cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sonerezh rok euskarat
Ar sonerezh rock euskarat (euskareg : euskal rocka), zo sonerezh rock sonet gant arzourien ha strolladoù eus Euskadi, en hanternoz ar vro (Iparralde) hag er c'hreisteiz (Hegoalde).
Istor
Kerkent ha deroù ar bloavezhioù 1960, Euskariz a voe dedennet gant ar c'hanaouennoù-stourm kentoc'h eget gant ar sonerezh rock, ha krouiñ al luskad Euska kanta berria ("kan eiskarat nevez") a rejont diwar skouer an Nueva Canción chileat lusket gant Violeta Parra (Gracias a la vida) ha Victor Jara.
Er bloavezhioù 1970 e voe bodet al lazoù rock euskarat kentañ, broudet gant Niko Etxart (Altzürükü, ) hag e strollad Minxoriak, Anje Duhalde (Arrangoitze, ) ha Mixel Ducau (Baiona, ).
E-kerzh e vugaleaj e Paris e tizoloas Niko Etxart ar sonerezh rock. Er bloaz 1972 e tivizas distreiñ da Euskadi evit seniñ rock 'n' roll en euskareg. Goude bezañ sonet gant meur a laz e savas al laz Minxoriak, a sonas a leurenn da leurenn en Euskadi (170 kensonadeg bep bloaz e-pad 20 vloaz) hag a enrollas teir fladenn. Soner toumperezh el laz El Fuego e oa Anje Duhalde pa glevas ur ganaouenn gant Donovan kanet gant Benito Lertxundi (Orio, ) ; e 1973 e kejas ouzh Mixel Ducau, ha gantañ e savas ar strollad Errobi.
E deroù ar bloavezhioù 1980 e c'hoarvezas ur gwall enkadenn armerzhel en Hegoalde, a-gevret gant ul luskad dizalc'hour a save a-enep an doare emrenerezh a oa bet roet da Euskadi a-c'houde marv Francisco Franco e 1975. Ar re baourañ e-touez Euskariz en em roas d'an drammoù, d'an heroin pergen. Kement-se holl a vroudas lazoù sonerezh rock er c'hêrioù greantel da ezteurel o c'hounnar dre un doare sonerezh awenet gant al luskad punk rock a oa bet e diwezh ar bloavezhioù 1970, ha dreist-holl gant an anarcho-punk, ar punk anveliour (MC5 en SUA, Sex Pistols ha Poison Girls er Rouantelezh-Unanet, hag all). Euskal Rock Erradikala, ar rok euskarat radikal, a voe graet eus al luskad-se, a save a-enep ar Stad, ar polis, an unpenniezh, an Iliz, ar galloud politikel, hag all. E-touez lazoù an emsav-se emañ al laz Kortatu savet e 1984 gant Fermin Muguruza (Irun, ) hag e vreur Iñigo (Irun,, hag Itoiz (1988)
Adalek ar bloavezhioù 1990 e troas ar sonerezh rock euskarat war-du doareoù liesseurt (ska, funk, elektro hag all), evel al laz Negu Gorriak (1990).
En Arrosa e vez dalc'het ar festival rok brasañ en Euskadi, Euskal Herria Zuzenean ("Euskadi war-eeun").
Bioko-Norte
Bioko-Norte zo ur proviñs eus Ginea ar C'heheder, er Meurvor Atlantel. Ennañ emañ Malabo, kêrbenn ar vro.
Klujar Madagaskar
Ar glujar Madagaskar (pe klujar Vadagaskar) a zo un evn er c'herentiad Phasianidae, Margaroperdix madagascariensis an anv skiantel anezhañ.
Ar spesad nemetañ eo er genad Margaroperdix.
Bioko-Sur
Bioko-Sur zo ur proviñs eus Ginea ar C'heheder, er Meurvor Atlantel.
Tywyn (Conwy)
Emañ etre Y Rhyl, er reter, hag Abergele er gornaoueg.
Ul lec'h vakañsiñ darempredet stank eo Tywyn, evel Y Rhyl ha meur a lec'h all en arvor hanternoz Kembre. Meur a dachenn karavanennoù zo etre ar vourc'h hag an aod-traezh.
E-kichen Tywyn emañ Morfa Rhuddlan, un dachennad douaroù izel ha gleborek. Eno e c'hoarvezas Emgann Morfa Rhuddlan er bloavezh 796, etre Kembreiz Caradog ap Meirion, ha tud Mercia, renet gant ar roue Offa.
Arborophila
Arborophila a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ evned hag a denn d'ar c'hlujiri, krouet e 1837 gant an naturour breizhveuriat Brian Houghton Hodgson (1800 pe 1801-1894).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Naontek spesad a ya d'ober ar genad :
Annezva
O c'havout a reer en Azia ar Reter hag ar Su, ugent (20) isspesad dezhe en holl.
Rummatadur
Daou spesad kozh — Arborophila charltonii ha chloropus — a oa aet d'ober ar genad Tropicoperdix.
Divvarrenn digompez
thumb|right|200px|Emilie Le Pennec e 2005 An divvarrenn digompez zo ur pezh paramantoù jiminas a vez graet gantañ gant an embleustrerezed hepken.
A-stur eo an div varrenn an eil gant eben, 2,50 m diouzh al leur uhelder an hini gentañ ha 1,70 m uhelder eben. Gallout a ra bezañ pellaet an eil diouzh eben betek 1,80 m, hervez ment an embleustrerez. Staget ha stabilaet eo ar pezh paramantoù ouzh al leur gant funioù.
Troioù a vez ijinet gant an embleustrerezed oc'h ober gant an div varrenn pe o tremen d'ur varrenn d'eben.
D'an 22 a viz Eost 2004 e oa aet Émilie Le Pennec, atletourez c'hall, da gampionez olimpek an divvarrenn digompez en Aten, e Gres.
The Pianist (film, 2002)
The Pianist zo ur film buhez ha drama brezel produet ha sevenet gant Roman Polanski hag embannet e 2002. Ronald Harwood a skrivas ar senario. Adrien Brody eo an aktour pennañ.
Diazezet eo an istor war ar buhezskrid The Pianist embannet e 1946. Un destenn eo a-zivout al Loskaberzh, bevet gant ar pianoour polonat yuzev Władysław Szpilman, hag a oa chomet bev. Ar film zo bet kenbroduet gant Bro-C'hall, ar Rouantelezh-Unanet, Alamagn ha Polonia.
Jordan Bankston Noble
Jordan Bankston Noble anvet ivez Jordan B. Noble, ganet d'ar 14 a viz Here 1800 hag aet da Anaon d'an 20 a viz Even 1890, a oa ur soudard afro-amerikan brudet evit bezañ bet tabouliner en Emgann New Orleans e-kerzh Brezel 1812. Noble hag e daboulin o devoa c'hoariet ur roll hollbouezus evit reiñ urzhioù ar c'homandant e-pad an dagadenn a-enep unvezioù ar Rouantelezh-Unanet d'an 23 a viz Kerzu 1814 hag an argadenn ganto d'an 8 a viz Genver 1815. Jordan Noble en doa kemeret perzh ivez er Brezelioù Seminole, Brezel etre Mec'hiko hag ar Stadoù-Unanet dindan urzhioù Zachary Taylor, ha goude-se e-pad Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika e tu ar re Gengevreet ha goude-se an Unaniezh.
