cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Inizi Gwerc'h
Istor
Dizoloet e voent gant Kristof Kolomb en 1493 hag anvet Santa Ursula y las Once Mil Vírgenes (berraet en Las Vírgenes), abalamour ma c'hoarvezas kement-se da zeiz santez Ursula, da lavarout eo Santez Ursula hag an Unnek Mil Gwerc'hez (hag ar Gwerc'hezed dre verrdro). Splann eo eta : n'eo ket an inizi a zo gwerc'h, met ar plac'hed. Da neuze e tlefent bezañ anvet Inizi ar Gwerc'hezed. Anat eo e teu ar fazi eus an droidigezh diwar an anv gallek.
Helopsaltes
Seizh (7) isspesad en holl.
Rummatadur
Renket e veze ar spesadoù er genad Locustella kent.
Ur galedenn a zen
Ur galedenn a zen zo un danevell gant Yeun ar Gow e 1939.
An danevell
E-giz un alegorienn e c'heller lenn ar gontadenn : tal-ha-tal gouron ar gizioù kozh hag ur bleiz ha ne glask nemet kas ar paotr-se d'ar marv.
Ar skrid diwezhañ embannet e Gwalarn gant Yeun ar Gow eo bet.
Saintes
Saintes zo ur gumun eus kornôg Bro-C'hall, war lez ar stêr Charente, en departamant gall Charente-Maritime, er rannvro Akitania-Nevez, gwechall kêr-benn proviñs Saintonge.
An anv
Eus anv ar Santones e teu anv kêr Saintes, evel anv proviñs c'hall Saintonge.
The King's Own Calgary Regiment (RCAC)
King's Own Calgary Regiment eus ar Royal Canadian Armoured Corps, berraet e KOCR zo un unvez hobregonet eus al lu kanadian, ur skourr eus ar Primary Reserve diazezet e Mewata Armoury e Calgary, Alberta.
1910-1913
Er bloavezh 1910 e voe krouet King's Own, pa oa bet savet ar 103rd Regiment (Calgary Rifles).
1914-1920
Ar 50th Battalion (Calgary), CEF a oa ur batailhon troadegiezh en nerzhioù-kas kanadian e-pad ar C'hentañ Brezel-bed. Ar 50th Battalion a oa bet lakaet d'ar servij d'ar 7 a viz Du 1914 ha dezouget adal ar 27 a viz Here 1915. Erruet e oa e Bro-C'hall d'an 11 a viz Eost 1916. Stourmet en devoa evel lodenn eus an 10vet brigadenn troadegiezh kanadian, 4th Canadian Division e Bro-Chall ha Flandrez betek fin ar brezel. Divodet e voe ar batailhon d'an 30 a viz Eost 1920.
1920-1938
E 1936, ar Calgary Regiment a oa unan eus ar c'hwec'h rejimant troadegiezh aotreet da dreiñ en un unvez hobregonet. Kemmet e voe e anv neuze evit dont da vezañ ar Calgary Regiment (Tank).
Alì (Italia)
Alì (Alì Susu e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Sexy Sushi
O albomoù kentañ a oa CD-R engravet skignet gant aozadurioù dazeilat evel Wonderground. Un EP hag ur CD a zo deuet er-maez e 2009 gant al label yaouank "Scandale Records".
Santonjeg
Ar santonjeg zo ur rannyezh c'hallek eus Saintonge, e Bro-C'hall.
Anavezet eo evel yezh rannvro en 2007 e framm ar yezh oil.
Roud skrivet zo eus ar yezh abaoe eizh kantved gant a skridoù koshañ eus deroù an XIIIvet kantved : an Turpin saintongeais hag an Tote l'istoire de France, anavezet ivez evel Les Chroniques saintongeaises.
Guadalupe River (Kalifornia)
Ar Guadalupe River (e saozneg), anavezet ivez e spagnoleg evel El Río de Nuestra Señora de Guadalupe pe Río de San José, hag e "Muwekma Ohlone" evel Thámien Rúmmey, zo ur stêr vihan a 30 km hed, e norzh Kalifornia e SUA. Eieniñ a ra e Menezioù Santa Cruz ha redek dre San José da aberiñ e Bae San Francisco tostik da Alviso, San José, Kalifornia.
Saint-Martin-de-Fraigneau
Saint-Martin-de-Fraigneau a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
Guadalupe River (Kalifornia)
Eoged zo, met difennet eo o fesketa dre ma tremen ar stêr dre tachennoù zo bet kleuziet da glask arc'hant-bev.
Alì Terme
Alì Terme (Alì Jusu e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Juancho Rois
Juan Humberto Rois Zúñiga, anavezetoc'h evel Juancho Rois, lesanvet El Conejo ("ar c'honifl", abalamour d'e zent), ganet d'ar 25 a viz Kerzu 1958 en San Juan del Cesar, La Guajira, e Kolombia, ha marvet d'an 21 a viz Du 1994 en Anzoátegui, Venezuela, a oa un akordeoñser ha sonaozer kolombian hag unan eus ar re wellañ a sone ar vallenato. Krouet en deus ivez ar  vallerengue, kendeuz ar vallenato hag ar merengue dominikan.
E varv
Lazhet eo bet en 1994 en ur gwallzarvoud karr-nij p'edo o vont da El Tigre, Venezuela.
E 1991 ne oa deuet nemet da eil e kenstrivadeg ar Festival de la Leyenda Vallenata war-lerc'h Julián Rojas.
Antillo
Antillo (Antiḍḍu e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Pelt (kumun)
Pelt zo ur gumun eus Belgia e proviñs Limbourg, krouet d'ar 1añ a viz Genver 2019, diwar bodañ kumunioù Overpelt ha Neerpelt.
Diomedes Díaz
Diomedes Dionisio Díaz Maestre, anavezet ivez evel El Cacique de la Junta (La Junta, San Juan del Cesar, La Guajira, 26 a viz Mae 1957 - Valledupar, 22 a viz Kerzu 2013) a oa ur c'haner-saonaozer brudet eus Colombia, hag unan eus kanerien veur an doare vallenato, en desped d'e zoug d'ar c'hokain, d'e vignoned trafikerien ha d'e brosezioù.
Kanton Gacé
Kanton Gacé a oa ur c'hanton eus arondisamant Argentan, e Normandi, e Bro-C'hall, ha Gacé e oa ar pennlec'h.
Diomedes Díaz
Milionoù a bladennoù en deus gwerzhet e Colombia ha Venezuela, ha gounezet en deus meur a bladenn aour ha platin, gant e ganaouennoù evel Tres canciones, Bonita, Mi primera cana ha Sin ti, ha dre ganañ sonioù tud all evel Sin medir distancias, Tú eres la reina, Amarte más no puedo, Todo es para ti, Lo más bonito, Lluvia de verano, La Juntera, a-douez re all. E 2010 en doa bet ur Grammy Latino er rummad Cumbia/Vallenato.
E miz Mae 1967 e voe gwallet ha muntret ur plac'h yaouank, Doris Adriana Niño, en e ranndi e Bogotá, e-kerzh un nozvezh bambocherezh, gant boeson ha kokain. Kavet e voe he c'horf war ar maez, nepell diouzh ar gêr-benn. Tec'hel a reas Diomedes Díaz a-zirak ar polis. Goude e lavaras en doa tapet Sindrom Guillain-Barré.
Élie Fréron
Élie Catherine Fréron (1718-1776) a oa ur c'hazetenner gall, ganet e Kemper, enebour da Voltaire. Mab e oa d'un orfebour okitan, Daniel Fréron, eus Agen (e Clairac emañ kavell an tiegezh), deuet da Gemper da chom en 1693, ha d'e bried Marie-Anne Campion, ganet e Pont-an-Abad, kar a bell da Malherbe. Fréron a reas studioù e skolaj Kemper, ha goude gant ar Jezuisted e Pariz, er skolaj Louis-le-Grand, ma teuas da novis en 1737 ha ma chomas betek 1739.
