cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kantved ar Sklêrijenn
Kantved ar Sklêrijenn, Kantved ar Sklêrijennadur, Mare ar Sklêrijenn, Oadvezh ar Sklêrijenn a reer eus an en Europa ar C'hornaoueg abalamour d'al luskad speredel en em ledas eno da neuze. E Bro-C'hall hag e Breizh-Veur e voe diazezet al luskad-se da gentañ, gant prederourien evel René Descartes (1596-1650) ha Denis Diderot (1713-1784). Gant Diderot ha Jean Le Rond d'Alembert (1717-1783) e voe ledet spered ar Sklêrijenn dre an Encyclopédie, un oberenn holloueziadurel savet gant prederourien digor o spered hag embannet a-dammoù adalek 1751 betek 1772.
E-touez ar mennozhioù pennañ kaset war-raok gant ar brederourien, a veze graet ar Sklêrijennoù (Les Lumières) anezho, e oa ar gredenn er poell, e poellegezh an dud. Evito e oa gouest an holl dud da soñjal ha ne oa ket ret d'an dud krediñ e mennozhioù zo abalamour ma oant brudet gant an Iliz katolik pe ar roue. Fellout a rae dezho sklêrijennañ ar speredoù eta, dre studiañ aozadur ar gevredigezh hep kaout raksoñjoù. E-touez ar mennozhioù all displeget gant prederourien ar Sklêrijenn e oa ar soñj e oa ret doujañ da vennozhioù ar re all, hag ar gredenn e vez renet gwelloc'h ar Stad pa vez an holl dud o kenlabourat evit he sevel, n'eus forzh petra e vije o dere. Neuze e veze lavaret ganto e tlefed lemel o dreistwirioù digant an noblañs. Dañjerus e oa an holl soñjoù-se evit an dud er galloud eta, setu perak e tremenas lod eus ar brederourien-se, evel Voltaire, pennadoù amzer en toull-bac'h pe en harlu.
Gant ar mennozhioù-se e voe awenet an dud a embannas Disklêriadur dishualded Stadoù Unanet Amerika e 1776, hag ar re a gasas war-raok an Dispac'h gall e 1789.
Mare ar Sklêrijenn a zeuas war e lerc'h kealioù a-bouez evel hini ar frankiz, an demokratelezh ha gwirioù mab-den.
E Bro-C'hall, diazez eo mennozhioù ar frankiz hiniennel hag al lez-ober relijiel, evit prederourien ar Sklêrijennoù. Dre-se int enebet ouzh ar vonarkiezh hollc'halloudek ha diazezoù reut an Iliz. Implij doareoù skiantel evit kompren ar bed a oa pouezus evito.
Immanuel Kant eo a zegaso un displegadenn resis evit displegañ petra eo ur Sklêrijenn en destenn Was ist Aufklärung ? (Bez kalonek a-walc’h da ervredañ diouzhit da unan ! Henn eo sturiad ar Sklerijennadur.).
Dyffryn Conwy
Dyffryn Conwy zo ur saonenn e hanternoz Kembre, war lez ar stêr Conwy, a red a greisteiz da hanternoz, etre Betws y Coed hag ar mor. Menezioù Carneddau zo war al lez kornôk, torgennoù war al lez reter, ha drezo e tremen an hent A470 eus Llandudno, en arvor, da Llanrwst, en argoad, hag alese war-du ar c'hornôg da Betws y Coed.
Departamant Flores
Departamant Flores zo unan eus 19 departamant Uruguay, ha Trinidad eo ar gêr-benn anezhañ.
Sannazzaro de' Burgondi
Sannazzaro de' Burgondi zo ur gumun eus Italia, e proviñs Pavia, e rannvro Lombardia.
Trinidad (Bolivia)
Trinidad zo ur gêr eus Bolivia, ha kêr-benn departamant Beni.
Canneto Pavese
Canneto Pavese zo ur gumun eus Italia, e proviñs Pavia, e rannvro Lombardia.
Eukumeniezh
Eukumeniezh zo ur ger d'ober anv eus strivoù ar Gristenien eus Ilizoù hag hengounioù disheñvel da anavezout gwelloc'h an eil re hag ar re all, da ziorren darempredoù gwelloc'h, ha da vont war-zu un unaniezh bennak en Iliz kristen, evel ma voe e penn kentañ istor ar Gristeniezh.
