cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Istor an timbroù
Stadoù, Broioù ha kêrioù-Stad
Evite da vezañ anavezet evel gwir timbroù-post gant ar velestradurezh etrebroadel (Unvaniezh Postoù ar Bed - U.P.B.) e rankont bezañ bet moulet e anv ur veli mestr war ur pastez-vro bras pe get. Ne vir ket tud pe strolladoù zo ouzh moullañ ha skignañ timbroù-post faos, nann-anavezet gant ur velestradurezh-post en despet d’ar stumm (paper pegus, skeudenn, talvoudegezh…) par d’ar re wir. Lakaat da wir hunvre ur vro dizalc’h eo pal an tudennoù a embann seurt traoù hag a vez graet « Cinderella » anezho e saozneg. Seurt brizhtimbroù zo bet embannet e-pad an XXvet kantved e Breizh, Euskal Herria (Euskadi), bro ar Saharaoui, Nagaland (India)… evit dastum arc’hant ha brudañ ur stourm politikel. Furlukined a bep seurt o deus lakaet e gwerzh timbroù eus broioù n’eus ket anezho ivez evel Sealand.
Zorro gris
Ar zorro gris (Pseudalopex griseus) a zo ur bronneg bihan eus ar c'herentiad Canidae, anvet ivez louarn Patagonia pe chilla.
Graincourt-lès-Havrincourt
kantved
Brezel-bed kentañ: distrujet razh e voe ar gêriadenn; roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .
Giacomo Puccini
Buhez
Ar familh Puccini a oa bet maestro di cappella e-pad 124 vloaz (1740–1864) pa oa marvet Michele. Raksoñjet e oa bet e vije e vab oc'h adkemer ar garg pa voe kozh a-walc'h. Siwazh evit ar familh pa varvas Michele Puccini died e 1864, e vab Giacomo ne oa nemet 6 vloaz. Evel-just ne c'helle ket adkemer karg an tad. Evel bugel e kemeras perzh memestra e buhez arzel an iliz-veur di San Martino, evel ezel eus al laz-kanañ paotr ha goude-se evel eil soner ograou.
Turandot
Turandot a voe opera ziwezhañ Puccini, diechu e voe. An div lodenn ziwezhañ a voe echuet gant Franco Alfano hervez ar paperioù a oa chomet diechu.
Buhez prevez ha dimezioù
En diskar-amzer 1884, Puccini a oa kroget da gaout un istor karantez gant ur vaouez dimezet anvet Elvira Gemignani (anvet Bonturi, 1860–1930) e Lucca. Gwaz Elvira, Narciso Gemignani, a oa "merc'hetaer daonet", dre-se dimeziñ Elvira ne oa ket unan laouen. Elvira a voe dougerezh eus Pucini, ur vab a voe, Antonio (1886–1946), ganet e Monza.
Zorro gris
Annez
Degaset e oa bet ar zorro gris d'an Inizi Maloù etre 1920 ha 1930 ha niverus ez int en enezenn Beaver hag enezenn Wedell.
Kavout a reer ar zorro gris e meur a endro : eus strouezheg damgrin Arc'hantina betek stepenn yen Patagonia.
Emzalc'h
En em vagañ a ra ar zorro gris dreist-holl diwar evned, krignerien ha konikled. Gouennañ a ra e fin an diskar-amzer, war-dro miz Meurzh. Ganet e vez ar re vihan goude un dougen daou viz.
Skoed Herakles
thumb|300px|Emgann [[Herakles ha Kyknos, mab Ares, danvez ar Skoed. Añforenn atikat eus livour Berlin 1686, v. 550-530 kent J.-K., British Museum (B 197)]]
Keteg
Mont da get a reas an holl yezhoù kar e familh ar yezhoù yenisek ha neuze e vanas ar c'heteg evel ur yezh digenvez pa varvas ar yezh kar nemeti, ar yougeg (pe yugh).
Istor Breizh
Ur vro eo Breizh. Unan eus ar riezoù kentañ bet krouet en Europa eo ivez. Hir eo bet hec'h istor a c'haller lakaat da sevel ken abred hag ar.
Boc'hruz
Boued
Amprevaned, kevnid, buzhug, bruzun, un nebeud hadennoù ha frouezh.
Istor Breizh
Goude eured Anna Breizh gant Loeiz XII e teu tamm-ha-tamm da vezañ ul lodenn eus damani ar rouaned, ha lakaet eo da broviñs c'hall, dezhi ur parlamant, Breujoù Breizh.
Krouet e oa ar rannvro Breizh ez-ofisiel e 1943 gant gouarnamant Vichy, enni pevar departamant eus Breizh istorel hepken. Kontelezh Naoned hag a oa ul lodenn eus Proviñs Breizh a-raok an Dispac'h gall ha deuet abaoe da vezañ departamant al Liger-Atlantel a oa lakaet neuze e rannvro Broioù-al-Liger. Pa vez kaoz eus istor Breizh er Wikipedia e vez kaoz eus istor "Breizh istorel" ha neket eus "Rannvro Breizh", nemet e vefe resisaet ar c'hontrol.
Paleolitik
Ar paleolitik zo oadvezh ar maen, betek 5000 kent J.-K. D’ar mare-se e oa rouez an dud, hag e chaseent mamouted, arzhed, tigred, kirvi ha loened all c’hoazh. Un nebeud lec'hiennoù arkeolokel zo bet kavet e Breizh.
Mezolitik
E-pad ar maread-se, etre 5 000 ha 3 500 kent J.-K., e klouaras an amzer ha resed ar mor da uhelaat kalz. Koadoù gwez-bezv, derv ha kelvez a greskas e-lec'h stepennoù ar paleolitik. En Enez Tevieg e-kichen Kiberen ez eus bet kavet roudoù eus an dud a veve enni e dibenn ar mezolitik. Chaseal a raent kirvi, yourc'hed ha lern. Pesketa ha kregina a raent ivez a-benn debriñ. Lakaet e veze korfoù ar re varv ba fozioù gant o binvioù. An dra-se a ro da soñjal e krede an dud en un dra bennaket, ur seurt relijion marteze.
Boc'hruz
Annez
Bevañ a ra el liorzhoù, er c'hoadoù hag er girzhier.
Istor Breizh
Neolitik
Oadvezh ar maen levnet eo an neolitik, etre 3 500 ha 1 500 kent J-K. E-pad ar maread-se e teuas tud deus ar Mor Kreizdouar da vevañ el ledenez, ha krog an dud da vevañ skoachet un tamm. Ur relijion nevez ha doareoù beziañ nevez a zeuas gante. Stagañ a raent da c'hounit plant, ha da zoñvaat loened. Sevel lochennoù ha fardañ podoù-pri evit miret hag aozañ boued. Sevel traoù bras maen ivez : karnioù, alezioù-toet ha peulvanioù. Ar c'harnioù a oa bezioù evit strolladoù tud, familhoù pe meuriadoù. Karn Barnenez e Plouezoc'h a zo unan eus ar re vrudetañ e Breizh. Savet eo bet adalek 4 600 bloaz kent J.-K, hag e vent war-dro 70 metr hir, 15 hag 20 metr ledan hag 8 metr uhel. Karnioù all zo e Landeda, Gwitalmeze ha Karnag. Ur peulvan zo ur maen en e sav, bet plantet e-barzh an douar da vare an istor a-gent pe ar proto-istor. Bez e vez peulvanioù distro. A-wechoù all e vezont plaset a-regennoù. Ral a wech e vezint war gelc’h ; neuze e vez graet « cromlech-ioù » anezhe, pe « krommlec’hioù » (ar ger a zeu deus ar c’hembraeg).
Boc'hruz
Annez
Ul labous arsezat eo en Europa ar C'hreisteiz, met hini Skandinavia pe Rusia a zivro d'ar C'hreisteiz e-pad ar goañv.