Diomedes Díaz
Diomedes Díaz en deus bet 28 bugel anavezet, digant 11 maouez.
Meur a vloaz en deus kanet gant an akordeoñser Juancho Rois.
Élie Fréron
Gant an abad Desfontaines e voe lakaet da gemer perzh en sevel e Observations sur les écrits modernes. Pa varvas Desfontaines, en 1745, e savas Fréron e gelaouenn dezhañ, les Lettres de la comtesse de ***. Pa voe echuet gant an dastumad en 1749,e voe kemeret e lec'h gant les Lettres sur quelques écrits du temps, a voe embannet betek 1754, nemet paouez a rankas en 1751 pa voe kaset Fréron d'ar vac'h da Vincennes dre ma n'en devoa ket paeet un dle a vil skoed.
Diomedes Díaz
Akordeoñserien
Meur a zen zo bet o seniñ akordeoñs gantañ en e laz.
Élie Fréron
Fréron a oa dimezet en 1751 da Thérèse Guyomar, un emzivadez yaouank eus Kemper. Ur mab o doe, Louis-Marie Stanislas Fréron, a voe politikour e-pad an Dispac'h gall, lesanvet « Missionnaire de la Terreur ».
En 1754 e savas Fréron ar gelaouenn l'Année littéraire, oberenn e vuhez, a renas betek e varv en 1776. Enni e varne garv lennegezh e amzer ouzh he c'heñveriañ gant hini ar c'hantved a-raok, hag e flemme filozofourien ar Sklêrijennoù en anv ar relijion hag ar vonarkiezh. Da gentañ e reas berzh ar gelaouenn, ha mat e c'hounezas Fréron e vara, p'edo o chom en un ti kaer, rue de Seine, kinklet gant lambrusk alaouret, o chervadiñ gant tud uhel evel dug Choiseul e-unan, pe dug Orleañs pe ar roue Stanislas.
Basicò
Basicò (Basicò e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Élie Fréron
Voltaire dreist-holl a blije dezhañ flemmata evel en e Lettres sur quelques écrits du temps ma skrive e oa « sublime dans quelques-uns de ses écrits, rampant dans toutes ses actions ».
Wikispecies
Wikispecies zo ur raktres gant Wikimedia, lañset d'ar 5 a viz Gwengolo 2004. Graet eo evit renabliñ ar spesadoù bev, loened, plant, ha re all. Ur raktres liesyezhek eo, heñveloc'h ouzh Kerandafar (Commons) eget ouzh Wikipedia.
Ar Stadoù
Ar Stadoù zo ur vodadenn eus dileuridi ar gevredigezh, dezhi teir (peder e Sveden) rann pe stad, en amzer ar feodaliezh en Europa. Eus ar rannadur-se e meur a stad kevredigezhel e teu an anv el liester evit ar vodadenn a-bezh. Ur seurt kuzul ledan e oa evit skoazellañ ar roue pe ar pennaotrou ha, peurvuiañ, asantiñ d'an tailhoù. Pennabeg an ensavadurioù-se a oa ne grede ket e vije bet reizh chom hep goulenn an aotre da rastellat taihoù da bep rummad tud.
E Gwernenez hag e Jerzenez e kaver The States of Guernsey ha The States of Jersey, dezho ur mont en-dro nes da hini an amzerioù kozh, p’eo Rouanez Bro-Saoz pennaotrou an div enezenn a zo emren ha distag diouzh ar Rouantelezh-Unanet.
Miret eo bet an anv-se evit bodadoù demokratelaet (an daeloù) e broioù zo (galleg : États, izelvroeg : Staten, saozneg : Estates, svedeg : Stander). En alamaneg e vez graet gant Landstände).
Bragoù-bras
Ar bragoù-bras zo ur bragoù hag a veze douget gant ar baotred e Breizh en 19vet kantved.
Bae Trá Lí
Bae Trá Lí zo ur bae war aod mervent Iwerzhon. En em astenn a ra etre beg-douar Ceann Chiarraí er biz ha ledenez An Machaire er mervent. Emañ kêr Trá Lí e goueled ar bae.
Galenos
Galenos (henc'hresianeg : Γαληνός; latinekaet e Galenus) a oa ur mezeg, surjian ha prederour gresian, ganet e 129 e Pergamon (hiziv Bergama e Turkia), ha marvet e 199/217, pe e Pergamon pe e Roma.
Moarvat e voe Galenos ar gwellañ klasker e mezegiezh en Henamzer ; araokadennoù meur a zegasas e meizadur un niver bras a dachennoù skiantel : korfadurezh, bevedouriezh, kleñvedouriezh, apotikerezh, nervennouriezh, prederouriezh ha poelloniezh, hag e-pad ur milved e voe e labourioù o ren war mezegiezh ar C’hornôg.
E anv
Galenos e gresianeg (Γαληνός) diwar an anv-gwan γαληνός, "sioul", Claudius Galenus e voe anvet e latin, sur a-walc’h dre dreuzveizañ ar meneg « Cl. », clarissimus, rak n’eus ket eus an anv *Κλαύδιος e gresianeg, nemet war-lerc'h dre amprest, daoust ma'z anavezer Klaudios Ptolemaios da skouer.
Gwelloc’h anavezet dindan an anv Galenos Pergamon (hiziv Bergama, Turkia).
Buhez
Er bloavezh 148, pa oa 19 vloaz, e c’houzañvas Galenos marv e dad, en lezas dizalc’h ha pinvidik. Neuze e heulias an alioù a gavas e kentelioù Hippokrates, hag e studias en ur veajiñ dre gêr Smyrne (Izmir hiziv) ha rannvro Kilikia e Turkia, Korinthos e Gres, enez Kreta, Kiprenez kent tizhout skol-veur ar vezegiezh en Aleksandria, ma kejas ouzh kement soñj a oa a-zivout e arz d’ar mare. E-pad ur predad berr en Aleksandria c’hresian e veze bevskejet tud, hag enrollet e voe an disoc’hoù. Galenos a c’hallas studiañ an arnodennoù-se met dre ma ne ra ket meneg eus e ziagentidi ne c’heller ket gouzout ha pouezus e voe o levezon war e stummadur.
Er bloavezh 157, d’an oad a 28 vloaz, e tistroas da Bergamon evel mezeg klezeourien Beleg Meur Azia, unan eus tud pinvidikañ ha galloudusañ ar c’hevandir. Galenos eo a voe dibabet goude m’en devoe disklêriet bezañ divouzellet ur marmouz ha daeet ar vezeien all da gempenn al loen. Pa nac’has ar re-se e reas Galenos al labour-surjian, ha dre se e voe trec’h. E-pad ar pevar bloaz a dremenas gant ar garg e teskas pouezusted ar reol-voued, stuz mat ar c’horf, ar yec’hedouriezh hag an enepkleñvediñ, ha penaos ober war-dro an torroù hag ar gwataloù grevus – ar goulioù anezho anvet prenestroù war ar c’horf gantañ. Pemp den hepken a varvas e-keit ma oa Galenos e karg, da geñveriañ gant 60 da vare e ziagentad ; kement-se a voe lakaet war gont e studiadennoù pizh war ar goulioù. E-keit-se e kendalc’he da studiañ damkanadoù ar vezegiezh hag ar brederouriezh. Er bloavezh 162 ez eas Galenos da Roma, ma c’hounezas brud evel mezeg war an dachenn. E demz-spered dihabask a zegasas brezel ouzh mezeien all, hag e ziskouezadennoù a enebas outañ ar re ziampartañ ha mirourañ eus mezeien kêr Roma. Un itrikadenn a voe savet a-enep dezhañ, ha kuitaat a reas kêr dre aon ma vije skarzhet anezhi pe bistriet.
