cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Spanell dremm ruz
Ar spanell dremm ruz a zo ur spesad evned hirc'harek, Platalea alba an anv skiantel anezhañ.
Konk-Kerne
Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun
Karrnijourion e oant holl. Marvet int e-pad an Eil Brezel-bed.
Spanell dremm ruz
Annez
Bevañ a ra ar spesad en Afrika issahara,.
Konk-Kerne
Bez-brezel ar C'hommonwealth e bered Lanrieg
Karrnijour e oa. Marvet eo d'an 29 a viz Gwengolo 1940, e-pad an Eil Brezel Bed. Mervel a reas pa gouezhas e garr-nij (Beaufort Mk I marilhet W6493 ha kodet N1149) er mor.
Strollad al Labour (Serbia)
Embannet e vez gant ar Strollad ar gelaouennig Bilten  ("Kelc'hlizher").
Konk-Kerne
Arzourien bet awenet gant Konk-Kerne
Livourien: Henri Barnoin, Emma Herland
Mehmet III
thumb|Mehmet III
Bouda
E-touez kalz Boudaed, an hini ar muiañ anavezet a chom diazezer ar voudaegezh, Siddhārtha Gautama, pimpatrom ar « Bouda glan ha disi » (सम्यक्सम्बुद्धा samyaksambuddhā).
Bouda zo ivez unan eus enkorfadurioù Vichnou e mojennoù an Hindoued. Anadiñ a ra er c'hKali Yuga.
Tri seurt dihun
Adalek an deroù e ra anv an testennoù pāli eus tri hent da heuliañ da dizhout an dihun :
Ar seurt diwezhañ-se an hini a vez anv anezhañ pa gomzer eus bouda. Ar bouda istorel eo an hini illurañ, Shakyamuni, met samyaksambuddha all zo anavezet hag azaouezet.
Goude e nirvāna e vez dieubet un bouda eus an holl liammoù (samyojana), met gallout a ra c'hoazh bezañ tizhet gant ur c'hleñved pe ampoezonet. Daoust d'e gorf da gaout 32 merk diforc'hus ez eo graet eus peder elfenn hag e c'hell mervel eta. Koulskoude e ra anv testennoù zo eus peuzdic'hloazusted ar bouda peurvat, disoc'h a zeu eus ar fed m'en deus dilezet e garma fall, oc'h aberzhiñ e-doug buhezioù niverus lodennoù eus e gorf, pe e vuhez, peurgetket. Ar gloaz roet gant Devadatta da Shākyamuni zo displeget evel sin un nemorant bihan a garma fall.
En Theravāda
Ar voudaegezh kozh pe Boudaegezh theravāda a gelenn e vez heuliet hent ar bodhisattva gant un nebeud tud hepken. E penn an hent-se e vez tizhet dihun peurvat ha glan ar samyaksambouddha a ro an tu da lakaat « rod an dharma da dreiñ » ha da skignañ ar gelennadurezh vat dre ar bed. Graet o deus ar mennad da vevañ kalz buhezioù a-raok dirak ur bouda eus an amzer dremenet. Cheñch a ra munudoù esped Bodhisattva hervez ar skolioù boudaegezh. Deskrivañ a ra ar Buddhavamsa tri zennad pe kalpa kent diraez ar vuhez ma teu ar bodhisattva da vezañ bouda. Ur wezh tizhet an nirvāna, ar bouda (evel an arhat) a vev e vuhez diwezhañ. Ar marv a verk ar steuziadur klok (parinirvana).
Adalek an deroù e anavezas ar voudaegezh, ouzhpenn bouda hon oadvezh, meur a vouda o deus bevet en amzer dremenet. Menegiñ a ra an Digha Nikaya hag ar Samyutta Nikaya 6 anezhe, testennoù all 24, ar Buddhavamsa 27 ; an Apadana en Khuddaka-Nikaya a ya betek 35. Evit pezh a sell ar Voudaed da zont, Maitreya, disklêriet e oa e zonedigezh gant Gautama e-unan, eo an hini nemetañ anavezet er reol pāli, mes testennoù skrivet goude evel an Dasabodhisattuppattikatha hag an Dasabodhisattaddesa a gont 9 anezhe, ha 7 anezhe zo meneget gant o lec'h annez : Metteyya (Maitreya), Rama, Pasena, Vibhuti zo o vevañ er baradoz Tusita, Subhuuti, Nalagiri, Parileyya zo o chom er baradoz Tavatimsa.
Er Mahāyāna
Hervez ar voudaegezh mahāyāna ha vajrayāna e c'hall pep hini sevel an dezv da zont da vezañ bodhisattva hag e c'haller anavezout natur bouddha (tathāgatagarbha) en holl voudoù santidik. Ar bouda n'eo ket ken an hini a dizh an nirvāna, met kentoc'h an hini en deus trehontet an daouelezh samsara/nirvāna. En tu all da se o deus ar voudaed tri neuz anvet an trikāya :
Jean-Jacques Goldman
Remzad
Kroget en deus da ganañ e 1966. Mont a ra er strollad Red Mountain Gospellers araok krouiñ The Phalansters, ha goude e ya e-barzh Taï Phong. Kenderc'hel a ra da ganañ en e-unan ha dont a ra da vezañ brudet kenañ er bloavezhioù 1980, gant titloù evel Il suffira d'un signe (1981), Quand la musique est bonne (1982), Je te donne (1985) ha Là-bas (1987). Etre 1990 ha 1994 e kan en triad Fredericks Goldman Jones gant e vignoned Carole Fredericks ha Michael Jones. Adalek 1997 e tistro d'e remzad solo gant an albom En passant ha kanaouennoù evel Sache que je.
Adalek 2004 ne vez ket gwelet ken er mediaoù. Kenderc'hel a ra da sevel kanaouennoù evit arzourien all evel Liane Foly, Patrick Fiori, Calogero.
Edo (disheñvelout)
Edo a c'hall bezañ :
Roll prezidanted ar Pempvet Republik C'hall
Adalek 2002 e teu respet ar prezidant da badout 5 bloaz e-keit 7 bloaz betek-hen.
Vogalenn beuzserr
Er yezhoniezh e vez implijet an termen vogalenn beuzserr (saoz.: near-close vowel) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur vogalenn ma vez lec'hiet an teod un tammig pelloc'h diouzh topen ar genoù evit ur vogalenn serr, hanter-hent etre ur vogalenn serr hag ur vogalenn damserr.
Setu ar vogalennoù digor gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:
N'anavezer vogalenn beuzserr tost a-dreñv nann-ront disheñvel diouzh an hevelep vogalenn ront e yezh ebet.
James Macrae Aitken
Doktor Prederouriezh evit e labour a-zivout Inkizision Lisbon.
E-pad an Eil brezel bed e labouras evit drailhañ kodoù an ardivink bonegañ alaman Enigma.
Kampion echedoù Skos e 1935, 1952, 1953, 1955, 1956, 1957, 1958, 1960, 1961 ha 1965 (a-gevred gant PM Jamieson ar wezh-mañ).
Kefisodotos ar Yaouankañ
Kefisodotos ar Yaouankañ a oa ur c'hizeller eus Aten er. Mab e oa da b-Praksiteles ha mab-bihan da Kefisodotos an Henañ.
Ne chom hini eus e oberennoù. Graet en doa delwennoù eus un toullad tud, Menandros, ar prezeger Lykourgos, ha re all.