Joseph Nicéphore Niépce
Nicéphore Niépce (ganet Joseph Niépce), d'ar 7 a viz Meurzh 1765 hag aet da Anaon d'ar 5 a viz Gouhere 1833, a oa un ijiner gall. Kontet eo da vezañ bet krouer al luc'hskeudennerezh hag un difraoster war dachenn ar skiant-se. Niépce en devoa diorroet an heliografiezh, un doare implijet gantañ, an hini koshañ en istor Mab-Den evit ober luc'hskeudennoù, e 1825. E 1826 pe 1827 e implijas un tenner-poltriji kentidik hag e savas ar poltred koshañ eus traoù gwirion. E-touez ijinadennoù lies Niépce e oa ivez ar Pyréolophore, ar c'hentañ keflusker dre loskadur diabarzh, hag a vo empentet, krouet, ha savet gantañ hag e vreur koshañ Claude.
Magnus
Magnus zo un anv-badez norgeek, svedek ha danek.
Ursule Thierrier
Ursule Thierrier, ganet d'ar 16 Eost 1755 e Montfort-l'Amaury (Yvelines), a oa ur vaouez c'hall deuet da chom da Landreger war-dro dibenn an. Dimezet e oa da Bierre Taupin, un Norman hag a oa mevel gant Augustin-René-Louis Le Mintier de Saint-André (1729-1801), eskob diwezhañ Landreger ; pemp bugel o devoa. E 1789, ma oa Landregeriz a-du gant an Dispac'h gall, e oa an eskob a-enep dezho. Ha hennezh a rankas mont da glask repu da Vro-Saoz. War a seblant ez eas e vevel gantañ d'e heul. Ar veleien avat ne oant ket holl evit tec'hel eveltañ, ha kuzhat a raent ; ha lod a voe sikouret gant Ursule Taupin.
Flatret e voe ar vaouez moarvat, harzet, kondaonet en ur prosez e Lannuon, ha dibennet e Landreger d'ar 4 a viz Mae 1794, dre ma voe tamallet dezhi bezañ sikouret daou veleg da guzhat, André Le Gall ha François Lageat. He fried, ganet d'an 31 Meurzh 1753 en Omméel (Orne) a zistroas eus Bro-Saoz da gas e zial da benn. Sevel a reas ur bagad chouaned e Treger. Lazhet e voe d'an 10 a viz C'hwevrer 1800 en eil emgann etre republikaned Benac'h hag ar chouaned e Treglañviz.
Koun
Ur blakenn-goun dezhi zo ouzh un ti e Landreger, hag unan all e Montfort-l'Amaury.
Merlin (stirad skinwel, 2008)
Merlin (Merzhin e brezhoneg) zo ur stirad skinwel breizhveuriat. Skignet e voe etre 2008 ha 2012. Diazezet eo war mojenn Arzhur ha war al liammoù etre Merzhin hag ar roue Arzhur, hogen disheñvel-mat eo diouzh stummoù boas ar vojenn. Produet e voe gant Shine Limited evit ar chadenn BBC One. E 2012 e oa bet embannet gant BBC One e oa echu gant ar stirad.
An istor
Ar sorser yaouank Merlin a erru e rouantelezh Camelot.
Spetsnaz
Spetsnaz (rusianeg: спецназ; IPA: [spʲɪt͜s'nas]), berradur da Войска специального назначения, Voyska spetsialnogo naznacheniya distaget [vɐjsˈka spʲɪt͡sɨˈalʲnəvə nəznɐˈt͜ɕenʲɪjə] (brezhoneg: Nerzhioù amkan ispisial pe unvezhioù soudard amkan ispisial) a vez un termenadur hollek evit an nerzhioù ispisial rusian hag a vez implijet e meur a stad abaoe diskar an URSS.
Kansas City (Missouri)
Kansas City eo kêr vrasañ stad Missouri e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 459 787 a annezidi e 2010. Krouet e oa bet, gant an anv Town of Kansas, e 1838.
Spetsnaz
Diskenn a reont diouzh dalc'hidi Ilya Starinov, ur soudard kevarouez an tarverezh e-pad Brezel Spagn. Kalz unvezioù spetsnaz a zo krouet e-pad an Eil Brezel Bed, en o zouez re an NKVD.
E-pad an URSS, an termenadur Spetnaz a oa implijet evit termeniñ unvezioù soudard arbennikaet dindan urzhioù ar servij spiañ milourel GRU (Spetsnaz GRU). Hiziv e Rusia ez eus strolladoù spetsnaz all, re an FSB, re Ministrerezh an Diabarzh, re ar polis, re Ministrerezh ar Justis. Servij a ra ivez an termenadur evit deskrivañ unvezhioù amkan ispisial ministrerezhioù all goude fin an URSS er broioù bet en unvaniezh dre ma z'eo o nerzhioù evit ul lod bras un hêrez deus ar mare-se. Ar 5vet brigadenn Spetsnaz Belarusian pe an Alpha group eus nerzhioù surentez Ukraina a zo div skouer anat eus nerzhioù Spetnaz nann rusian.
Wele-Nzas
Wele-Nzas zo ur proviñs eus Ginea ar C'heheder. Harzoù en deus gant Gabon er su hag er reter.
Jefferson City (Missouri)
Jefferson City eo kêr-benn stad Missouri e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 43,079 a annezidi e 2010.
Bann
Ur ger liessteriek eo bann hag a c’hell bezañ implijet evit traou fetiș ha difetis.
E 1716, Loeiz Pelleter a ziskouezas an adanv ban evit an ed korzennet.
Dre vras e c’hell bann talvezout d'un draezenn hir ha moan, fetis pe difetis, ha da draoù goubar ivez. Ar verb bannañ zo kevatal d'ar verb teurel/teuler.
Traezennoù fetis hir ha moan
== Traezennoù difetis hir ha moan
Spelaeornis
Spelaeornis a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1877 gant an daou skiantour gall Armand David (1826-1900) hag Émile Oustalet (1844-1905).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Eizh spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Azia, seizh (7) isspesad dezhe en holl.
Litoral (Ginea ar C'heheder)
Litoral zo ur proviñs eus Ginea ar C'heheder, war aod ar Meurvor Atlantel. Harzoù en deus gant Kameroun en norzh ha Gabon er su.
Manse Jolly
Hervez e baperioù milourel, Jolly e oa ur paotr oadet a 20 vloaz "six feet four inches high, ruddy complexion, blue eyes, red hair, and by profession a farmer, born in Anderson district in the state of S.C."
Pemp breur dezhañ a zo marvet e-pad ar Brezel diabarzh stadunanat, hag ur c'hwec'hvet a zo en em lazhet goude, posubl eo en defe graet dre kudennoù spered liammet ouzh ar brezel. Ur wech distroet d'ar g$er, e wel e oa bet kemeret an ti gant soudarded an Union Army. Jolly a dou e lazho pemp soudard "Yankee" evit pep hini eus e vreur bet lazhet e-pad ar brezel
Jolly en doa heuliet e douadenn. Kuzhet e oa e koadeier e trowardroioù Anderson, ha taget en doa ar soudarded unanet nepell. Jolly en doa implijet kadoniezhoù guerrilla, en devoa bet desket e-pad ar brezel dre ma oa sklêrijenner. Pa voe re zañjerus evitañ chom en Anderson, Jolly a dec'has da g-Cameron (Texas), da di kamaladed en Sherrill e 1867. Eno e varvas beuzet daou vloaz war-lerc'h pa oa o klask treuziñ ur stêr.
Beziet eo eno en Texas.
Bushwacker
Traoù a zo disheñvel diouzh mojenn Manse Jolly an digoller. Tec'het e oa da d-Texas dre ma oa 700 dollar aour a oa roet evit tapout anezhañ. Eno eo deuet da vezañ sheriff dre ma oa ur mailh a-fed armoù. En gwirionez Manse Jolly ne oa ket e-unan met ur vandenn a oa gantañ, ar pezh a ra anezho bushwackers, torfedourien sokial a implije al Lost Cause evit digareziñ o emzalc'h torfedourien.