Istor Breizh
Marevezh galian
Ar Gelted ne implijent ket ar skritur da gustum. Anadiñ a reont eta e-doug ar c'hentistor, en oadvezh an arem. Poblet o doa da gentañ kreiz Europa (Vindelicia, Norica) etre an Alpoù hag ar C'hoad herkinian ha kroget oant da zivroañ war-dro -500 etrezek ar c'hornôg. Diaes eo bloaziañ deroù prantad ar C'halianed ha cheñch a ra hervez ar broioù. Soñjal a ra ar pep brasañ eus an arbennigourien e vleunias ar sevenadurezh keltiek e Galia da vare La Tène, da lâret eo e-pad eil Oadvezh an arem, adalek ar V kantved a-raok J.-K.
War dro -330 e tremenas ar merdeer Piteas war an aodoù. Kyrtoma a ra eus al ledenez, hag envel a ra an douaroù a welas en tu all da Vor Breizh Prettanike pe Brettaniai zo deuet da vezañ Preden en hor yezh. Antreal a rae hor bro en istor.
Boc'hruz
Annez
Neizhiañ a ra adalek miz C'hwevrer betek miz Gouere en un neizh aozet gant reun ha pluñv.
Istor Breizh
Marevezh galian
Dont a ra ar ger Arvorig, eus ur ger galianeg latinekaet en Aremorica pe Armorica. Roet e oa anv-se en Henamzer klasel d'ul lodenn eus Galia, etre kornad Pornizh e su genoù al Liger ha Dieppe. Poblet e oa hervez ar skrivagnerien eus diwezh ar Republik roman hag eus deroù an impalaeriezh gant meuriadoù Kelted bodet en ur c'hengevredad. Ne glot ket eta tolead Breizh gant hini an Arvorig, daoust d'ar pezh a vez kredet alies
Pemp poblad pe meuriad Galianed a oa e lodenn an Arvorig zo deuet da vezañ Breizh : An douaroniourien Posidonios ha Strabon a lavar e teue Arvorigiz (Armoricani e latin) eus strollad ar C'halianed anvet Belged hag a vije bet rediet da zivroañ abalamour ma oant aloubet gant Germaned e Galia Belgica.
Gant ar Romaned e voe aloubet an tiriad a vo graet Breizh anezhañ war-lerc’h, evel ma aloubas peurrest Arvorig da vare Brezelioù Kaezar e Galia.
Ar Veneti an hini eo a roas lañs da emsavadeg Arvorigiz a-enep ar Romaned e 56 a-raok J.-K. Serriñ a rejont ar gomiserien roman kaset da zastum pourvezioù ha goulenn a rejont digant ar Romaned dieubiñ o gouestlidi en eskemm eus frankiz o frizonidi. Doujañ a rae ar Veneti levezon brasoc'h-bras ha kevezerezh ar Romaned moarvat. Anv zo anezhe en oberenn Caesar. Deskrivañ a ra un enebour kreñv ha, daoust ma'z eo pal De bello gallico reiñ brud dezhañ, ez eus moarvat un tamm mat a wirionez en daolennadur : "Abalamour d'o morlu bras, d'o barregezh brasoc'h war ar mor a oa anavezet mat ha d'o darempredoù kenwerzh gant Preden, e oa deuet ar Veneti da vezañ ur bobl c'halloudus-kenañ, he doa aotrouniezh pell a-hed aodoù Galia ha Preden. Derc'hel a raent un niver bihan a borzhioù war aodoù ar mor digor ha stank an arnevoù ennañ, pell an eil re diouzh ar re all, hag e lakaent hogos an holl verdeerien a ranke tremen dre o lodenn eus ar mor da baeañ un truaj."
Ar Veneti a oa eta ur geoded voraerien ha kenwerzherien c'halloudus renet gant ur sened. Kalz a listri o doa da genwerzhañ gant inizi Breizh-Veur ha gwerzhañ a raent produioù eus ar c'hreisteiz evel gwin hag eoul Italia (kaset e vezent gant ar Romaned dre Vourdel), en Arvorig pe e Preden diouzh Darioritum (e Hengistbury Head nepell diouzh Bournemouth en Dorset a vremañ da skouer) en eskemm eus kig-sezon hag eus kilhevardon an Arvorigiz, anavezet mat dija e Roma hag eus staen, plom ha kouevr Preden. Edo ar Veneti o chom e tolead ar Morbihan a vremañ ha roet o deus o anv da gêr Gwened. Souezhus eo gwelet o deus ar memes anv hag ur bobl all a savas ur geoded c'halloudus ha pinvidik all a oa diazezet he nerzh war ar mor hag ar c'henwerzh : Venezia.
E 56 kent J.-K. e oa distrujet listri ar Veneti gant re Julius Caesar pourchaset gant pobloù galian all, ar Biktoned da skouer e-kerzh un emgann bras e pleg-mor ar Morbihan. Lakaet e oa izili ar sened d'ar marv hag ar "peurrest" eus ar bobl a oa gwerzhet evel sklaved. Roet e oa bro an Ambilatri (su al liger atlantel) d'ar Biktoned d'o zrugarekaat.
Impalaeriezh roman
En amzer an Impalaeriezh roman e oa Arvorig, Aremorica, ul lodenn eus proviñs roman Gallia Lugdunensis. D'ar mare-se e oa ar geoded ar bastell-vro velestradurel a glote gant tachenn ur boblad, evel an Osismii pe ar Redones. Holl geodedoù Arvorig (latin, civitas) o doa ar statud Civitas stipendaria, da lâret eo a geodedoù sujet a baee o annezidi an truaj hiniennel (tributum capitis) hag an truaj war an douar (tributum soli). Goude adreizhadenn Diocletianus e oa ul lodenn eus an diocesis Galliarum, eskopti Galia.
Emsavadeg ar Bagaudae en III kantved a zegasas trubuilhoù hag a lakaas ar boblañs da zigreskiñ. Distrujet e oa kalz kêriadennoù. Gwiskadoù tev douar du kavet er c'hêrioù a ziskouez e oa diboblet ar c'hêrioù ivez. Gwellaat a reas un tamm stad ar vro dindan ren Kustentin Iañ (307–350). Graet e oa kalz pezhioù moneiz. War an Tractus Armoricanus e oa savet kreñvlec'hioù nevez, da skouer e Brest, Avranches hag ar Yeoded. Da gustum e soñjer e krogas ar gristeniezh d'en em ledañ en Arvorig e diwezh ar pevare kantved goude J.-K., met ral eo an titouroù.
Er e voe krouet un bastell-vro da dalañ ouzh an tagadennoù Barbared deuet eus ar mor, an Tractus Armoricanus et Nervicanus eus an arvor e genoù ar Garona betek genoù ar Somme. Menegiñ a ra an Notitia Dignitatum (war-dro 400 goude J.-K.) un niver a vagadoù soudarded a warde an Tractus Armoricanus et Nervicanus, da skouer bagadoù maoured e keodedoù ar Veneti hag an Osismii. Laeti frankat a oa e Roazhon.
Ar Vretoned o tont da Arvorig
Er bloavezhioù 380 e oa moarvat un niver bras a soudarded vrezhon eus an arme roman en Armorica. Bagadoù soudarded vrezhon (fœderati) a zeuas eus Preden, Breizh-Veur a vremañ da sikour strolladoù laeti frankat degouezhet en Arvorig kerkent hag an III hag ar IV kantved, da zifenn aodoù Arvorig a-enep al laeron-vor a zeue eus Norzh Europa hag a rae o reuz e Mor Breizh. Goude se ez voent implijet da stourm ouzh emsavadegoù ar Bagaudae. Hervez an Historia Brittonum, skrivet en IX kantved, an impalaer Magnus Maximus, a dennas an armeoù roman eus Preden, o c'hasas eno ivez.