Dont a ra ar ger eus ar gresianeg οἰκουμένη (oikoumene) a dalvez "ar bed poblet a-bezh" hag e veze implijet en Henamzer ziwezhañ diwar-benn an Impalaeriezh roman. Dindan ar mennozh-se emañ neuze klask kaout un Iliz kristen unvan (Lizher d'an Efezidi 4:3) hag ar bed poblet a-bezh (Aviel Mazhev 24:14) evel preder an holl Gristenien. Da gentañ-penn e voe implijet an anv-gwan eukumenek evit kaozeal eus ar Senedoù-Iliz ha diwar-benn ar Patriarch eukumenek, da lavaret eo un eskob meur a ra war-dro an Iliz a-bezh e-lec'h bezañ dalc'het gant harzoù un Iliz lec'hel pe un eskopti.
Vittorio Emanuele Iañ
Vittorio Emanuele Iañ (1759 - 1824) a oa roue Sardigna, priñs Piemonte ha dug Savoia eus 1802 betek 1821.
E vuhez
Ganet e oa e Torino d'ar 24 a viz Gouhere 1759. Mab e oa d'ar roue Vittorio Amedeo III ha d'ar briñsez spagnol Maria Antonia di Borbone-Spagna.
Dimezet e oa da Maria Teresa Aostria-Este. Bugale o doe, ur mab ha peder marc'h.
Cornale e Bastida
Cornale e Bastida zo ur gumun eus Italia, e proviñs Pavia, e rannvro Lombardia.
Philippine
Philippine zo un anv-badez alamanek ha gallek.
Reun
Reun a c'hall bezañ :
Roz (liv)
Al liv roz (gwenn-ruz ivez) a zo ul liv etre ar ruz hag ar gwenn. E bed ar moullañ avat emañ al liv magenta, unan eus an tri liv kentael, hag a c'haller lakaat e-touez al livioù "roz", ha koulskoude n'haller ket e ober gant ur meskad ruz ha gwenn hepken. Dont a ra an anv eus hini ar bleunioù-roz, setu perak e vez graet "ruz-roz" anezhañ ivez.
Edge of Tomorrow
Edge of Tomorrow (brudet ivez dre e lugan Live. Die. Repeat) zo ur film skiant-faltazi milourel stadunanat embannet e 2014 gant an aktourien Tom Cruise hag Emily Blunt o c'hoari ennañ. Doug Liman a voe ar filmaozer o diazezañ e oberenn war ar manga All You Need Is Kill gant Hiroshi Sakurazaka embannet e 2004.
Montrécourt
Montrécourt zo ur gumun e departamant Norzh e Bro-C'hall.
Emdroadur ar boblañs 1793-2007
• Andonioù : Cassini hag EBSSA
Yann-Bêr
Yann-Bêr, a-wechoù Pêr-Yann zo un anv-badez kevrennek brezhonek deveret eus Yann ha Pêr. thumb|Yann-Bêr ar Roc'h
Departamant Artigas
Artigas zo unan eus 19 departamant Uruguay ha kêr Artigas eo ar pennlec'h anezhañ.
The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman
Embannet e voe e nav levrenn, an div gentañ e York e 1759, hogen gant ar bloaz 1760 merket warne, ar seizh all en dek vloaz goude.
Ben-Ami Koller
Ben-Ami Koller zo ul livour gall, a orin eus Roumania, ganet d'an 14 a viz Mae 1948 en Oradea (Roumania) ha marvet d'an 15 a viz Kerzu 2008 e Montreuil (Bro-C'hall). Kelenner war al liverezh e oa.
Buhez
Entanet-bras gant al liverezh hag an treserezh e oa bet abaoe e youankiz. Studioù war an arzoù-kaer e Bukarest en doa graet. Un nebeud bloavezhioù war-lerc'h ec'h eas da vevañ da Israel. Arruout a reas e Bro-C'hall e 1981. Awenet e oa bet, a-hed e vuhez, gant korf an dud. E fin e vuhez e savas taolennoù difetis kentoc'h.
Oberenn
E Bro C'hall hag e meura vro all e kaver e oberennoù.
Abyann
Abyann zo un anv-tiegezh brezhonek savet diwar ab (mab) hag an anv-badez brezhonek Yann. Gallekaet eo bet en Abjean e marilh ar boblañs.
