cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Divuhez
Un divuhez zo ul livadur ma ne weler netra vev, netra nemet traoù divuhez. Peurvuiañ e vez livet bleunioù pe frouezh, pe boued en un asied, evned lazhed, pesked.
Kemened-Ili
En arriagonded Kemened Ili e oa ar parrezioù-mañ : Broenou, Elestreg (ar Folgoad bremañ), Goulc'hen, Gwineventer ha trevioù Sant-Derc'hen ha Sant-Servez, Gwiseni ha trev Sant-Fregan, Kerlouan, Kerniliz ha trev Lannarvili, Kernouez, Landeda, Lanneured, Lanniliz, Lesneven, Plouzeniel ha trevioù Sant-Meven ha Tremaouezan, Plouedern, Plougerne ha trev Tremenac'h, Plouider, Plouneour-Traezh ha trev Brignogan, Trelez, Tregaranteg.
Jeanne Lanvin
Liammoù diavaez
Lanvin
Cribrarula taitae
Gwelout ivez
Spesadoù all ar genad Cribrarula gant livioù damheñvel ha dreist-holl Cribrarula gaskoini, Cribrarula cumingii ha Cribrarula catholicorum.
Franz Alfred Schilder
Ur malakologour, ur bevoniour, un taksonomour hag ur c'helenner war ar blotviled hag ar geographiezh, alaman eus orin bro Aostria e oa Dr. Franz Alfred Schilder, Franz Xaver Alfred Johann Schilder eus e anv leun, ganet e Královské Vinohrady, (Gwinieg roueel alamagn), e Praha Tchekia an deiz a hiziv, d'an 13 a viz Ebrel 1896 ha marvet e Halle (Saale) d'an 11 a viz Eost 1970.
Divuhez
Istor
Er XVIvet kantved e veze anv eus « cose naturali » (traoù naturel) gant al livour Giorgio Vasari evit ober meneg eus an traoù a veze livet gant Giovanni da Udine.
Cribrarula taitae
Kartenn al lec'hioù bevañ
Lec'h bevañ ar spesad a zo e Melanezia hag e Polinezia ar c'hornog er Meurvor Habask.
Gombo
Gombo pe gumbo (hervez ar saozneg) zo ur meuz eus Louiziana, e SUA, ur seurt keusteurenn gant kig pe besked ha gant ach, skilbebr hag ognon.
(2041) Lancelot
(2041) Lancelot a zo un asteroidenn eus Koskoriad an Heol.
(2483) Guinevere
(2483) Guinevere a zo un asteroidenn eus Koskoriad an Heol.
Franz Alfred Schilder
Buhez
Dedennet eo bet abred gant an natur Franz Alfred Schilder hag en doa embannet e bennad kentañ da 14 bloaz diwar ur spesad c'hwiled e kerentiad ar Cicindelidae en der Deutschen Entomologischen Zeitschrif, ur gazetenn aleman diwar an amprevaned. Kroget en doa da studiañ Medisinerezh er skol-veur Vienna a-raok mont da vrezeliñ e 1914. Distreiñ a rae goude ar brezel e 1918 e Vienna da studiañ skiantoù an natur. Tremen a rae e doktorelezh war an uskerentiad Cypraeacea a zo ennañ ar c'herentadoù Cypraeidae hag Ovulidae. Kenderc'hel a rae adalek ar mare-se da labourat war meur a sujed e bevoniezh e-touesk anezho, an hoc'higed-mor, ar phyloxera, kleñved ar gwini.
Études Celtiques
Savet e oa bet gant Joseph Vendryes, e 1936, da gemer lec’h ar  Revue Celtique, a oa aet da get goude marv e rener Joseph Loth, e 1934. Dont a ra er-maez ur wech ar bloaz hag e pep niverenn e kaver ur pemzek pennad bennak, diwar-benn enklaskoù henoniezh pe yezhoniezh. E galleg eo skrivet an darn vrasañ eus ar pennadoù, met pennadoù a gaver e saozneg hag e yezhoù all ivez a-wechoù. Ar pennadoù yezhoniezh a bled peurvuiañ gant stummoù kozh eus ar yezhoù keltiek (galianeg, henvrezhoneg, heniwerzhoneg…) met ur pennadig bennak a gaver diwar-benn brezhoneg hon amzer.
E-touez ar geltiegourien o deus embannet pennadoù e-barzh Études Celtiques e c’haller menegiñ Rachel Bromwich, Gwennael an Dug, Paul-Marie Duval, Léon Fleuriot, Ken George, Venceslas Kruta, Pierre-Yves Lambert, Jean Le Dû hag Yves Le Berre, Proinsias Mac Cana, Gwennole ar Menn, Claude Sterckx, Alf Sommerfelt, Bernard Tanguy, Joseph Vendryes. Etre 1979 ha 1987 e oa Léon Fleuriot a oa e penn ar bodad skridaozañ.
Franz Alfred Schilder
Buhez
Dimezet eo da V/Maria Hertrich (1898-1975) ha ganti e ya etre 1927 ha 1939 da veajiñ e meur a vro da studiañ hoc'higed-mor e mirdioù ha dastumadegoù prevez. Embann a rae pennadoù diwar e studioù ha a drugarez dezho e voe pedet da genderc'hel da labourta gant ar Royal Society eus Londrez.
An eil brezel bed a harz ouzh e studioù hag eskemmoù er maez eus Alamagn.
Adkregiñ a rae adalek 1950 da eskemm gant dastumadegerien ar vro a-bez.
Dont a rae da vezañ Kelenner a enor er skol-veur Martin Luther e Halle-Wittenberg eus 1945 betek 1968 pa kemere e leve.
Implijout a rae e leve evit labourat gant e wreg Maria war an hoc'higed-mor. Embann a raeont A catalogue of living and fossil cowries diwar kerentiadoù Triviidae, Ovulidae ha Cypraedae.
Embannadennoù
Embannet en doa muioc'h eget 400 pennad.
Diskrivet en doa 45 genad nevez ha 483 spesad hag isspesad nevez.
Roet eo bet anv ar genad Schilderia en enor dezhañ.
Notennoù ha daveennoù
Troet eo bet ul lodenn eus an destenn-mañ diwar ar pennad en alamaneg.
Percy Spencer
Percy LeBaron Spencer, bet ganet d'an 9 a viz Gouere 1894 en Howland (Stadoù-Unanet Amerika) ha tremenet d'an 9 a viz Gwengolo 1970 e Waban (SUA), a oa un ijinour hag ur c'havadenner stadunanat.
Divuhez
Istor
En Flandrez, war-dro 1650, e veze laret stilleven evit ober anv eus frouezh, bleunioù, pesked pe meuzioù servijet, implijet gant an Alamaned (« Stilleben ») hag ar Saozon (« still-life »), a vefe « buhez difiñv » e brezhoneg.
Percy Spencer
Anavezet eo e metoù ar skiantoù en abeg d'e labourioù war ar magnetronoù, kentañ kammedoù war-du ar skinforn, bet krouet e 1945.
Divuhez
Istor
An droienn c'hallek « nature morte » zo bet krouet en Gall en XVIII vet kantved.
Darn eus ar c'hoshañ skouerioù a zivuhezioù a oa taolennoù gant bleunioù en amzer an Azginivelezh e Flandrez. Brudet eo divuhezioù Paul Cézanne ha Vincent van Gogh.
Lasagne (toaz)
Al lasagne (liester ar ger italianek benel lasagna), a zo toazennoù a vez graet en Italia, gant bleud ha vioù, troc'het e karrezioù pe hirgarrezioù, da lakaat en ur plad a lakaer er forn. Ur meuz hengounel eo en Emilia, Romagna ha Marche.
Hervez al lezenn italian n'int ket pasta, rak ar pasta (agnolotti, maltagliati, ravioli, spaghetti, tagliatelle, tortellini, etc.), a rank bezañ graet gant greun kalet. Sfoglie a vez lavaret anezhe en Emilia.
