloaz eo kaset gant Gwydion da gastell e vamm. Met ur sord (geis) a daol-hi dezhañ: anv ebet n'hallo kaout ma n'eo ket roet gant e vamm.
En deiz war-lerc'h, war an aod, e sav ur vag gant bezhin hag e tistroont da gastell Arianrhod, en ur stumm ha n'hall ket bout anavezet. E bourzh ar vag e wel pegen ampart eo ar bugel, hag e ra un anv anezhañ, Llew Llaw Gyffes (« Lleu Asur e Zorn »), hep dezhi e anavezout. Pa wel eo bet touellet e taol ur sord all: n'hallo ket kaout armoù, nemet ar re a vo roet ganti. D'euet d'e oad, setu Llew, Gwydion bepred gantañ, o tistreiñ da gastell e vamm, dezho doare barzhed, ha degemeret int el lez. Gant un taol hud e ro Gwydion da grediñ ez eus ur morlu bras o tostaat da argadiñ. Hag Arianrhod, hep dezhi gouzout eo he mab, da sikour Llew da gemer armoù.
Da get ez a an huderezh kenkent, ha hi da deurel un taol hud all: biken ne gavo pried e-touez gouenn Mab-den. Hag int-i neuze da vont da glemm dirak ar roue Math, hag an daou hudour da genlabourat ha da grouiñ ur vaouez a oa « kaerañ ha disiañ plac'h zo bet biskoazh er bed » diwar bleunioù derv, banal, ha bleunioù ar pradoù, hag a voe anvet Blodeuwedd (« doare ar bleunioù»).
Ha Math ha reiñ dezhañ cantref Dinoding da ren warni.
Blodeuwedd
Un deiz, aet Llew da welout Math d'e lez, e tremen chaseourien dirak e di e Mur Castell, ha Gronw Pebyr en o zouez. Ha Blodeuwedd d'e bediñ da goan. Orgediñ a reont an eil ouzh egile ha tremen an nozvezh a-gevret, hag an devezhioù goude. Pa zistro Llew e ra-hi van da gaout aon na varvfe he fried. Hag eñ da gontañ ne vo ket aes e lazhañ: e-pad bloaz e ranko bezañ graet ar goaf a c'hallfe e lazhañ. Ouzhpenn-se n'hall ket bezañ lazhet nag e-barzh ti nag er-maez, na war varc'h na war droad. N'hall bezañ lazhet nemet pa ra e gibelladenn, pa vez gant un troad war ar gibell hag egile war gein ur bouc'h.
Kengelteg
Dont a rafe an anv Math eus ar c'hengelteg *matu, hag a dalv kement hag arzh.
Dhimotiki
Dhimotiki (gresianeg: δημοτική «(yezh) ar bobl ») eo anv stumm ofisiel ar gresianeg unvan a-vremañ diazezet dreist-holl war doareoù-komz ar bobl kentoc'h evit ar gresianeg klasel.
Yezh Aten an hini eo a dalvezas da diazez pennañ ar stumm yezhel-mañ, bet resisaet da vat e 1941 gant ar yezhoniour Manolis Triantaphyllidis. E 1976 eo hennezh an hini a oa bet lakaet da stumm ofisiel ar yezh e Gres e lec'h ar c'hatharevousa hag abaoe 1982 e vez skrivet hervez ar reizhskrivadur untonel.
1388
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1388
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1388
Mamm-gozh
Mamm e vamm pe e dad eo mamm-gozh ur bugel.
Tienen (Brabant)
Tienen (e galleg: Tirlemont) a zo ur gêr hag ur gumun eus Flandrez Belgia, e proviñs Brabant Flandrez.
Yezhoù aralek-kaspiek
Un isskourr eus yezhoù turkek ar c'hornôg eo ar yezhoù aralek-kaspiek, ennañ 4 yezh komzet en Ouzbekistan, Kazac'hstan, Kirgizstan ha Rusia (Europa):