Artigas
Lec'hioù
Anv karterioù dreist-holl eo an anv Artigas
Moyenneville
Moyenneville zo un anv-lec'h gallek:
Robbert de Greef
Robbert de Greef, ganet d'ar 27 a viz Eost 1991 hag aet da Anaon d'ar 25 a viz Ebrel 2019, a oa ur marc'hhouarner izelvroat a rede evit ar skipailh Alecto Cycling Team. D'ar 1añ a viz Ebrel 2019, pa oa o redek ar redadeg Omloop van de Braakman, en doa bet un taol-kalon. Marvet eo d'ar 25 a viz Ebrel 2019.
Heoded
Heoded zo un anv-badez brezhonek.
Departamant Canelones
Canelones zo unan eus 19 departamant Uruguay ha kêr Canelones (kêr) eo ar pennlec'h anezhañ.
Heoded
Meneget eo evel Heôded el levr La langue bretonne en 40 leçons e 1940, pajenn 168.
Río Negro (departamant)
Río Negro zo unan eus 19 departamant Uruguay ha kêr Fray Bentos eo ar pennlec'h anezhañ.
Teir c'humun zo:
Llanddoged a Maenan
Llanddoged a Maenan zo ur gumuniezh e hanternoz Kembre, e Sir Conwy. Emañ e Dyffryn Conwy, er reter d'ar stêr Conwy. Enni emañ kêriadennoù Llanddoged ha Maenan.
E 2011 e oa poblet gant 602 a dud, ha 371 anezho (62,4%) a oa kembraegerien.
Mikhail Feofanovich Potapov
Mikhail Feofanovich Potapov (rusianeg: Михаи́л Феофа́нович Пота́пов), ganet d'an 23 a viz Genver 1921 hag aet da Anaon d'an 8 a viz Gouhere 1943, a oa ur c'habiten kanolierezh ha komandant kanolierezh enep-tankoù eus al Lu Ruz. Bet e oa ezel eus ar rejimant 1188 enep-tankoù eus an 13vet brigadenn kanaolierezh enep-tankoù eus an Eil armead tankoù. Kanol Potapov en doa distrujet dek tank alaman nepell diouzh ti-gar Ponyri e-kerzh Emgann Koursk.
Ar c'habiten Potapov a voe lazhet e-pad an emgann d'an 8 a viz Gouhere 1943. 22 vloaz e oa ha bet e oa soudard el Lu Ruz abaoe 1938.
Servijet en devoa evel ofiser kanolierezh goude bezañ bet skoliataet e Skol Kanolierezh Moskov betek 1940. E-doug e vare soudard e voe enoret gant Urzh ar banniel Ruz hag enorioù uhel all.
Enoret e voe goude e varv evel Haroz eus an Unvaniezh Soviedel ha gant Medalenn aour Urzh Lenin d'ar 7 a viz Eost 1943.
Canelones
Canelones zo anv
Patriarch eukumenek Kergustentin
Ar Patriarch eukumenek (gresianeg : Η Αυτού Θειοτάτη Παναγιότης, ο Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, Νέας Ρώμης και Οικουμενικός Πατριάρχης, "E Zreist-Doueel Holl-Santelezh Arc'heskob Kergustentin, Roma Nevez, ha Patriarch eukumenek"; Turkeg : Konstantinopolis ekümenik patriği) eo arc'heskob Kergustentin gant renk primus inter pares e-touez Ilizioù embennek a ra an Iliz Ortodoks. Gwelet a reer anezhañ evel kannad hag heñcher speredel ar reizhkredourien er bed a-bezh.
Patriarchiezh eukumenek Kergustentin zo unan eus emsavadurioù en doa padet ar pellañ er bed. Ganti e voa strewet ar Gristeniezh dre an Impalaeriezh roman hag ur perzh bras he doa kemeret e-barzh an tabutoù doueoniezh en Henamzer ziwezhañ hag e penn-kentañ ar Grennamzer. Ur perzh politikel bras kenañ he doa ivez dre e liammoù ouzh an Impalaeriezh roman.
Hiziv an deiz emañ Bertele I 270 eskob Kergustentin
Katharina
Katharina, pe Katarina, zo un anv-badez alamanek, danek, ha svedek.
thumb|[[Katarina Witt e 2009 ]]
Vittorio Emanuele
Vittorio Emanuele zo un anv bet roet da veur a briñs pe roue eus Tiegezh Savoia.