Etrerannyezhel
An etrerannyezhel n'eo ket un norm peurachuet (mod-sen ema merket e-barzh ar Breton sans peine). Tud zo hag a gennig chañchoù dezhañ:
Istor Breizh
Ar Vretoned o tont da Arvorig
Ar skrivagnerien Nennius ha Gweltaz) a veneg un eil gwagenn a Vrezhoned a reas o annez en Armorica er c'hantved goude da dec'hout aloubadegoù ar Saozon hag ar Scoti. Kadarnaet eo martezeadenn un divroadeg e daou brantad gant an arkeologiezh
Skoed Herakles
Skoed Herakles (Ἀσπὶς Ἡρακλέους Aspis Hērakleous en henc'hresianeg) zo un darn eus ur varzhoneg c'hresianek lakaet dre fazi war gont Hesiodos. Krediñ a reer e oa bet savet e penn kentañ ar. Savet e oa gant ur barzh a zreveze deskrivadur skoed Akilles e kan an Ilias. A-wechoù e reer meneg eus ar ger gregach, Aspis, a-wechoù all eus ar ger latin, Scutum.
Etrerannyezhel
Skouerioù deus an diforc'hoù a zo etre ar skriturioù brezhoneg:
Dereziadur kensonennel
Er yezhoniezh e vez implijet an termen dereziadur kensonennel (saoz.: consonant gradation) war tachennoù ar fonologiezh hag ar vorfologiezh evit komz eus un doare blotadur, da lâret eo ur c'hemmadur kensonennel ma vez kemm perzhioù resis ur gensonenn e diabarzh ur ger e degouezhioù yezhadurel resis ha hervez patromoù resis, da skouer e samieg e kemm kensonennoù 'zo e dibenn ur ger ma vez staget outañ lostger al liester:
Etrerannyezhel
peder reolenn distagadur
Da gentañ e vez implijet pennreolenn an diveradur a-benn merkiñ dibennoù absolut ar gerioù. Kensavet eo sistem reizhskrivadurel an etrerannyezhel diwar diveradur ar gerioù, da lâred eo perag e vez skrivet BAG ged ur G ha TOK ged ur K tra ma vez klewet /bak/ ha /tok/? Klewet e vez ar memes fonem /k/ tra ma vez skrivet G diouzh un tu ha K diouzh an tu arall. N'eus namaed da glask diveradur ar ger BAG > BAGoù / BAGig ha TOK > TOKoù / TOKig. Ged an diveradur, e vez klewet G er ger baGoù ha K er ger toKoù.
Dereziadur kensonennel
Kavet e vez an dereziadur kensonennel e meur a yezh finnek-lappek dreist-holl, en o zouez ar finneg, an estoneg ar samieg hag ivez e nganaseg, ur yezh samoyedek.
Etrerannyezhel
peder reolenn distagadur
Ged an etrerannyezhel e vez arveret ar bennreolenn-mañ d'an holl c'herioù : d'an anvioù-kadarn, d'an anvioù-gwan, d'an adverboù, d'an araogennoù, d'an anvioù-lec'h ... Da lâret eo e vez kensavet sistem reizhskrivadurel an etrerannyezhel diwar brederioù fonetikel hepken.
Dereziadur kensonennel
Kemmañ a ra a yezh da yezh ar c'hensonennoù resis a c'hell kemmañ hag ivez ar c'hemmoù resis, da skouer mouezhiadur, divouezhiadur, dic'hwezhadur, eeunadur ur gensonenn doubl, hag all.
Etrerannyezhel
peder reolenn distagadur
Setu roll ar reolennoù :
Istor Breizh
Ar Vretoned o tont da Arvorig
Gant ar Vretoned e voe anvet an tiriad a voe graet Breizh-Vihan anezhañ e-pad pell, un anv damheñvel ouzh hini an enezenn ma oant a orin. Er Grennamzer uhelañ e oa bet rannet Breizh etre div rouantelezh ha war-lerc’h etre teir rouantelezh – Domnonea, Kerne ha Bro-Ereg, a voe Bro-Warog hec’h anv kentañ. Bodet e oa bet an teir rouantelezh dindan aotrouniezh roueed ha duged Breizh en IXvet kantved.
Rouantelezh Breizh
En 845 e voe krouet rouantelezh kentañ Breizh gant Nevenoe, pa oa bet trec’h lu ar Vretoned war Charlez ar Moal, roue Frañs, en emgann Ballon, ur gêriadenn nepell diouzh Redon, en Il-ha-Gwilen. En 851 e voe trec’h lu ar roue Erispoe, ur mab da Nevenoe, ur wech c’hoazh war lu ar roue Karl Voal en emgann Yenglenn. Rak-se ez anavezas Karl Voal e voe trec’h ar Vretoned warnañ ha dizalc’h e teuas Breizh da vezañ. D’ar mare-se e voe staget Bro-Naoned ha Bro-Roazhon ouzh rouantelezh Breizh. Aloubiñ a reas ar roue Salaun Broioù Coutances hag Avranches diwezhatoc’h. Gant Salaun eo e voe rouantelezh Breizh en he brasañ. Ar Vikinged, siwazh d’ar Vretoned, a aloubas Stad unanet kentañ Breizh e 913. Hogen distreiñ a reas Alan Barvek, ur mab-bihan da roue diwezhañ Breizh, gant skoazell roue Bro-Saoz Athelstan of Wessex, da Vreizh ha trec’h e oa war ar Vikinged e 937.
Amzer ar gladdalc'helezh
En e teuas Breizh unanet-se da vezañ ur rouantelezh dizalc’h. Distrujet hag aloubet e voe war-lerc’h gant ar Vikinged e deroù an X kantved. Adsavet e oa bet Breizh hogen ne oa mui ken kreñv all, ken ma ne oa nemet un dugelezh anezhi (ur gontelezh hepken hervez tud zo). Ur skod a bouez e oa etre Normandi hag Anjev, ha da c’houde etre Bro-Saoz ha Bro-C’hall a-raok dont da vezañ ur vro dizalc’h en-dro da vare remziad an tiegezh Moñforzh (XIV–XV kantved). Ur vro distag e chomas betek ar, daoust d’ar brezel hêrezh (1341–1364), daoust d’ar C’hallaoued a glaske lakaat ar vro e beli o Stad, daoust d’ar Saozon a glaske ren ar vro. Melestradurezh c’hall ar Renadur kozh a anaveze Breizh da vroad.
Dugelezh Breizh
Da-heul e voe trec’h rouantelezh Bro-C’hall, ur rouantelezh c’halloudus anezhi, war an dugelezh da vare emgannoù 1488 ha 1491. Gant se e oa bet boulc’het an hent a gase d’an unaniezh. Daou seurt unaniezh a voe. Da gentañ penn e oa bet unanet ar benntierned dre zimeziñ (3 dimeziñ a oa bet lidet evit unaniñ penntierned Bro-C’hall ha Breizh). Da eil, e 1532, o doa goulennet Stadoù Breizh, a oa bodet e Gwened, e vije unanet an dugelezh hag ar rouantelezh da viken. Stadoù Breizh, evit gwir, a veze lakaet ar wask warno d’ar mare-se ha ned ae ket gwall vat an traoù ganto abaoe ma oa bet sinet ar skrid-embann roueel e Plessis-Macé (Anjev). Mirout a reas Breizh dreistwirioù zo (al lezenniñ hag ar sevel tailhoù dibar), koulskoude, betek an Dispac'h gall. E-pad nozvezh ar 4 a viz Eost 1789, evit gwir, e voe torret dreistwirioù ar c’humunioù, ar c’horfuniadoù, an noblañs, ar c’hloer… ha dreistwirioù Breizh.
Ar, ar hag ar  a vez sellet outo evel prantadoù eus an toniusañ e Breizh. D’ar mare-se e veze treuzdouget marc’hadourezhioù a-leizh dre vor etre Spagn, Bro-Saoz hag Holland. Breizh a oa, anat eo, e kreizig-kreiz an hentoù-se. Al lien kanab, al lien lin, ar c’hrezioù, e-touez traoù all, zo anezho arouezioù eus ar prantad-se ma rae berzh-kaer ar c’henwerzh e Breizh. Gant an arc’hant bras dastumet d’ar mare-se e voe diorroet-mat glad ar savouriezh er vro. Ostel an Arc’hant Roazhon a oa an hini kentañ eus Frañs. Da vare Colbert e voe diorret an arme e Breizh hag abalamour d’an dizemglevioù a veze etre Frañs ha Bro-Saoz ez eas Breizhiz tamm-ha-tamm war baouraat. En e voe an traoù en o gwashañ.