Chouchou
Chouchou, pe Sechium edule, pe chayote, hag anvioù all c'hoazh, zo plant a orin eus Kreizamerika, gounezet er broioù tomm, hag a vez debret ar frouezh anezho, hag ivez ar c'horz e broioù zo.
An anvioù
Dont a rafe an anv chouchou eus chayote, hag a deufe eus an anv nahouatlek chayohtli. A bep seurt anvioù zo d'ar plant:
E spagnoleg e vez laret chuchu, chayote, chayotera, guatila, papa del aire, eus ar blantenn.
Kanaouenn
Meneget eo ar frouezh er ganaouenn bortugalek Disseram que Voltei Americanizada‎.
(4179) Toutatis
(4179) Toutatis a zo un asteroidenn eus Koskoriad an Heol.
Cypraeovula capensis
Cypraeovula capensis a zo unan eus ar seitek spesad a vez renket er genad Cypraeovula e kerentiad an hoc'higed-mor hervez Word Register of Marine species WoRMS. Ur spesad kregin boutin a-walc'h betek ral a vev e gevred Suafrika an hini eo.
Taksonomiezh
Diskrivet eo bet ar spesad gant Gray e 1828 dindan an anv genad Cypraea hag hini ar spesad Cypraea capensis,.
Dont a ra anv ar spesad capensis eus Beg an engortoz (Cape of Good Hope) e gevred Suafrika.
Heñvelsterioù a zo hervez an diskriverien evit ar spesad-se daoust d'an anv Cypraeovula capensis bezañ implijet un tamm muioc'h eget ar re all:
Isspesadoù
Pevar isspesad a zo bet diskrivet diouzh al lec'h ma vevont ha nebeut variadennigoù stumm pe liv :
Bevoniezh
Kregin boutin a-walc'h betek ral diouzh an isspesadoù a vez kavet bev dindan mein ha spoue e tachennoù traezh etre 8 ha 25 m donder. Ral e vez draget anezho eus 150 betek 450 m donder.
Ment
Mentoù boutin ar c'hregin etre-se a zo etre 26 mm ha 32 mm hirder, met e c'hell bezañ kavet hiniennoù korrig betek 19 mm pe ramz betek 38 mm.
(2597) Arthur
(2597) Arthur a zo un asteroidenn eus Koskoriad an Heol.
Cypraeovula capensis
Gwelout ivez
Spesadoù all ar genad Cypraeovula ha dreist-holl Cypraeovula edentula ha Cypraeovula amphithales
Kartenn al lec'hioù bevañ
Lec'h bevañ ar spesad a zo e gevred Suafrika.
Piermario Morosini
Piermario Morosini (ganet e Bergamo (Italia) d'an 5 a viz Gouere 1986, marvet e Pescara (Italia) d'an 14 a viz Ebrel 2012) a oa ur melldroader etrebroadel italian.
Cypraeovula algoensis
Cypraeovula algoensis a zo unan eus ar seitek spesad a vez renket er genad Cypraeovula e kerentiad an hoc'higed-mor hervez Word Register of Marine species WoRMS. Ur spesad kregin ral a-walc'h a vev e gevred Suafrika an hini eo.
Taksonomiezh
Diskrivet eo bet ar spesad gant Gray e 1825 dindan an anv genad Cypraea hag hini ar spesad Cypraea algoensis,.
Dont a ra anv ar spesad algoensis eus Algoa Bay e mervent Suafrika.
Heñvelsterioù a zo hervez an diskriverien evit ar spesad-se daoust d'an anv Cypraeovula algoensis bezañ implijet un tamm muioc'h eget ar re all:
Isspesadoù
Tri isspesad a zo bet diskrivet diouzh al lec'h ma vevont ha nebeut variadennigoù stumm pe liv :
Bevoniezh
Kregin boutin a-walc'h betek ral-tre diouzh an isspesadoù a vez kavet war mogerioù reier, e-pad an deiz etre 25 ha 50 m donder. An isspesad ral-tre permarginata a vez kavet donoc'h e toulloù-trop legestr etre 100 ha 400 m donder.
Ment
Mentoù boutin ar c'hregin etre-se a zo etre 19 mm ha 27 mm hirder, met e c'hell bezañ kavet hiniennoù korrig betek 17 mm pe ramz betek 33 mm.
Gwelout ivez
Spesadoù all ar genad Cypraeovula ha dreist-holl Cypraeovula edentula, Cypraeovula connelli ha Cypraeovula mikeharti hag ivez Notocypraea comptonii
Kartenn al lec'hioù bevañ
Lec'h bevañ ar spesad a zo e su ha mervent Suafrika.
Allegoria dell'Inclinazione
An daolenn
Warni e weler ur plac'h yaouank en he noazh, blev melen hir dezhi, en he c'hoazez e-touez ar c'houmoul, skeudenn an doug d'an arzoù. Ur steredennig zo o lugerniñ a-us dezhi.
Krediñ a reer ez eo un emboltred diwar zorn an arzourez, a oa 23 bloaz da neuze. Gant Leonardo di Buonarroto, niz d'ar skrivagner, e oa bet urzhiet an oberenn. Siwazh, re c'hadal e oa an daolenn ha re strafuilhus da dud zo ; e 1684 neuze, da lavarout eo 31 bloaz goude marv an aozerez, e c'houlennas perc'henn an daolenn digant al livour Baldassarre Franceschini (Volterrano) gwiskañ ar veleganez dielevez.
Roberta
Roberta zo un anv-badez italianek, roet d'ar merc'hed e meur a yezh.
Gerdarzh
Diwar Roberto, roet d'ar baotred
Marines (disheñvelout)
Marines a c'hall bezañ evit:
Lec'hanvioù
Marines zo anv meur a lec'h :
Milourel
Anv roet d'ar soudarded doare troadegiezh morlu:
Lost In Translation
Lost In Translation a zo ur film japanat ha stadunanat, sevenet gant ar filmaozourez stadunanat Sofia Coppola, hag a oa deuet er-maez e 2003.
Gounezet en deus meur a briz.
Herero
An darn-vrasañ eus an Hereroed zo o chom e mervent Afrika, en ur vro anvet Namibia. Ar re all zo o chom e Botswana pe Angola.
Etre an 17vet hag an 18vet kantved he deus divroet ar bobl herero betek al lec'h a vez anvet hiziv Namibia hag int staliet evel mesaerien.
Anavezet int bet a-drugarez d'ar Portugalad Bartolomeu Dias, ur moraer en deus tremenet Kab ar Spi Mat e 1488. Kalz a Europeaned zo deuet da c'houde. E 1878 e oa deuet an Alamanted met kalz a vo a-enepto dre ma kemerint an douaroù evit an tiez-feurm.
Haumea
Haumea, eus hec'h anv leun (136108) Haumea (arouez: ), eo ar pevare brasañ planedenn-gorr anavezet eus Koskoriad an Heol. Dizoloet eo bet e 2005, ha div loarenn he deus d'an nebeutañ: Hi'iaka ha Namaka. N'eo ket krenn he stumm, met un elipsoid kentoc'h. Un draezenn dreuzneizhanat eo.
Macaroni
Ar macaroni zo un doare pasta, pe toazennoù, diwar gwinizh kalet, en stumm tuellennoù hir, a 5 pe 6 cm. Dont a ra ar ger eus un anv italianek rannyezhel, macarone.
Galba
Servius Sulpicius Galba (Terracina, 24 a viz Kerzu 3 kent J.K. - Roma, 15 a viz Genver 69) a voe impalaer Roma e 67 ha 68.
La langue bretonne en 40 leçons
La langue bretonne en 40 leçons zo ul levr da zeskiñ brezhoneg savet gant Frañsez Vallée, hag embannet gant Moulerezh Sant-Guilherm e Sant-Brieg e 1909. Bloaz goude e voe an eil embannadur ; meur a embannadur a voe, an navet e 1932.