Unaniezh Stadoù Afrika
thumb|An Unaniezh en he brasañ Unaniezh Stadoù Afrika a voe un unaniezh verrbad eus div Stad da gentañ (Ghana ha Ginea) ha teir Stad da c'houde (gant Mali ouzhpenn) e Kornôg Afrika etre 1958 ha 1962. Sokialour ha panafrikan e oa an Unaniezh, renet gant Kwame Nkrumah, Ahmed Sékou Touré ha Modibo Keïta.
Vittorio Emanuele
Lec'hioù
Meur a lec'h a voe roet dezho anv unan eus an dud-se:
Unaniezh Stadoù Afrika
D'an 23 a viz Du 1958 e voe krouet un Unaniezh Ghana-Ginea, adanvet Unaniezh Stadoù Afrika d'ar 1añ a viz Mae 1959. E miz Ebrel 1961 e teuas Mali en Unaniezh. Dilezet e voe an Unaniezh e 1962 pa grogas Ginea da dostaat ouzh SUA pa oa an div vro all tostoc'h ouzh URSS.
Bannieloù
Da vare Unaniezh Ghana-Ginea e voe dibabet banniel Ghana, gant div steredenn du evit diskouez an div Stad. Rak-se e voe ouzhpennet ur steredenn pa zeuas Mali en Unaniezh.
Vittorio Emanuele
Lec'hioù
Un arsav eus linenn A ar metro e Roma zo anvet evel-henn ivez :
Listri
Listri zoKavout a reer ivez :
Victor
Victor zo un anv-badez alamanek, gallek, ha saoznek, deuet diwar ar ger latin hag a dalv an trec'hour.
472
Diwar-benn ar bloavezh 472 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez: Rummad:Ganedigezhioù 472
Canelones (kêr)
Kêr Canelones zo ur gêr eus Uruguay, ha kêr-benn an departamant heñvelanvet.
Lê Đức Anh
Bez' e oa bet e penn an nerzhioù vietnamian e Kambodia er bloavezhioù 1980. Evel politikour e oa unan mirour. Difenn a rae mennad ar strollad komunour o ren strizh ar gevredigezh.
Montreuil
Montreuil zo un anv-lec'h gallek, ha hini meur a gumun c'hall.
Orin
Dont a ra an anv Montreuil eus ar ger latin Monasteriolum, hag a dalv kement ha mousterig, pe manati bihan.
Peder c'humun en Il-ha-Gwilun:
Yungipicus
Yungipicus a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1854 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Seizh spesad a ya d'ober ar genad :
Tregont (30) isspesad en holl.
Rummatadur
Renket e veze an holl spesadoù er genad Dendrocopos kent.
Phoenix
thumb|250px|Lec'hiadur Poenix e [[Maricopa County, ha hini ar gontelezh er Stad]] Phoenix (odameg: Ski:kigk, yavapaieg: Wa'ka-te, mohaveg: Hachpa 'Anya Nyava) kêr-benn stad Arizona e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 1,4445,632 a annezidi e 2010. Krouet eo bet anv Phoenix en ur mod ofisiel e 1881.
Teacsa
Kern uhelañ an enezenn eo Ceann Garbh, 48 m a-us d'ar mor.
Givri gouez ha dourgon eo an annezidi nemete.
Eus an enezenn e weler labouradegoù Laphroaig ha Lagavulin war aod Ìle ha Port Ìlein ivez.
Maenan
Maenan zo ur gêriadenn hag ur barrez e hanternoz Kembre, e Sir Conwy. Emañ en hanternoz da Llanrwst hag er c'hreisteiz da barrez Eglwysbach. E kumuniezh Llanddoged a Maenan emañ.
Da v-Maenan e voe kaset Abati Aberconwy, un abati sistersian eus ar Grennamzer a oa el lec'h m'emañ kêr Conwy hiziv. Troet eo bet ar savadur en ul leti pelloc'h.
Corvus bennetti
Corvus bennetti a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Corvidae.
Dougen a ra anv an dastumer aostralian Kenric Harold Bennett (1835-1891), bet roet dezhañ gant e genvroad, an evnoniour Alfred John North (1855-1917).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned dreist-holl.
Sant-Jelan-Kroeshañveg
Sant-Jelan-Kroeshañveg (Saint-Gérand-Croixanvec e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e departamant Mor-Bihan.
Belgioioso (Lombardia)
Belgioioso zo ur gumun eus Italia, e proviñs Pavia, e rannvro Lombardia, etre ar stêrioù Olona ha  Po. E 2017 e oa 6 233 a dud eno o chom.