Rannet e voe Breizh etre kontelezhioù (Kerne, Leon, Bro-Ereg, Landreger, Pentevr, Porc’hoed, Naoned, Roazhon…) ha goude an eizh aotrouniezh a droas e pevar frezidial, a voe rannet etre senesaliezhoù ivez. Rannet e oant ivez etre nav eskopti.
Breizh rannet e pemp departamant
Da vare an Dispac’h gall, e-pad nozvezh ar 4 a viz Eost 1789 e voe diskaret ar proviñsoù. E-se ne oa ket Breizh un ensavadur melestradurel anezhi ken. E 1790 e voe rannet etre pemp departamant :
kantved
E 1848 e oa ar pemp departamant breizhat dindan aotrouniezh an Naonedad Michel Rocher, anezhañ penngomiser Breizh. Hennezh a oa e penn ar gomiserien all (prefeded) e Breizh.
Eil Brezel-bed
An Eil Brezel-bed en deus skoet kalz tud e Breizh, prizoniet, gloazet, kaset d'ar c'hampoù bac'h pe gloazet. Kalz distrujoù zo bet ivez betek 1945. Enebiezhioù politikel bras a oa ivez prest da lakaat ar brezel diabarzh da darzhañ adalek 1943 dreist-holl. Disoñjet e oa buan ar spered harzerezh pe rezistañs goude an dieubidigezh. Diskred zo evit an Emsav er boblañs da c'houde ar brezel. Gounit a ra ar gomunouriezh kalz tachenn e Breizh abalamour d'ar roll a-bouez en deus bet ar PCF hag an URSS er brezel.
Didroc'hadur ar Rannvro
E 1917 e voe raktreset krouiñ rannvroioù armerzhel, a raed "strollad armerzhel ha rannvroel" pe "rannvroioù Clémentel" anezho. Ar pal a oa krouiñ un IIIe rannvro (pe rannvro Roazhon) dre strollañ ar pevar departamant a oa e norzh hag e gwalarn Breizh. Raktreset e voe, avat, lakaat al liger-Atlantel er IVe rannvro (pe rannvro Angers) a-gevret gant an departamantoù amañ da-heul : ar Mayenne, ar Sarthe, ar Maine-et-Loire, ar Vande koulz hag an Indre-et-Loire. E miz Ebrel 1919 e oa bet krouet ar rannvroioù Clementel. Rannvro Roazhon, a veze anvet ar VI rannvro neuze, a oa enni tri departamant : Il-ha-Gwilen, Aodoù-an-Hanternoz ha Penn-ar-Bed. Ar V rannvro vras pe rannvro Naoned a voe bodet enni an departamantoù-mañ : ar Mayenne, ar Sarthe, an Indre-et-Loire, ar Maine-et-Loire, ar Vande, al Liger-Atlantel hag ar Mor-Bihan. Divizet e voe strollañ tro-dro d’ur gêr vras an departamantoù a yae d’ober an diazad armerzhel anezhi. D’ar mare-se e voe divizet kalz evit gouzout hag-eñ e vije lakaet departamant Penn-ar-Bed e rannvro Naoned pe e rannvro Roazon. Dleet e vije daouhanteriñ departamant Penn-ar-Bed - ar su hag an norzh - zoken. Ne oa ket aet ar rannvroioù-se war-raok tamm ebet e-pad an ugent bloavezhioù a oa bet da-heul. Ne oa anezho, evit gwir, nemet doareoù kambroù kenwerzh, da lavaret eo departamanantoù unanet laosk pe laoskoc’h.
E miz Gwengolo 1919 o doa kroget ar c’hevredadoù tiez an degemer da aozañ “rannvroioù touristel” diwar ur patrom un tamm disheñvel. Ar wech-se e oa bet strollet an departamantoù en ur zerc’hel kont eus an touristerezh, an douaroniezh hag an dudouriezh. Ne gloto tamm ebet ar rannvroioù-se gant ar rannvroioù armerzhel. Ar rannvro a raed « Breizh » anezhi en em astenne war Penn-ar-Bed, Aodoù-an-Hanternoz, Il-ha-Gwilen hag ar Mor-Bihan. Ur rannvro all, a raed « Vallée de la Loire » anezhi, a oa enni al Liger-Atlantel, ar Maine-et-Loire, ar Mayenne, ar Sarthe, an Indre-et-Loire koulz ha kornôg departamantoù al Loir-et-Cher hag al Loiret.
D’an 19 a viz Ebrel 1941, e Vichy, e sinas ar Marichal Pétain ul lezenn evit strollañ an departamantoù e rannvroioù. Daoust ma talvezas an anv « Breizh » da sevel anv ar rannvro nevez-se e tivizas kabined ar Marichal Pétain dispartiañ al Liger-Izelañ diouzh rannvro Breizh. Ar jeneral de Gaulle a sinas un devredad damheñvel d’an 10 a viz Genver 1944.
Gant gouarnamant Edgar Faure e voe krouet ar rannvroioù programm e 1956 hag adkrouet e voe Rannvro Breizh. Krouet eo bet ar rannvro velestradurel nevez-se hep derc’hel kont eus an istor. Rannvro Breizh, evel ma reer anezhi, zo enni pevar departamant. Al Liger-Atlantel zo deuet da vezañ unan ar pemp departamant zo er rannvro Broioù-al-Liger. Gant al lezenn rannvroelaat bet sinet e 1972 e voe gwiriekaet an disparti, petra bennak ma oa a-enep Kuzul-departamant al Liger-Atlantel. Da-heul e vouezhias ar C’huzul-departamant meur a wech (a-unvouezh) evit adstagañ al Liger-Atlantel ouzh rannvro Breizh. Mouezhiadegoù peurheñvel a voe aozet gant Kuzul-rannvro Breizh ivez. Ar C’huzul-Stad a sav bepred a-enep groñs an adstagadur. Kenderc’hel a reer da zivizout er mare-mañ evit adstagañ al Liger-Atlantel ouzh Rannvro Breizh. A-du emañ Breizhiz, war a seblant, gant ar mennozh-se (Diskouez a ra anat disoc’h ar sontadegoù o deus c’hoant etre 60 ha 74 % eus an dud zo o chom el Liger-Atlantel e vefe adstaget o departamant ouzh rannvro Breizh). Ne oa ket bet kement-se a dud o kemer perzh er manifestagoù aozet e Naoned, daoust ma oa bet galvet tud ar pemp departamant d’en ober. Gant ar gouarnamant Raffarin ez eus bet lakaet da vouezhiañ ul lezenn evit aozañ referemdomoù lec’hel. Tu a vefe neuze da unaniñ ar vro bremañ. Evit kas an teuliad da benn e ranker seveniñ divizoù melestradurel pe lezennel zo (da skouer, aozañ ur vouezhiadeg war-eeun gant Holl Vreizhiz ha diouzh an disoc’h adtermeniñ an tiriad en e bezh, e-touez traoù all). Prezidanted an daou guzul-rannvro ha prezidant kuzul-departamant al Liger-Atlantel hepken a c’hall divizout reiñ lañs da adaozañ ar rannvro.