Herero
E 1904 e oa en em savet ar bobl Herero a-enep d'an drevadennerien alaman. Kastizet int bet war urzh ar jeneral Lothar von Trotha ha lazhet kalz anezhe. Abalamour da se eo tremenet o niver eus 80 000 da 15 000 a Hereroed.
Galba
Ganet e voe ganet e Terracina, war bord ar mor Tyrrhenia, war pleg-mor Caiete / Gaeta, ar 24 Kerzu 5 (pe 3 raok J.-K.)
Herero
Yezh
Komz a reont ar yezh Herero (Otjiherero a vez graet anezhi), ur yezh Bantu eo.
Mariane
Mariane zo un anv-badez portugalek, kar d'an anv-badez brezhonek Marianna, diwar an anvioù-badez Maria hag Ana.
Herero
Yezh
Meur a rannyezh disheñvel zo ha komprenus int peurliesañ an eil gant egile.
Galba
E zad a oa advokad, mes n'ouzer ket e anv. Galba a zo an eil mab Mummia Achaïa, pried gentañ e zad.
Herero
Yezh
Gant an Herero standard e vez graet er mediaioù namibian hag er skol.
Sevenadur
Daouduek eo o sistem diskennadur. An hêrezh a zeu diouzh an tad ha diouzh ar vamm er memes tro.
Galba
Ne adzimezas ket goude marv e bried Lepida hag e zaou mab.
Herero
Sevenadur
An Herero-ed a zo peurliesañ saverien loened hag o statud a zepant eus an niver a bennoù o deus. Ar chatal an hini en eus ar muiañ a dalvoudegezh. Ar baotred a ra war-dro ar sevel hag ar gwerzhañ loened. Ar maouezed a ra war-dro goro ar saout, al labour menajerez, eostiñ hag ar vugale. Lorc'h zo gant an Hereroed o kaout meot setu perak o deus ar maouezed tokoù kornek. Gwiskañ a ra ar maouzed ivez saeoù viktorian deus an 19vet kantved, bet roet dezhe gant an Alamanted nec'het gant o noazhded.
Galba
E 41 e oa legad war ar stêr Rhin, hag e adgemeras an erer roman diwezhañ chomet gant ar C'hermaned goude gwallreuz Varus eus 9 goude J.-K.
Herero
Kredennoù
Omuroi zo un anv Herero roet d'unan bennak suspedet da vezañ ur sorserez a nij e-pad an noz pe a ra trioù hud pe a varc'h an dud. Skoilh a reont ouzh an Omuroi en ur vont da gousket. Re all a gred, pa vez komzet gant an tasmant d'an noz ha pa vez klevet o mouezh e lak anezhe da vont kuit gant ur skrijadenn. Re all c'hoazh a gousk gant boujienn rak krediñ a reont e vez aon gant an tasmant rak ar sklerijenn. Ar vrizhkredenn, ar superstision-se a gendalc'h hiziv an deiz.
Gouennlazh an Hereroed gant Alamagn
D'an 28 a viz Mae 2021 en em zigarezet he deus Alamagn en ur mod ofisiel evit gouennlazh an Hereroed hag an Namaed kaset da benn e deroù an.
Winnie the Pooh
E 1926 e oa deuet al levr kentañ er-maez, gant an titl "Winnie-the-Pooh". Daou vloaz war-lerc'h e oa bet embannet The House at Pooh Corner (1928). Un nebeud barzhonegoù a voe savet gant Milne ivez diwar-benn an arzhig-se, a voe embannet e-barzh When We Were Very Young (1924) ha Now We Are Six (1927).
Gant an arzour saoz Ernest Howard Shepard (1879–1976) e oa bet skeudennaouet an holl levrioù-se.
Galba
E 42, an impalaer Klaoda hen savas prokonsul evit Afrika.
Jan Peter Balkenende
Jan Peter Balkenende (distaget [] e nederlandeg) zo ur politikour eus an Izelvroioù hag a zo bet e penn gouarnamant e vro eus an 22 a viz Gouere 2002 betek ar 14 a viz Here 2010.
Ganet eo d'ar 7 a viz Mae 1956 e Kapelle, e Zeeland.
Galba
Dies imperii : 11 Mezheven 68, deiz an emlaz Neron.
Jan Peter Balkenende
Studioù istor en deus graet e skol-veur dieub Amsterdam.
Galba
Ar In Genver 69, al lejionoù Germania en emsav a enep Galba, hag a embann Vitellius evit bezhañ impalaer. Mes ar senedourien hag ar bretoridi a embann Othon ar 15 Genver 69.
Jan Peter Balkenende
Ezel eo eus ar gostezenn Christen Democratisch Appèl (CDA, Galv Demokrat Kristen) abaoe 1982, hag aet e oa e penn ar strollad-se e 2001. Goude mouezhiadeg 2006 e oa bet anvet da Gentañ ministr an Izelvroioù.
Galba
Galba ha Pison a zo dic'houzouget ar 15 Genver 69 gant soudarded Othon.
Jan Peter Balkenende
Goude mouezhiadeg 2010 e oa bet kemeret e lec'h gant Mark Rutte.
Galba
Brezel diabarzh a grog etre Vitellius hag Othon.
Can’t Buy Me Love
Can’t Buy Me Love ("N'hallan ket prenañ karantez") zo ur ganaouenn saoznek gant The Beatles, savet gant Paul McCartney e 1964 hag embannet en albom A Hard Day's Night.
Adkanerien
Kalz a dud o deus adkanet ar ganaouenn.
Jean-Paul Gaultier
Jean-Paul Gaultier, bet ganet d’ar 24 a viz Ebrel 1952 en Arcueil, a zo ur stilour, skrivagner hag aktour gall hag ur spered krouer atahinus alies. Brudet eo e grezioù martolod, e vrozhioù evit ar baotred, e rokedennoù maouez ha korfelezhioù pikernek. Goude 50 vloaz labour ez eo aet war e leve e-kerzh ar Paris Fashion Week d'an 22 a viz Genver 2020.
Kabiten Haddock
Archibald Haddock lesanvet Kabiten Haddock a zo unan eus penntudennoù ar bannoù-treset Troioù-kaer Tintin bet savet gant Hergé. Kabiten bag-kenwerzh eo ha gwellañ mignon Tintin.
Wroxeter (Bro-Saoz)
Wroxeter (distaget [] e saozneg) zo ur gêriadenn e Shropshire, e Bro-Saoz. Emañ war lez ar stêr Severn, er gevred da Shrewsbury.
Jorge Ben
Jorge Ben, pe Jorge Ben Jor, pe Jorge Duilio Lima Menezes, ganet e 1939, 1942 pe 1945 e Rio de Janeiro, en ur favela, zo ur soner ha sonaozour brazilian brudet-bras en e vro.
Lichfield
Lichfield (distaget [] e saozneg) zo ur gêr eus Bro-Saoz, e Staffordshire. Emañ 26 km en norzh da v-Birmingham. E 2011 e oa 32,219 a dud o chom enni.
Jorge Ben
Awenet eo bet gant ar vell-droad (melldroader eo bet en e yaouankiz) hag en 2006 en deus embannet ur bladenn gant e ganaouennoù diwar-benn ar vell-droad, Foot & Samba groove association.
Lichfield
Brudet eo an iliz-veur eus ar Grennamzer, gant he zeir c'hloc'hdi. Brudet eo Lichfield ivez dre m'eo er gêr-se e voe ganet Samuel Johnson, an hini a savas ur geriadur bras anvet A Dictionary of the English Language. E Lichfield e voe savet un eskopti gant Sant Chad, eskob kentañ Mercia, er bloavezh 669. E 2009 e oa bet kavet ur pezh teñzor aour hag arc'hant eus mare an Angled-ha-Saozon e-kichen Lichfield.
Kêrioù gevellet
Liammoù he deus Lichfield gant ar c'hêrioù-mañ :
Bremañ eo pouezus ar gêr c'hoazh, evel sez un eskopti anglikan. Tiez kozh a-leizh zo e kreiz kêr, hag a zedenn touristed.