Mariana Grajales
Mariana Grajales Coello (Santiago de Cuba, 1815 - Kingston (Jamaika), 1893) a oa un emsaverez kuban. Stourm a reas enep ar sklavelezh hag evit dieubidigezh ar vro. Trizek bugel he doe en holl, an hini diwezhañ da 52 vloaz. Mariana a veve gant he zud e La Delicia e karter Majaguabo e San Luis, Santiago de Cuba. Diwezhatoc'h e vevas er menez ma rae war-dro un tamm ospital.
He buhez
Ganet e oa Mariana Grajales en Santiago de Cuba. He zud, José Grajales ha Teresa Cuello, a oa hironed eus Santo Domingo.
E 1838, da 23 bloaz, e timezas da Fructuoso Regüeiferos, ha pevar mab o doe: Felipe, Fermín, Manuel ha Justo. Mervel a reas he fried en 1840.
Dimeziñ a reas e 1851 da Marcos Maceo, ur Venezuelad. Mont a rejont da chom en un tiegezh da Marcos en Majaguabo- San Luís. Eno e voe ganet Antonio, José, Rafael, Miguel, Julio, Tomás, Marcos, Dominga ha Baldomera.
Mariana ha Marcos a savas strizh o bugale, ha tra ma veze ar baotred er parkeier e laboure ar merc'hed war-dro an ti. Marcos a gonte d'e vugale penaos en devoa brezeliet e Brezel Dizalc'hted Venezuela, en ur implij ar gontell-vouc'hal. Mariana a gonte istorioù eus brezel Haití hag eus an harlu da Cuba da glask peoc'h.
Gant he zud e kemeras perzh er Brezel Dek Vloaz, brezel 1868-1878, ha brezel 1895. He mibien Jose hag Antonio Maceo Grajales, a oa jeneraled en arme an dieubidigezh etre 1868 ha 1878. A-hed ar brezelioù e reas war-dro ospitalioù ha mont a rae war an dachenn-emgann da reiñ harp ha frealz da soudarded gloazet en daou du.
Ar barzh ha stourmer José Martí, a skrivas, goude gwelout Mariana Grajales ha pried Antonio Maceo, Maria Cabrales, o toint da skoazellañ Antonio a oa gloazet: "Faciles son los heroes con tales mujeres" (Aes e vez bout harozed gant maouezed evel ar re-se).[1] Mariana Grajales Coello a varvas e 1893 en Kingston, Jamaica, d'an oad a 85 bloaz.
Kentegenn
En urzhiataerezh, ur gevreizhenn gentek, hag a vez graet kentegenn anezhi ent-berr, pe un arc'hwel kentidik, a zo implijet evit ur arc'hwel stlennegel pourvezet gant ur gwiskad meziant o vont en-dro da live an adeiladezh periantel. Er matematik ez eus anv ivez eus ur gentegenn hag a zeu ivez eus kevreizhenn gentek an niveroù gwerc'hel.
Peurvuiañ e vez pourvezet ar c'hentegennoù dre un etrefas gouleviñ ken ez eont buanoc'h ha finoc'h eget ar roudennidi gouleviet diwar un areg uhel e live pa 'z eo gwellekaet o c'hod da geñver ar periant en ur lakaat ur c'hontrol a-feson war an enankoù/ec'hankoù.
Meiglyptes jugularis
Meiglyptes jugularis a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Anvet e voe Picus (Meiglyptes) jugularis (kentanv) da gentañ-penn (e 1845) gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873).
Le Morte d'Arthur / 4e istor
The Tale of Sir Gareth of Orkney, "Istor Sir Gareth ag Inizi Orc'h", eo pevare istor Le Morte Darthur ar skrivagner saoz Sir Thomas Malory (c. 1416 – 14 a viz Meurzh 1471), a skrivas pa oa bac'het e London adalek 1468 betek 1470.
Meiglyptes jugularis
Annez
Kavout a reer ar spesad e koadeier gleb Myanmar, Thailand hag Indez-Sina.
Le Morte d'Arthur / 4e istor
Un henvoulladenn eus Le Morte Darthur a voe graet e 1485 gant William Caxton (c. 1422 – c. 1491) e London. Diwar un eilskrid eus oberenn Malory hag un dornskrid all e labouras Caxton. Kentoc'h eget moullañ an eizh istor evel e oant bet skrivet gant Malory e kavas gwelloc'h o rannañ en 21 levrenn ha 504 fennad, setu e ya pevare istor Malory d'ober al levrenn VII, 35 pennad ennañ.
Dornskrid ha henvoulladur
Setu amañ penaos e voe rannet pevare istor Le Morte Darthur gant William Caxton, hag ar pezh a zo kontet ennañ.
Me m'eus kanet partoud
Me m'eus kanet partoud a zo ur ganaouenn sonet gant Jean-Charles Guichen ha kanet gant Lors Jouin.
Pierre Bordage
Pierre Bordage, ganet e miz Genver 1955 e La Réorthe, e Vande, a zo ur skrivagner skiant-faltazi gall.
Buhez
Pierre Bordage en deus tremenet e yaouankiz e Vande. Plijout a ra ar sport dezhañ ha graet en deus karate e-pad nav bloaz. Studier eo bet war al lizhiri modern e Naoned. E 1975, e-kerzh un atalier skrivañ e tizoloas ar skiant-faltazi, dreist-holl gant The Martian Chronicles gant Ray Bradbury.
Ober a reas beajoù da Azia hag pleustriñ a reas micherioù disheñvel, en o zouez levrier, e-pad meur a vloavezh.
E 1982, pa oa o chom er Gers, e skrivas e romant kentañ Les Guerriers du silence, met ne vo degemeret gant ti-embann ebet.
Dont a reas da vezañ kazetenner sport, dilojañ a reas da Bariz 'lec'h ma kavas e 1992 e di-embann kentañ, Vaugirard, a ginnigas dezhañ skrivañ Cycle de Rohel le Conquérant.
Ar bloaz goude e tizoloas un oberenn deus ar skrivagner amerikan Orson Scott Card en un ti-embann bihan eus Naoned, Atalante (ti-embann), troet gant e gelenner kozh banjo, Patrick Couton. Kinnig a reas neuze Guerriers du Silence dezho hag a voe degemeret.
Ur berzh dic'hortoz a reas al levr ha gounit a reas meur a briz lennegel, en o zouez, Grand Prix de l'Imaginaire, Prix Julia Verlanger, Prix Cosmos 2000...
Embann a reas an div lodenn all eus an deir-oberenn,Wang e 1998, a zo bet loreet gant Prix de la Tour Eiffel, ha lodenn gentañ Abzalon, e ti Atalant.
E 2000 ez eas ar Prix Paul Féval gantañ gant Les Fables de l'Humpur, adneveziñ a reas ar romant-heuliad e c'hwec'h pennad Les Derniers hommes e ti Librio.
L'Évangile du serpent ha L'Ange de l'Abîme a zeuas er-maez e 2001, e ti Au Diable Vauvert.
E 2008 e sav bannoù-treset video anvet Chroniques des Ombres evit an embregerezh mp3minutes. Ar bannnoù-treset a c'heller pellgargañ war Internet.
Aet eo Pierre Bordage da c'hevred Bro-Naoned, da Veuzid-Klison, da chom gant e vaouez hag e zaou bugel.
E fin miz Genver 2009 e varvas e vaouez en ur gwallzarvoud karr-tan en India.