Da neuze e oa Roma o kas brezelioù diavaez abaoe bloaz. Marcus Aurelius ha Lucius Verus a oa en Norzh o vrezeliñ ouzh ar boblad Markoman. En diskar-amzer 169, pa oa an armeoù roman o tistreiñ da Akileia, e tarzhas ar Vosenn Veur hag e voe galvet Galenos gant an impalaer da Roma en-dro. Urzh a voe roet dezhañ da vont gant Marcus ha Verus da C'hermania evel mezeg al lez. En nevezamzer da heul e voe kendrec’het Marcus da lezel Galenos en e frankiz dre ma oa Asklepios savet enep ar raktres. Da vezeg Commodus, hêr an impalaer, e voe anvet Galenos neuze. Eno, e lez Roma, eo e skrivas kalz a-zivout ar vezegiezh – tra ma varvas Lucius Verus e 169 ha Marcus Aurelius Antoninus e 180, e Germania, lazhet o-daou gant ar vosenn.
Chom a reas Galenos mezeg da Gommodus e-pad an darn vrasañ eus buhez an impalaer. Goude-se e voe mezeg da Septimius Severus e-pad e ren e Roma. Dindan an anv a vosenn Antoninus (anv-familh Marcus Aurelius) pe vosenn Galenos eo anavezet bosenn ar bloavezhioù-se, dre ma oa Galenos arroutet war ar c’hleñved-red-se ha dre m’edo e Roma pa skoas e 166. En Akileia edo Galenos ivez pa voe ar vosenn eno e 168-169. Skort ha dibaot avat eo an daveoù d’ar vosenn en e skridoù. Ne glaske ket diskrivañ ar c’hleñved a-benn ma vije anavezet en dazont, kentoc’h e laboure war ar pareañ ha war efedoù ar c’hleñved war korf an den. Krediñ a reer bremañ e voe bosenn Antoninus ur barrad brec’h e gwirionez, rak petra bennak ma’z eo diglok e ziskrivadur gant Galenos e ro trawalc’h a ditouroù da gadarnaat natur ar c’hleñved.
Pa glañvas Eudemus, anezhañ ur prederour eus skol ar bazataourien, e fellas da Galenos ober war-dro e amezeg ha kelenner kozh. Lod vezeien roman a rebechas dezhañ ober gant an erdeb en e labour war Eudemus kentoc’h eget gant an divinouriezh hag ar gevrinegezh evel ma oa ar boaz d’an amzer.
Er vezegiezh a vremañ e tiforc’her etre “anaoudiñ” (lavaret pe gleñved zo gant an den) hag “erdebiñ” (prederiañ war ar pezh a c’hoarvezo gant an den) ; dre ma oa Galenos eus skol Hippokrates ne rae ket. Evitañ e oa an anaoudadur mesket gant an erdeb a-benn gwellaat labour ar mezeg koulz hag e vrud. En e voe embannet er c’heriaoueg holloueziadurel Souda penaos e varvas Galenos d’an oad a 70 vloaz, war-dro ar bloavezh 199 eta. En unan eus e studiadennoù avat e ra Galenos meneg eus darvoudoù er bloavezh 204. Skridoù arabek a embann e varvas Galenos e 217 d’an oad a 87, goude bezañ studiet e-pad 17 bloavezh ha bet war ar vicher a vezeg e-pad 70 vloaz. Diwar ar studiadennoù nevesañ e sav 216 evel ar bloavezh gwirheñvelañ.
Damkanad an dourennelezh
Hervez damkanad an dourennelezh gant Hippokrates e teu lies imoroù mab-den diwar digempouezioù en unan eus peder dourenn ar c’horf : gwad, bestl velen, bestl du ha kraost. Gant Galenos e voe an damkanad kaset war-raok dre sevel ur rizhouriezh eus temzoù mab-den.
Un digempouez e pep dourenn a glote ouzh un temz resis : gwad > gwadus (tud troet war-du ar re all ha buhez ar gevredigezh), bestl velen > buanek (tud startijenn enno, entanet ha hoalus), bestl du > melkonius (tud hegarat, krouerien ha servijus), kraost > difrom (tud sirius, madelezhus ha karantezus) .
Enklaskoù arnodel
Korfadurezh mab-den e oa preder pennañ Galenos, met abaoe ar bloavezh -150 e oa berzet pizhskejañ korfoù tud varv e Roma. En abeg d’ar berz-se e reas Galenos pizhskejadennoù war loened marv pe vev, marmouzed ha pennoù-moc’h an darn vuiañ anezho. Dre ma’z eo korfadurezh al loened-se tost-tre da hini mab-den e c’hallas Galenos sklaeraat framm an treuz-gouzoug ha diskouez splann penaos ez eo dre ar c’harloc’henn e teu mouezh an dud.
E-touez degasadennoù pennañ Galenos emañ e labour a-zivout reizhiad ar gwazhied. Eñ eo ar mezeg kentañ a gadarnaas an diforc’h etre gwad ar gwazhiennoù (teñval) ha gwad an talmerennoù (splann). Petra bennak ma teuas da gompren gwelloc’h reizhiadoù ar gwazhied, an nervennoù hag an anal e fazias a-wezhioù : da skouer, krediñ a rae dezhañ e oa reizhiad ar gwazhied rannet e daou red untuek, ar gwad teñval o tont eus an avu hag ar gwad splann o tont eus ar galon, an daou o vont da vagañ holl organoù ar c’horf gant gwad nevez pourchaset bepred gant an avu hag ar galon.
Ur surjian eus ar re ampartañ e oa Galenos ivez, ha kalz eus e droioù-micher a voe disoñjet e-pad kantvedoù : oberatadennoù war an empenn, hag un doare da bareañ kroc’henenn al lagad a zo par d’an hini a veze arveret c’hoazh kent ma voe ijinet an oberata dre laser.
Kavadennoù
Meur a gavadenn bouezus a zeuas dre enklaskoù Galenos :
Galenos hag ar brederouriezh
Petra bennak ma oa Galenos ur mezeg kent pep tra all e skrivas ivez a-zivout prederouriezh ha poelloniezh. Gant prederourien gozh roman ha gresian e oa levezonet, Platon, Aristoteles ha Zenon en o zouez. Meur a skol a oa er vezegiezh da vare Galenos, an div bennañ o vezañ an Arnodelourien hag ar Boellegourien. Skol an Hentennourien a oa ivez, ur strollad bihanoc’h ha kerreishoc’h. War dachenn ar vezegiezh e poueze an Arnodelourien war an arnodennoù war korf an den tra ma kave gwelloc’h ar Boellegourien tennañ splet eus skiant-prenet an henvezeien a-benn krouiñ damkanadoù nevez. Etre an daou e save an Hentennourien, dre ma plije dezho studiañ red naturel ar c’hleñvedoù kentoc’h eget kavout ur pare dezho.
Dedennet-bras e oa Galenos gant kemmeskañ mezegiezh ha prederouriezh, ar pezh a skrivas en e studiadenn verr “Ur Prederour ivez eo ar Mezeg gwellañ”. Nac’hañ a rae bezañ lakaet e skol pe skol, ha dre dennañ e vad eus pep hini anezho kent e veskañ gant e soñjoù dezhañ e krouas e sell dibar war e vicher : un dachenn lieskelennadurel ma oa ret ober gant damkaniezh, enselladennoù hag arnodennoù a-benn kaout an disoc’hoù gwellañ. Diarvar eo e teue ar sell-se eus e gelennadurezh ledan diwar pep skol.