Bellec
Bellec ha Le Bellec zo anvioù-tiegezh brezhonek evel m'en skriver en tiez-kêr, Beleg hervez doare-skrivañ ar brezhoneg.
Anaout a reer ivez an anv deveret Belléguic, bellegig e brezhoneg.
Lichfield
E barr he brud e voe kêr en hag o chom enni e oa kalz skrivagnerien anavezet evel Samuel Johnson, David Garrick, Erasmus Darwin hag Anna Seward. Hervez Johnson e-unan e oa Lichfield neuze "kêr ar brederourien".
Johann Jakob von Tschudi
Da-heul e enklaskoù e Suamerika ec'h embannas daou levr yezhadur hag ur geriadur kechuaek.
Johann Jakob von Tschudi, bet ganet d'ar 25 a viz Gouere 1818 e Glaris (Suis) ha marvet d'an 8 a viz Here 1889 e Lichtenegg (Aostria-Hungaria d'an ampoent), a oa un diplomat, ergerzhour, naturour hag ur yezhoniour suis.
Fronde
Ar Frond (1648-1643) eo an hollad emsavadegoù a c'hoarvezas er XVIIvet kantved e Bro-C'hall, e-pad minorelezh ar roue Loeiz XIV (1643-1656) ha rejañs e vamm, ar rouanez Anna Aostria, ha p'edo ar rouantelezh c'hall o vrezeliñ ouzh Spagn (1635-1659). Dont a rae an emsavadegoù evel respont da gresk galloud ar rouaned c'hall, kroget dindan Herri IV ha Loeiz XIII, kreñvaet gant ar ministr Richelieu. Goude marv Richelieu en 1642, ha hini Loeiz XIII en 1643, e voe gwanaet galloud ar roue e-pad ar rejañs.
Lasagne al forno
Al lasagne al forno, pe lasagne er forn (eus an anv italianek lasagna, anv-unan, lasagne el liester), a zo ur meuz toazennoù, anvet lasagne, gant kig ha lipig tomatez ha fourmaj, gwiskad ha gwiskad, an eil war-benn egile, a-orin eus Bologna en Italia.
Istor
E Henroma e veze graet lasana pe lasanum meneget el levr De re coquinaria gant Marcus Gavius Apicius
Gerdarzh
Dont a ra ar ger italianek lasagna eus ar gregach λάσανα / lásana, hag a dalv kement ha « trebez ». Kemeret e voe an anv gant ar Romaned a rae an anv-se eus ur seurt kaoter, al lasanum. Diwar-se e voe graet an anv eus ul lestr ma veze lakaet al lasagne da boazhat. Bremañ eo an anv roet d'ar meuz.
Doareoù all d'ar meuz
Lasagne a vez graet ivez gant pesked ha legumaj e-lec'h kig. Lasagne glas (lasagne verdi en italianeg) zo toazennoù gant pinochez.
Broioù all
En Venezuela eo anvet  pasticho, eus an anv italianek pasticcio di lasagne, un anv all roet d'ar meuz en Italia.
Alain Barrière
Alain Bellec, anavezet evel Alain Barrière, bet ganet d'an 18 a viz Du 1935 en Drinded-Karnag hag aet d'an Anaon d'an 18 a viz Kerzu 2019 e Breizh, a oa ur saver-kanaouennoù hag ur c'haner gallek.
Makemake
(136472) Makemake (arouez: ) eo an trede brasañ planedenn-gorr anavezet eus Koskoriad an Heol. Emañ lec'hiet e Gourizad Kuiper ha dizoloet eo bet d'an 31 a viz Meurzh 2005, da zevezh Pask.
Orin an anv
2005 FY9 eo an niverenn a voe roet d'ar gorrblanedenn pa oa bet kavet. Easter Bunny , "Lapin-Fask", eo bet badezet gant Michael E. Brown en abeg da zeiziad ar gavadenn. Tri bloaz goude, d'an 13 a viz Gouere 2008, e voe roet un anv ofisiel dezhi, Makemake, gant an IAU (International Astronomical Union, Unaniezh Steredoniel Etrebroadel). Hervez reolennoù IAU e roer anv unan eus doueed ar grouidigezh da draezoù gourizad Kuiper : an doue krouer e panteon Rapa Nui eo Makemake.
Antium
Antium (Anzio hiziv) a oa ur gêr e Latium, en Italia, war aod ar Mor Tirrenia. Kêr-benn ar Volsci e oa, 50 kilometr er mervent da Roma.
Caius Marcius Coriolanus a voe en harlu eno.
Istor
Aloubet e voe kêr e 468 kent J.-K. gant Quintius Capitolinus.
Emgann Lechfeld (955)
Emgann Lechfeld (alamaneg: Schlacht auf dem Lechfeld, hungareg: Augsburgi csata) a zo un emgann a oa bet d'an 10 a viz Eost 955, tost da Augsburg. Echuiñ a reas gant trec'h Otto Iañ war an armeoù magyar.
Cypraeovula castanea
Cypraeovula castanea a zo unan eus ar seitek spesad a vez renket er genad Cypraeovula e kerentiad an hoc'higed-mor hervez Word Register of Marine species WoRMS. Ur spesad kregin ral-tre a vev e su Suafrika an hini eo.
Antium
Istor
Daou dempl anavezet : hini Asklepios ha hini Fortuna.
En Antium e voe kavet an delwenn anvet Apollon ar were.
Cypraeovula castanea
Taksonomiezh
Diskrivet eo bet ar spesad gant Higgins e 1868 dindan an anv genad Lupinia hag hini ar spesad Luponia castanea,.
Ment
Mentoù boutin ar c'hregin etre-se a zo etre 34 mm ha 42 mm hirder, met e c'hell bezañ kavet hiniennoù korrig betek 28 mm pe ramz betek 48 mm.
Bevoniezh
Kregin ral-tre e kondisionoù mat a vez kavet e-touesk koural blod hag atredoù eus 45 ha 65 m donder.Draget ivez eus 150 betek 250 m donder.
Isspesadoù
Tri isspesad a zo bet diskrivet diouzh al lec'h ma vevont ha nebeut variadennigoù stumm pe liv :
Kartenn al lec'hioù bevañ
Lec'h bevañ ar spesad a zo e su Suafrika.
Val Piriou
Val Piriou, lesanvet Lady bigoude de la haute couture, bet ganet d’an 30 a viz Eost 1963 e Roazhon hag aet d’an Anaon d’an 13 a viz Meurzh 1995 e Kemper, a oa ur stilourez vreizhat. Adkempennet he deus dilhad hengounel Breizh.
Cypraeovula castanea
Taksonomiezh
Dont a ra anv ar spesad castanea eus al latin hag e talv kistin.
Gwelout ivez
Spesadoù all ar genad Cypraeovula ha dreist-holl Cypraeovula fuscorubra, Cypraeovula iutsui.
Duduk
An duduk, doudouk, duduki, doudoug pe dadouk a zo ur benveg-seniñ eus Armenia, eus familh ar binvioù dre c'hwezhañ, a orin eus familh ar « c'hoadhuelennoù » (oboell). E 2005 eo bet lakaet an duduk hag e sonerezh war roll glad sevenadurel dizanvezel an denelezh gant an UNESCO.
Liorzhañ a wiskadoù
Al liorzhañ e lasagna (lasagna gardening e saozneg) pe liorzhañ a wiskadoù, pe a-weleadoù, zo un doare da liorzhañ. Evel ar c'heginer a laka gwiskadoù toaz war-benn ar c'hig hag an tomatez pa ra lasagne al forno, e laka al liorzher gwiskadoù plusk legumaj da vreinañ hag a c'holo anezho gant ur gwiskad douar tanav, ha pailhorennoù c'hoazh war-benn, ma c'hall plantañ war-eeun. Kement-se zo unan eus an doareoù da liorzhañ hep palat.