Treuznistria
Treuznistria zo un rannvro zisranner lec'hiet e-barzh tachenn ofisiel republik Moldova. Daoust ma n'eo anavezet gant stad ebet ha daoust ma'z eo de jure un darn eus Moldova ez a d'ober de facto ur stad dizalc'h gant an anv Republik moldov an Dniestr (e moldoveg: Република Молдовеняскэ Нистрянэ/Republica Moldovenească Nistreană; e rusianeg: Приднестровская Молдавская Республика (Pridnestrovskaia Moldavskaia Respoublika); en ukraineg: Придністровська Молдавська Республіка (Pridnestrovs'ka Moldavs'ka Respublika)), ha graet anezhi ivez Pridnestrovia gant ar rusianegerien ha Transnistria gant ar roumanegerien, Transnistria e lec'h all, ha Treuznistria e brezhoneg, ar pezh a dalv kement hag «en tu-hont d'an Dniestr » (Nistru e roumaneg). Lec'hiet emañ war-du ar reter eus ar stêr-se, etre an dachenn dindan gontroll ar gouarnamant moldovat hag Ukraina. E 1991 eo disrannet ar rannvro-se goude diskar an Unaniezh ar Republikoù Sokialour Soviedel, poblet gant tud a gomz yezhoù slavek dre vras ha renet gant ur gouarnamant komunour.
Istor
E 1924 e oa krouet Oblast Emren Moldova e-barzh Republik Soviedel Ukraina. Ee 1940 e oa krouet Republik Sokialour Soviedel Moldavia e-barzh an URSS.
Poblañsouriezh
E 2004 e oa 555 347 a annezidi hervez niveradeg 2004, hag e 2018 e oa istimet ne chome nemet 469 000 anezho. 133 annezad / km² a oa stankter_ar_boblañs, ha bremañ n'eo nemet 114.
Lokmaria-Redon
Lokmaria-Redon (Sainte-Marie e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Redon e departamant Il-ha-Gwilen.
Brezel-bed kentañ
pevar anezhe a varvas d'an 22 a viz Eost 1914 e Belgia: unan e Tintigny, unan e Rossignol ha daou e Virton e-pad Emgann Rossignol ,.
Mezoplodon korr
Ar mezoplodon korr (Mesoplodon peruvianus) a zo ur morvil dantek.
thumb|left|250px|Tiriad ar mezoplodon korr.
Urduliz
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Urduliz e [[Bizkaia.]]
thumb|right|200px|Ardamezioù Urduliz.
Urduliz zo ur gumun eus Bizkaia en Euskal Herria.
Yezhoù tivek
Un is-skourr eus ar yezhoù bantouek, renket d'o zro e-touez ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar yezhoù tivek (tivoid).
An tiveg eo ar yezh tivek pennañ.
Gouarnamant da C'hortoz Republik Aljeria
E-pad brezel Aljeria ez eo bet krouet ur gouarnamant da C'hortoz evit a-benn rennañ Aljeria dizalc'h.
Perak eo bet krouet?
Dre an endro nevez bet kaset gant ar vrezel en Aljeria, da laret eo:
Rediat eo bet neuze pennoù bras an dispac'h krouiñ ur vonreizh hag ur gouarnamant da c'hortoz evit paraat ouzh stankadur an operatadennoù c'hall hag evit kas da benn tabutoù.
Krouidigezh
E Kaero eo bet krouet ha diskleriet ez ofisiel krouidigezh bonreizh ar gouarnamant da c'hortoz ar republik aljerian an 19 a viz Gwengolo 1958. Ar memes devezh e tisklêrias prezidant ar GC'hRA abegoù ar c'hrouidigezh hag ar palioù da dizout. Etre 1958 ha 1962 ez eus bet 3 gouarnamant da c'hortoz.
Anaoudadur ar GC’hRA gant ar Stadoù
Norzh Korea]].
Camborne
Camborne a zo
Akpeseg
Ur yezh nijerek-kongoek eo an akpeseg (akpes) komzet gant tro-dro da 10.000 den e Nigeria.
Gwelet ivez
Akpes jezici
Elorrio
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Elorrio e [[Bizkaia.]]
thumb|right|200px|Ardamezioù Elorrio.
Elorrio zo ur gumun eus Bizkaia en Euskal Herria.
Gerdarzh
Savet eo an anv diwar elorri, spern-gwenn.
Poblañs
7000 a dud zo enni.
thumb|center|650px|Traonienn Elorrio.
Eskopti Sant-Brieg
right|Bro Sant Brieg Eskopti Sant-Brieg eo unan eus nav eskopti kozh Breizh, a zo bet distroadet gant krouidigezh an departamantoù gall e 1790. Klotañ a rae gant Bro-Sant-Brieg war-bouez ar parrezioù a oa stag ouzh Eskopti Dol.
Savet e vije bet eskopti Sant-Brieg gant sant Brieg, manac'h eus ar VIvet kantved, hervez ar vojenn. Hervez an istor eo bet savet gant Nevenoe e 844.
Pennadoù kar
Gwelet ivez Eskopti Sant-Brieg ha Landreger, an eskopti a-vremañ.
Antilopenn Bates
Antilopenn Bates (Neotragus batesi) a zo un antilopenn vihan hag a vev e kreiz ha kornôg Afrika.
Ereño
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Ereño e [[Bizkaia.]] Ereño zo ur gumun eus Bizkaia en Euskal Herria.
Brieg (sant)
thumb|220px|Sant Brieg Brieg (409-502), Briog e kembraeg, eo anv ar manac'h, ha sant, deuet eus Kembre, en deus roet e anv da gêr Sant-Brieg, hag en deus krouet eskopti Sant-Brieg. D'ar 1añ a viz Mae emañ gouel ar sant.
Tud zo a soñj gante eo ar memes sant evel Briag (a gaver en anvioù-lec'hioù Sant-Briag ha Boulvriag) hag a zo brudet da vezañ deuet eus Iwerzhon; tud all a soñj ez int daou zen disheñvel, gant daou anv damheñvel.
Orin an anv
Dont a ra an anv eus bri, gant an dibenn eg e brezhoneg, og e kembraeg. E brezhoneg kozh (pe kembraeg kozh) e oa awc: troet awc da euc (hag alese da eg) pe da og.
E vuhez
Ganet eo war-dro ar bloavezh 409 e rouantelezh Ceredigion, a zo hiziv ur gontelezh eus Kembre. Paganed e oa e dud. Diskibl e voe d'ar Galian Jermen Auxerre, a zeuas da Enez Vreizh da brezeg. Pa voe echu e dro gantañ ez eas Brieg d'e heul da C'halia.
E 447 e voe beleget, ha mont a reas da avielañ Arvorig. Dilestrañ a reas, a-hervez, en Aber-Ac'h, ha sevel ur manati e Landreger. Diwezhatoc'h e treuzas Mor Breizh en-dro hag ez eas da avielañ tud Kembre.
Degouezhet war-dro 70 vloaz e tistroas da Arvorig hag e savas ur manati e genou ar stêr Goued, war un douar roet dezhañ gant ar c'hont Liwil, a oa kar dezhañ. Kreskiñ a reas ar manati, betek dont da vezañ ur gêr, kêr Sant-Brieg. Mervel a eure war-dro 502. War ar skeudennoù anezhañ en gweler gant teir yalc'h ouzh e c'houriz, evel arouez e vrokusted ouzh ar re baour.
Bezañ ec'h eo unan eus Seizh sant diazezer Breizh, hag enoret eo gant perc'herined Tro Breizh.
Antilopenn roueel
An antilopenn roueel (Neotragus pygmaeus) a zo un antilopenn vihan hag a vev e kornôg Afrika.
S/2003 J 16
S/2003 J 18 a zo ul loarenn gilgradek direizh eus Yaou. Gant ur strollad steredonourien eus Skol Veur Hawaii e voe dizoloet e 2003. Lodek eo-hi e strollad Ananke, ur strollad loarennoù a gelc'htro etre 19.3 ha 22.7 milion a gilometradoù gant ur stouadur a 150°.
Merwen Runpaot
Merwen Runpaot, Marcel Rimpot diouzh e anv ofisiel, a oa bet ganet d'ar 27 a viz Ebrel 1915 e Roazhon, ha marvet d'ar 27 a viz Du 2004 e Pariz. Brezhoneger hag esperanteger e oa ha skrivet en deus ur yezhadur esperanteg e brezhoneg.