Skridoù Galenos
Gallus eo e vije Galenos an aozer strujusañ en Henamzer : ken fonnus eo e labour ma’z eo niver ar skridoù deuet betek ennomp tost d’an hanter eus ar skridoù o tont eus Hellaz kozh. Lavaret ez eus bet e veze ugent den implijet gant Galenos a-benn skrivañ e soñjoù. Kement ha 600 studiadenn a vije bet embannet dindan e anv, da lavaret eo war-dro 10 milion a c’herioù, 3 milion anezho a chom en amzer a vremañ. Kalz eus e labour a yeas da get en tangwall a zistrujas Azeuldi ar Peoc’h e Roma e 191, studiadennoù prederouriezhel an darn vrasañ anezho.
Dre ma ne voe ket labourioù Galenos troet e latin en Henamzer, hag en abeg da ziskar Impalaeriezh roman ar C'hornôg e steuzias ar studioù a-zivout Galenos hag ar vezegiezh hengounel c’hresian dre vras en Europa ar C’hornôg e-kerzh deroù ar Grennamzer, pa voe nebeut-tre a ouizieien latin o c’houzout lenn gresianeg. Neoazh e kendalc’hed da studiañ ha da heuliañ kentelioù Galenos ha mezegiezh an Henc'hresianed en Impalaeriezh Roman ar Reter, anavezet gwelloc’h dindan an anv a Impalaeriezh Bizantion. Holl skridoù gresianek Galenos a voe eilskrivet gant gouizieien Bizantion. Da vare an Abbasided (goude ar bloaz 750), Arabed vuzulman a grogas da vout dedennet gant skridoù skiantel an Henc’hresianed hag a lakaas treiñ lod eus skridoù Galenos, alies gant gouizieien gristen e Siria. En arabeg hepken neuze e kaver lod eus oberennoù Galenos hiziv an deiz, tra ma’z eus lod all e latin ar Grennamzer hepken, bet troet diwar an arabeg. Lod gouizieien o deus klasket adtreiñ e gresianeg diwar an arabeg pe al latin pa oa bet kollet ar skrid gresianek orin. Eus lod skridoù henc’hresianek ne gaver nemet tenorioù bet savet gant Galenos.
Zoken en e amzer e rankas Galenos stourm ouzh drevezadurioù eus e labour hag ouzh embannadurioù fazius eus e skridoù, kement ha ma rankas skrivañ A-zivout ma levrioù. Betek an Azginivelezh e voe embannet falsadurioù e latin, gresianeg pe arabeg. Lod eus e studiadennoù a voe embannet dindan meur a dalbenn e red ar bloavezhioù. Diaes eo tizhout an andonioù, rak petra bennak ma vez al labourioù skrivet e gresianeg e vez o zalbennoù e latin, ha berraet alies. N’eus listenn glok ebet eus labourioù Galenos, ha tabut zo c’hoazh war gwirionder lod anezho.
Henamzer ziwezhat
Brudet-kenañ e oa Galenos en e amzer, koulz evel mezeg hag evel prederour : “pennañ a-douez ar vezeien ha dibar a-douez ar brederourien”, a lavaras an impalaer Marcus Aurelius diwar e benn. Betek kreiz ar e talc’has levezon Galenos war ar vezegiezh en Europa hag e bedoù bizantion hag arabek. Hippokrates ha Galenos eo an daou vaen-bonn a verkas 600 bloavezh a vezegiezh : da lavaras ur gouizieg e deroù ar Grennamzer a-zivout ar vezegiezh, “Hadet gant Hippokrates hag eostet gant Galenos”.
Diverraet ha kenaozet e voe labour e ziagentidi gant Galenos neuze, ha dre c’herioù Galenos an hini eo e voe treuzkaset ar vezegiezh c’hresian d’ar remziadoù goude. Alies e voe dre zoare Galenos ma voe anavezet ar vezegiezh c’hresian er bed a-bezh : adskrivet hag adprederiet, evel e labour Magnus Nisibis diwar-benn an troazh er, a voe troet en arabeg da c’houde.
Met pouezusted labour Galenos ne voe ket meizet a-raok pell goude e varv. Ken galloudus ha fonnus e oa labourioù Galenos mar kredas an dud ne chome nemet nebeut-tre da zeskiñ, ha diwezhatoc’h e talvezas “doare Galenos” kement hag unan a gas an traoù war-raok en ur vougañ an araokadennoù war e lerc’h. Kevret gant Impalaeriezh ar C’hornôg ez eas ar studi eus Galenos hag eus an Henc’hresianed da get ivez er bed latin. Er c’hontrol e kendalc’hed da skignañ labourioù Galenos er Reter (Bizantion) ma veze komzet gresianeg dreist-holl. E diwezh an Henamzer e voe mui-ouzh-mui a skridoù damkaniezhel e-tal nebeut-tre a skridoù pleustrek : kalz aozerien ne raen nemet breutaat diwar-benn doare Galenos ; ken pouezus e teuas an doare ma krogad da sellet ouzh Hippokrates dre zaoulagad Galenos, ha da get ez eas ar skolioù all tamm-ha-tamm.
Kristenien Siria a reas anaoudegezh gant doare Galenos pa voe Bizantion o ren war Siria ha Mezopotamia ar C’hornôg, kent ma voe ar broioù-se aloubet gant Arabed vuzulman er. Goude 750 e voe lakaet ar gristenien sirian gant ar vuzulmaned da dreiñ Galenos en arabeg evit ar wezh kentañ. Adal ar mare-se e voe Galenos ha mezegiezh hengounel ar C’hresianed un tamm eus ar Reter-kreiz muzulman er Grennamzer hag e deroù hor mare.
Levezon war mezegiezh an islam
Gant Hunayn ibn Ishaq, ur c’hristen sirian, e voe troet skridoù Galenos en arabeg evit ar wezh kentañ. Etre ar bloavezhioù 830 ha 870 e troas 129 labour eus Jalinos.
Sant Visant hag an Inizi Granadinas
Sant Visant hag an Inizi Granadinas, Saint Vincent and the Grenadines e saozneg, ha Sant-Visant hag ar Grenadinez e brezhoneg, zo ur stad er Mor Karib, anezhi meur a enezenn. Kingstown eo ar gêr-benn.
Galenos
Levezon war mezegiezh an islam
Hentenn Galenos a ziazezas ar vezegiezh islamek, a voe skignet buan dre an impalaeriezh arabek. Dre labourioù arabek, evel re Muhammad ibn Zakarīya Rāzi (865-925), e kendalc’her da zizoleiñ skridoù gant Galenos a oa dianav pe re ziaes da dizhout. Evel ma komprener dre an talbenn Diskredoù diwar-benn Galenos gant Rāzi, koulz ha dre skridoù gant mezeien evel Ibn Zuhr (Avenzoar) hag Ibn al-Nafis, e voe burutellet hag arveret labourioù Galenos evel un diazez da gas an enselladennoù pelloc’h : diwar arnodennoù Galenos e voe savet arnodennoù all, a gasas Rāzi hag Avenzoar da vont a-enep damkanad Galenos a-zivout an dourennoù tra ma tizoloas Ibn al-Nafis reizhiad an anal, ar pezh er c’hasas da zislavaret damkanad Galenos diwar-benn ar galon.
Sant Visant hag an Inizi Granadinas
Unan eus enezegi Inizi an Avel (Antilhez) int.