Emplantenn-vronn
Riskloù ha breutadeg
E Stadoù-Unanet Amerika eo bet strishaet implij an emplantennoù leuniet gant gel silikon gant ar Food and Drug Administration dre ma vezed nec'hetoc'h-nec'hetañ a-zivout efedoù un hevelep emplantennoù war ar yec'hed. Ouzhpenn ur milion a vaouezed a zouge emplantennoù da vare ar berzh, hag ar breud savet diwarnañ a lakaas ar farderien d'en em glevet war un digoll a 4,25 miliard a zollaroù. Breutaet e vez c'hoazh gant kumuniezh ar skiantourien diwar-benn braster ar riskl stag ouzh an emplantennoù-bronn gant gel silikon.
Ret eo merkañ e vir an emplantennoù, dreist-holl ar re silikon, d'ober mammografiennoù dre radiografiezh. Silisiom ez eus er silikon, un elfenn bounneroc'h eget ar re a vez e gwiad ar bronnoù naturel. Gant an atomoù silisiom-se e vez euvret fotonoù skin X en un doare efedusoc'h eget gwiad naturel ar bronnoù. Ma oulakaer ez etreober ar fotonoù skinoù X gwan implijet er vammografiezh (Mo-K) dre an efed fotoelektron neuze e vo gouest ur silikon-skouer (O-Si(CH3)2-)n da euvriñ 4,2 gwezh muioc'h a skinoù X eget gwiad ar vronn.
Mehmet IV
Ren
Dindan ren Mehmet IV e kendalc'has diskar an impalaeriezh.
E 1656 e voe trec'het an Otomaned gant Venezia dirak strizh-mor an Dardanelloù. Kollet e voe an inizi Bozcaada ha Limni ha panik a savas en Istanbuliz.
Emplantenn-vronn
Riskloù ha breutadeg
A-hend-all ne vefe merk-enep ebet, war a seblant, evit a sell ouzh ar bronnañ evit ar maouezed a zoug emplantennoù.
Mehmet IV
Ren
Goude meur a emgann kollet a-enep da Aostria, Venezia ha Pologn e voe distroadet Mehmet IV gant an arme d'an 8 a viz Du 1687 ha lakaet e vreur Suleyman da ren en e blas.
Emplantenn-vronn
Riskloù ha breutadeg
Dre m'eo ar bronnoù un tachad erogenek (peurgetket gant ar maouezed dezho divronn bihan) e c'hell brasadur volum o divronn digreskiñ ar blijadur revel dre zigreskiñ gwiridigezh an tachad-se.
Mehmet IV
Ren
Mehmet IV a varvas d'ar 6 a viz Genver 1693 en Edirne. Sebezet e voe er Voskeenn Nevez (Yeni Camii), ur voskeenn a oa bet boulc'het e 1597 diwar urzh gwreg Murat III ha peursavet e 1663.
thumb|right|250px|Yeni Camii (Ar voskeenn nevez), digoret e 1663
Emplantenn-vronn
Riskloù ha breutadeg
Hervez American Society of Plastic Surgeons (Kevredigezh amerikan ar surjianed plastikourien) ez eo brasadur an divronn an oberiadenn surjianerezh ar c'hened a vez pleustret ar muiañ war ar maouezed er Stadoù-Unanet. E 2002 e voe gouzañvet an oberiadenn-se gant 236 888 maouez e SUA. Hervez an "National Institute for Women" eo ret d'ur vaouez oberataet diwar beder gouzañv surjianerezh en-dro evit reizhañ kudennoù emplantenn. Da heul ar breud a oa bet diwar-benn efed an emplantennoù war ar yec'hed ez eus bet savet ur breud sokial diwar o fenn. Maouezed 'zo a wel enno un doare da c'hounit muioc'h a c'halloud ha da vezañ mestr war o c'horf, lod all a wel enno ur sujidigezh vennedik da c'hoantoù revel ar baotred hag ur c'hammed war-gil evit dishualerezh ar merc'hed. Lakaet e oant bet gant lod keñver-ha-keñver gant bandennadur an treid e Sina pe an ezskejadur en Afrika.
En desped da se e seblant an emplantennoù-bronn bezañ muioc'h-mui degemeret en darn vrasañ eus broioù ar C'hornôg, daoust ma chom un islonk etre an taolennadur a vez graet anezho er mediaoù hag er vuhez pemdez.
Ghana
Torosennadur
Er mervent anezhi emañ an uhelgompezenn Achanti, a sav war-dro 450 metrad a-us ar blaenenn. Menez Afadjato, nepell diouzh Lenn Volta war harzoù Togo, eo lec'h uhelañ ar vro, 885 m dezhañ.
Doureier
E Ghana emañ kember ar stêrioù Volta Wenn ha Volta Ruz, o-div o tiskenn eus Burkina Faso kent em veskañ gant ar Volta Zu a zo en harzoù ar gwalarn. Ar stêr Volta end-eeun a reer eus an disoc'h. War he hent war-du ar mor ez eo bet savet stankell Akosombo, alese ganedigezh Lenn Volta, 8 482 km² a c'horread dezhi ha brasañ lenn kalvezadel er bed. Deuet eus ar biz ez a ar stêr Oti el lenn ivez. Ar stêr Afram deuet eus an uhelgompezenn Achanti a zeu er Volta er su d'al lenn, nepell diouzh ar mor.
Hin
Trovanel eo hin Ghana : tomm ha sec'h a-walc'h er gevred, tomm-tre ha gleb er gwalarn, tomm-tre ha sec'h en norzh. Eus miz Genver da viz Meurzh e vez barradoù Harmattan, un avel sec'h ha poultrennek o tont eus ar biz. Alies e c'houzañv Ghana gant ar sec'hor.
Poblañs
Etre ar bloavezhioù 1960 ha kreiz ar re '90 e oa war-dro 100 yezh ha sevenadur e Ghana. Rannet eo pep poblad, met liammet eo an dud dre o sevenadur, o yezh, o orin hag o istor. Kement-se, kevret gant an ezhomm da c'hounit tachenn evit al labour-douar, da gontrolliñ hentoù ar c'henwerzh ha da skoulmañ liammoù a-benn em wareziñ, a gasas da grouidigezh ar c'hengevredad Asante e dibenn ar 17vet kantved, kent mare an trevadur. Setu dasparzh ofisiel ar pobladoù e Ghana hervez renabl ar bloavezh 2000 : Akan 45.3% • Mole-Dagbane 15.2% • Ewe 11.7% • Ga-Adangbe 7.3% • Guan 4% • Gurma 3.6% • Grusi 2.6% • Mande-Busanga 1% • Pobloù all 1.4% • Tud all 7.8%
Yezhoù
Ar saozneg eo yezh ofisiel ar Stad, hogen kalz yezhoù all zo er vro. An Akaneg eo ar yezh afrikat pennañ e Ghana, hini an Twieg o vezañ he stumm skrivet. Lod yezhoù, damofisiel dre an niver a gomzerien, a vez skoazellet gant ar gouarnamant, ar re all n'int ket. Setu amañ dasparzh ar yezhoù pennañ dre rannvro : Da ouzhpennañ :
Aod an Aour ha kenwerzh ar sklaved
Aod an Aour a veze anavezet en Europa dre ar genwerzhourien arab evit he mengleuzioù. Pa'z erruas an Europiz kentañ eno e dibenn ar 15vet kantved e oa an dud nevez-deuet eno o klask staliañ o domani dre drec'hiñ war o c'hentidi, hag enbroadurioù all a oa o kenderc'hel. Portugaliz a erruas da gentañ, e 1471, ha sklaved eus Kongo a werzhjont d'an Akaned (Ewe, Fante ha Ga), ar pezh a luzias savidigezh ur Stad evit ar pobladoù-se a oa staliet da vat er vro. Ouzhpenn d'ar sklaverezh e venne Portugaliz ober kenwerzh an aour, an ivor hag ar pebr, hag e 1482 e savjont ur c'hreñvlec'h anvet Kastell Elmina evit em wareziñ diouzh kevezerezh Europiz all hag enebiezh lod Afrikiz. Pa voe digoret plantadegoù an Amerika er 16vet kantved e teuas kenwerzh ar sklaved fonnusoc'h ha frouezhusoc'h eget hini an aour. Tud a erruas eus Europa a-bezh, ha buan e voe an Aod brezel etre Europiz koulz hag etre Afrikiz evit mestroniañ ar c'henwerzh-se. Portugaliz a renas e-pad ur c'hantved, met a-hed an daou gantved da heul ez erruas Hollandiz, Saozon, Daniz, Svediz ha Prusianed da sevel kreñvlec'hioù-kenwerzh ivez. Er bloavezh 1642 e vo gounezet Elmina gant Hollandiz, ha dilezet e voe an Aod gant Portugaliz da viken. A-hed ar 150 vloaz da heul e voe distabil an Aod evit Europiz, gant stalioù savet, dilezet, taget, gounezet, gwerzhet pe eskemmet hep na vije ur Stad europat o chom mestrez war an dachenn. An Hollandiz hag ar Saozon a savas kompagnunezhioù a-benn bezañ efedusoc'h, evel an Hollandat WIC a genwerzhas a-hed an 18vet kantved pe dost pe ar Saoz ACM a vevas eus 1750 betek 1821. Tamm-ha-tamm ez eas an holl kuit, war-bouez ar Saozon a voe mistri war an holl gastilli hollandat e dibenn an 19vet kantved, dre se war Aod an Aour ha war ar vro a-bezh da heul.