Prizioù
Kalzig a brizioù en deus bet gant e levrioù skiant-faltazi, en o zouez :
Danevelloù
10 danevell faltazi eus an henamzer betek hiriv an deiz e 2005
Romant audio/video
2008 : Chroniques des Ombres
Filmoù
Pierre Bordage en deus skrivet istor meur a film :
Camille Le Tallec
Camille Le Tallec bet ganet d'an 9 a viz Du 1906 e Pariz (Bro-C'hall) ha tremenet d'an 21 a viz Eost 1991 e Charenton-le-Pont, a oa ur livour war porselen hag ur priour breizhat.
Buhez
Ganet e oa bet en un tiegezh artizaned. Familh e dad a oa eus Keriadoù (e Plañvour bremañ), hag e vamm a oa genidik eus Pikardi.
Aleksandar Vučić
Aleksandar Vučić (Александар Вучић el lizherenneg kirillek serbek) zo ur politikour eus Serbia ha prezidant Republik Serbia abaoe an 31 a viz Mae 2017. E penn ar gostezenn Srpska Napredna Stranka (SNS) emañ.
Ganet e oa d'ar 5 a viz Meurzh 1970 e Belgrad. A-raok bezañ dilennet da brezidant e oa bet Kentañ Ministr Serbia, eus 2014 da 2017. Meur a wech e oa bet ministr ivez, e gouarnamantoù kent, etre 1998 ha 2014.
E miz Ebrel 2017 e voe dilennet Aleksandar Vučić da brezidant, gant 55% eus ar mouezhioù, kerkent hag an dro gentañ. D'an 31 a viz Mae en doa kemeret lec'h Tomislav Nikolić.
Luise von Sachsen-Gotha-Altenburg (1800–1831)
Luise von Sachsen-Gotha-Altenburg (1800–1831) a oa ur briñsez alaman, ha kentañ pried an dug Ernst Iañ von Sachsen-Coburg-Gotha‎. Mamm e oa d'ar priñs Albert‎, a zimezas d'ar Rouanez Victoria.
He buhez
Merc'h nemeti an duged August von Sachsen-Gotha-Altenburg (1772-1822) ha Luise Charlotte von Mecklenburg-Schwerin (1779-1801), e bried kentañ, e oa Luise. Anv-badez he mamm eo a voe roet dezhi.
Dimeziñ a reas e miz Gouhere 1817, da 17 vloaz, da Ernst Iañ von Sachsen-Coburg-Gotha‎ (1784-1844), 16 vloaz koshoc'h egeti (ha pemp bloaz yaouankoc'h evit he mamm): yaouank, speredek, ha kenedek, e oa ar plac'h nevez, a-hervez. Gwallevurus e oa Luise avat gant he fried kalz koshoc'h eviti. Troet e oa Ernst da verc'heta, ma stagas-hi da baotreta ivez.
Bugale
Daou vab o doe:
Torret he dimeziñ
E 1824 e tispartias an daou bried, ha rankout a reas dilezel he mibien. Ofisiel e voe an torr-dimeziñ e miz Meurzh 1826.
E 1825 e tegouezhas ganti un darn eus dugelezh Sachsen-Gotha, met gant he fried eo ez eas a-benn ar fin, ma teuas dugelezh Sachsen-Coburg-Saalfeld da vezañ dugelezh Sachsen-Coburg-Gotha.
He marv
Mervel a reas gant ar c'hrign-bev da 30 vloaz.
Maryse Burgot
Maryse Burgot, ganet d'ar 24 a viz Even 1964 e Komborn (Il-ha-Gwilun), zo ur gazetennerez vreizhat.
Emañ e karg eus an Elysée evit France 2 abaoe miz Eost 2014.
Melanoperdix
a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1864 gant an evnoniour breizhveuriat Thomas Caverhill Jerdon (1811-1872).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezho == N'eus nemet ur spesad er genad-mañ : Melanoperdix niger, daou isspesad (Melanoperdix niger borneensis ha M. n. niger) dezhañ. Graet e vez klujar zu anezhañ e brezhoneg.
Chrysocolaptes erythrocephalus
Chrysocolaptes erythrocephalus a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Annez
Kavout a reer ar spesad e Filipinez, en inizi Balabac, Busuanga, Calamian ha Palawan.
Rummatadur
Sellet e voe outañ evel un isspesad da Chrysocolaptes lucidus kent.
Roman Polanski
Roman Polanski, ganet Raymond Thierry Liebling d'an 18 a viz Eost 1933 zo ur filmaozour, produer, skrivagner senario hag aktour polonat-gall. Polanski a vez klasket war e lerc'h gant ar sistem justis stadunanat dre ma'z eo tec'het diouzh ar vro a-raok bezañ barnet evit un darempred reizhel rediet gant ur plac'h vinor.
Tud Polanski a oa yuzevien bolonat o devoa fiñvet eus Pariz da Graków e 1937. Daou vloaz war-lerc'h, Polonia a voe aloubet gant Alamagn an Trede Reich pa oa kroget an Eil Brezel-bed. Ar familh Polanski a oa trapet e Ghetto Kraków. Harzet e oa bet ar vamm hag an tad, Roman Polanski a oa aet da vevañ e ti ar vreudeur ha c'hoarezed gant un anv nevez, o klask dreistbevañ al Loskaberzh.
Amelia Earhart
Pa oa o klask leviañ tro ar bed gant he loman e 1937 e voe kollet roud eus o nijerez dreist ar Meurvor Habask e-kichen Enez Howland.
Yaouankiz
Amelia Earhart a voe ganet d'ar Yaou 24 a viz Gouere 1897 d'an alvokad Samuel "Edwin" Stanton Earhart (1867–1930) ha d'e wreg Amelia "Amy" Otis (1869–1962) en Atchison (Kansas), e ti he zud-kozh a-berzh mamm, ar banker Alfred Gideon Otis hag e wreg Amelia Josephine Harres. E 1907 e voe kaset an tad da labourat e Des Moines (Iowa) gant e implijer, ar Rock Island Railroad ; d'e heul ez eas e bried, en ur lezel Amelia hag he c'hoar Muriel (1899–1998) e ti an dud-kozh en Atchison. Eno e voent skoliataet gant o mamm-gozh hag ur c'houarnerez. E Des Moines e welas Amelia un nijerez e 1908, pa oa-hi dek vloaz ; nac'hañ a reas an nijadenn gentañ a voe kinniget dezhi gant he zad. E 1909 ez eas an div blac'h da chom gant o zud en Iowa, ma'z ejont d'ur skol evit ar wech kentañ ; 12 vloaz e oa Amelia, ha 10 vloaz he c'hoar.
Finborte a rae an tiegezh, a brenas un ti nevez hag a c'hopras mevel ha matezh, pa voe merzhet e oa troet an tad da vezvier ; e 1914, hag eñ oadet 47 vloaz, e voe rediet gant Rock Island Railroad da vont war e leve. Petra bennak ma klaskas an alvokad bezañ pareet diouzh e gleñved ne voe biskoazh adc'hopret gant Rock Island Railroad. D'ar mare-se e varvas Amelia Josephine Harres, he devoa lakaet al lodenn eus he madoù a yaje gant he merc'h dindan gward gant aon ma vije drouziviet gant Samuel S. Earhart ; gwerzhet e voe an ti ha kement a oa e-barzh. E 1915 e kavas an tad labour er Great Northern Railway e Saint Paul (Minnesota) ; eno ez eas Amelia Earhart d'al lise. En hevelep bloaz e c'houlennas Samuel bezañ anvet e Springfield (Missouri) en ur post a oa dalc'het gant un den hag a oa o vont war e leve ; berr avat e voe tad Amelia pa zistroas an den war e ziviz : da 48 vloaz en em gavas Samuel dilabour. Ar vamm a gasas an div blac'h ganti da Chicago da vevañ gant mignoned. Eno e klaskas Amelia ul lise dereat da studiañ ar skiantoù ; goude ur bloavezh digenvez en Hyde Park High School e voe diplomet e 1916. Goude-se ez eas da skol-veur Ogontz School e Rydal (Pennsylvania), hogen ne echuas ket ar studioù.