Sant-Jelan-Kroeshañveg
Istor
Krouet eo bet d'ar 1 a viz Genver 2022, en ur vodañ kumunioù Sant-Jelan ha Kroeshañveg.
Belgioioso (Lombardia)
Istor
E kastell Belgioioso e oa bet bac'het ar roue gall Frañsez I goude Emgann Pavia e 1525, a-raok bezañ kaset da Spagn.
Perig ar Meud
Perig ar Meud zo ul levrig embannet gant Al Liamm e 1966, an niverenn 26 eus an dastumad « Levrioù ar vugale ». Er bajenn diwezhañ e oa skrivet " Pep gwir miret strizh gant Per Denez ha BIAS". Savet e oa bet ar skrid diwar ur skrid gallek, a greder, adstummet diwar unan eus kontadennoù alamanek ar vreudeur Grimm Der kleine Däumling, ha n’eo ket meneget tamm ebet.
Mesk ha divesk
Arabat droukveskañ ar gontadenn-mañ gant an hini a gaver el levrig all, Istor Meudig, niverenn 6 en dastumad « Levrioù ar vugale ».
An anv
Un anv ijinet gant Per Denez eo, diwar an anv Meudig, hag a zo ivez un anv-tiegezh brezhonek, hag a gaver e Geriadur Vallée, hag a glot gant  Le Petit Poucet  e galleg.
E-lec'h mirout an anv Meudig eta, a zo hini penntudenn kondadenn Charles Perrault, en deus kavet gwelloc'h ar skridaozer krouiñ un anv all hag a glot gant Thumbling ha Tom Thumb e saozneg, evit ober ar c'hemm etre kontadenn c'hallek Perrault, er XVIIvet kantved, ha hini alamanek ar vreudeur Grimm en XIXvet kantved.
Orin
Div gontadenn zo e dastumad Kontadennoù Grimm:
Irish Army
An Irish Army, berraet en Army (Iwerzhoneg: an tArm), a vez graet eus nerzh lu douar lu difenn Iwerzhon Republik Iwerzhon krouet e 1924. E miz Mae 2016, tro 7300 paotr ha plac'h a oa engouestlet en Irish Army. Rannadurioù lec'hel al lu a vez graet dre ziv vrigadenn.
Perig ar Meud
Orin
Klotañ a reont gant an doare 700 hervez renkadur Aarne-Thompson
Irish Army
Ma chom pal pennañ an aozadur da zifenn ar vro ha da zegas surentez war an tiriad, abaoe 1958 an an tArm a gemer perzh alies en oberiadurioù evit difenn ar peoc'h dre ar bed. A an tArm a gemer perzh ivez e strolladoù difenn Europa. An nijlu An tAerchór hag ar morlu tSeirbhís Chabhlaigh a ro harp d'an Irish Army e-pad an oberiadurioù-se.
Perig ar Meud
Daumling
En istor kentañ, ur c'houer paour hag e bried a glask kaout ur bugel, na pa vije unan bihanik, emezo. Seizh miz goude setu ar wreg da c'henel ur mabig bihanik ''keit hag ur biz-meud. '' <!-- which they call "Thumbling" and who becomes a "wise and nimble creature." Thumbling as he grows wishes to help his father in the chores so one day asks if he can lead their horse to where his father is working by sitting in the horse's ear and giving it directions. As Thumbling performs this chore, two strange men notice the horse being led by a loud voice, and when they find out the voice belongs to a person sitting in the horse's ear, ask the peasant if they can buy Thumbling to "make a fortune" in exhibiting the little man. Thumbling convinces the peasant to take the money and leaves with the men by sitting on the brim of one of the men's hats. Then after a while Thumbling tricks the men into letting him down and he goes to hide in a mouse hole.
Later in the night Thumbling tries to sleep in a snail shell but is awakened by the sound of robbers plotting to rob a pastor's house. Thumbling yells out to them to take him along and he will help them rob it, by going into the house and handing things out to them. The robbers agree to carry him to the pastor and Thumbling makes a whole lot of n
oise in the house pretending to help the robbers steal. Thumbling wakes people up by yelling things like "What do you want? Do you want everything...?" making the robbery very obvious. A maid wakes up and scares off the robbers but does not see Thumbling. Thumbling gets a good night sleep in the hay. However in the morning the maid feeds the hay that he was sleeping in to the cow. Thumbling begins to yell from the cow's stomach but the pastor thinks that an "evil spirit" had entered the cow, and has it killed. The cow's stomach is thrown into a dung heap, and before Thumbling climbs all the way out of the stomach, a wolf eats it. Thumbling, now inside of the wolf's stomach, persuades the wolf to take him home to his parents' on pretense of eating everything there. His parents kill the wolf to get Thumbling out and promise never to sell him again, not for "all the riches in the world." They give him food, drink and new clothes.