An Dizalc'h
E 1947 e krouas ur strollad Afrikiz desket an United Gold Coast Convention (UGCC) a-benn kaout an dizober eus ar reizhiad vreizhveurek ha merañ Aod an Aour o-unan "an abretañ ar gwellañ". Kemer lec'h Pennoù ar pobladoù e Kuzul al Lezenniñ e voe pal kentañ an dud-se e soñje dezho e oa re zieeun, re bar d'an trevadur ha diamzeriet an doare hengounel da verañ ar vro. Goulenn a rejont ma vije doujet d'o deskadurezh ha roet atebegezhioù dezho e melestradur an Aod. Tamall ar gouarnamant a rejont en abeg d'an dilabour ha da zistabilded ar gevredigezh a-c'houde an Eil Brezel-Bed. Mirourien e oa tud an UGCC evelato, ne glaskent ket an dispac'h ; petra bennak ma voe toullbac'het pennoù-bras an UGCC e 1948 ez asantas an izili all kuzuliañ ar gouarnour a-zivout an hent war-du an dizalc'h.
E 1949 e voe kemmet an doare pa voe ar CPP (Convention People's Party) krouet gant Kwame Nkrumah goude bezañ roet e zilez a Sekretour Meur an UGCC. Bet e skolioù katolik, peurstummet er Stadoù-Unanet hag er Rouantelezh-Unanet, anavezout a rae Nkrumah eneptrevidien evel George Padmore ha W. E. B. Du Bois : re glouar an UGCC d'e veno e c'houlennas ar CPP merañ Aod an Aour diouzhtu. Pa gomze an UGCC da intelligentsia ar vro e plijas ar CPP d'al labourerien, d'ar gouerien ha d'ar yaouankizoù. Desachañ merc'hed ar c'henwerzh er marc'hadoù lec'hiel a reas, ar pezh a greñvaas e vrud e-touez an dud un emskiant politikel dezho, em sante disrannet war un dro diouzh ar Pennoù hengounel hag ar renerien breizveurek.
Da heul Bonreizh 1951 e voe muioc'h a vaodierned afrikat eget a re vreizhveurek, Breujoù a voe staliet, an hanter eus an dilennidi o tont eus ar c'hêrioù hag an hanter all eus ar c'huzulioù hengounel, hag evit ar wezh kentañ e voe dilennidi eus Douaroù an Norzh. Daoust d'ar c'hemm pouezus-se e chome ar gouarnamant etre daouarn an drevidien, ar pezh a oa pell diouzh c'hoant ar CPP, padal e oa 2/3 eus ar Breujoù dalc'het gantañ. Hag eñ toullbac'het c'hoazh e voe Nkrumah dilennet ivez. Divac'het e voe gant ar gouarnour, Sir Charles Arden-Clarke, a c'houlennas digantañ sevel ur gouarnamant. A-du e savas Nkrumah, petra bennak ma chome an Difenn, an Darempredoù Etrebroadel, an Arc'hant hag ar Justiz gant Breizhveuriz na oant ket atebek dirak ar Breujoù. E 1952 e voe Nkrumah anvet da Bennmaodiern gant ar Breujoù, enep ali Pennoù hengounel a oa en Asante hag en Norzh.
Mehmet III
Mab e oa da Murat III ha da Safiye Sultan.
Yaouankiz
Deskadurezh a dapas gant gouizieien vrudet evel İbrahim Cafer pe Pir Mehmed Azmi.
Ren
Ren a reas Mehmet III eus 1595 da 1603. Diouzh an noz ma pignas war an tron e lakaas da lazhañ 19 eus e vreudeur.
D'an 2 a viz Gwengolo 1595 e teuas a-benn an Aostrianed da gemer kreñvlec'h Estergon, 60 km e gwalarn Budapest, dre ziouer a sikour a-berzh ar sultan hag a oa koulskoude 40 km alese.
Da heul an darvoudoù-se ec'h embannas ar Yeniçeried e faote dezho ec'h afe ar sultan d'ar brezel asambles gant e arme.
Mervel a reas Mehmet III d'an 21 a viz Kerzu 1603. E vab Ahmet I a renas war e lerc'h.
1253
Diwar-benn bloavezh 1253 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Bloavezh boutin, o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Yaou.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1253
Mont-Blanc
Mont Blanc, pe Mont-Blanc, pe Montblanc, zo un anv-lec'h gallek, savet diwar mont (menez) ha blanc ("gwenn") hag a gaver e meur a vro.
1253
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1253
Wervik
Wervik a zo ur gêr hag ur gumun eus Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez.
Gant ar stêr Leie eo dispartiet diouzh Wervicq-Sud, zo er Stad C'hall.
Spanell beg melen
Annez
Bevañ a ra al labous en Aostralia.
Écoivres
Écoivres a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
1085
Diwar-benn bloavezh 1085 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1085
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1085
Tenneville
Tenneville (e walloneg: Tiniveye) a zo ur gumun eus Belgia e proviñs Luksembourg.
Nubieg
An nubieg eo anv a roer d'ar yezh implijet e Nubia etre an kantved hag ar  kantved. Kar eo d'ar yezhoù nubiek a zo komzet c'hoazh er rannvro hiziv hag hendad an Nobineg moarvat. Anavezout a reer anezhi dre ur c'hantad a bajennoù skrivet en un eilstumm eus ar skritur koptek. An hini brudetañ a zo Merzherinti Sant Menas. Unan eus yezhoù afrikan skrivet koshañ eo.
Diomedea
Diomedea a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ albatrozed, krouet e 1758 gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778). Dont a ra an anv eus Diomedes a voe troet kamaladed dezhañ en evned.
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == C'hwec'h spesad albatrozed a ya d'ober ar genad :
Daou (2) isspesad en holl.
Sealand
Sealand a zo un anv saoznek a vez graet eus meur a lec'h.
Manhua
An anv roet d'ar bannoù-treset e Sina eo ar manhua (漫畫/漫画 pinyin : mànhuà). Implijet e vez evit doareañ ar pezh a ya d'ober ar bannoù-treset sinat enta. E Breizh e reer gant Mangahk evit ar manhuaioù produet e Hong-Kong.