Da vare Nedeleg 1917 ez eas Amelia Earhart da Doronto davet he c'hoar. Eno e welas gloazidi o tistreiñ eus ar Brezel-bed kentañ, ar pezh he c'hasas da vezañ stummet evel klañvdiourez gant ar Groaz Ruz kent mont da labourat gant ar Voluntary Air Detachment en ospital milourel Toronto.
John Noland
Poltredoù zo eus John Noland, un Afro-Amerikan, azezet e-touez e gamaraded-stourm kozh e-kerzh emvodoù ar Raiders goude ar brezel. Noland en deus klasket kemer perzh ar muiañ en emvodoù goude ar Brezel diabarzh stadunanat gant izili kozh bandennad Quantrill. Ar re-se a ziskrive anezhañ evel a man among men ("ur gwaz e-touez gwazed")
Amelia Earhart
Yaouankiz
E dibenn he fredad diglañvadur, e 1919 pa oa 22 vloaz, en em brientas Amelia da vont d'ar skol-veur Smith College e Northampton ; kemmañ he mennozh a reas avat, ha mont da New York e Columbia University ma studias ar vezegiezh. Bloaz goude e paouezas gant he studioù da vont gant he zud, a veve kevret en-dro e Long Beach (Kalifornia). Eno, d'an 28 a viz Kerzu 1920, e tapas Amelia Earhart he nijadenn gentañ (10 munutenn, 10 dollar) ; goude-se e tivizas mont da levierez. D'an 3 a viz Genver 1921 e kemeras he c'hentel gentañ digant al levierez Neta Snook (1896–1991), war bourzh un nijerez ; labourat a reas evit espern ar 1 000 dollar rekis evit ar c'hentelioù : luc'hskeudennerez, bleinerez sammgirri, berrskriverez, hag all. C'hwec'h miz diwezhatoc'h e prenas Amelia Earhart he nijerez gentañ, un daoublaeneg melen a lesanvas The Canary. Gant he familh e voe sikouret da baeañ evit an ardivink eil dorn-se.
John Noland
Er film sevenet gant Ang Lee hag embannet e 1999 anvet Ride with the Devil, ma vez deskrivet ur strollad ijinet stourmerien bushwhackers eus Missouri awenet gant Quantrill's Raiders, an dudenn Daniel Holt zo savet a-ziwar John Noland. Ar film a ziskouez anezhañ en entremar, o stourm evit Stadoù Kengevreet Amerika. Ar film a ziskouez ivez Holt o kemer perzh e Lazhadeg Lawrence.
Amelia Earhart
Yaouankiz
D'an 22 a viz Here 1922, an danvez levierez a lakaas he nijerez kozh da bignat betek 14 000 troatad (4 267,2 m), ar pezh a voe rekord ar bed evit ar merc'hed. D'ar 16 a viz Mae 1923 e voe Amelia Earhart ar 16 maouez stadudanat brevedet gant ar Fédération Aéronautique Internationale (FAI/<abbr title="World Air Sports Federation">WASF ). Ne c'hallas ket Amelia Earhart bezañ ul levierez a vicher kerkent ha brevedet, rak rivinet e oa he ziegezh abalamour d'ur postadur en ur vengleuz gips hag a reas freuz-stal ; tamm-ha-tamm e oa aet he hêrezh digant he mamm-gozh da netra. Pa ne c'helle ket askorusaat he fostadur en nijerezh e werzhas Amelia The Canary hag e prenas ur c'harr-tan. E deroù 1924 ez eas he sinusit war washaat hag oberataet e voe adarre, en aner avat. Klask a reas sevel meur a embregerezh, met ret e voe dezhi kavout un hent all. E 1924 ivez, da heul torridigezh dimez he zud, e kasas he mamm ganti en he c'harr da veajiñ eus Kalifornia betek Boston ; eno e voe oberataet Amelia a-nevez, gant muioc'h a verzh. Goude diglañvaat e tistroas da Golumbia University, ma studias e-pad un nebeud mizvezhioù betek ma voe rediet da baouez dre ziouer a arc'hant. Da gelennerez ez eas neuze, kent mont e 1925 da labourerez sokial e Boston ; e Medford e bannlev Boston en em stalias, hag eno e kendalc'has da ober war-dro an nijerezh : emezelañ a reas e rann Boston an American Aeronautical Society, ma voe dilennet da veskadoriadez. Amelia Earhart eo a levias ar c'hentañ nijadenn ofisiel o tibradañ eus Dennison Airport e Quincy, Massachusetts e 1927. Gopret e voe evel gwerzherez gant an embregerezh Kinner Aircrafts tro-dro da Voston ; kronikerez e voe ivez e kazetennoù rannvro Boston, ma klaskas luskañ an nijerezh. A-feur ma kreske he brud e rakwele sevel un aozadur a vodje levierezed.
John Noland
Marv
Mervel a reas John Noland d'ar 25 a viz Even 1908. Beziet eo e Woodlawn Cemetery, Independence, Jackson County, Missouri. Skrivet eo war e vez e oa ur Black Confederate.
Amelia Earhart
Levierez
Goude nijadenn Charles Lindbergh dreist ar Meurvor Atlantel e miz Mae 1927 e vennas Amy Phipps (1873-1959), anezhi ur vouezhiacherez dengarourez entanet gant an nijerezh ha gwreg d'ar politker saoz Frederick Guest (1875-1937), bezañ ar vaouez kentañ oc'h ober kement all evel levierez pe dreizhadez. Pa verzas e oa re zañjerus eviti e kinnigas skoazellañ ar raktres. Digant Amelia Earhart e voe goulennet mont kevret gant an nijer Wilmer Stultz (1900-1929) hag ar mekanikour Louis Gordon ; ne vije ket Amelia o leviañ eta, met karget e vije da zerc'hel deizlevr an nijadenn. D'ar 17 a viz Mezheven 1928 e tibradjont war bourzh ur e Trepassey (Douar-Nevez ha Labrador) ; 20 eurvezh ha 40 munutenn diwezhatoc'h e pradjont e Porth Tywyn, Sir Gaerfyddin, e mervent Kembre. Antronoz e nijas A. Earhart betek Southampton e Bro-Saoz. Eno e levias Avro Avian 594 Avian III G-EBUG al levierez iwerzhonat Mary, Lady Heath (1896-1932) ; diwezhatoc'h e prenas an nijerez, a lakaas da gas da SUA dre vor.
Brud a c'hounezas Amelia Earhart en SUA : peogwir e tenne he dremm da hini Charles "Lucky Lindy" Lindbergh e krogas lod kazetennoù ha kelaouennoù d'ober Lady Lindy anezhi, ha Queen of the Air e voe al lesanv a voe roet dezhi gant United Press. Diouzhtu goude he distro d'ar gêr e voulc'has Amelia un droiad prezegennoù e 1928 ha 1929. P'edo o veajiñ e tivizas an embanner ha bruder George P. Putnam – a oa bet unan eus aozerien an nijadenn dreuzatlantel – brudañ Amelia dre un droiad prezegennoù all, ul levr bet skrivet ganti ha pegañ he foltred war marc'hadourezhioù liesdoare evel malizennoù, pakadoù butun ha dilhad evit ar merc'hed. Berzh bras a reas ar c'houlzad brudañ evit sankañ skeudenn Amelia Earhart e spered an dud. Tennañ splet eus kement-se a reas al levierez evit luskañ an nijerezh e metoù ar merc'hed : kenpennskriverez ar gelaouenn Cosmopolitan e voe e 1929. En hevelep bloaz e voe unan eus an dud hag a labouras evit ma vije diorroet aerlinennoù e diabarzh SUA ; kevret gant Charles Lindbergh e voe kannadez ar gompagnunezh Transcontinental Air Transport (TAT). Arc'hant ha moneiz a bostas da sevel an aerlinenn gentañ etre New York ha Washington D.C. ; anvet e voe da veskadoriadez National Airways hag a vere meur a aerlinenn e biz SUA.