Galenos
Distro d’ar C’hornôg latin
Adal an, troidigezhioù latin eus skridoù-mezeg muzulman a grogas da zont war-wel er C’hornôg hag a voe buan kelennet e skolioù-meur Napoli (Italia) ha Montpellier (Bro-C’hall). A-nevez e voe doare Galenos o ren war ar vezegiezh, kement ha ma voe lesanvet “pab-mezeg ar Grennamzer”. Konstantin an Afrikan a voe e-touez ar re a droas Hippokrates ha Galenos diwar an arabeg. Lod labourioù a voe troet war-eeun diwar ar gresianeg, evel De complexionibus gant Burgundio de Pisa.
Sant Visant hag an Inizi Granadinas
En hanternoz dezhi emañ Saint Lucia hag er c'hreisteiz emañ Grenada, hag er sav-heol Barbados.
Galenos
Distro d’ar C’hornôg latin
Dont a reas labourioù Galenos war ar gorfadurezh hag ar vezegiezh da vezañ un diazez er skolioù-meur ar Grennamzer, kevret gant Reolioù ar vezegiezh Ibn Sina, a oa savet diwar oberennoù Galenos. Dre ziforc’h diouzh Roma an Henamzer ne veze ket en Europa gristen lakaet berz war pizhskejañ ha tarskejañ eus korf un den, hag hevelep enselladennoù a veze kaset ingal adal ken abred hag an. Ken kreñv e oa levezon Galenos koulskoude, evel er bed arabek, ma klaske ar vezeien a gave disoc’hoù disheñvel diouzh re ar mestr o rediañ da glotañ ouzh skridoù Galenos : da skouer, Mondino de Liuzzi o teskrivañ red ar gwad en un doare reizh en e skridoù, met o kendelc’her da ziogeliñ e rankje kentez an tu kleiz bezañ leun a aer. Lod vezeien a gemeras disoc’hoù an arnodennoù-se da brouenn a-benn kadarnaat ar fed ma oa bet kemmoù e korf an den abaoe amzer Galenos.
Sant Visant hag an Inizi Granadinas
An inizi
Setu an inizi pouezusañ:
Galenos
An Azginivelezh
Gant an Azginivelezh ha diskar Impalaeriezh Bizantion (1453) e teuas gouizieien c’hresian hag o skridoù d’ar C’hornôg, ar pezh a roas tu da geñveriañ an displegoù arabek gant skridoù orin Galenos. Dre an Deskadurezh Nevez ha lusk an denelourien e voe ebarzhet Galenos en deskadurezh latin, De Naturalibus Facultatibus o vezañ embannet e London er bloavezh 1523. Daou hengoun a oa neuze er breutadegoù a-zivout ar vezegiezh, an hini mirour arabek hag an hini araokour gresianek. Dreistaraokourien a grogas da stourm ouzh pennadurezhioù ar vezegiezh, evel ma reas Theophrast Bombas von Hohenheim (lesanvet Paracelsus, ca.1493-1541) pa bulluc’has oberennoù Avisenna ha Galenos en e skol-vezegiezh e skol-veur Basel. Koulskoude e chomas Galenos unan eus prederien bennañ ar milved, evel m’en diskouez un daolenn-voger eus ar e sal-debriñ manati al Lavra Veur e Menez Athos, ma weler furien bagan ouzh troad Gwezenn Isai, gant Galenos etre Sibulla hag Aristoteles.
Brolo
Brolo (Bbrolu e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Trévoux (disheñvelout)
Trévoux zo un anv-lec'h gallek
Galenos
An Azginivelezh
Pelloc’h avat e padas damkanad Galenos a-zivout bevedouriezh reizhiad ar gwad : betek 1628, pa voe embannet Exercitatio Anatomica de Motu Cordis et Sanguinis in Animalibus gant William Harvey, ma voe staliet ar galon o vont en-dro evel ur vangounell da gas red ar gwad.
Lod eus kentelioù Galenos, evel ar pouez a lakae war an diwad evel remed da galz kleñvedoù, a badas pelloc'h c'hoazh: boulc’het-mat e oa an pa veze c’hoazh studiet skridoù Galenos er skolioù mezegiezh.
Ian McShane
Ian David McShane, bet ganet e Blackburn (Lancashire, Bro-Saoz) d'an 29 a viz Gwengolo 1942, a zo un aktour c'hoariva ha sinema.
Saintonge
Douaroniezh
Etre proviñsoù Aunis er gwalarn, hag Angoumois er gevred, emañ. En hanternoz dezhi emañ Poatev, hag er c'hreisteiz emañ Gwienna.
Aet eo d'ober ul lodenn eus departamant Charente-Maritime, er rannvro Poitou-Charentes.
Istor
Padout a reas betek kroudigezh an departamantoù gall e 1790. Saintes e oa ar gêr-benn.
Yezh
Ar santonjeg zo bet anavezet evel yezh rannvroel c'hall.
Esben and the Witch (laz-seniñ)
Esben and the Witch zo ul laz-seniñ saoz savet e Brighton e 2008. Anvet eo al laz diwar anv saoznek ur gontadenn danek, Esben and the Witch.
Sonerien
Tri soner zo el laz : Rachel Davies (kan, gitar-boud), Thomas Fisher (gitar) ha Daniel Copeman (gitar gwezhall ; hiriv taboulinoù ha rikoù elektronek).
Gacé
Gacé zo ur gumun e Normandi, e Bro-C'hall, e kanton Vimoutiers, en arondisamant Mortagne-au-Perche hag e departamant Orne.
Also sprach Zarathustra (Strauss)
Also sprach Zarathustra  ("Evel-se e komze Zarathoustra") zo ur varzhoneg sinfoniek gant ar sonaozour alaman Richard Strauss (1864-1949) e 1896 diwar oberenn Friedrich Nietzsche, Evel-se e komze Zarathoustra.
Implij er sinema
Anavezet-kaer eo oberenn Richard Strauss gant ar re sot gant ar filmoù skiant-faltazi : dibabet e voe an digoradur (Einleitung en alamaneg) anezhi gant ar sevenour stadunanat stanley Kubrick (1928-1999) evit e film hir 2001: A Space Odyssey (kentaenn d'an 2 a viz Ebrel 1968 e Washington D.C.). Daoust ha m'eo meneget anv Karl Böhm (1894-1981) e roll klozañ ar film, ez eo ar penn laz-seniñ aostrian Herbert von Karajan (1908-1989) a rene laz-seniñ filarmonek Vienna e giwionez er sonenrolladenn-se.
Lotte
Lotte zo ur berranv alamanek, deuet diwar an anvioù-badez Charlotte pe Liselotte.
Capo d'Orlando
Capo d'Orlando (U Capu e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Strepera
Strepera a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1831 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849)
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer holl en Aostralia.
Afan
Afan a c'hall ober dave da veur a dra :
Alpine F1 Team
Alpine F1 Team, enskrivet dindan an anv BTW Alpine F1 Team, zo ur skipailh Formulenn 1 gall a red abaoe e plas Renault Sport, ezel eus ar memes strollad saverien-kirri. Liammet eo ouzh ar merk Automobiles Alpine met reprezantiñ a ra Renault ivez evel e verk sportel. Redek a ra gant Esteban Ocon ha Pierre Gasly. Diazezet eo ar rann kastell-karr e Enstone, en Oxfordshire, Bro-Saoz tra m'eo savet ar c'hefluskerioù e Viry-Châtillon e-kichen Pariz ha redek a ra ar skipailh gant un aotre gall.