Manhuajia (漫画家， mànhuàjiā) a vez graet eus an tresourien manhua.
Al Lianhuanhua a vez hengouneloc'h o danvez eget ar manhua.
Spanell dremm zu
Ar spanell dremm zu a zo un spesad evned hirc'harek, Platalea minor an anv skiantel anezhañ.
Annez
Bevañ a ra al labous war ribloù biz ar Mor Melen.
Kanton Brest-Bellevue
Kanton Brest-Bellevue a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Penn-ar-Bed, e Breizh.
Kumunioù
Kanton Brest-Bellevue a yae ul lodenn eus kumun Brest d'ober anezhañ.
Kozhikode
Kozhikode (കോഴിക്കോട് e malayalameg, distaget [ko:ɹikko:ɖ]; anvet "Calicut" gwechall) a zo ur gêr eus stad Kerala en India. An trede kêr vrasañ eo e Kerala. Gwechall e oa kêr-benn ur rouantelezh dizalc'h.
Kozhikode
Scherpenheuvel-Zichem
Scherpenheuvel-Zichem (e galleg: Montaigu-Zichem; en alamaneg: Scherpenheuvel) a zo ur gêr hag ur gumun eus Flandrez Belgia, e proviñs Brabant Flandrez.
Mont-Blanc (departamant)
Mont-Blanc zo un departamant gall a zo bet etre 1792 ha 1815, anvet diwar-lerc'h ar Menez Gwenn, uhelañ kern Europa ar C'hornôg, ha Chambéry a oa ar pennlec'h anezhañ.
1798-1814
E 1798 e voe delamet hanternoz Mont-Blanc da sevel an departamant nevez Léman gant tammoù all eus Suis. E 1814, trec'het Napoleon Iañ hag ar C'hallaoued, adsavet e voe rouantelezh Sardigna.
Arondisamantoù
E 1798 e oa 4 arondisamant: Chambéry, Annecy, Saint-Jean-de-Maurienne and Moûtiers.
Dre vras e klote gant an departamantoù Savoie ha Haute-Savoie a hiriv.
Pennadoù kar
•Listenn departamantoù gall Italia
Strollad Komunour Nepal (Kreizenn Unaniezh-Masal)
Strollad al Labour (e nepaleg: नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकताकेन्द्र–मसाल)) a 'zo anv ur strollad komunour marksour-leninour maoour a strourm dre guzh hag er-maez eus al lezenn, bet krouet e Nepal e 2002 oa oa bet kendeuzet Strollad Komunour Nepal (Kreizenn Unaniezh) (SKN (KU) gant Strollad Komunour Nepal (Masal), bet disklêriet an unvanidigezh d'an 22 a viz Ebrel gant Sekretourion-Veur an daou Strollad Ram Singh Shris (SKN (M)) ha Narayan Kaji Shrestha (Prakash) (SKN (KU). Dont a reas Mohan Bikram Singh da vezañ kentañ Sekretour-Meur ar Strollad nevez-unanet.
Sevel a ra ar Strollad a-du gant linenn bolitikel Mao Zedong hag ezel eo eus Kuzuliadeg Etrebroadel ar Strolladoù hag Aozadurioù Marksour-Leninour (Kelc'hlizher Etrebroadel) (kemeret perzh en 8vet Kuzuliadegoù).
Strollad Komunour Nepal (Kreizenn Unaniezh-Masal) a savas a-du gant derc'hel an armoù evit da a-benn da diskoulmañ kudenn politikel Nepal dre gendivizout ha kinnig a reas, gant strolladoù kleizour all, krouiñ un Dael Da c'hortoz. Sevel a ra a-enep d'ar fed ma c'hellfe en em veskañ SUA e aferioù diabarzh Nepal.
Prakash e teuas da vezañ Sekretour-Meur ar Strollad a-vremañ da heul an disrannoù-se.
Meur a dalbenn ledan a zo dindan beli Strollad Komunour Nepal (Kreizenn Unaniezh-Masal), en o zouez:
Kastell-Nevez-ar-Faou
Kastell-Nevez-ar-Faou, anvet ar C'hastell-Nevez hepken dre gomz peurvuiañ, a zo ur gêr hag ur gumun e departamant Penn-ar-Bede Breizh. Lec'hiet eo war ribl kanol Naoned-Brest pe ar Stêr Aon, etre Menez Are en norzh hag ar Menez Du er su. Emañ er vroig Dardoup.
Anv
Gerdarzh
Ardamezeg ar familhoù
180px|right
Livadurezh
Al livour Paul Sérusier (1863-1927) a deue ingal da Gastell-Nevez-ar-Faou azalek 1893. Ken bamet e oa deuet da vezañ gant maezioù kaer an trowardroioù ma tivizas prenañ un ti eno e 1906, daoust ma ne oa ket gwall binvidik (Kustumet e veze da livañ taolennoù evit ostizien ostalirioù Kastell-Nevez evit kaout un dra bennak da zebriñ pe gounit un tamm gwenneg bennak).
Dre se ha dre an darempredoù mat en devoa gant Kastellneveziz eo bev-kenañ e levezon er gêr-se bepred. Un toullad eus e oberennoù a c'haller sellet outo c'hoazh, evel e vurlivadurioù e iliz-parrez sant Juluan pe e vurlivadur brudet ouzh moger diabarzh an ti-kêr. Al levezon-se a zispleg ivez e kaver, hiriv an deiz, forzhig tud o livañ evit o flijadur menezioù, traoñiennoù pe koadoù ar vro o klask kenderc'hel an erv bet boulc'het gant Sérusier.
Rendeux
Rendeux (e walloneg: Rindeu) a zo ur gumun eus Belgia e proviñs Luksembourg.
Monumantoù ha traoù heverk
left|thumb|Ar C'hastell.
Albatroz roueel
An albatroz roueel a zo ur spesad evned-mor bras, Diomedea epomophora an anv skiantel anezhañ.
Kanton Brest-Ar Gazeg Wenn-Boc'harzh-Gwiler-Leon
Kanton Brest-Ar Gazeg Wenn-Boc'harzh-Gwiler-Leon a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Penn-ar-Bed, e Breizh.
Kumunioù
Kanton Brest-Ar Gazeg Wenn-Boc'harzh-Gwiler-Leon a yae 2 gumun a-bezh hag ul lodenn eus unan all d'ober anezhañ :
Albatroz kantreat
Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket an albatroz kantreat en urzhiad Ciconiiformes pe Procellariiformes hag er c'herentiad Procellariidae pe Diomedeidae.
1254
Diwar-benn bloavezh 1254 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1254
Amytornis
Amytornis a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1885 gant ar skiantour stadunanat (a orin norvegat) Leonhard Hess Stejneger (1851-1943).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Unnek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
Pevarzek (14) isspesad bev hiziv an deiz c'hoazh en holl : o c'havout a reer en Aostralia.
1086
Diwar-benn bloavezh 1086 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1086
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1086
Pleione
Pleione (Πληιονη e gregach) a oa un nimfenn, merc'h da Okeanos ha Tethys, un Okeanidenn eta, hag a veve en Arkadia er menez Kyllene.
He bugale
Gwreg ar ramz Atlas e oa e mojennoù Hellaz kozh ha mamm
Proviñs Utrecht
Proviñs Utrecht eo ar vihanañ eus eus 12 proviñs an Izelvroioù, e-kreiz ar vro, En hanternoz dezhi emañ an Eemmeer, proviñs Gelderland er reter, ar stêr Roen er c'hreisteiz, Zuid-Holland er c'hornôg, Noord-Holland er gwalarn. Kêr Utrecht eo a zo kêrbenn dezhi. Amersfoort ha Zeist eo ar c'hêrioù bras all.