Buhezskrid
Pemp bloaz e oa Merwen Runpaot pa voe enfredet e dad e-giz liorzhour gant Tadoù Sant-Lazar Roazhon. Abred-tre eo bet o respont an oferenn da 6 eur hanter pe 7 eur diouzh ar beure. Asantiñ a reas diouzhtu pa voe goulennet gantañ hag-eñ e felle dezhañ mont da visioner dindan Urzh Tadoù Sant-Lazar. Diwar neuze e voe ret dezhañ pellaat diouzh Breizh. Mont a reas war ar studi e kloerdi bihan Beaupréau (Maine-et-Loire) da gentañ. Eno e teskas brezhoneg gant ur c'heneil-skol na gomze ket 'met brezhoneg. Da c'houde ez eas da Loos-lez-Lille evit e studioù eil-derez.
D'ar 6 a viz Gwengolo 1933 e voe degemeret e kenvreuriezh al Lazaridi, ha beleget e voe e Dax d'an 19 a viz Gouere 1943.
Noupeeg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù noupeek eo an noupeeg (nupe pe nupe nupe taka) komzet gant tro-dro da 800.000 den e Nijeria, e stadoù Nijer, Kwara ha KoGi. Ur yezh a genwerzh rannvroel eo
Merwen Runpaot
Buhezskrid
E 1944 e voe anvet da gelenner war ar brederouriezh e kloerdi bras Evreux betek ma voe serret e 1958. Chom a reas en eskopti Evreux betek 1985. Neuze en em dennas da Vrest evit abegoù yec'hed. Eno e labouras betek ma voe ret dezhañ mont da di-mamm ar genvreuriezh da Bariz en abeg d'e yec'hed atav.
Noupeeg
Liammoù diavaez
Pedennoù e Noupeeg
Teoderata
Teoderata (pe Théodérade hervez hec'h anv gallekaet, pe Théodérade de Troyes), pe Théodrate (868 – 903), a oa ur briñsez frank, merc'h-vihan da Aleran, kont Troyes.
Goude ober emglev e voe lakaet Charlez da roue pa varvas Odo, hag ar gontez ne welas ket he bugale o ren.
Bugale
Tri mab o doe:
Seisyll ap Clydog
Mab Clydog ap Arthlwys ha roue Ceredigion e oa Seisyll ap Clydog. Dont a reas a benn da skrapañ Ystrad Tywi digant Dyfed. En e enor e voe adanvet e rouantelezh Seisyllwg.
Asklepios
thumb|250px|Delwenn Asklepios e neved [[Epidauros. Eiladenn un delwenn orin eus ar, Mirdi broadel hendraououriezh Aten.]] thumb|left|Delwenn Asklepios e Glypotek [[København.]]
Ar Sal
Ar Sal (Le Sel-de-Bretagne e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e departamant Il-ha-Gwilen. Penn-lec'h kanton ar Sal e oa betek 2015.
Asklepios
Asklepios (Ἀσκληπιός e gregach; Aesculapius e latin, Eskulap a-wechoù e brezhoneg) a oa un haroz, mab d'an doue Apollon, ha deuet da vout, war an diwezhadoù, doue ar medisinerezh. Dimezet e oa d'an nimfenn Epione ha nav bugel en doa bet diganti.
Ar Sal
Monumantoù ha traoù heverk
ar re varv.
Ugao
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Ugao e [[Bizkaia.]] Ugao, Ugao-Mirabelles ent-ofisiel, zo ur gumun eus Bizkaia en Euskal Herria.
Kizellañ
Arz ar c'hizellañ a zo kement ha taolenniñ un dra bennak, pe un den bennak, e teir ment, diwar reiñ stumm d'un danvez bennak, evel ar maen pe ar c'hoad, pe ur metal bennak.
Pa vez kaoz eus mein e vez anv eus benañ ivez.
An Daol Grenn
An Daol Grenn eo an daol ma vez bodet ar roue Arzhur hag e varc'heion en-dro dezhi e-barzh kelc'hiad ar romantoù a gont kurioù ar c'houroned-se.
Crisnée
Crisnée a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Liège.
Paleozoeg
Ar vuhez er paleozoeg
En em astenn a ra ar paleozoeg eus donedigezh eus an organegoù kentañ ur grogenn ganto betek peuraloudabegoù ar c'hevandirioù gant ar stlejviled hag plantennoù arnevez. E harzioù izelañ a lec'hjod da amzer donedigezhioù war-wel an tribolitoù hag an arc'heocyathided. Hiziv e lakaer anezho kentoc'h war-dro ar poent el lec'h ma teu war-wel ar fosil anvet Trichophycus pedum. Echuiñ a ra gant lazhadeg vras ar permian, an hini vrasañ en istor an Douar adalek donedigezh war-wel an organegoù lieskellek kentañ.
E deroù ar marevezh e oa termenet ar vuhez ouzh bakteri, spoue, bezhin unankellek, hag un nebeud anevaled gwak o c'horf strollet dindan anv faon Ediakaria. Un niver bras a planioù korfel a yeas diwar-wel 540 milion a vloavezhioù 'zo - un darvoud anavezet evel an darzhadeg kambrian - met un nebeud anezho hepken a dreuzvevas. Posupl eo ec'h aloubas organegoù eeun ar c'hevandir e deroù ar proterozeg met n'eo nemet e-pad ar Silurian ma'n em stalias en un doare gwir ar vuhez war an Douar. Daoust ma kaver restachoù a vellkeineged kerkent hag ar c'hambrian e chomas an divellkeineged an doare buhez pennañ. E-pad an Devonian en em skignas ar pesked.
E-pad ar paleozoeg diwezhañ e oa goloet un darn vras eus ar pezh a zo Europa hiziv gant koadegoù geuniek hag a zo e orin ar gweleadoù glaou a-vremañ. E-fin ar paleozoeg e teuas war-wel ar stlejviled bras kentañ, hendadoù an dinosaored.
Douarouriezh
Nebeut goude torridigezh an dreistkevandir Pannotia hag e fin ar maread-skorn bedel diwezhañ e teraou ar paleozoeg. E-kerzh an hanterenn gentañ eus ar maread e vo disrannet an tirioù en un niver a gevandirioù bihan. E fin ar paleozoeg avat, o deus tost furmet un dreistkevandir, Pangea e anv, a endalc'he an darn vrasañ eus tirioù an Douar.
Erandio
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Erandio e [[Bizkaia.]]
thumb|right|200px|Ardamezioù Erandio.
Erandio zo ur gumun eus Bizkaia en Euskal Herria.
Sigitas Kalvaitis
Sigitas Kalvaitis a zo bet ganet e 1987 e Plungė (Lituania).
Ermua
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Ermua e [[Bizkaia.]] thumb|left|250px| Ti-kêr Ermua. thumb|right|100px|Ardamezioù Ermua.
Sigitas Kalvaitis
Ur mestrc’hoarier echedoù lituanian eo.
Ermua
Ermua zo ur gumun eus reter Bizkaia en Euskal Herria, war lez ar stêr Ego, adstêr d'ar stêr Deba.
Inchy-en-Artois
Inchy-en-Artois a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
kantved
Brezel-bed kentañ: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .
Sderot
thumb|200px|Skoed-ardamez Sderot
Lizherenneg siriek
Implijet e veze al lizherenneg siriek evit skrivañ ar sirieg adal an 2 kantved a-raok ar varevezh voutin. Un abjad an hini eo evel an darn vrasañ eus an doareoù-skrivañ implijet gant ar yezhoù semitek, bet diorroet diwar stumm red lizherennoù al lizherenneg fenisek.
Skrivet e vez al lizherennoù a dehoù da gleiz hag stag an eil ouzh eben peurliesañ. Stummoù disheñvel o deus lizherennoù zo hervez ma vezont implijet e pen-kantañ ur ger, en diwezh pe etre lizherennoù all.