Perc'hennerien bet ar skipailh
Liammet eo ar skipailh ouzh ar Formulenn 1 abaoe pa oa anvet Toleman, a-raok bezañ adprenet gant Benetton Group da redek dindan an anv Benetton Formula adalek  ha gounit kevezadeg ar saverien e  ha kevezadeg ar vlenierien e  hag e  gant Michael Schumacher. Gant Benetton e oa bet savet an uzin en Enstone e. E e voe prenet ar skipailh gant ar saver-kirri gall Renault ha krouet Renault F1 Team e. Gounit a reas kevezadeg ar saverien e ha  ha kement all gant titl ar vlenierien gant Fernando Alonso d'ar memes bloavezhioù. E avat e oa bet komañset da werzhañ ar skipailh d'ur font postadur anvet Genii Capital en doa lakaet Lotus Cars da sponsorisañ ar skipailh e  a-raok reiñ an anv Lotus F1 Team d'ar skipailh adalek. Adalek, dirak kudennoù arc'hant Genii Capital, e oa bet divizet gant Renault prenañ ar skipailh en-dro, adanvet Renault Sport Formula One Team ha da c'houde Renault Sport betek fin. Alies-mat e reer gant "Skipailh Enstone" hepken evit kaozeal diwar-benn istor an aozadur a labour en uzin-se, en tu all da istor pep skipailh bet perc'henn.
Istor Alpine e Formulenn 1
E e oa bet kaoz da lakaat ar saver kirri-sport Automobiles Alpine da redek e Formulenn 1 ha savet e voe un oto, an Alpine A350, kaset gant ur c'heflusker Gordini. Dilezet e voe ar raktres pa oa bet gwelet ne oa ket galloudus a-walc'h ar c'heflusker. E e voe savet gant an embregerezh ar pimpatrom a voe implijet gant Renault Sport evit mont e F1 da c'houde e  : Alpine A500 V6 turbo.
E 2020, pa oa bet adaozet ar strollad Renault, e voe embannet e redje skipailh Formulenn 1 ar strollad dindan an anv "Alpine" da lakaat war-wel kirri sport ar strollad.
2021
E, pa oa anvet ar skipailh Renault Sport c'hoazh, e oa bet sinet ur c'hevrat gant ar c'hampion-doubl Fernando Alonso da erlerc'hiañ Daniel Ricciardo tra ma oa bet dalc'het Esteban Ocon er skipailh. Pa oa bet cheñchet anv ar skipailh da Alpine F1 Team e oa bet embannet e vije graet gant kefluskerioù Renault. Rener Renault Sport Cyril Abiteboul a embannas ez aje kuit eus ar skipailh. Erlec'hiet e voe gant Davide Brivio a laboure gant Suzuki e MotoGP betek-hen.
Redadeg kentañ Alpine a echuas p'en doa dilezet Alonso abalamour ma oa bet paket torraj gant e garr, ar pezh en doa graet dezhañ tommañ re tra ma oa bet toset Ocon gant Aston Martin Sebastian Vettel. Alpine a verkas poentoù evit ar 15 redadeg da heul avat. An disoc'h gwellañ a voe trec'h Esteban Ocon e Priz Bras Hungaria, a voe trec'h kentañ ur blenier gall war un oto c'hall abaoe Alain Prost war Renault e. Pignat a reas Alonso war ar podiom goude Priz Bras Katar.
Capri Leone
Capri Leone (Crapi e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Castroreale
Castroreale (Castru e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Auberchicourt
Auberchicourt a zo ur gumun eus departamant Norzh e Bro-C'hall.
Monumantoù ha traoù heverk
Ur vered eus ar Brezel bed kentañ eo. Digoret e voe e miz Here 1918 hag implijet betek miz C'hwevrer 1919. Goude arsav-brezel an 11 a viz Du 1918 e voe degaset bezioù eus beredoù bihan hag eus tachennoù-emgann tro-war-dro. Enni emañ douaret ar serjant kanadian Hugh Cairns, Victoria Cross ha Distinguished Conduct Medal, eus ar ''46th Bn. Canadian Infantry (Saskatchewan Regiment)''. Tri Sinaat eus ar Chinese Labour Corps a zo beziet enni ivez.
Anekdota
An Anekdota (henc'hresianeg : Ἀνέκδοτα Anékdota) zo un oberenn istorel lakaet war gont Prokopios Caesarea, ha savet diwar-benn an impalaer Justinian e 550. Ur skrid taer a-enep an impalaer hag e wreg Theodora eo al levr.
Castell'Umberto
Castell'Umberto (Castané e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Caronia
Caronia (Carunìa e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Kruisem
Kruisem zo ur gumun e Belgia e proviñs Reter-Flandrez, krouet d'ar 1añ $a viz Genver 2019 diwar bodañ kumunioù Kruishoutem ha Zingem.
The Rescuers (film, 1977)
Produet gant Walt Disney Productions e voe skignet gant Buena Vista Film Distribution Company, Inc., evit ar wech kentañ, d'an 19 a viz Mezheven 1977 e Washington D.C. (Stadoù-Unanet Amerika). Trivet film bevaat warn-ugent ar Studioioù Disney e oa, war-lerc'h The Many Adventures of Winnie the Pooh (e miz Meurzh 1977) hag a-raok The Fox and the Hound (e miz Gouere 1981).
Un heuliad d'ar film — The Rescuers Down Under an titl anezhañ — a zeuas e-maez e miz Du 1990.
Castelmola
Castelmola (Mola e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Cesarò
Cesarò (Cissirò e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Myzomela
a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1827 gant an daou skiantour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840) ha stadunanat Thomas Horsfield (1773-1859).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezho == Dao-ugent spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
Tri isspesad ha hanter-kant (53) en holl.
Le Brévedent
Le Brévedent a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.
Régine Pernoud
Régine Pernoud zo un istorourez c'hall, brudet he labour diwar-benn ar Grennamzer.
The Way of All Flesh
The Way of All Flesh zo ur bomm saoznek, tennet eus ar Bibl (Levr Jozue) hag anv saoznek meur a dra.
An arroud eus ar Bibl
E dibenn levr Jozue emañ Jozue o lavarout emañ o vont da vervel. Er Bibl saoznek ( Authorized Version ) e lenner: this day I am going the way of all the earth (23, 14) da lavarout eo hiziv emaon o vont war an hent ma ya kement tra war an douar. Koulskoude eo brudetoc'h doare ar Bibl saoznek katolik, embannet e 1601, ma lenner the way of all flesh, da lavarout eo an hent ma ya ar c'hig.
Er Bibl brezhonek, troet war-eeun diwar an hebraeg, e lenner : «Emaon o vont hiziv hervez planedenn an holl war an douar».
En oberennoù all
Daoust ma'z eo sklaer ar ster er Bibl eo deuet ar bomm da dalvezout traoù all alies.
Notennoù
The Way of All Flesh
Kaldeira
thumb|upright 1.4|Poltred dre loarell eus kaldeira [[Enez Fernandina|Enez-Fernandina, en Inizi Galápagos.]] thumb|Mont en-dro tarzhadenn [[Menez Mazama, ur skouer kaldeira o stummañ]] Kaldeira, kaldera a reer e douaroniezh eus ur gleuzenn ledan e stumm ur chidhouarn a vez savet nebeut amzer goude ma vez goullonderet kambr vagma ur menez-tan o paouez dislonkañ. Pa vez taolet kementadoù magma bras e berr amzer e harp ar reier a-us d’ar gambr vagma war re nebeut a dra. Kouezhañ a ra neuze gorre an Douar er gambr vagma goullo pe hanter c'houllo, ar pezh a lez ur gleuzenn ledan war-c'horre an Douar, dezhi etre ur c'hilometr ha meur a zek kilometr treuz. Daoust ma vez deskrivet a-wezhioù evel ur c'hrater ez eo kentoc'h un doare founilh en douar, pa vez savet gant un disac'hadenn kentoc'h evit gant un darzhadenn pe ur stokadenn. E-keñver ar miliadoù a darzhadennoù menezioù-tan a c'hoarvez bep kantved ez eo un darvoud ral gwelet ur c'haldeira nevez. Ne c'hoarvez nemet un nebeud gwezhioù bep kantved. N'anavezer nemet seizh kaldera nevez krouet etre 1911 ha 2016. Nevez zo ez eus savet ur c'haldeira nevez e Kīlauea, e Hawaii e 2018.