Mortsel
Mortsel a zo ur gêr hag ur gumun eus Flandrez Belgia, e proviñs Antwerpen.
Azathoth
Azathoth a zo ur c’hrouadur ijinet a gaver e skridoù savet gant Howard Phillips Lovecraft. Meneget eo en danevell The Call of Cthulhu (Galv Cthulhu) (1926). Un Doue Diavaez eo Azathoth.
Sultan an diaouled eo Azathoth, mestr an doueed all eo ivez, hag ez eus anezhañ abaoe penn-kentañ an amzer. E-kreiz an egor emañ o chom, e diavaez ar spas boutin. Eno, e gorf distummet a bleg dizehan da-heul ton unton ur fleüt. Asambles gantañ e tañs an doueed a zo tro-dro dezhañ. Taolennet eo ivez evel ur c’hrouadur dall ha sot, ur seurt rouestlad nukleel spontus. Pa fell dezhañ kaout un dra bennak, e vez roet dezhañ kerkent gant Nyarlathotep.
Maine
Maine a zo un anv-lec'h gallek hag ivez :
Anv da dostaat
Ouzhpenn-se eo ret disheñvelout an anv gallek Maine diouzh an anv alamanek Main, ur stêr en Alamagn.
Main
Ar Main zo ur stêr vras eus Alamagn, un adstêr d’ar Roen. Eienañ a ra e hanternoz Bavaria, nepell diouzh harzoù ar Republik Tchek. E Wiesbaden e vesk he dourioù gant re ar Roen. Tremen a ra ar stêr Main dre gêrioù Würzburg, Frankfurt, Bayreuth, Kulmbach, Bamberg.
Bageal a c'haller war ar Main a-hed 396 km. Drezañ ha dre ur ganol, ar ganol Roen-Main-Danav, e c'haller mont eus ar Roen d'an Danav.
Istor
Ar Main a oa anavezet gant ar Romaned dindan an anv Moenus. E andon a oa er menezioù Sudeti, e Germania Magna, hag en em deurel a rae er Roen e-kichen kêr Moguntiacum
Spanell roueel
Annez
Bevañ a ra al labous en Aostralia, enez Java, kreisteiz Ginea Nevez hag enez ar Su (Zeland-Nevez).
Neuve-Chapelle
Neuve-Chapelle a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
kantved
Brezel-bed kentañ: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .
397
1150 Ab Urbe Condita = 397 goude J.-K.
Bloavezh boutin, o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Yaou
Ganedigezhioù 397
Gwelet ivez: Rummad:Ganedigezhioù 397
Marvioù 397
Gwelet ivez: Rummad:Marvioù 397
Gerioù brezhonek heñvelson
Gerioù heñvelson, pe damheñvelson zo e brezhoneg.
Gerioù peurheñvelson
Un toullad gerioù peurheñvelson zo (da glokaat, hervez urzh al lizherenneg):
Gerioù damheñvelson
Gerioù damheñvelson a vez lavaret a-wechoù eus gerioù heñvelson war-bouez ur vogalenn pe ur gensonenn. C'hoarvezout a ra d'an dud o meskañ gwech pe wech dre zievezh.
Heñvelson hervez ar rannyezh
Gerioù 'zo a c'hall bezañ heñvelson e rannyezhoù 'zo hep bezañ heñvelson e rannyezhoù all: h.a.
Heñvelson diwar gemmadur
Gant ar c'hemmadurioù e c'haller en em gavout gant gerioù heñvelson:
Damheñvelson a bell
Gerioù all zo hag a seblant damheñvelson d'an dud a vez o teskiñ brezhoneg ken e c'hoarvez da lod o droukveskañ.
Sailly-sur-la-Lys
Sailly-sur-la-Lys a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
kantved
Brezel-bed kentañ: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .
Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun: Sailly-sur-la-Lys Churchyard
Implijet eo bet ar vered e-pad ar Brezel-bed kentañ, adalek miz Du 1914 betek miz Ebrel 1915 hag e miz Ebrel 1918. Kemeret e voe ar gêriadenn d'an Alamaned d'an 9 a viz Ebrel 1918; implijet e voe ar vered gante. Tri bez eus milourion ar C'hommonwealth a voe kollet pa voe tennet ar bezioù alaman.
Bered ar C'hommonwealth:Sailly-sur-la-Lys Canadian Cemetery
Ur vered eus ar Brezel bed kentañ eo. Digoret e voe gan Lu Kanada e miz Meurzh 1915 hag implijet da bered-talbenn betek miz Gouere 1916. Enni eo bet douaret ar Riflemen W. Smith ha G. A. Irish, ''2nd Bn. Rifle Brigade'', bet fuzuilhet e miz Here 1915 evit bout dizertet],.
Vogalenn a-raok
Er yezhoniezh e vez implijet an termen vogalenn a-raok (saoz.: front vowel) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur vogalenn ma vez lec'hiet an teod an tostañ ar gwellañ davet penn a-raok ar genoù, da lâret eo davet an dent.
Setu ar vogalennoù digor gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:
Liège
E 2006, e oa 187 432 a dud o chom enni. 600 000 a dud avat zo er veurgêr, ha kêrbenn ekonomikel Wallonia eo. Evit an niver ag annezidi eo trede meurgêr Belgia, war-lerc'h Brusel hag Antwerpen, hag ar pevare kêr war-lerc'h Antwerpen, Gent ha Charleroi.
Douaroniezh
Liège a zo bet savet er c'hember ar stêr Mosa / Meuse hag an adstêr Legia, war ur savenn a-us d'un draonienn lagennek alies goloet gant dour.
Anv
Gerdarzh
Liamm diavaez
Luc'hskeudennoù :
Vincent Riou
Vincent Riou a zo ur merdeer breizhat ganet an 9 a viz genver 1972 e Pont-'n-Abad.
Ur redadeger eo, hogen, prientet en deus bet bagoù (prientet en deus bag Michel Desjoyeaux evit ar Vendée Globe 2000). Kampion Bro C'hall Match Racing (1994) ez eo bet ha div wech kampion Bro C'hall First Class 8 (1997 ha 1998). Meur a wech en deus kemeret perzh e redadeg digenvez ar Figaro, ' lec'h ma echu 4 e 2002.
Kemer a ra perzh er Vendée Globe 2004/2005, ha gounid a ra war PRB, ar vag a voe trec'h ar Vendée Globe a-raok, sturiet gant Michel Desjoyeaux. Echuiñ a ra e dro bedel e 87 devezh, 10 eur, 47 munutenn, 6 devezh gwelloc'h eget Michel Desjoyeaux, dirak Jean Le Cam, erruet 7 eur war e-lec'h goude 41 000 km redadeg.
Kanton Brest-Kreiz
Kanton Brest-Kreiz a oa anezhañ betek 2015 ur rann velestradurel eus Frañs, e departamant Penn-ar-Bed, e Breizh.
Kumunioù
Kanton Brest-Kreiz a yae ul lodenn eus kumun Brest d'ober anezhañ.
Folklor
Ar folklor a zo ar meizad implijet en dudoniezh evit deskrivañ ha studiañ ar c'hontadennoù, ar mojennoù hag ar c'hredennoù a c'hell bezañ kavet en ur boblad, da lavaret eo lodenn an istor dre gomz en ur c'hultur resis. Graet e vez eus gwerinoniezh eus studi an danvez-mañ.