Bez ez eus 22 lizherenn kensonennel ha ret eo d'an hini a lenn divinout ar vogalennoù a vank keit ha na vez ket implijout sinoù ispisial evit o diskouez en un doare resisoc'h.
Tri doare pennañ disheñvel ez eus evit skrivañ al lizherenneg siriek
Sderot
Hiziv an deiz
thumb|200px| Restachoù rokedoù Quassam bet taolet war Sderot 200px|right|thumb|Goudor enep bombezadegoù e Sderot Daoust ma n'eo ket gwall spizh hent-bann ar rokedoù Quassam, ne c'heller ket herzel anezho : ouzhpenn dek annezad eus Sderot a zo bet lazhet abalamour dezho, hag ouzhpenn kant anezho a zo bet gloazet. Setu perak ez eo aet kuit ul lodenn eus an annezidi. War gresk eo aet ar bombezadegoù abaoe miz Gwengolo 2005. Kement a rokedoù Quassam a voe bannet e miz Mae 2007 (goude kudennoù etre izili Hamas ha re Fatah) ken e rankas miladoù a dud kuitat kêr.
Tud vrudet a orin eus Sderot
Annezad brudetañ ar gêr eo Amir Peretz. Bet eo bet maer Sderot, ha bet eo ivez e penn strollad al labour Israel betek 2007, pa voe ministr an difenn e gouarnamant Ehud Olmert. Eno e vez ivez izili ar strollad sonerezh Teapacks o chom.
Arkeologiezh
Arkeologiezh, eus arkhaiologia e henc'hresianeg, savet diwar arkhaios « hen » + logia « gouiañs, skiant ».
Termenadur
An arkeologiezh pe henoniezh a zo unan eus skiantoù an den. Klask a ra, dre ober studiennoù war an dachenn, dre studïañ danvez ha gant teknikoù skiantel, resisaat penaos e oa doare an dud gwezhall gozh, o liammoù gant o endro, an darempredoù kenetrezo, hag o c’hredennoù. Gant an arkeologiezh e vez adaozet buhez hon hendadoù dre arverañ kement roudenn a zo chomet war o lerc'h (skridoù, rivinoù, relegeier, oustilhoù, livadurioù, podoù-pri, armoù, pezhioù moneiz, bizoù, gwiskamantoù...) a-benn kompren o modoù da vevañ. Dre-se e c'haller anavezout kalz gwelloc’h amzer dremenet ar sevenadurezhioù a-vremañ, hon broioù gwechall, hag e vez komprenet perak emañ ar bed evel m’emañ, ar perag eus an darempredoù etre ar broioù bremañ, betek kinnig martezeadennoù a-fed an amzer da zont, pe diwall da gaout diaesterioù en dazont. Rak da-lavaras un den : « ur sevenadurezh hep tremened a zo ur sevenadurezh hep dazont ».
Eliades Ochoa
Eliades Ochoa, ganet d'an 22 a viz Mezheven 1946 e Loma de la Avispa, e kumun Songo La Maya, nepell diouzh kêr Santiago de Cuba, e reter Kuba, zo ur gitarour hag ur c'haner kuban, unan eus ar vistri da seniñ gant an tres, gitar teir c'hordenn Kuba; gant ur gitar 8 kordenn dezhañ e-lec'h 6 e son ivez. Brudet eo ivez e wiskamant du hag e dog guajiro, anv kouerien ar vro.
Arkeologiezh
Evezhiadennig
E brezhoneg e kaver a-wechoù ar stumm hendraoùouriezh diwar hen (kozh) + tra -où + -ouriezh (ar ouiziegezh pe ar studi). Implijet eo bet gant Frañsez Vallée ha Meven Mordiern en o levrioù war istor ar Gelted kozh pe istor ar bed.
Oukaneg
Ur yezh nijerek-kongoek eo an oukaneg (ukaan) komzet gant tro-dro da 18.000 den (1973) e Nijeria.
Eliades Ochoa
Pa oa c'hwec'h vloaz e krogas da seniñ ar gitar, hag e 1978 e voe pedet da gemer penn al laz Cuarteto Patria, a oa bet savet e 1939. Asantiñ a reas gant ma c'hallfe degas traoù nevez er roll-kanaouennoù.
Brud etrebroadel en deus tapet e 1999 dre ar film Buena Vista Social Club, aozet gant Wim Wenders, goude ma ne oa ket dianav abaoe pell d'an dud troet gant sonerezh Cuba.
Republik Turk Kiprenez an Norzh
Republik Turk Kiprenez an Norzh (e turkeg: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti; KKTC) a zo ur republik dizalc'h de facto lec'hiet e norzh Kiprenez e-barzh tachenn ofisiel Republik Kiprenez. E 1983 he doa embannet he dizalc'hidigezh, nav bloavezh goude aloudabeg an enez gant Turkia. Gant homañ hepken eo anavezet hiziv.
Eliades Ochoa
Kanet en deus ivez gant e c'hoar Maria Ochoa ha Compay Segundo. Sonadegoù en deus graet dre ar bed a-bezh.
Republik Turk Kiprenez an Norzh
Melestradur
Disrannet eo Republik Turk Kiprenez an Norzh e pemp rannvro velestradurel.
Eliades Ochoa
Sonenrolladurioù
Enrollet en deus ur bern pladennoù, gant Cuarteto Patria pe en e unan, pe gant tud all e-leizh.
Bosenn (kumun)
Bosenn (La Bosse-de-Bretagne e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e departamant Il-ha-Gwilen.
Yezhoù mongolek
Ur skourr eus ar yezhoù altaek eo ar yezhoù mongolek, ennañ 13 yezh komzet e Kreiz Azia.
Yezh vrudetañ an holl yezhoù mongolek eo ar mongoleg (Монгол Хэл) komzet e Mongolia.
Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er skourr-mañ:
Liammoù diavaez:
Ethnologue
Errigoiti
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Errigoiti e [[Bizkaia.]] thumb|right|200px|Ardamezioù Errigoiti.
Errigoiti zo ur gumun eus Bizkaia en Euskal Herria.
Okoeg
Ur yezh nijerek-kongoek eo an okoeg (oko pe oku) komzet gant tro-dro da 40.000 den e Kameroun, e Proviñs ar Gwalarn.
Ignatius Leong
Mestrc'hoarier echedoù sinaat ha singaporat.
Aozer ar c'hoari echedoù en Azia.
Sekretour Meur Kevre Bedel An Echedoù (FIDE) eo abaoe 2005.
Arabeg
Arabeg (العَرَبِية en arabeg) a reer eus hollad ar yezhoù arabek, eus an arabeg unvan betek an holl stummoù a zo deveret eus an arabeg klasel, war-bouez ar malteg. Komzet e vez arabeg dre veur a vro en Azia ar Mervent, Afrika an Norzh ha Korn Afrika. Ur yezh eus familh ar yezhoù semitek eo an arabeg.
N’eus nemet ar yezh vodern, anvet arabeg unvan pe arabeg lennegel, a zo ofisiel. Implijet e vez dre skrid evit an darn vrasañ eus ar skridoù, ha dre gomz, evit prezegennoù ofisiel zo.
Marv Casagemas
Emañ e Mirdi Broadel Picasso, e Pariz.
Arabeg
Unan eus yezhoù semitek ar c'hreiz eo an arabeg, kar a-dost d’an hebraeg ha d’an arameeg. Disheñvel eo an arabeg unvan diouzh ar rannyezhoù komzet ha miret ez eus kalz a berzhioù eus ar yezh klasel. Er broioù arabek e kenvev an arabeg unvan hag ar rannyezhoù komzet ; implijet e vezont a-bep-eil evit degouezhioù disheñvel.
Marv Casagemas
Dremm an den marv a weler en daolenn eo hini Carlos Casagemas, mignon da b-Picasso, nevez emlazhet e Pariz, e miz C’hwevrer 1901.