Gerdarzh
Amprestet eo bet ar ger caldeira digant ar portugaleg. Kar eo d'ar ger spagnolek caldera, ha d'ar ger Latin caldaria, a dalvez "chidhouarn". Implijet e oa bet ar ger caldera evit ar wezh kentañ er c'heriaoueg geologel gant ar geologour alaman Leopold von Buch pa embannas eñvorennoù e veaj en Inizi Kanariez e 1815, pa welas evit ar wezh kentañ Kaldeira Las Cañadas e Tenerife, gant ar menez Teide a-us, ha goude-se Caldera de Taburiente e La Palma.
Afan (stêr)
Meur a stêr a ya da gemberiñ enni, evel an Afon Pelenna hag an Afon Corrwg.
Kaldeira
Kaldeiraoù tarzhus
Degouezhout a ra tarzhadennoù kaldeira pa vez leun ar gambr vagma gant magma a zo puilh an dioksidenn silikiom ennañ. Gludek-kenañ eo ar magma-se, hag abalamour da se ne ver ket en un doare aes evel ar bazalt. Ar magma zo ennañ ivez kalz gazoù dileizhet, betek ur Rann dolzel a 7 wt% evit ar magmaoù ma vez puilhañ an dioksidenn silikiom ennañ. Pa dosta ar magma da c'horre an Douar, an digresk er gwask kenfinañ a laka ar gazoù da vont kuit a-dizh eus ar magma, ar pezh a laka ar magma a-dammoù hag a brodu ur meskaj ludu volkanek ha tefraoù all gant gazoù tomm-kenañ.
Afan (stêr)
Pesked zo deuet en-dro er stêr abaoe ma'z eo echu ar mengleuzioù glaou.
Kaldeira
Kaldeiraoù tarzhus
Ar meskaj ludu ha gazoù volkanek a sav da gentañ en aergelc'h e stumm un golonenn darzhadenn. Koulskoude a-feur ma kresk ar c'hementad danvez dislonket, n'eo ket gouest ar golonenn darzhadenn da gas aer a-walc'h da genderc'hel da sevel, ha kouezhañ a ra en ur glaviad tefraoù war al leur e stumm ur [froud piroklastek]]. Tarzhadennoù a-seurt-se a c'hall kas ludu war dachennoù bras, e doare ma n'eus nemet an tufoù a sav diwar al ludu dislonket e-pad tarzhadennoù kaldeiraoù a seurt-se o deus kementadoù hag a gevez ouzh ar bazalt dislonket gant ar menezioù-tan. Da skouer, pa darzhas Kaldeira Yellowstone evit ar wezh diwezhañ, 650 000 vloaz zo, e tislonkas war-dro 1 000 km³ danvez evel ma oa muzuliet e kementadoù roc'h fetis kevatal (DRE), a c'holoas un darn vras eus Norzhamerika gant ouzhpenn daou vetrad atredoù.
Anavout a reer tarzhadennoù o deus savet kaldeiraoù brasoc'h c'hoazh, evel kaldeira La Garita e Menezioù San Juan e Colorado, ma oa dislonket tuf Fish Canyon war 5 000 km³ e tarzhadennoù c'hoarvezet war-dro 27,8 milion a vloavezhioù zo.
Ar c'haldeiraoù produet gant hevelep tarzhadennoù a vez leun a duf, riolit ha mein magmaek. Kelc'hiet e vez ar c'haldeiraoù gant ur gwiskad ludu.
Pa gendalc'h magma da flistrañ er gambr vagma kouezhet en he foull e c'hall sevel kreiz ar c'haldeira e stumm ur volz adsav evel ma weler er c'haldeira Valles, e Lenn Toba en Indonezia, e tachenn volkanek San Juan, Cerro Galán , Yellowstone , ha kalz kaldeiraoù all.
Da vareoù zo ez eus savet kaldeiraoù riolitek a-strolladoù. Dilerc'hioù an hevelep strolladoù a c'haller kavout e lec'hioù evel Rùm e Bro-Skos, Menezioù San Juan e Colorado (stummet e-doug an Oligoken, ar Mioken, hag ar Plioken) pe hini Aridennad menezioù Saint Francois e Missouri (a darzhas e-pad ar Proterozoeg).
Kalderaoù na darzhont ket
Menezioù-tan zo, evel menezioù-tan gweleadek bras Kīlauea ha Mauna Loa en Enez Hawai‘i, a sav kaldeiraoù en un doare disheñvel. Ar magma a voueta ar menezioù-tan-se zo bazalt, dister ar c'hementad dioksidenn silikiom ennañ. Abalamour da se, n'eo ket ken gludek ar magma evit hini ur menez-tan riolitek, ha goullonderet e vez ar gambr vagma gant beradennoù lava kentoc'h evit gant tarzhadennoù. Anavezet e vez ar c'haldeiraoù a-seurt-se evel "kaldeiraoù disac'het" ha tamm-ha-tamm e c'hellont stummañ. Da skouer, ar c'haldeira war-laez Enez Fernandina zo kouezhet en e boull e 1968 pa gouezhas ul lodenn eus leur ar c'haldeira eus 350 m.
Kalderaioù e diavaez an Douar
Abaoe deroù ar bloavezhioù 1960 e ouier ez eus bet volkanegezh war planedennoù ha loaroù all e Koskoriad an Heol. Dizoloet ez eus bet roudoù menezioù-tan e Gwener, Meurzh, al Loar, ha Io, ul loarell eus Yaou. Hini ebet eus ar planedennoù-se n'o deus a dektonik ar plakennoù zo penn-kaoz da 60% eus obererezh ar menezioù-tan war an Douar (dont a ra ar 40% a chom eus volkanegezh ar poentoù tomm) . Heñvel eo framm ar c'haldeiraoù war an holl gorfoù-egor-se, daoust ma cheñch kalz ar vent anezhe. Treuz keitat ar c'haldeiraoù e Gwener zo 68 km. War Io ez eo tost da 40 km. Tvashtar Paterae eo ar brasañ moarvat, dezhi 290 km treuz. War Veurzh, an treuz keitat zo 48 km, bihanoc'h evit war Gwener. Ar c'haldeiraoù war an Douar eo ar re vihanañ ha mont a reont eus 1,6 da 80 km.
Chapel Sant-Fieg
Meur a Chapel Sant-Fieg zo e Breizh.
János Arany
Buhez
Ganet e voe e Nagyszalonta, a oa d'ar c'houlz-se e Rouantelezh Hungaria, en Impalaeriezh Aostria, met a zo bremañ e gwalarn Roumania. Dek bugel o doa bet e dud, met ne oa nemet daou a oa chomet bev. Deskiñ a reas lenn ha skrivañ, ha lenn a rae kalz, en hungareg koulz hag e latin. Da bevarzek vloaz en em lakaas da labourat evel danvez-kelenner. Adalek 1833 e teskas alamaneg ha galleg e skol-veur Debrecen. Buan avat ez eas da c'hoari pezh, kent mont tro-ha-tro da gelenner, da gazetenner ha d'ober a bep seurt micherioù all.
E 1840 e timezas da Julianna Ercsey (1816–1885). Daou vugel o devoe, ur verc'h hag a varvas yaouank hag ur mab, László, a voe barzh ivez ha dastumer kontadennoù hungarek.