Mezegiezh
Ar medisinerezh, pe ar vezegiezh, a zo ur skiant, un arz hag un teknik- hag eo bet gwelet evel un arz ivez hag a zo e bal studiañ korf an den hag e vont-endro evit ma vo miret pe adroet ar yec'hed d'ar glañvourien. Ur ger all a vez implijet gant lod : ar vezegiezh (eus mezeg, ur ger a gaver e krennvrezhoneg) hag e teu eus al latin medicus moarvat.
Bart Michiels
thumb|Bart Michiels e 2013
Folklor
An termen folklore a oa bet krouet e 1846 gant ur Saoz, William Thoms, hemañ o klask ur ger saoznek (saozneg kozh e gwirionez) e-lec'h popular antiquities.
Bart Michiels
Bart Michiels a zo bet ganet d'ar 30 a viz Here 1986 e Gent.
Mezegiezh
Eus ur vicher "lennegel" a c'helle bout lavaret deusouti betek ar bloazioù 2000, pe ivez unan e-touez ar micherioù "dre gomz", e teu-hi da vout ur c'halvezerezh da lavaret eo ur sammad anaoudegezhioù (diwar-benn ar c'horf, ar c'hleñvejoù, al louzeier modern, hag an doareoù arnevez ivez da blediñ ganto, diwar bouez implijout ardivinkoù nevesoc'h-nevesañ). Estreget komz zo d'ober. Ur skiant pleustrek-tre e teu ar medisinerezh da vout, diazezet war draoù fetis, war anaoudegezhioù amprouet, hag e c'houll teknikoù nevez bemdez, ken evit elfennoù korf an den, ken evit aesañ d'ar re glañv, ken evit merat ar roadennoù a ya d'ober dosier pep hini. Tremenet eo amzer ar medisinerezh lennegel a vefe lavaret, panevet en deus d'ober gant tud; n'eus ket anezho nemet korf, hogen ivez elfennoù spered ha bred, abeg a-walc'h da virout tachenn d'an 'arz'.
Rak-se ivez, ar vezeien hag a lared e oa dleet dezho sammañ kiriegezh, n'eo ket war ar palioù, met war an doareoù d'o zizhout, a bleg o c'hein bremañ rak pouez ar c'hemennoù hag a c'houl diganto e vent kiriek war ar palioù: ar c'hlañvour en deus droad da c'hoanagiñ ur serten derez disorc'h da barat ouzh an droug-mañ-droug- e-skoaz ergentaoù ev edo gouzañvat ar gevredigezh en he fezh a-fed disorc'hoù. Ouzhpenn youl vat hag emroüsted a vez gortozet, ha gourc'hemennet e vez ouzh atebeien ar medisinerezh, pe e vent ministred pe medisined, kaout krog war elfennoù diazezet ent-skiantel; ha respont d'ar goulennoù e kenkas ey aje a-dreuz doareoù plediñ gant sistem ar yec'hed, pe e savje kudenn gant emdroadur un doare oberata pe louzaouiñ, pe kelaouiñ. Evel e kement tachenn zo, ez eus birvidigezh er medisinerezh.
Folklor
Ar meizad a zo bet ganet eus al luskad romantik er XIXvet kantved, dezhañ un ideologiezh evit adstummañ an hengounioù evit servij mennozhioù modern. Er XXvet kantved eo bet staliet studi ar folklor dindan an arsell objektivel.
Bart Michiels
Mestrc'hoarier echedoù belgiat eo.
Folklor
E-touezh an dud o deus bet ul levezon vras, eo ret menegiñ ar vreudeur Jakob ha Wilhelm Grimm hag o deus dastumet hag embannet e 1812 ur strobad kontadennoù alamanek anvet Kinder und- Hausmärchen.
Ota Dokan
Ōta Dōkan (太田 道灌, Ōta Dōkan), 1432-1486, a oa ur samourai hag ur barzh japanat. Ganet e oa bet gant an anv Ōta Sukenaga (太田 資長) en un tiegezh daimyoed a ziskenne eus Minamoto no Yorimasa.
Melanotaenia arfakensis
Ur spesad eus kerentiad ar Melanotaeniidae eo Melanotaenia arfakensis. Dizoloet e oa bet e 1979 e stêr Prafi e Papoua ar C'hornaoueg.
Ota Dokan
E 1457 e oa bet lakaet sevel Kastell Edo gantañ hag e 1458 en doa tapet an anv Dōkan, ma anavezed anezhañ dreist-holl. Dibabet e voe ar c'hastell da lec'h annez ar shogun Tokugawa Ieyasu e 1590 ha talvezet en deus da sez evit ar gouarnamant. Deuet eo ar c'hastell da vezañ lec'h palez an Impalaer a-hiziv. Bep 1añ a viz Here e vez lidet e zeiz-ha-bloaz e Tokyo a-benn enoriñ memor Ota Dokan, saver ar c'hastell.
E-touez ar monumantoù all bet lakaet da sevel gant Dokan emañ templ Hirakawa, ma lider ur festival d'ar 24-25 Ebrel. Savet eo bet an templ war diazezoù kastell Edo-jo ha gouestlet eo da Sugawara no Michizane, doue ar varzhoniezh hag ar gelennadurezh.
Setu marvnad Ōta Dōkan :
Timbroù Tiriadoù gall Okeania
left|120px|thumb|Timbr Okeania 1892
right|120px|thumb|Timbr Okeania - 1953
Dindan anv "Tiriadoù gall Okeania" e vez lakaet ar 130 enez, atoll hag enezeg dindan dalc'h ar Stad-C'hall e kreiz ar Mor Habask, 6000 km e reter Aostralia. Un drevadenn eo betek 1946, pa tro e statud da "Tiriad gall Tramor". Adanvet eo "Polinezia gall" e 1958. Ur vro emren eo bremañ ("Bro Tramor").
E 1892 e krog melestradurezh Postoù Frañs da embann timbroù evit an tiriad en ur ouzhpennañ an alc'hwez "ETABLISSEMENTS DE L'OCEANIE" war ar rummad "Navigation & Commerce". Paour awalc'h eo danvez an timbroù betek an eil Brezel-bed d'an nebeutañ : poltred ur vaouez Tahitian, ur c'houblad tahitianed, traonienn Fantaoua, pleg-mor Moorea, ur pesketour (1939-40).
Alies ez eo stummet rummadoù boutin an Impalaeriezh evit ar vro : P. ha M. Curie (1938), 150vet deiz-ha-bloaz an Dispac'h (1939), ar Gouarnour-Jeneral Eboue (1945), deiz-ha-bloaz an Trec'h meur (1946), "Du Tchad au Rhin" (1946)... Er-maez an timbroù "hengounel", warne poltred ur vaouez pe dresadenn un draezhenn bennak, an dibaboù graet n'o deus nebeut a dra d'ober gant buhez ha sevenadur an inizi. Dav eo menegiñ koulskoude ur vrav a dimbr liesliv embannet e 1953 evit lidañ deiz-ha-bloaz marv Gauguin.
E 1958 e tiwan un alc'hwez nevez war timbroù an tiriad : POLYNESIE FRANÇAISE (Polinezia gall)
Bart Michiels
Mestr Etrebroadel eo abaoe 2004, an hini yaouankañ eus Belgia.
Kampion Belgia e voe e Westerlo e 2004, a-gevred gant Aleksandr Dgebouadze.
2437 edo e renk Elo e miz Here 2007.
Leonhard Euler
Leonhard Euler a oa ur matematikour hag ur fizikour a Vro-Suis, ganet d'ar 15 a viz Ebrel 1707 ha marvet d'an 18 a viz Gwengolo 1783. E-touez ar vatematikourien produusañ a zo bet war ar Voul-Zouar eo Euler. Renet en deus war ar matematik e-kerzh an ha diorroet en deus kalz an dielfennadur nevez. Produiñ a reas an hanter eus e oberenn hag eus e labour e-pad ar seitek bloavezh diwezhañ eus e vuhez, pa oa aet dall.