Rastell (stered)
Ar Rastell, a vez graet anezhañ Gouriz ar Ri pe an Tri Roue ivez, zo ur gronnad stered eus steredeg Orion, , ennañ ar stered Alnitak, Alnilam ha Mintaka.
Jean-François Paul de Gondi
Jean-François Paul de Gondi, Kardinal Raez, bet ganet d'an 20 a viz Gwengolo 1613 e Montmirail hag aet d'an Anaon d'ar 24 a viz Eost 1679 e Pariz, a oa ur politikour hag ur skrivagner gall.
Sturnella neglecta
Sturnella neglecta a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Icteridae.
Dibabet eo bet da labous-stad gant Kansas, Montana, Nebraska, North Dakota, Oregon ha Wyoming (Stadoù-Unanet Amerika).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned dreist-holl ha diwar c'hreun ha hugennoù ivez.
Annez
Kavout a reer ar spesad e Norzhamerika, betek hanternoz Kreizamerika.
Teletubbies
Teletubbies a zo un abadenn skinwel saoznek evit ar vugale, krouet gant an daou broduour Andrew Davenport (1965-) hag Anne Wood (1937-), hag a voe skignet he fennad kentañ gant BBC Two d'an 31 a viz Meurzh 1997. An tudennoù pennañ eo Tinky Winky, Dipsy, Laa-Laa, ha Po.
Neron
Neron, ganet Lucius Domitius Ahenobarbus, hag anvet diwezhatoc'h Nerō Claudius Caesar Augustus Germanicus, a oa un impalaer roman, ganet en Antium, d'ar 15 a viz Meurzh 37, "pa oa an heol o sevel, ar pezh en eus graet e oa bet merket gant an heol a-raok an douar", hervez Suetonius.
E vuhez
E 48 e varvas Valeria Messalina. D'ar c'hentañ a viz Genver 49 ec'h addimezas Agrippina d'an impalaer Glaoda. Seneca, a oa harluet e Korsika, a zistroas da vout kelenner Neron vihan.
Ganet e oa er bloaz 37. Mab e oa da Gnaeus Domitius Ahenobarbus ha da Agrippina ar Yaouankañ. E 39 e voe harluet e vamm gant an impalaer Caligula, hag e 40 e varvas e dad. Savet e voe gant e voereb, Domitia Lepida.
E 61, en Enez Vreizh, en em savas Boudika, pried Prasutagos, roue an Iceni.
Ren a reas e-pad pevarzek vloaz, eus 54 da 68. Ar pemp bloaz kentañ, a vez graet quinquennium anezho, a c'hoarvezas dindan levezon ar prederour Seneca ar Yaouankañ hag ar stoikegezh. E-pad ren Neron e c'hoarvezas tan-gwall bras Roma, er bloavezh 64.
E vuhez
E 41, d'ar 24 a viz Genver, e voe drouklazhet Caligula, hag anvet Glaoda da  impalaer. D'an 12 a viz C'hwevrer e oa ganet Britannicus. Dont a reas Agrippina ar Yaouankañ en-dro eus he harlu, hag addimeziñ a reas da Crispus Passienus.
D'ar 25 C'hwevrer 50 e voe advabet gant e leztad, an impalaer Glaoda, ha roet e voe dezhañ an anv Tiberius Claudius Nero. E 51 e voe gwisket toga ar wazed da Neron, hag anvet Burrus da brefed. E 53 e varvas Domitia Lepida ar Yaouankañ. Dimeziñ a reas Neron da Octavia. E 54, d'an 13 a viz Here e varvas an impalaer Glaoda, hag anvet e voe Neron da impalaer dindan an anv a Nero Claudius Caesar Drusus Germanicus. Lakaet e voe Glaoda da zoue, ha mervel a reas Narcissus. E 55 e tilezas Neron e wreg da vont gant Claudia Acte. Kaset e voe Pallas kuit, ha kontammet Britannicus. Rankout a reas Agrippina kuitaat ar palez. En Azia edo Corbulon o vrezeliñ ouzh ar Barted. E 56 e voe anvet Seneca da gonsul. E 58 e oa krog Neron da seniñ war ul leurenn ha da gas tennoù-kezeg. Stank e taremprede Poppea E Meurzh 59 e voe drouklazhet Agrippina.
E varv
Tec'hel a reas Neron, pevar mil-douar eus Roma, e ti Phaon, etre ar straejoù Salaria ha Nomentane. Eno en em lazhas gant un taol gougleze en e c'houzoug, d'an 11  a viz Mezheven 68.
Georges Bellec
Georges Bellec, bet ganet d’an 18 a viz Meurzh 1918 e Sant-Nazer hag aet d’an Anaon d’an 13 a viz Kerzu 2012 e Senlis, a oa kaner er strollad gallek "Les Frères Jacques", soner jazz ha livour. Goude bezañ tremenet e yaouankiz er Geunioù Brezhon e studias an arzoù-kaer e Bourdel ha Pariz.
Breur yaouank e oa da André Bellec, kaner ivez e-barzh "Les Frères Jacques" krouet ganto goude an Eil Brezel-bed. An hini gwisket gant ar chupenn velen e oa, hag an hini bihanañ eus ar pevarad.
Odette du Puigaudeau
Odette Loyen du Puigaudeau, bet ganet e 1894 e Sant-Nazer hag aet d’an Anaon e 1991 e Maroko, a oa un dudoniourez vreizhat.
Merc’h e oa d’ar boltredourez Henriette Van den Broucke ha d’al livour naonedat Ferdinand du Puigaudeau, bet ganet en un tiegezh a baramantourien.
Desavet e voe Odette du Puigaudeau e Maner Kervaudu er Groazig a-raok mont da Bariz e 1920 da studiañ ar morioù er Sorbonne. Goude he studi ez eas da dresourez er Collège de France, da stilourez e Ti Lanvin ha da gazetennerez war vigi-toneta eus Breizh.
E 1934 e veajas evit ar wech kentañ e Maouritania gant he mignonez, an arzourez Marion Sénones. A-neuze e c'houestlas he buhez da Sahara ar C'hornôg ha d’ar Vorianed. Mont a reas da gargadez a gefridi evit ministrerezhioù ha kevarzheoù gouiziek, da saverez abadennoù sevenadurel evit ar radio, da deuliourez evit ur ministrerezh ha da renerez burev ar ragistor e Mirdi an Hendraoù e Rabat.
Colonel Moutarde (treserez)
Grenadine et Mentalo
Milan Presse
Le Meilleur de moi
Dupuis — Senario : Philippe Dumez
Maïa
Dargaud — Senario : Brigitte Luciani
La BD des filles
Dargaud — Senario : Anne Baraou
Disseram que Voltei Americanizada
Istor
Ne zistroas Carmen Miranda d'he bro nemet 14 vloaz diwezhatoc'h.
Ha hi bet pell amzer o vevañ hag o labourat e SUA, e oa bet pedet da ganañ, e miz Gouhere 1940, en ur sonadeg a garitez aozet gant Darcy Vargas, gwreg ar prezidant Getulio Vargas, dirak tud uhel ar vro.
Doug Fargher
Douglas Crebbin Fargher, anavezet evel Doug Fargher e saozneg hag evel Doolish y Karagher e manaveg (1926-1987) zo ur yezhour eus Enez Vanav en deus labouret evit kas war-raok gouezeleg Manav. E labour anavezetañ eo e c'heriadur bras saozneg-manaveg, embannet e 1979.
Disseram que Voltei Americanizada
Istor
Goude saludiñ en saozneg e chomas didrouz ar selaouerien. Pa grogas Carmen Miranda da ganañ The South American Way e tirollas an dud da huchal warni. Klask a reas ar ganerez mont betek penn an abadenn, met a-benn ar fin e rankas mont kuit, mezhekaet.