Arabeg
Lod eus implijerien ar stummoù yezh komzet a c’hall kompren implijerien stummoù yezh all, ken dre gomz, ken dre skrid, hag eus hollad ar stummoù komzet-se e c’haller ober ur yezh-to. E-keñver yezhoniezh e c’hallfed sellet outo evel yezhoù disheñvel, met alies e reer anezho ur bloc’had rannyezhoù kar, evit abegoù politikel ha relijiel Ma seller outo evel yezhoù disheñvel, n’eo ket aes lavaret pet yezh a zo, dre ma ya an hollad-se d’ober ur heuliad hep bevennoù resis. Ma seller ouzh an arabeg evel ur yezh unvan, e c'haller lavaret e vez komzet gant 420 milion a dud (tud hag a gomz arabeg evel yezh kentañ pe evel eil yezh),. ar pezh a dalvez e vefe ar bempvet yezh vrasañ er bed, a-fet niver a gomzerien. Ma seller ouzh ar seurtoù arabeg evel yezhoù disheñvel, ez eo arabeg Ejipt a vez komzet ar muiañ, gant 55 milion a gomzerien Yezh al lidoù eo an arabeg ivez evit an holl vuzulmiz, 1,6 miliard anezho anezho. Bez’ ez eo ivez unan eus ar c'hwec'h yezh ofisiel a zo en Aozadur ar Broadoù Unanet. .
Marv Casagemas
Ul livadur all
Ul livadur all zo diwar-benn obidoù Casagemas, anvet Evocation (Eñvoradur), livet e 1901 ivez. Er Musée d'Art Moderne de la Ville de Paris emañ hennezh, profet gant hêred Ambroise Vollard (1950).
Arabeg
Ar yezh skrivet unvan a zo bremañ (arabeg unvan) zo deveret eus yezh ar C’horan, hag a reer arabeg klasel anezhi. Kelennet e vez er skolioù hag er skolioù-meur, er broioù arabek koulz hag er broioù all dre ar bed. Implijet e vez gant ar gouarnamantoù, gant ar mediaoù hag e bed al labour, betek ur poent. Eus an arabeg unvan hag eus an arabeg klasel e reer arabeg lennegel. Ar yezh-se zo yezh ofisiel e 26 stad ha yezh al lidoù eo evit an Islam. Dre vras eo heñvel an arabeg unvan modern ouzh arabeg klasel ar C’horan. Evit reolennoù yezhadur zo eo bet eeunaet avat hag emdroet eo ar c’heriaoueg ivez, evit gallout talañ ouzh ezhommoù ar bed modern.
Marv Casagemas
Istor an div daolenn
Kuitaat Barcelona a reas Picasso en 1900, gant e genseurt Casagemas, da vont da Bariz. Bod a voe kavet gante e Montmartre, ha teir flac'h yaouank, a veze patromoù gant livourien: Louise, Odette ha Germaine. Ma 'z eas sot-pitilh Casagemas gant an deirvet, dañserez er Moulin-Rouge, lorc'hus ha gwrezus. Ne voe ket ar paotr evit gouzañv he darempred gant ur ministr, a vage anezhi, ha ne felle ket dezhi e guitaat. Klask a reas Casagemas lazhañ ar plac'h gant ur bistolenn er c'h-Café de la Rotonde, en miz C'hwevrer 1901, hag en em lazhañ goude. C'hwitet e voe e daol war ar Germaine, warnañ avat ne oa ket.
Arabeg
Skrivet e vez an arabeg gant al lizherenneg arabek, hag a zo un abjad, skrivet a zehoù da gleiz. A-wechoù e skriver ar rannyezhoù komzet gant al lizherenneg latin, a gleiz da zehoù, met n’eus ket reolennoù unvan evit se.
Marv Casagemas
Istor an div daolenn
N’edo ket Picasso war al lec’h d’ar poent, nemet dont a ray eus Barcelona, da chom e stal-labour e vignon ur pennad. .
Arabeg
Meur a yezh eus ar bed zo bet levezonet gant an arabeg a-hed an istor. E-touez ar re a zo bet levezonet ar muiañ emañ ar perseg (pe farsi), an ourdoueg, ar c’hurdeg, ar somalieg, ar swahileg, an turkeg (a-raok ar bloavezhioù 1920 dreist-holl), ar c'hazakeg, ar banglaeg, an hindieg, ar malayeg, an indonezeg, ar pachtoueg, ar pandjabeg, an tagalogeg, an haousaeg. Er Grennamzer e oa an arabeg ur yezh a bouez war tachennoù evel ar skiant, ar matematik pe ar brederouriezh. Abalamour da se e oa bet amprestet un toullad gerioù arabek gant yezhoù Europa en amzer-hont. Levezon an arabeg a weler, er c’heriaoueg dreist-holl, e lod eus ar yezhoù romanek evel ar spagnoleg, ar c’hatalaneg, ar portugaleg, ar galizeg, ar sikilianeg, abalamour d’an tost ma oa broioù kreisteiz Europa ouzh ar broioù arabek hag abalamour ma voe aloubet ar broioù-se gant muzulmiz e-pad meur a gantved, dreist-holl en al-Andalus.
Marv Casagemas
Istor an div daolenn
Dousig Picasso e teuas Germaine da vezañ, ha da gontañ dezhañ poanioù e gamarad. Glac’haret e vo gant ar marv skrijus a hento e oberenn betk fin e vuhez. E dibenn ar bloaz e vo liammet gantañ marv Van Gogh, ken skrijus all, ouzh hini e vignon, hag implij a ray al livioù e doare al livour hollandat.
Arabeg
An arabeg ivez en deus amprestet gerioù digant yezhoù all, evel an hebraeg, an arameeg, ar gresianeg, ar perseg hag ar sirieg, da gentañ, ar c’hurdeg hag an turkeg, er Grennamzer, ha yezhoù kornôg Europa, en amzer vremañ, dreist-holl ar saozneg hag ar galleg.
Marv Casagemas
Istor an div daolenn
Diwezatoc'h e konto d'an arzvarnour Pierre Daix: "En ur soñjal e Casagemas eo e oan kroget da livañ en glas."
N'eo nemet e 1966 e vo diskouezet gant Picasso taolennoù ar prantad glas.
Skolveurieg
Ar skolveurieg, pe falc'huneg, eo an anvioù roet d'un doare da skrivañ ar brezhoneg hag a oa bet ijinet e 1955 gant Frañsez Falc'hun hag a zo implijet bremañ c'hoazh.
Istor
Ijinet e oa bet ar skolveurieg gant Frañsez Falc'hun pa oa kelenner e Kevrenn geltiek Skol-Veur Roazhon, ha degemeret e oa bet e-pad ur prantad gant pennoù Akademiezh Roazhon a-hervez. Setu perak e voe roet an anv skolveurieg-se dezhañ gant e grouer. Enebourien an doare-skrivañ avat a lavare falc'huneg anezhañ, dre c'hoap a-hervez.
Aet kuit ar chaloni Falc'hun da Vrest pa voe digoret Skol-veur Breizh-Izel eno, ha ne voe ket implijet ar skolveurieg e Skol-Veur Breizh-Uhel e Roazhon ken.
Kostezennoù ar skolveurieg
Div gostezenn a rae gant ar skolveurieg : ar gatoliked en un tu, hag an tu-kleiz gall (PCF, SFIO dreist-holl d'ar mare-se) en tu all. Dorn-ha-dorn e oant a-enep ar vroadelourien a rae gant ar peurunvan.
Hiziv
Gant Frañsez Falc'hun hag e vignoned e veze graet ar skolveurieg eus ar skritur, pa veze lavaret ar falc'huneg gant e enebourien. Hiziv pa'z eo yenaet an enebiezh kozh ne vez ket kalz a dud ken oc'h ober gant ar ger skolveurieg, ha n'eus forzh penaos ne vez ket implijet an doare-skrivañ kalz er skolioù-meur, nag e skol-veur Brest zoken, ha gwall nebeut en deskadurezh, war-bouez unan bennak en deskadurezh katolik c'hoazh.