E vuhez
Ganet e oa e 1707, e Basel (Bro Suis). Eno e studias ar matematik hag en doe Jean Bernouilli da gelenner. Galvet e voe e 1727 gant Katelin Iañ hag e voe kelenner war ar matematik e St-Petersbourg. E 1741 e teuas da vevañ e Berlin, da heul e tistroas da St-Petersbourg betek e varv.
Ezel e oa eus Akademiezh St-Petersbourg, eus hini Berlin, kenlabourer da Akademiezh C'hall ar skiantoù, paeet e voe gant Rusia. Talvoudus kenañ eo bet e labour evit ar matematik, dreist-holl evit ar jedoniezh diferañsiel hag integrel, lakaat a reas e pleustr an dielfennañ d'ar mekanikerezh, d'ar sevel bagoù, anataat a reas meur a deorem kinniget gant Per a Fermat.
Cheu a voe etre Euler ha d'Alembert, ur c'hevezer dezhañ war ar skiantoù, ha ne seblant ket bezañ bet ar gwir eus tu Euler.
A-douez e vern skridoù emañ:
Trizek bugel en doe Euler, eizh anezho a varvas ez-yaouank, ar re all a yeas da heul labour o zad.
Mousterlez
Mousterlez (Montrelais e galleg) a zo ur gumun a Vreizh e Liger-Atlantel, e gevred ar vro.
Anv
Erwan Vallerie ː de Musterlensi, 1144; Mosterleis, 1196; Monasterium Legum, 1287; Monstrelais, 1624
Ardamezioù
En aour e deir eilenn sourinet en glazur
Ardamezioù familh Montrelais (siell 1218).
Albatroz Antipodes
Boued
Bevañ a ra diwar gefalopoded, kresteneged ha pesked peurvuiañ.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
Rummatadur
Sellet e voe outañ evel un isspesad da zDiomedea exulans kent.
Emgann Marathon
Emgann Maraton a enebas lu ar Bersed ouzh hini Aten hag a voe trec'h d'an 13 a viz Gwengolo 490 kent J.K.. Diwar an trec'h-se e voe c'hwitet kentañ taol-arnod ar roue Darius Veur da aloubiñ ar peurrest eus Henc'hres, ma rankas dilezel ar soñj da stagañ Hellaz ouzh e impalaeriezh, rak se a felle dezhañ ober evit lakaat he harzoù er c’hornôg da vezañ suroc’h. Dont a ra ar pep brasañ eus ar pezh a anavezomp diwar-benn an emgann-se eus skridoù Herodotos Halikarnasos.
Istor
Da gentañ e voe kaset Mardonios gant Darius, e 492 BC, dre an douaroù betek Europa evit kreñvaat dalc’h Persia war Trakia ha Makedonia, abalamour ma oa bet gwanaet gant emsavadeg Ionia. Daoust d’ar berzh a reas e voe kaset da get ar pep brasañ eus an arme gant ur barrad amzer e-kichen ar Menez Athos, ha ret e voe d’ar re a chome distreiñ da Azia.
E 490 e voe kaset ur morlu renet gant Datis hag Artafernes da sujañ inizi ar C’hikladoù e-kreiz an Enezvor hag evit kastizañ Eretria hag Aten o doa roet harp d’an [emsavidi. Lakaet e oa bet seziz war Eretria a gouezhas nepell goude. Douarañ a reas neuze ar morlu e bae Marathon. Eno e voe trec’het ar Bersed gant un arme vihan hoplited atenat ha plataeat, en despet d’o niver brasoc’h.
Redadenn hir ar c’hannad en dije kaset keloù an trec’h da Aten a awenas krouidigezh redadeg ar marathon da vare C’hoarioù Olimpek 1896.
Mammennoù
Mammenn pennañ hon anaoudegezh diwar-benn an emgann eo skridoù Herodotos a zanevell anezhañ el levrenn VI, rannbennad 102–117. Koulskoude e oa ganet un nebeud bloavezhioù goude an emgann, ha soñjal a reer e skrivas e levr goude Peoc’h Kallias (-449/-448). Kaeraat a ra e zanevell ouzhpenn gant an darvoudoù dreistnaturel da-heul, kemeret gantañ evel fedoù a-bouez eus an emgann : Anadiñ a ra an doue Pan da Feidippides e-doug e dennad da Sparta evit goulenn sikour Huñvreal a ra Hippias hag a ziougan drouziwezh ar Bersed ha dallet eo an atenad Epizelus gant un doue e-doug ar gombat. . Dont a ra holl an holl ditouroù all a-bouez eus mamennoù koshoc’h. Reiñ a ra Paosanias titouroù a-bouez diwar-benn lodenn ziwezhañ an emgann (ar chase); Geriadur bizantat Suda, skrivet en Xvet kantved a viras titouroù eus mammennoù all zo bet kollet hiziv an deiz, evel skridoù Eforus.
Abegoù an emgann
E fin ar VIvet hapenn-kentañ ar Vvet kantved kent J-K e oa staliet ar c'hresianed war meur a dachenn war bord ar mor Kreizdouar. Afer o doe ouzh ur bobl oc'h en em ledañ buan, Implaeriezh ar bersed, renet gant Darius Iañ. Ar c'hresianed a oa en amzer-se ar bobl amezeg nemetañ 'oa ket suj da Bersia, kuit Azia vihan. E 511 BC, gant skoazell Kleomenes Iañ, roue Sparta, Ateniz a argasas Hippias, a oa tirant Aten. Abaoe tad Hippias, Peisistratos, e oa bet an tiegezh-se e penn ar geoded, da lâret eo e-pad 36 vloaz diwar an 50 vloaz tremenet. Tec’het a reas Hippias da Sardis da lez ar satrap persat tostañ, Artafernes, hag e prometas sujidigezh Aten d’ar Bersed gant ma vefe lakaet en he fenn en-dro. Pa c’houlennas Ateniz e vije kaset kuit e lavaras ar satrap dezhe e tlefent e lakaat e penn o c’heoded en-dro. Abalamour d’ar respont-se e soñje Ateniz e oa digor ar brezel gant ar Bersed hag 20 lestr sikour a gasjont (5 all a voe kaset gant Eretria) da geodedoù Ionia pa’n em savjont a-enep an impalaeriezh persat e-doug Emsavadeg Ionia (-499–-494). Moarvat e oa tec’het Hippias da lez ar roue Darius Veur da vare an emsavadeg-se.An ioniz a lakaas tan e kêr Sardes. Ar bersed a zegouezhas, a c'hounezas a-enep dezho hag a zistrujas porzh Milet e -494. Faezhet e voe an emsavidi. Ne c'halle ket an impalaeriezh persat disoñjal roll Aten hag Eretria. A-hend-all e oa un digarez brav evit astenn beli ar Bersed e Bro-Chres.
E -492 e kasas Darius e vab-kaer Mardonios davet Bro C'hres gant 300 bag hag 20 000 soudard, met abalamour d'ur c'horventenn e voe distrujet an holl listri. E -491 e kasas Darius kannaded da bobloù Gresia o c'houlenn dezho sujidigezh, lod a asantas met lod all evel Aten, Sparta ha Platea a nac'has hag a lazhas ar gannaded. E miz Gwengolo -490 e treuzas 600 lestr warno 25 000 soudard war-droad ha 1 000 marc'heger renet gant Artapherne evit an arme douar ha Datis ar mor Egea kemer a rejont Naxos, Delos hag Eretri. Ha d'an 12 a viz Gwengolo -490 diwar kuzulioù Hippias, tyran Aten a oa bet skarzhet, e tilestrjont war aod Marathon. Ar pal a oa pellaat an hoplited diouzh o c'hêr.