Doug Fargher
Bez' e voe ivez e-touez an dud a savas ar gostezenn Mec Vannin e 1962, met er bloavezhioù 1970 e kuitaas ar strollad politikel-se, a oa o sevel a-du gant ur republik, ha ne bledas mui nemet gant ar yezh hag ar sevenadur.
Pa'z eas d'an arme en doe tro Doug Fargher da zaremprediñ kembraegerien ha diwar neuze e krogas da vezañ dedennet gant yezh e vro. Mont a reas e-barzh ar gevredigezh Yn Çheshaght Ghailckagh ("ar gevredigezh vanavek"). Goude bezañ tremenet bloavezhioù e Rodezia an Norzh (Zambia bremañ) e tistroas da Vanav e 1962. Eno e vevas e Purt Çhiarn, o labourat er Savlec'h Bevoniezh ar Mor. War e amzer vak e laboure evit ar manaveg. Sevel a rae pennadoù-skrid evit kazetennoù eus ar vro, ha gantañ e voe dibunet ar c'heleier kentañ e manaveg er radio.
Sándor Petőfi
E vuhez
Lennet e voe e varzhoneg gantañ dirak ar bobl emsavet e Pest, d’ar 15 a viz Meurzh 1848, da c'helver an dud da stourm evit dizalc’hiezh Hungaria. Goude-se e kemeras perzh en emgannoù. Mont a reas Petőfi diwar wel en emgann Segesvár (Sighișoara bremañ), un emgann a-enep ar Rusianed deuet da sikour an Habsbourged. Eno, d’an 31 a viz Gouere 1849, e stourme e-kichen ar jeneral Józef Bem, un dispac’her polonat divroet. Moarvat e voe lazhet e-pad an emgann, evel m’en doa diouganet e-unan en unan eus e varzhonegoù. Abaoe e seller outañ evel un haroz hag ur barzh broadel.
Ganet e voe da zeiz kentañ ar bloavezh 1823 e Kiskőrös, e Rouantelezh Hungaria hag a oa ul lodenn eus Impalaeriezh Aostria da neuze. Mab e oa d’un tavarnour-kiger a orin slav ha d’e wreg, ur Slovakez anezhi. E dud a gasas anezhañ da skolioù mat met koll he madoù a reas ar familh ha rankout a reas ar mab kuitaat al lise da 16 vloaz. Mont a reas d’ober labourioù bihan e c’hoarivaoù ha da gelenn, kent mont da soudard e Sopron, etre 1839 ha 1841. Goude e voe komedian ha studier e Pápa, ur gêr eus kornôg Hungaria. Ar varzhoneg kentañ a voe embannet gantañ, e miz Mae 1842, a oa sinet Petrovics, anv e dad. Met buan, e fin ar bloaz 1842, en em lakaas da sinañ Petőfi, stumm hungarek an anv-se, hag a dalvez « mab Pêr ». Daoust da orin e dud e tiskouezas, adal e skridoù kentañ, ur vrogarouriezh entanet evit Hungaria. Ul labour kazetenner a gavas e Pest hag embann a reas un dastumad barzhonegoù kentañ e 1844. Dimeziñ a reas e miz Gwengolo 1847. Goude e levr kentañ e teuas da vezañ ur barzh hag a blije d’ar vrogarourien hag a zisplije d’ar virourien.
Disseram que Voltei Americanizada
Disseram que Voltei Americanizada (Lavaret a rejont e oan distroet amerikanekaet), zo ur ganaouenn bortugalek, ur samba skrivet gant Luiz Peixoto ha Vicente Paiva a-ratozh-kaer evit ar ganerez vrazilian Carmen Miranda, nevez distro eus SUA : d'an 2 a viz Gwengolo 1940 e voe enrollet e ti Odeon Records.
Istor
En deiz war-lerc'h e voe tamallet dezhi er c'hazetennoù da vezañ peuramerikanekaet ; meur a sizhun goude e respontas d'he burutellerien dre ar ganaouenn Disseram que voltei americanizada.
Doug Fargher
E oberenn anavezetañ eo e c'heriadur bras saozneg-manaveg, frouezh ul labour hir adalek ar bloavezhioù 1950. Ur geriadur eus ar yezh a vremañ e oa, savet diwar skouer geriadur saozneg-iwerzhoneg Tomás de Bhaldraithe, evit modernaat ar geriadurioù koshoc'h a oa bet savet evit ar manaveg, gant Archibald Cregeen ha John Kneen. Embannet e voe an oberenn-se e 1979 ha kalz a reas evit lakaat ar manaveg da vastañ da ezhommoù geriañ ar vuhez vodern. Kalz labourioù all a sevenas c'hoazh, evel ur geriadur komzet, anvet Udin
André Bellec
Breur e oa da Georges Bellec, kaner ivez e-touez les Frères Jacques, krouet goude an Eil Brezel-bed. An hini gwisket gant ar chupenn wer e oa. E 1982 e echuas ar strollad.
Sándor Petőfi
Sándor Petőfi (pe Petőfi Sándor hervez ar boaz hungarek, distaget []) (1añ a viz Genver 1823 - 31 a viz Gouere 1849) a oa ur barzh hungarek hag a seller outañ evel barzh broadel Hungaria. Unan eus pennoù bras Dispac'h Hungaria e 1848 e voe. Gantañ e voe skrivet Nemzeti dal , ur varzhoneg hag a lakaas an Dispac'h da darzhañ, diouzh a lavarer.
Les Frères Jacques
Les Frères Jacques a oa pevar c’haner-komedian-mimer gallek: ar vreudeur André ha Georges Bellec, François Soubeyran, Paul Tourenne, o fianoour Pierre Philippe betek ar bloavezhioù 1960 ha Hubert Degex goude.
Bragloeroù du, justennoù liv, manegoù gwenn ha togoù warno e tansont, kanont ha mimont, etre 1944 ha 1983, pozioù fentus pe varzhel savet gant Francis Blanche, Georges Brassens, Léo Ferré, Jean de La Fontaine, Jacques Prévert, Raymond Queneau, Jean-Paul Sartre, Boris Vian ha tud all.
Sándor Petőfi
E vuhez
E Pest e taremprede tud yaouank all, lenneien ha studierien, hag en em gave kenetrezo alies da gas an hungareg war-raok evel yezh lennegel, e-lec’h an alamaneg. Ar c'hoariva a-vicher kentañ en hungareg (Pesti Magyar Színház) a voe digoret da neuze, e 1837. Bez’ e voe Petőfi e-touez pennoù an Dispac’h a darzhas e miz Meurzh 1848. Kemer a reas perzh er skrid anvet 12 Pont (12 poent, goulennoù graet ouzh an Tiegezh Habsburg) ha sevel a reas ur varzhoneg anvet Nemzeti dal hag a seller outi evel uhelboent e oberenn.
Les Frères Jacques
Un nebeud pladennoù
War-dost da 400 kanaouenn a zo bet kanet gant Les Frères Jacques.
André Bellec
André Bellec, bet ganet d’an 12 a viz C’hwevrer 1914 e Sant-Nazer hag aet d’an Anaon d’an 3 a viz Here 2008 e Pontpoint, a oa kaner er strollad gallek "Les Frères Jacques".
Disseram que Voltei Americanizada
Istor
Ne enrollas nemet teir c'hanaouenn e Brazil ken : "Voltei pro Morro", "Disso É Que Eu Gosto" ha "Diz Que Tem" (a voe adenrollet e SUA), savet o-zeir gant Paiva.
André Bellec
C'hoariva
1949 : "Les Gaités de l'escadron" gant Georges Courteline, leurennañ Jean-Pierre Grenier, C'hoariva ar Renaissance.
Robert Ballanger
Robert Ballanger, bet ganet d’an 2 a viz Du 1912 e Naoned hag aet d’an Anaon d’ar 26 a viz Genver 1981 en Aulnay-sous-Bois (Seine-Saint-Denis), a oa ur rezistant ha politikour komunour gall.