Thumbling's Travels
In the second story, Thumbling's Travels (alternately translated as Thumbling as Journeyman), there are similarities and differences. In this version he is a thumb-sized son of a tailor, and sometimes called a little tailor. Thumbling sets out into the world to seek his fortune. Before his departure, he is given a darning needle sword by his father and a final meal by his mother. The steam from the cooking pot carries Thumbling up the chimney and away from home. The little man goes to the house of a master craftsman, seeking to apprentice with him, but is displeased by the food there. He taunts the mistress of the house, who proceeds to chase him about the tabletop with a dishcloth seeking to strike or catch him like an insect. She eventually drives him from the house.
471
Diwar-benn ar bloavezh 471 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Perig ar Meud
Thumbling's Travels
Thumbling next hires himself out as a servant at an inn but quickly annoys the maids, for he secretly watches them and reports back to the innkeeper when they steal from the food cellar. To get revenge, a maid mows him up with a patch of grass and feeds it to the cows. Thumbling is (once again) devoured by a cow and befuddles the innkeeper when his voice emanates from within it. The cow is slaughtered and though Thumbling tries to escape from its innards, he ends up being cooked into a black pudding with the meat. The pudding is eventually cut into slices by the mistress of the house and Thumbling once again barely escapes with his life.
471
Ganedigezhioù
Gwelet ivez: Rummad:Ganedigezhioù 471
Perig ar Meud
Thumbling's Travels
Resuming his journey, Thumbling is next snapped up by a fox in the woods but manages to get himself caught in its craw. Thumbling convinces the fox to release him and rides the animal back to his father's house, done exploring the world. His father is so pleased to see him, he allows the fox to eat the chickens in the henhouse, for "he would surely love his child more than the fowls in the yard." -->
471
Marvioù
Gwelet ivez: Rummad:Marvioù 471
Perig ar Meud
Tom Thumb
Div gontadenn Grimm zo bet staget e saozneg da grouiñ Tom Thumb gant an hevelep elfennoù. Diwar-se eo bet kresket, betek stagañ anezhi ouzh mojenn Arzhur!
Barbarito Torres
Barbaro Alberto "Barbarito" Torres Delgado (ganet en 1956 e Matanzas) zo ur soner kuban hag a son laúd (laudista), ur seurt lud daouzekkordennek.
Sonet en deus gant sonerien all a bep seurt, ar gitarour Leo Brouwer, ar pianoour Papo Lucca, ar c'haner kolombian Oscar d'Leon hag al laz Buena Vista Social Club.
João II
João II pe Yan II a Bortugal (Lisboa, 1455 – Alvor, 1495), lesanvet o Príncipe Perfeito ("ar priñs peurvat"), a voe Roue Portugal hag Algarves dre ziv wech : da gentañ pevar deiz e miz Du 1477, ha goude adal 1481 betek e varv. Mab e oa d'ar roue Afonso V ha d'e bried kentañ Isabel de Coimbra. E dad a zilezas e gurunenn e 1477, hag anvet e voe João da roue, met ne voe kurunennet nemet goude marv e dad e 1481. Strivañ a reas da zastum an holl c'halloud etre e zaouarn, ha d'e dennañ digant an uhelidi.
Filippa
Filippa zo un anv-badez italianek hag ivez un anv-badez svedek a vez skrivet Philippa ivez.
David Teniers
David Teniers zo anv tri livour flamank eus an Teniers.
Pezoporus flaviventris
Pezoporus flaviventris a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Psittaculidae.
Annez
Brosezat eo ar spesad e mervent Aostralia.
Tom Cruise
Thomas Cruise Mapother IV ganet d'an 3 a viz Gouhere 1962, Tom Cruise e anv micher, zo un aktour ha produour filmoù stadunanat. Enoret eo bet gant tri Academy Awards ha gounezet en deus bet tri Golden Globe Award.