Vogalenn beuzdigor
Er yezhoniezh e vez implijet an termen vogalenn beuzdigor (saoz.: near-open vowel) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur vogalenn tostoc'h diouzh kreiz ar genoù evit ur vogalenn digor, hanter-hent etre ur vogalenn digor hag ur vogalenn damzigor.
Emgann Marathon
Abegoù an emgann
Envel a reas ar c'hresianed ar brezelioù-se ar brezelioù medek dre ma fazijont etre ar bersed hag ar veded, pobl all deuet eus Iran.
Vogalenn beuzdigor
Setu ar vogalennoù digor gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:
N'anavezer vogalenn beuzdigor ront ebet e yezhoù ar bed.
Emgann Marathon
Arme pers
Arme pers ne oa ket aozet, soudarded gant orinoù disheñvel e oant, ket mennet-tre, gant yezhoù disheñvel, ha divoaz d'en em gannañ asamblez. Akipet skañv e oant, skoedoù aozhil, spegoù pe gwaregoù. En o c'hichen e oa an divarvelien, begenn an arme. 10 000 e oant, pa' varve unan e veze erlec'hiet war-eeun. Lugerniñ a raent gant o dilhad kinklet, gant o zro-c'houzougioù aour, hag o binvioù a-bep-seurt.
Arme gresian
An hoplited a oa soudarded akipet kreñv. Un tokarn, ur skoed kroc'hen ha lavnennoù, un harnez, garwiskoù ha brec'hioù arema brenent evit en em o gwareziñ. Armet e oant gant ur c'hleze hag ur goaf hir. O gwiskamant a boueze 20 Kg en holl. Aozet e oant hervez stumm ar bezen. Skoaz ouzh skoaz, produiñ a raent un energiezh sinetek bras ha lakae o enebourien da gouezhañ. Gwan e oa war an eskell ha diaes da embregiñ, setu ar gavaliri a lakae anezho diaes-kenañ.
Deroù an emgann
A-fed strategiezh, ar vagistrated a oa rannet etre 5 ha 5. A-benn ar fin, Miltiad a gendrec'has anezho da vrezeliñ ar buanañ ar gwellañ. Miltiad gant 9 000 hoplit atenian ha 1 000 hoplit eus Platea az eas war aod Marathon d'o zro. Sparta na c'helle ket kas soudarded peogwir e oa o lidañ ar Karneia ar pezh a c'houlenne un drevez. An div arme a chomas difiñv e-pad 5 devezh, ar pezh a mat evit Aten rak tostoc'h e oa neuze donedigezh al lakonianiz. Ne felle ket d'an hoplited brezeliñ a-enep d'ur gavaliri, har ar bersed o doa un tamm aon rak an hoplited.
D'ar 17 a viz Gwengolo, e pignas ar gavaliri hag ul lodenn eus ar soudarded war al listri evit mont davet porzh Aten ha lakaat o c'hrabanoù war Aten dre ar mor e-pad ma vefe arme Aten o vrezeliñ. Ar c'hresianed n'o doe ket an dibab, dav e oa dezho trec'hiñ buan ar bersed e Marathon evit distreiñ en Aten. Miltiade, evit bezañ bet oc'h ober brezel ganto pa'oa tyran Chersonez, a anaveze gwander enebourien.
Dibunadur an emgann
E penn-kentañ ar brezel e oa dispartiet an div arme eus 1 500m, Miltiade en doa dibabet astenn linenn ar soudarded ha kreñvaat an eskell evit enkelc'hiañ an arme all 'lec'h ma 'oa begenn an arme enep, er c'hreiz e oa 4 renkennad ha war ar c'hostezioù e oa 8 renkennad. Eskell ar bezen a oa gwarezet gant koad pilet eus an tu kleiz ha gant ar gwernioù eus an tu dehou. Ur wech prest al linenn hoplite e lavaras Miltiade un urzh: « d'an argad », war-raok ez eas ar bezen neuze en ur huchal he youerezh ha tro an 200m diwezhañ ez eas buanoc'h evit chom hep bezañ esposet re bell ouzh ar waregerien. Stokadenn an hoplited ouzh ar bersed a voe gwastus. Eskell ar bezen a rannas buan-tre ar soudarded enep a dec'h kuit betek al listri. Ar c'hreiz kompozet gant an Divarvelien a stourmas mat hag a sankas zoken an hoplited betek ma 'teufe eskell ar bezen da enkelc'hiañ ar c'hreiz enebour a gouezas aes. Ar c'hresianed a grogas neuze da redek war-lerc'h ar bersed a chome evit o lazhañ. Souarded pers 'zo az eas e-barzh ar gwernioù lec'h ma 'voent beuzet. A-benn ar fin e voe paket 7 lestr pers, a lazhet 6 400 pers hep kontañ ar re beuzet. Eus an tu all eo marvet 192 atenian, 11 platean ha Callimaque. Kerkent hag echu an emgann-se e kasas Miltiade ur c'hannad anvet Philippides da Aten evit kelaouiñ anezho deus an trec'hadenn-se hag evit lakaat anezho da ziwall ouzh ar bersed o tont war-vor. Hervez ar vojenn e redas Philippides 42 Km e 4 eurvezh hag e varvas kerkent a kaset ar c'hannad: ''«Nenikamen» da lâret eo'': «Trec'h omp bet». Hoplited kreiz ar bezen o doa kollet ar muiañ a soudarded a rankas chom e-pad ma 'z eas al lodenn all eus an hoplited davet Aten evit klask bezañ primoc'h eget ar bersed. Ar bersed a c'hortoze trubarderezh eus perzh partizaned Hippias, met un 10 eurvezh bennak o doa ezhomm evit tizhout porzh Aten. Goude bezañ bet lakaet tizh ec'h erruas Miltiade gant e Hoplited en Aten 3 eurvezh a-raok ar bersed. An enebourien a anzavas o doa 	kollet an emgann-se. Echuet e oa ar brezel medek kentañ.
Tregern ar brezel
Trec'h an hoplited war ar bersed a ziskouezas efedusted an ensavadurioù nevez hag unvaniezh an hoplited. Trec'hadenn an demokratiezh e oa rak Hippias an tyran a rankas distreiñ gant ar bersed. Diwar an trec'hadenn-se e teuas war-wel demokratiezh ar Marathonomaked (trec'herien Marathon). Evit ne vefe ket lakaet diaes adarre Aten gant ar bersed hag ar fenisianed e tivizas Themistokl implijout arc'hant mengleuz Laurion (2,5 tonenn) evit sevel un arme-vor enni 200 lestr. Aten a deuas da vezañ ur rouanez war-vor. Diwar ar brezelioù medek e lakaas e plas un impalaeriezh war ar c'hêrioù amezeg en ur vont e penn kevread Delos e -472. An trec'hadennoù pers, kemer perzh ar c'hresianed all ha dreist-holl ar blateaned a voe skarzhet eus an eñvorenn hollek. Un enor a voe roet da soudarded Marathon marvet e-pad ar brezel, douaret e voent e lec'h ma 'varvjont ha ket e e bered ar prierezh.
Evit ar bersed e oa nemetken un dilestradeg c'hwitet peogwir e oant deuet a-benn da sujañ inizi ar mor Egea. Kilstourm Darius a voe lakaat e plas un ergerzhadeg all, met un emsavadeg renet gant ar satrap Aryandes e bro Ejipt a zaleas anezhañ ha mervel a reas e -486.
Eñvor Philippides hag an hoplited o doa tizhet Aten a zo a orin eus ar marathon modern