Sándor Petőfi
E vuhez
Troet e voe lod eus e varzhonegoù en alamaneg hag e tchekeg, hag eñ bev c’hoazh, ha meulet e voe e oberenn gant Nietzsche ha gant Victor Hugo. Goude e varv e teuas da vezañ, dre Europa a-bezh, un arouez eus ar stourm evit frankiz Hungaria.
Cyrille Bonneau
Cyrille Bonneau a zo ur soner gall, talabarder, saksofonour, fleüter, soner binioù skos, beuz, duduk ha ney.
Hervé Bellec
Hervé Bellec, ganet e 1955, a zo ur skrivagner gallek breizhat. Adalek an eilvet klas betek ar c'hlas termen e reas e studi er skol Intron-Varia Gampostal e Rostrenenn. Kanal ha seniñ a rae er strollad Matthieu Donnart Street, bet adanvet Fernand L'Eclair. Bet eo o terc'hel un ostaleri e Brest ("Le Triskell") hag unan all e Plougerne (Tremenac'h Bar), er bloavezhioù 1980. Abaoe emañ o kelenn istor ha douaroniezh e Landerne.
Robert Ballanger
An ospital etrekumunel hag ur park bras a zo bet anvet war e lerc’h en Aulnay-sous-Bois.
Cyrille Bonneau
Savet en deus ar strollad Wig A Wag gant ur mignon dezhañ, Loïc Chavigny, e 1996. Seniñ a ra ivez gant ar vuzisianed vreizhat Denez Prigent, Soldat Louis, Cécile Corbel, Manau, ha strolladoù all evel La compagnie interligne pe Les Monts Rieurs.
Carl Gustaf Emil Mannerheim
Ar baron Carl Gustaf Emil Mannerheim (distaget [] e svedeg) (Askainen, Finland, 1867 - Lausanne, Suis, 1951) a oa un ofiser hag ur politiker finlandat, a voe marichal en arme e vro ha c'hwec'hvet prezidant Republik Finland (1944-1946).
Ganet e voe en ur familh svedegerien eus an noblañs hag a oa oa deuet o hendadoù eus Alamagn. Mab-bihan e oa da Carl Gustaf Mannerheim, un amprevanoniour ; kar e oa ivez da Adolf Erik Nordenskjöld, un douarour a ergerzhas aodoù Siberia. Anavezet e voe Carl Gustaf Emil gant an anv-bihan Gustaf hepken hag evel-se e sine. Ar svedeg e oa e yezh-vamm ha gouzout a rae ivez rusianeg, galleg, alamaneg, saozneg ha poloneg N’eo nemet pa oa 50 vloaz e teskas komz finneg mat. .
Stag e oa Dugelezh-veur Finland ouzh Impalaeriezh Rusia pa voe ganet Mannerheim. Goude e studioù e Helsinki hag e Sant Petersbourg ez eas d’an arme. En ur rejimant gwarded war varc’h e voe anvet, e servij an dzarez, Maria Feodorovna. Neuze e timezas gant ur Rusianez, Anastasia Arapova, ha div verc’h o devoe, kent ma voe torret an dimeziñ. E 1906 e voe karget gant an tsar da ambroug an ergerzher gall Paul Pelliot a-dreuz Kreiz Azia. E-pad ar Brezel-bed Kentañ e voe o’n em gannañ war meur a dalbenn, a-enep Aostria ; sevel a reas tamm-ha-tamm betek tapout ar renk a letanant-jeneral ha meur a vedalenn a voe roet dezhañ.
Goude an Dispac'h rusian, e 1917, ne chomas ket en arme ha distreiñ a reas da Finland, hag a oa o paouez embann he dizalc’hiezh. Neuze e tirollas ar brezel-diabarzh e Finland etre ar "Re Ruz", a-du gant Bolcheviked Rusia, hag ar "Re Wenn" a-du gant disklêriadur dizalc’hiezh Sened Finland. Anvet e voe Mannerheim e penn arme ar Re Wenn. Goude trec’h ar Re Wenn, e miz Mae 1918, e kuitaas Mannerheim penn an arme ha kuitaat a reas ar vro zoken. Marc’hata a reas gant dileuridi eus gouarnamantoù Breizh-Veur ha Bro-C’hall evit ma vefe anavezet dizalc’hiezh Finland. Ha pa’z eas da Finland en-dro e voe lakaet da rejant da c’hortoz, e penn ar vro. E 1919 e voe degemeret ur vonreizh republikan gant Finland ha mont a reas war ar renk evit bezañ dilennet da brezidant. Koll a reas avat a-enep Kaarlo Juho Ståhlberg a voe anvet da brezidant kentañ Republik Finland.
Hervez ur sontadeg graet e 2004, 53 bloaz goude e varv, ez eo Mannerheim an den pouezusañ a zo bet biskoazh en istor Finland. Abalamour d’e berzh er stourm evit dizalc’hiezh Finland, ken er Brezel-bed Kentañ hag en Eil, e seller outañ alies evel “tad Finland”. , Un haroz broadel ez eo eta evit Finlandiz ha brudet-mat eo e anv e broioù all ivez, kement ken eo bet keñveriet ouzh stourmerien evit ar frankiz evel Mahatma Gandhi, Giuseppe Garibaldi pe Simon Bolivar.
Abalamour ma oa fall e yec’hed, ha dre ma kave dezhañ en doa kaset e gefridi da benn, e roas Mannerheim e zilez eus e garg a brezidant d’ar 4 a viz Meurzh 1946. Mervel a reas e 1951 e Suis, ma oa o tiskuizhañ goude un oberatadenn.
Etre an daou vrezel-bed e chomas pell Mannerheim diouzh ar politikerezh. Er bloavezhioù 1930 avat e voe anvet e penn Kuzul Difenn Finland gant ar prezidant Pehr Evind Svinhufvud ha prometet e voe dezhañ e vefe lakaet e penn an arme ma vefe brezel. Sed a c’hoarvezas e dibenn 1939 pa voe taget Finland, evel ar broioù balt, gant an Unvaniezh Soviedel. Da 72 vloaz e kemeras Mannerheim penn an arme. E-pad an daou vrezel etre Finland hag an Unvaniezh Soviedel, Brezel ar Goañv, eus miz Du 1939 da viz Meurzh 1940, hag ar Brezel kendalc'het, etre miz Mezheven 1941 ha miz Gwengolo 1944, e voe renet an arme finlandat gant Mannerheim, gant berzh. Derc’hel penn a reas arme Finland ouzh un enebour kalz brasoc’h : douaroù Karelia a voe kollet e goañvezh 1939-1940 met adc’hounezet e voent en hañvezh 1941. Bepred e taolas evezh Mannerheim, evel renerien gouarnamant Finland, da chom hep sevel a-du gant an Nazied, daoust m’o doa ar memes enebour. E miz Mezheven 1944, goude dilestradeg ar Gevredidi e Normandi, e voe taget linennoù arme Finland gant arme URSS e Karelia ha rankout a rejont kilañ kalz. Kompren a rae tud Finland e oa ret dezho ober ar peoc'h gant o enebourien. Dre ma oa bet roet e zilez gant ar prezidant Risto Ryti, e voe anvet Carl Gustaf Emil Mannerheim da brezidant d’ar 4 a viz Eost 1944. Paouezet e voe gant an emgannoù d’ar 4 a viz Gwengolo hag un arsav-brezel a voe sinet e Moskov d’an 19 a viz Gwengolo. Gant Mannerheim e voe renet an divizoù gant ar Rusianed. Adkavout a rae Finland an harzoù he doa e 1940, da lavaret eo e oa kollet Karelia ganti. Met dizalc'h e chome, ha neptu.
Istor Bro-Saoz
Bro-Saoz eo an hini vrasañ eus ar broioù a ya d’ober ar Rouantelezh Unanet. En em astenn a ra, tamm-pe-damm, war an douaroù a oa bet aloubet gant an Angled-ha-Saozon, anezho Germaned a erruas er vro er. Ur vro unvan e teuas an douaroù-se da vezañ en, Rouantelezh Bro-Saoz. E 1707 e voe liammet ouzh Rouantelezh Bro-Skos, da vont d’ober Rouantelezh Breizh-Veur. Hag e 1800 e voe liammet ar Rouantelezh-se ouzh Iwerzhon d'ober Rouantelezh Unanet Breizh-Veur hag Iwerzhon.