Nec'het e oa Amelia Earhart gant he nijadenn dreuzatlantel avat, pa ne oa bet nemet un dreizhadez – fellout a rae dezhi tapout ur rekord "digousi". E miz Mezheven 1928 e oa bet an nijadenn vrudet, e miz Eost e oa bet embannet he levr, ha da zeiz diwezhañ ar miz-se end-eeun e tibradas gant he Avian 7083 e Rye (New York) war-du Los Angeles ha distro. E 23 c'hêr ez arsavas evit nijal a-hed 8&nsp;850 km ar veaj. Ar vaouez kentañ er bed e voe o leviañ en he unan a-dreuz norzh SUA ha distro.
E 1929, A. Earhart a gemeras perzh er Women's Air Derby kentañ, un nijadeg evit al levierezed. D'an 18 a viz Eost e tibradas ar merc'hed eus Santa Monica (Kalifornia) war-du Cleveland (Ohio), ma errujont d'ar 26 a viz Eost ; trede e rann an ardivinkoù ponner e voe Amelia e diwezh an nijadeg. Da heul an abadenn ez aozas bodageg veur an International Organization of Women Pilots (IOWP) a vod levierezed abaoe an 2 a viz Du 1929 ; dre ma teuas 99 maouez diwar ar 117 a oa ezel e teuas Ninety-Nines (99) da vout lesanv an IOWP.
Bloaz goude, e 1930, e voe Amelia Earhart e penn an 99 hag unan eus pennoù an National Aeronautic Association (NAA) ma labouras evit ma vije krouet rann rekordoù al levierezed ; heñvel a reas pelloc'h er WASF, eo an NAA un ezel diazezer anezhi. D'ar 7 a viz C'hwevrer 1931 e timezas gant George P. Putman. En hevelep bloaz e tapas Amelia rekord an uhelder pa gasas ur Pitcairn PCA-2 da 18 415 troatad (5 613 m). Mennet start e oa Amelia Earhart da nijal en he unan dreist ar Meurvor Atlantel, evel ma oa bet graet gant Charles Lindbergh e 1927. Da veure an 20 a viz Mae 1932 e tibradas war bourzh ul Lockheed Vega 5b e Harbour Grace en Douar-Nevez, ganti ur skouerenn eus ar gazetenn Telegraph-Journal da brouiñ an deiziad ; e sell e oa al levierez da bradañ e Le Bourget evel Lucky Lindy, hogen abalamour da gudennoù mekanikel degaset gant avelioù kreñv ha sklas deuet eus an norzh e rankas pradañ e Cúil Mór, Doire, Norzhiwerzhon goude un nijadenn 14 eurvezh ha 56 munutenn. Ar c'hentañ maouez o leviañ dibaouez dreist ar Meurvor Atlantel e voe Amelia Earhart neuze ; Kongres ar Stadoù-Unanet a zeroas dezhi an Distinguished Flying Cross evit he "harozegezh pe oberenn dibar en ur gemer perzh en un nijadenn", Bro-C'hall he anvas da Varc'hegez al Légion d'honneur, hag ar prezidant Herbert C. Hoover a roas dezhi Medalenn aour an National Geographic Society. Goude-se e skoulmas Amelia Earhart darempredoù a vignoniezh gant ar FLOTUS Eleanor Roosevelt hag al levierez veur Jacqueline Cochran ; kenlabourat a rejont evit luskañ gwirioù ar merc'hed en SUA hag er bed.
E miz Du 1934, p'edo Amelia gant un droiad prezegennoù e voe un tan-gwall en he zi e Rye, ma voe distrujet he deizlevrioù. A-c'houde ar gwallzarvoud-se e tilojas ar re Butnam da Galifornia, ma voe George unan eus renerien Paramount Pictures en Hollywood. E Kalifornia e kejas Amelia ouzh an nijer Paul Mantz (1903–1965) hag he sikouras da wellaat he barregezh war an nijadennoù hir.
Tro ar bed ha steuziadur
E deroù 1936 e krogas Amelia Earhart da brientiñ he nijadenn an-unan a-hed ar c'heheder, da lavarout eo ur 47 000 km bennak war-du ar c'hornôg bepred. E miz Gouere, gant sikour rann an Nijerezh e Purdue University e West Lafayette (Indiana) m'edo kuzulierez, e lakaas ar saver nijerezioù Lockheed e Burbank da fardañ un ardivink diouzh he dezverkoù a-fed beolioù trelosk kent dibab ar c'habiten a vor Harry Manning da loman. Un eil loman a voe kavet, ar c'habiten a vor Fred Noonan hag a ouie lomaniñ un nijerez : Manning a vije loman eus Hawaii da Enez Howland er mervent, Noonan eus an enez da Aostralia, hag en he unan e vije al levierez da echuiñ ar veaj betek SUA. D'ar 17 a viz Meurzh 1937 e nijas ar skipailh eus Oakland da Honolulu. Abalamour ma chome gennet biñsoù-tro an nijerez a vare da vare e voe kaset da stalioù-labour an US Navy e Pearl Harbor ; tri devezh goude, pa glaskas ar skipailh dibradañ, e troidellas al Lockheed war ar roudenn, torret e voe ar c'hilhoroù, ar c'hefluskerioù a stokas ouzh al leurenn, riklañ war e gof a reas an ardivink en ur c'haouiñ ar roudenn. Ampellet e voe an nijadenn, ha kaset an nijerez da Vurbank dre vor. Den ne oar a-zivout abeg ar gwallzarvoud : tarzhet ur vandenn-rod, torret ar c'hilhoroù pe faziet al levierez.
Den ne oar resis petra zo c'hoarvezet gant Amelia Earhart, Fred Noonan hag al Lockheed Model 10 a-vaez da Enez Howland. A-douez an niver bras a zamkanadennoù a zo bet ez eo hini al loman, nijer hag ijinour en aerlestrerezh stadunanat Elgen Long hag e wreg Maria an hini soliusañ, goude 34 bloavezh enklask : aet beolioù an trelosk da hesk e rankas Amelia morañ ; pa ne oa ket al Lockheed un dournijerez e sankas er mor ha beuzet e voe ar skipailh ; emañ ar peñse war strad ar meurvor, ur 700 m bennak dindan ar gorre.
Skrivagnerez
Berzh a reas Amelia Earhart gant he fluenn. Pennadoù a skrivas da luskañ an nijerezh er gelaouenn Cosmopolitan adalek 1928 betek 1930 ; pennadoù, bleinskridoù hag arnodskridoù a sinas e meur a gazetenn ivez. Tri levr he deus skrivet : 20 Hrs. 40 Min (1928) ma kontas he nijadenn dreuzatlantel gentañ ; The Fun of It (1932) zo ur c'hounskrid hag un arnodskrid diwar-benn ar merc'hed en nijerezh ; Last Flight – Amelia Earhart's Flying adventures (1937) a zastum he deizlevr a gase da SUA pa oa o klask ober tro ar bed ; gant he fried G. Putnam eo bet prientet an embann.