C'hoariet en deus ivez en heuliad filmoù Mission: Impossible, e Eyes Wide Shut (1999), Vanilla Sky (2001), Minority Report (2002), The Last Samurai (2003), Collateral (2004), War of the Worlds (2005), Oblivion (2013), Edge of Tomorrow (2014),
Dimezet en deus da Mimi Rogers, Nicole Kidman ha Katie Holmes. A-du eo gant Iliz ar Skiantologiezh.
Filippa Duci
Filippa Duci, pe Ducci (anvet  Philippa Desducs e galleg), itron Couy, ganet en 1520 ha marvet en 1586 en Touren, a oa ur gourtizanez italian a renk uhel, pried-kleiz an daofin gall Henri, a voe roue Bro-C'hall evel Herri II (Bro-C'hall).
Ganet e oa e Moncalieri e 1520. Merc'h e oa da Gian Antonio Duci.
E miz Du 1537, e-pad Eizhvet Brezel Italia, e tremenas an daofin Herri un toullad novezhioù e Moncalieri, e ti e skoedour, breur Filippa. Plijout a reas an daofin da Filippa a zeuas da vout e bried-kleiz. Genel a reas an Italianez ur plac'hig, en 1538, e Pariz, anvet Diana, anvet evel-hen abalamour d'e vestrez Diane de Poitiers.
Mervel a reas e Teurgn a-raok Here 1586.
Feilhañs Kemper
Feilhañs Kemper zo brudet evit e gened, a zo un hengoun a dremen 300 vloaz e kêr-benn Kernev ma'z eo bet birvidik ha darvoudaouek buhez ar feilhañserezh. Hiziv evel gwechall e vez fardet ha livet pep pezh feilhañs gant an dorn, a-drugarez da daolioù-micher a zo bet krouet ha gwellaet a-hed ar c'hantvedoù, da arzourien o deus roet eus o ene d'an arz diaes-se, da benturezed donezonet ha da vicherourien aketus.
Ur skouer eo feilhañserezh Kemper eus un arz hag ur greanterezh hengounel a zo chomet bev dre emazasaat ouzh emdroadur an teknikoù fardañ ha gwerzhañ, ouzh luskoù bed an arzourien hag ouzh blizidigezh an dud ; distank eo ar c'hêrioù stag o anv ouzh un arz o deus gouezet kas d'e varr.
An deroù
Poderien hepken a oa e Kemper pa zeuas ar feilhañser gall Jean-Baptiste Bousquet d'en em staliañ eno e 1690, o tont eus Sant Jacariá (Var) ; ur poder hag ur mestr korner e oa diouzh e vicher. En e vro edo dija feilhañserezhioù meur Marselha ha Mostiers Santa Maria (Alpoù-Provañs-Uhel) a-douez stalioù all, ha diouer a goad a oa. Puilh edo ar c'hoad e Kernev avat, ha tapout a reas Bousquet an aotre digant melestradurezh ar roue Loeiz XIV da ziskar gwez. Kemper a voe dibabet neuze, en abeg d'an Oded a c'helle talvezout da zegas pri eus priegoù Toull Gwenn, en ardraoñ, ha da ezporzhiañ kenderc'hadoù ar stal nevez. Ouzhpenn da gement-se, ec'hon e oa marc'had ar feilhañs e Kernev rak e Naoned pe Roazhon edo ar feilhañserezhioù tostañ : ezhomm a bodoù o deveze ar gouerien, ar besketaerien, ar morlu ; feilhañs arzel a rae diouer d'ar vourc'hizien, pa oa bet teuzet o zraezoù prizius en arc'hant da baeañ evit brezelioù ar roue.
Diouzhtu e voe kroget gant al labour. Pierre Bousquet, mab e dad, a voe kaset da Varselha da zeskiñ ar vicher ; e 1699 e voe mestr-feilhañser hag e 1707 e tistroas da Gemper. Ken bleunius e voe stal Jean-Baptiste Bousquet dindan an anv Manufacture de pipes et fayences ma c'hallas e vab Pierre prenañ tachennoù ha savadurioù, en o zouez ur mell batis lec'hiet war leur-gêr ar Stivell e porzh Lokmaria ; eno, en "Ti Meur", e chomas ar feilhañserez Bousquet betek ar Brezel-bed kentañ.