Bro-Saoz er Grennamzer
Dindan e ren avat en em ledas ar Vosenn Zu, ur pore kleñved, e kornôg Azia hag en Europa. Erruout a reas ar Vosenn Zu e Bro-Saoz e 1349 ha mervel a reas tost d’un drederenn eus tud ar vro ganti.
Ar Vikinged
Adalek 793, pa voe taget manati Lindisfarne, e stagas ar Vikinged da dagañ aodoù reter Bro-Saoz. Goude ur mare ma raent argadennoù war an aodoù a-raok distreiñ da vroioù Lec’hlenn, en em lakaas ar Vikinged d’en em ziazezañ e Bro-Saoz ha d’ober kenwerzh gant ar vroidi. Tamm-ha-tamm e teujont da gontrolliñ, adalek dibenn an, un dachenn ec’hon a-walc’h hag a veze graet Danelaw anezhi. Unan eus o lec’hioù kreñv e oa York, anvet Jorvik gant ar Vikinged. Eus ar mare-se ez eus chomet roudoù el lec’hanvioù hag er yezh, rak kar e oa an hensaozneg hag an norseg hag aes e voe d’ar gerioù tremen eus an eil yezh d’eben.
Tiegezh Tudor
Dindan ren he c’hoar Elesbed Iañ e teuas ar vro da vezañ siouloc’h. Kompezet e voe ar rendael etre katoliked hag anglikaned ha diwar neuze e voe kemeret gant Iliz Bro-Saoz ar stumm a zo ganti bremañ, dre vras. Komz a reer eus he ren alies evel un oadvezh aour evit Bro-Saoz : bleuniañ a reas ar sonerezh hag al lennegezh - mare c’hoariva William Shakespeare e voe. Ur mare eo ivez ma voe muioc’h-mui a voraerien saoz o veajiñ pell, ar pezh a lakaas ar Saozon da anavout ar peurrest eus ar bed ha da glask lakaat o c’hrabanoù war douaroù en tu all d’ar mor. Dindan he ren ivez e krogas kenwerzh ar sklaved : gant ar rouanez e voe roet aotre d’ar moraer John Hawkins, adalek 1562, d’ober kenwerzh gant an trevadennoù spagnol en Amerika ha da gas di morianed eus Afrika evit o gwerzhañ evel sklaved.
Ne oa ket echu ar brezel avat hag e 1485 e voe trec’het ha lazhet Richarzh III en Emgann Bosworth, gant Herri Tudor, ur priñs kembreat hag a voe kurunennet dindan an anv Herri VII.
Ar Vikinged
Dre ma oa taget an Angled-ha-Saozon gant ar Vikinged e klaskjont unaniñ o rouantelezhioù bihan, dindan atiz rouaned Wessex Alfred Veur, Edouarzh an Henañ hag Æthelstan, war dreuzoù an. Kristenaet e voe an Angled-ha-Saozon gant misionerien kaset gant ar pab Gregor Iañ pe gant menec’h deuet eus Iwerzhon ha Bro-Skos ha diazezet e manati Lindisfarne e biz Bro-Saoz. Gant ar roue Edouarzh ar C'hofesour e voe lakaet un termen da vat da veli an Daned e reter Bro-Saoz en.
Tiegezh Tudor
Dindan ren Herri VIII ivez e voe unanet Kembre ha Bro-Saoz, dre veur a akta lezenniñ a reas da Gembre dont da vezañ ul lodenn eus ar rouantelezh ha d’ar c’hembraeg bezañ skarzhet eus ar vuhez ofisiel. Adalek an unaniezh-se e voe kaset dileuridi eus Kembre da Barlamant Bro-Saoz.
Bro-Saoz er Grennamzer
Met ur roue gwan e oa Herri VI. Ur brezel diabarzh, ur brezel hêrezh, a darzhas etre daou skourr eus an Tiegezh Plantagenêt, Tiegezh Lancaster, a-du gant Herri VI, ha Tiegezh York, a oa diskennidi da Edouarzh III ivez, hag a embanne e tlee ar gurunenn bezañ dezho. Tregont vloaz e padas ar brezel-se, Brezel an Div Rozenn (1455-1485). E 1461 e voe lakaet ar gurunenn war benn Edouarzh York. Adkemeret e voe ar galloud gant Herri VI, met e 1471 adarre e teuas Edouarzh IV war an tron. E vreur Richarzh III a bignas war an tron war e lerc’h.
Trec’het e voe ar roue Harold Godwinson, breur-kaer Edouarzh ar C’hofesour, en Emgann Hastings e 1066, gant an dug Gwilherm II, eus Normandi, hag a zeuas da vezañ roue Bro-Saoz gant an anv Gwilherm Iañ Bro-Saoz. Aloubidigezh Bro-Saoz gant an Normaned a zegasas kalz a gemm er vro. Gant ar roue Gwilherm e voe roet urzh da skrivañ an Domesday Book, a dalvezas da renabliñ madoù ha douaroù an holl dud er vro, abalamour da lakaat anezho da baeañ telloù.
Goude marv Herri III, mab Yann Dizouar, e pignas Edouarzh I (1272–1307) war an tron. Dindan ren hennezh e voe kreñvaet galloud ar roue hag e c’houarnamant, ha bodet e voe kentañ Parlamant Bro-Saoz. Aloubiñ a reas Kembre ha brezel a reas ouzh Skosiz. Dindan ren Edouarzh Iañ e voe trec’het ha lazhet Llywelyn ap Gruffudd, diwezhañ priñs Kembre dieub. Lakaat a reas sevel kestell e Kembre da ziazezañ e c’halloud war ar vro, ha reiñ a reas al lesanv a “briñs Kembre” d’e vab henañ e 1301. E 1314 e voe trec’het-naet e vab, Edouarzh II en Emgann Bannockburn, e Bro-Skos. Enebourien e-leizh en doa ar roue e-touez an uhelidi ha diskaret e voe gant un irienn savet gant ar rouanez Isabelle de France hag he serc'heg, Lord Roger Mortimer. Fiziet e voe ar gurunenn en e vab yaouank, Edouarzh III. Gant hennezh e voe roet douaroù da galz familhoù nobl hag adsavet e voe galloud ar roue koulz ha hini ar parlamant. Trec’h e voe war Rouantelezh Bro-Skos hag embann a reas e oa hêr da gurunenn Bro-C’hall. Kement-se a roas lañs d’ar brezel a anver ar Brezel Kant Vloaz. Trec’h e voe e meur a emgann, evel hini Crécy pe hini Poitiers, ar pezh a zegasas Feur-emglev Brétigny (1360).
Angled-ha-Saozon
Bandennadoù tud deuet eus ar broioù annezet gant Juted, Frizoned, Saksoned hag Angled, e norzh Alamagn ha su Danmark bremañ, a grogas da aloubiñ Enez Vreizh war-dro kreiz ar. En em ziazezañ a rejont war aodoù reter ha kreisteiz an enezenn vras.
Tiegezh Stuart hag ar Brezel Diabarzh
Dindan ren Charlez II e kendalc’has an impalaeriezh trevadennel saoz d’en em astenn. Trevadennerien saoz diazezet e Barbados a ya d’en em staliañ e Jamaika hag e Carolina, war aod Norzhamerika. Muioc’h-mui a sklaved a vez prenet ganto da labourat an douar ha kreskiñ a ra ar morianeta er bloavezhioù 1670 ha 1680.
E 1665 e voe skoet Londrez gant ur poread bosenn hag e 1666 e voe distrujet ul lodenn vras eus kêr gant un tan-gwall bras hag a badas pemp devezh.