Emgann Alba de Tormes (1812)
Emgann Alba de Tormes, unan eus emgannoù Brezel dieubidigezh Spagn, a c'hoarvezas etre an 8 hag ar 16 a viz Du 1812 en Alba de Tormes, 20 km eus Salamanca, e Spagn, etre un ar me c'hall hag an arme saoz.
Ne deuas ket a-benn ar C'hallaoued, dindan Jean de Dieu Soult, da virout ouzh ar Saozon, kaset gant ar jeneral Arthur Wellesley, dug Wellington, d'en em dennañ betek o c'harterioù goañv e Coria ha Frenada.
Blythipicus rubiginosus
Blythipicus rubiginosus a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Anvet e voe Hemicircus rubiginosus (kentanv) da gentañ-penn (e 1837) gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).
Annez
Kavout a reer ar spesad e kreisteiz Myanmar, mervent Thailand, Malezia, Sumatera ha Borneo.
Argusianus
Argusianus a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ evned hag a denn d'ar fazaned, krouet e 1849 gant al loenoniour saoz George Robert Gray (1808-1872).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == N'eus nemet ur spesad hag a ya d'ober ar genad :
Daou (2) isspesad en holl.
Klujar zu
Ar glujar zu (liester : klujiri du) a zo ur spesad evned, Melanoperdix niger an anv skiantel anezhañ. Ar spesad nemetañ er genad Melanoperdix an hini eo.
Henllan (Sir Ddinbych)
Henllan zo ur gêriadenn vihan hag ur gumuniezh eus hanternoz Kembre, e kornaoueg kontelezh Sir Ddinbych. Emañ war an hent etre kêr Dinbych ha Llansannan.
Klujar zu
Anvet e voe Cryptonyx niger (kentanv) da gentañ-penn (e 1829) gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840).
Henllan (Sir Ddinbych)
Da Sant Sadwrn eo gouestlet an iliz, un iliz eus an adsavet e deroù an. Tra souezhus, distag eo ar c'hloc'hdi diouzh an iliz he-unan.
Klujar zu
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
Henllan (Sir Ddinbych)
Poblañs
E 2011 e oa poblet gant 862 a dud, ha 353 anezho (42,4%) a oa kembraegerien.
Sphenocichla
Sphenocichla a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1875 gant ar skiantourien vreizhveuriat Henry Haversham Godwin-Austen (1834-1923) hag Arthur Hay (1824-1878).
Spesadoù
Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
Janed Bro-Saoz, priñsez Kembre
thumb|right|280px|Arched-maen Janed thumb|right|280px|Arched-maen Janed, en iliz [[Biwmaris, en Enez Mon.]] Janed Bro-Saoz, pe Siwan e kembraeg (war-dro 1195 - 2 a viz C'hwevrer 1237), a oa merc'h bastard d'ar roue saoz Yann Dizouar. Dimeziñ a eure da Llywelyn Fawr, Priñs Kembre e 1205, ha mamm da Dafydd ap Llywelyn a renas war-lerc'h e dad. Brudet eo hec'h anv abalamour d'he c'harantez ouzh ur baron norman Gwilym Brewys. Pouez bras he doe koulskoude ha levezon e kuzul ar priñs.
Istor
Clementia Pinel e oa anv he mamm, ur plac'h eus lez ar roue. N'ouzer netra diwar he fenn. . N'eus nemet ur meneg eus anv mamm Janed, da vare marv ar briñsez, e Kronikl Tewkesbury ma vez graet anezhi "reginæ Clemenciæ" ('Rouanez Clementia'). Hanter-c'hoar eta e oa Janed d'ar roue saoz Herri III ha da Janed Bro-Saoz, rouanez Bro-Skos (1210-1238). Marteze e oa ganet a-raok da Yann dimeziñ d'e wreg kentañ e 1189, met n'haller ket bout sur abalamour d'an diouer a destenioù. Eus he bugaleaj n'ouzer tost netra. E Bro-C'hall e tremenas Siwan he bugaleaj, war a greder; en 1203 pe 1204 e voe kaset ac'haleno gant Yann da Vro-Saoz, dre Normandi, evit he dimeziñ.
Kembre
Dimeziñ a eure da Llywelyn Fawr, roue Gwynedd, e 1205. Marteze ne oa ket 15 vloaz, un dra voutin en amzerioù-se. Un eured politikel e oa evel-just, da siellañ an emglev etre Llywelyn hag ar roue Yann e 1204. Galleg Nomandi a gomze Siwan, dre ma oa bet maget eno, ha honnezh eo a yezh al lezioù gall ha saoz. Moarvat ne ouie ket nemeur a saozneg, met kembraeg a zeskas goude dont da chom da rouantelezh Gwynedd.
Karantez
thumb|right|250px|[[Garth Celyn, Aber; marteze eo eno e voe bac'het gant he gwaz.]] Karantez a vagas ouzh Caf Gwilym Brewys (William de Braose), aotrou Normaned Rouantelezh Brycheiniog, e 1230. Kavet e voe Janed ha William en he c'hambr gant Llewelyn. Krouget e voe ar baron norman, ha bac'het priñsez Kembre gant Llywelyn ur pennad berr, rak pardoniñ a reas dezhi.
Hervez mojenn ar c'hornad eo dirak Garth Celyn, lez ar priñs, e voe savet ar groug e Abergwyngregin, met hervez ur vojenn all eo e Crogen, e-kichen Y Bala.
He marv
thumb|200px|right|Bez Siwan en iliz [[Biwmaris.]]. Mervel a reas Janed e miz Meurzh 1236 ha beziet e voe e parrez Llanfaes e-kichen Biwmaris en Enez Mon. Hiziv emañ he bez-maen gant he delwenn warni en Iliz Biwmaris.
He bugale
Bugale all en doa Llywelyn Fawr. Krediñ a reer eo Tangwystl Goch an hini a oa mamm da Gruffudd ap Llywelyn Fawr, breur henañ Dafydd, ha se zo kaoz ne voe ket ar bastard a renas.
Emgann Ocaña
Emgann Ocaña, unan eus emgannoù Brezel dieubidigezh Spagn, a c'hoarvezas d'an 19 a viz Du 1809 war zouar kumun Ocaña, e proviñs Toledo, etre un arme c'hall a 40 000 soudard war-droad, 6 000 a gezeg, kalz a ganolioù, kaset gant ar marichal Soult, a-enep un arme spagnol a 51 869 soudard, ha 5766 den war varc'h, gant 55 pezh artilherezh, dindan ar jeneral Aréizaga.
Un trec'h a bouez bras e voe d'ar C'hallaoued, ha 19 000 Spagnol a voe lazhet pe gloazet pe prizoniet diwar 51 000 soudard. Dleet e oa an trec'h da rejimant ar varc'hegerien ha goaferien bolonat.
Neuze ne voe ket arme spagnol ebet ken da virout ouzh ar C'hallaoued da aloubiñ kreisteiz ar rouantelezh.
Ewen
Ewen zo un anv-badez hag un anv-tiegezh brezhonek. Ur stumm eus Erwan e vefe, met koshoc'h eget Sant Erwan e c'hallfe bezañ ivez. Tennañ a rafe e anv eus an ivin.
Stumm saoznek an anv gouezelek Eòghann eo ivez, kavet e Bro-Skos ha Kanada dreist-holl. Ur c'hlan MacEwen zo ivez.
Ribeira Grande (Kab Glas)
Ribeira Grande zo ur gumun eus ar C'hab Glas, en enezenn Santo Antão.