Goude embann e veurgan Toldi e teuas János da vezañ anavezet ha mignonañ a reas gant ar barzh hollvrudet Sándor Petőfi. Gwall skoet e voe avat gant marv Petőfi e-pad Dispac'h Hungaria e 1848.
Dilennet e voe en Akademiezh Hungaria ar Skiantoù e 1858. Sekretour meur an Adademiezh e voe adalek 1865. Dilennet e voe ivez e penn ar Gevredigezh Kisfaludy, ur gevredigezh lennegel hungarek.
Paouez a reas da skrivañ goude marv e verc'h, war-bouez Őszikék, awenet gant ar marv, e 1877.
Mervel a reas e Budapest d'an 22 a viz Here 1882.
Oberenn
Treiñ a reas pezhioù gant Shakespeare diwar ar saozneg en hungareg : A Midsummer Night's Dream, Hamlet ha The Life and Death of King John. Treiñ a reas oberennoù all ivez, gant Aristofanes, Mic'hail Lermontov, Aleksandr Pouchkin ha Molière, ha skoazellañ a reas troerien all.
Awenet e oa meurganoù János Arany gant istor Hungaria hag he harozioù, evel e Marv ar Roue Buda (1864). Ha hiziv c'hoazh eo levezonet ar sell o deus tud Hungaria war o istor gant ar meurganoù-se, diwar-goust ar fedoù gwir alies.
Unan eus e skridoù anavezetañ eo A Walesi Bárdok ("Barzhed Kembre"). Skrivet e voe ar varzhoneg-se gant Arany pa zeuas an impalaer Franz Joseph Iañ da Hungaria goude c'hwitadenn Dispac'h 1848. Sevel a reas ur skrid diwar-benn brezelioù Edouarzh I Bro-Saoz da aloubiñ Kembre ha kavout abeg evel-se, dre guzh, e politikerezh Aostria en Hungaria.
Hiziv e seller ouzh János Arany evel unan eus barzhed veur Hungaria, e-kichen Sándor Petőfi, Endre Ady, Miklós Radnóti pe Attila József.
Dael
Lezennerezh kentael a vez gaet eus al lezennoù produet gant an daeloù. Koulskoude e ya gant an daeloù arsellout ha konduiñ obererezhioù gouarn pa c'hellont enkemmañ ar c'hellid debarzhet dezho.
Lezennourien a vez graet eus izili an dael. Padelezh aotreet an holl estezioù eo an daelvezh. Peurvuiañ e vez dilennet war-euñ gant ar bobl izili an daeloù, met darn anezho a c'hell dilennet dre vouezhiañ hanterat e broioù zo, pa 'z eus ur renad lezenniñ divgambreek.
Hal
Hal a c'hall ober dave da galz a draoù.
Dael
Orin ar gêr
Ne vez kavet dael nemet gant ar ster breut, tabut er geriadurioù Al Liamm a-raok 1990. Ar ster "bodadeg" a zeu gant F. Favereau, Geriadur ar brezhoneg a-vremañ (1992) gant an daveenn d'an Dáil Eireann (Dael Bro-Iwerzhon). A-hervez, anv ar vodadeg-lezenniñ-se a zo bet lakaet da anv-skouer e brezhoneg. Ne vez kavet e geriadur treadegel ar brezhoneg. .
Hal
E saozneg
Berranv saoznek Harold, Henry pe Harvey eo. Tud brudet :
Floresta (Italia)
Floresta (Fluresta e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Condrò
Condrò (Cundrò e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Falcone (Italia)
Falcone (Farkuni e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Fiumedinisi
Fiumedinisi (Šuminisi e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
Koukal
Ar c'houkaled eo an evned kar d'ar c'houkouged a ya d'ober ar genad Centropus, krouet e 1811 gant an evnoniour alaman Johann Karl Wilhelm Illiger (1775-1813).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Eizh spesad warn-ugent a ya d'ober ar genad :
Seizh isspesad ha daou-ugent (47) en holl.
Delwenn Arzhur III war varc'h
Delwenn Arzhur III war varc'h zo un delwenn arem d'an dug Arzhur III, graet gant ar c'hizeller Arthur Le Duc e 1903, ha staliet abaoe 1905 e kêr Gwened, dirak an ti-kêr.
Theodora, pried Justinian
Theodora (en gregach : Θεοδώρα) (500-548 Kergustentin) a oa impalaerez vizantat eus 527 betek he marv e 548. Pried e oa d'an impalaer Justinian Iañ. A-bouez eo bet he labour a-gevret gant he fried evit mirout unvaniezh an impalaeriezh. He foltred graet gant ur marelladur a weler en Penniliz San Vitale Ravenna, e Ravenna, en Italia.
He buhez
Ganet e oa Theodora war-dro ar bloaz 500 e Kiprenez. N'ouzomp ket gwall dra eus he yaouankiz. Merc'h e vije d'un doñvaer arzhed, Akakios e anv, a oa e darempred gant redva-kezeg Kergustentin, ha d'ur gorollerez ha n'ouzer ket hec'h anv.
Theodora ivez a oa korollerez, ha kourtizanez. Bevañ a reas en Egipt ma voe desket war ar relijion ha ma kemeras perzh er politikerezh. Pa zistroas da Gergustentin en em gavas gant Justinian ha ne oa ket impalaer c'hoazh.
Dimeziñ a reas en 525 da Justinian. Kurunennet e voent o-daou e 527. Dibrenn-tre e oa he buhez, hervez Procopius.
Kondaonet eo bet ivez gant ar babed Agapetus ha Vigilius abalamour d'he falskredennoù.
Fondachelli-Fantina
Fondachelli-Fantina (Fundagheḍḍu e sikilianeg) zo ur gumun italian e meurgêr Messina e Sikilia.
La Lupe
La Lupe a oa anv-micher Guadalupe Victoria Yolí Raymond, a oa ur ganerez kuban ganet d'an 23 a viz Kerzu 1936 e Santiago de Cuba ha marvet d'an 29 a viz C'hwevrer 1992 er Bronx e New York, ma'z eo bet adanvet 139th Street en hec'h anv, La Lupe Way.
Diana Rigg
Dame Enid Diana Elizabeth Rigg DBE, ganet d'an 20 a viz Gouere 1938 hag aet da Anaon d'an 10 a viz Gwengolo 2020, a oa un aktourez c'hoariva, sinema ha skinwel saoz. Dreistbrudet eo bet evit he roll a Emma Peel er stirad skinwel The Avengers (1965–1968); ar gontez Teresa di Vicenzo, gwreg nemeti James Bond, er film On Her Majesty's Secret Service (1969); hag hini Olenna Tyrel er stirad skinwel Game of Thrones (2013–2017).
La Lupe
Kanañ a rae bolero, guaracha ha pezh a veze anvet latin soul. Hiziv e vez gwelet evel ur ganerez salsa evel Celia Cruz. Meur a bladenn he deus graet gant ar soner Tito Puente.
Lennegezh
E 2006 e oa unan eus penntudennoù ar romant La isla de los amores gant ar skrivagnerez kuban Daína Chaviano. Hennezh eo ar romant kuban muiañ troet, aet gantañ ar vedalenn aour er Florida Book Awards ha troet en 20 yezh.
E 2008 e voe kaoz anezhi el levr Con el diablo en el cuerpo, anv he fladenn gentañ, gant ar skrivagner dominikan Rafael Darío Durán.
Mani Ratnam
Mani Ratnam (மணி ரத்னம் e tamileg) (ganet d'an 2 a viz Mezheven 1956) zo ur saver, rener ha produer filmoù tamilek eus India.