Seziz Ciudad Rodrigo
Seziz Ciudad Rodrigo zo anv pemp seziz e Spagn war gêr Ciudad Rodrigo, e Spagn, tost d'an  harzoù gant Portugal.
Banniel Ginea ar C'heheder
thumb|Banniel Ginea ar C'heheder Banniel Ginea ar C'heheder eo banniel broadel Ginea ar C'heheder abaoe dizalc'hiezh ar vro d'an 12 a viz Here 1968. Dilezet e voe etre 1972 ha 1979 e-pad diktatouriezh Francisco Macías Nguema.
Graet eo gant un tric'horn glas (arouez ar mor) a-gleiz ha teir bandenn a-blaen gwer (arouez ar c'hoadeier), gwenn (arouez ar peoc'h) ha ruz (arouez ar gwad skuilhet evit an dieubidigezh). Er vandenn wenn emañ ardamez ar vro (gwezenn eus ar genad Bombax gant 6 steredenn velen a-us dezhi, arouezioù an tiriad kevandirel hag an inizi, ha ger-stur ar vro a-is: Unidad, Paz, Justicia ("Unded, Peoc'h, Justis")).
Seziz Ciudad Rodrigo (1810)
Seziz Ciudad Rodrigo a c'hoarvezas etre ar 26 a viz Ebrel hag an 10 a viz Gouere 1810 e-kerzh Brezel Dizalc'hted Spagn (1808-1814).
Yuval Noah Harari
Yuval Noah Harari a zo un istorour israelat ganet d'ar 24 C'hwevrer 1976 e Kiryat Ata.
Stachyris
Stachyris a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1844 gant an naturour breizhveuriat Brian Houghton Hodgson (1800/1801-1894).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Trizek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
Paul (Kab Glas)
Paul zo ur gumun eus ar C'hab Glas, en enezenn Santo Antão.
Emgann Chickamauga
Emgann Chickamauga (saozneg: Battle of Chickamauga), stourmet etre an 18 hag an 20 a viz Gwengolo 1863 etre an Union Army ha Lu Stadoù Kengevreet Amerika e-kerzhBrezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika, a oa bet fin un argadenn Unanet e gevred Tennessee ha gwalarn Georgia — ar Chickamauga Campaign. Ar c'hentañ emgann bras e voe o vezañ stourmet e Georgia, kement hag ar c'holl brasañ gant an Unaniezh war tachenn gornôg ar brezel. Goude Emgann Gettysburg ez eo an emgann ma voe ar muiañ a golloù.
Goude an emgann
An emgann e oa bet unan drastus a bep tu, gant kolloù damheñvel keñveriet gant hollad an nerzhioù engouestlet : evit an Union e oa bet kollet 16 170 den (1657 lazhet, 9756 gloazet, ha 4757 prizoniet pe steuziet), evit ar re gengevreet 18 454 (2312 lazhet, 14 674 gloazet, ha 1468 prizoniet pe steuziet) Ar c'holloù brasañ e oa bet e-touez an holl emgannoù war talbenn gornôg ar brezel, goude re Emgann Gettysburg. E-touez ar c'holloù e oa bet ar jeneraled kengevreet Benjamin Hardin Helm (gwaz c'hoar gwreg Abraham Lincoln), James Deshler, ha Preston Smith. Evit an Unaniezh e oa ar jeneral William H. Lytle. Ar jeneral kengevreet John Bell Hood, hag en devoa kollet dija e vrec'h kleiz goude ur c'hloazadenn en Emgann Gettysburg, a voe gloazet don gant ur boled en e c'har, rediet e oa bet dic'harañ.
Un trec'h teknikel e oa bet evit ar re gengevreet, Rosecrans a oa bet skarzhet eus an dachenn emgann gant e nerzhioù, Bragg ne oa ket deuet a-benn da beurzistrujañ nerzhioù Rosecrans pe da zegas en-dro sujidigezh East Tennessee d'ar Stadoù Kengevreet amerikan. Ouzhpenn-se, nerzhioù al lu kengevreet a oa bet tizhet don ha diaes e voe evito stankañ an toulloù.
Bioko
Bioko (gwechall Enez Fernão do Pó) zo un enezenn eus Ginea ar C'heheder, e Pleg-mor Ginea. Enni emañ Malabo, kêr-benn ar vro.
Douaroniezh
2 017 km² eo he gorread ha 130 000 den zo o chom enni (2005), war-dro 60% anezhe eus ar bobl Bubi. Asambles gant enez Annobón ec'h a d'ober unan eus div rannvro Ginea ar C'heheder. Rannet eo e daou broviñs : Bioko-Norte ha Bioko-Sur.
Ernst Iañ von Sachsen-Coburg-Gotha
E vuhez
Mab e oa da Franz, dug Sachsen-Coburg-Saalfeld, ha d'e eil pried, Augusta Reuss von Lobenstein-Ebersdorf (1757-1831).
Lewis Morris (1701-1765)
Lewis Morris (2 a viz Meurzh 1701 – 11 a viz Ebrel 1765) a oa ur skrivagner, barzh ha kartennour eus Kembre, unan eus an dud a roas lañs d'ar studioù war amzer dremenet e vro.
Ernst Iañ von Sachsen-Coburg-Gotha
E vuhez
Breur e oa da Ferdinand Georg August von Sachsen-Coburg-Saalfeld-Koháry, jeneral aostrian, ha da Juliane von Sachsen-Coburg-Saalfeld, deuet da vout dugez-veur rus.
Lewis Morris (1701-1765)
Mab e oa da Morris ap Rhisiart Morris, labourer-douar e Llanfihangel-Tre'r-Beirdd en enez Mon.
Ernst Iañ von Sachsen-Coburg-Gotha
E vuhez
D'ar 7 ha 9 a viz Gouhere 1807, pa voe sinet feur-emglev Tilsitt, e oa bet diskaret e zugelezh da gentañ, hogen rentet e voe dezhañ gant harp an tsar Aleksandr Iañ Rusia, rak dimezet e oa breur an tsar, an dug-meur Konstantin Pavlovitch Rusia, da c'hoar Ernst).
Lewis Morris (1701-1765)
Llywelyn Ddu o Fôn ("Llywelyn du eus Mon") e oa e anv barzh. Asambles gant e vreudeur Richard ha William e savas, gant un nebeud tud all, kevredigezh ar g-Cymmrodorion, da studiañ istor ha lennegezh Kembre, e 1751.
Ernst Iañ von Sachsen-Coburg-Gotha
Dimeziñ ha bugale
E miz Gouhere 1817 e timezas d'ar briñsez Luise von Sachsen-Gotha-Altenburg (1800–1831). Daou vugel o doe:
Dizimeziñ a reas an daou bried e 1826.
Ernst ac'h addimezas e miz Kerzu 1826 d'e nizez, an dugez Marie von Württemberg.
E vuhez
Pa varvas e dad e 1806 e oa aloubet an dugelezh gant armeoù an impalaer gall Napoleon. Perzh a gemeras Ernst en emgannoù Auerstaedt (1806), Lützen (1813) ha Leipzig (1813). En 1814, e savas Ernst raktres kreñvlec'h kêr Mainz.
Goude trec'h an armeoù kenunanaet en emgann Waterloo, e voe roet dezhañ, gant Kendalc'h Vienna, d'an 9 a viz Even 1815, un tamm douar, a voe anvet, en 1819, priñselezh Lichtenberg. Gwerzhet e voe ar briñselezh da Prusia en 1834.
Springfield (Missouri)
right|250px| right|250px|border Springfield zo ur gêr lec'hiet e kreiz-mervent stad Missouri e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 159 498 a annezidi e 2010. Krouet eo bet anv Springfield en ur mod ofisiel e 1838.