E 1708 e voe Pierre Bousquet e penn ar stal war-lerc'h e dad. E 1731 e roas e verc'h da bried d'ur feilhañser a Nevers, Pierre Belleveaux, a gasas gantañ da Gemper teknikoù ha kinkladurioù hag a oa deuet eus Italia e dibenn ar. Pell e padas levezon an degasadennoù-se war feilhañserezh Kemper : al livioù gwer hag okr melen, ar c'hinklañ a-daolioù barr-livañ, an delwennoù eus ar Werc'hez Vari hag ar piñsinoù.
Ne oant ket 40 vloaz avat pa varvas ar priedoù Belleveaux ; setu neuze Pierre Bousquet, 72 vloaz, en e unan e penn brasañ greanti Breizh. Buan e kavas skoazell gant Pierre-Clément de Caussy, ur feilhañser yaouank – 24 vloaz e oa pa erruas e Kemper e 1744 – eus Rouan. E 1749 e timezas gant Marie-Jeanne, merc'h Pierre Belleveaux, ha hi 15 vloaz hepken. Pa varvas Pierre Bousquet e lezas 200 000 lur d'ar priedoù, da lavarout eo kant gwech pinvidigezh e dad e 1690. Berzh a reas ar stal c'hoazh dindan ren Pierre-Clément de Caussy, pa implije 80 a dud e 1770 ; pa varvas e 1782 e lezas ar greanti d'e verc'h ha d'he fried, Antoine de la Hubaudière (1744-1794).
Levezon Rouan
Dre ma oa mab da rener feilhañserezh roueel Rouan-Saint-Sever ez erruas Pierre-Clément de Caussy e Kemper gant un dornskrid m'en devoa notennet e dad holl sekredoù ar vicher evel ma veze graet en e c'hreanti. Patromoù Rouan neuze, tremen 300 anezho, hag a oa levezonet-bras gant arz sinaat ar porselen, a voe implijet e Kemper : erevent, pagodennoù, klaouieroù, kerniel, reier, lambrikinoù ha kinkladurioù skinek. Diaes e vez a-wechoù gouzout hag e Rouan pe e Kemper e voe fardet ar pezh-mañ-pezh – nemet pa vez liv melen, a oa dianav er feilhañserezh norman. Ouzhpenn ar patromoù-se e c'hounezas Kemper al liv ruz, na veze implijet nemet e Rouan betek-henn.
Kevezerezh
Ar pezhioù arzel-se avat ne oant nemet un darnig eus kenderc'hañ an Ti Meur, a veve dreist-holl diwar traezoù arverek ar pemdez evit an ospital, ar morlu, ar gouerien : boutailhoù, picherioù, podoù, listri a bep stumm, chipotoù-holen, teol kromm, kornioù-butun hag all. Diwar krag keram e vezent fardet, pe e feilhañs gwenn amailhet dre staen, pe c'hoazh diwar pri gwerniset ha tokennet kent bout kinklet ; par d'ar re a gaved en Europa a-bezh e oa ar patromoù : bleunioù, kalonoù, kastilli, kroazioù, steredennoù...
E 1771 e teuas un Norman anvet Guillaume Dumaine, bet ganet e 1751 eus un hir a lignez poderien, da zigeriñ stal er straed Uhel a hed Menez Fruji ; ar c'hrag hepken a veze labouret gantañ betek ma labouras e ti Vousquet adalek 1775 betek 1780, pa'z eas da Gemperle da zigeriñ e feilhañserezh dezhañ. Eno e timezas gant ur Gemperadez e 1783 hag e reas freuz-stal kent distreiñ da Gemper e 1790. E Kemper neuze e tapas ur yalc'had digant an departamant da fardañ pezhioù krag, ha pezhioù krag hepken hervez ar gevrat, a ezporzhias betek Naoned. E 1843 e varvas Dumaine, ha gant an tiegezh Tinquerey e voe kemeret ar greanti. Dister avat e chomas ar stal betek donedigezh Jules Henriot e 1891. E 1771 ivez e timezas merc'h Pierre-Clément de Caussy da Antoine de la Hubaudière, un ijinour er Pontoù ha Solioù ; dizale e tilezas e vicher da vont da labourat gant e dad-kaer. Antoine e voe diazezer un diernac'h a badas betek 1917 – roud anezhañ zo er merk HB, « Hubaudière-Bousquet » hiziv c'hoazh.
Chaseadeg ar Marc'h-Kornek
Chaseadeg ar Marc'h-Kornek, pe Pallennerezh ar Marc'h-Kornek, zo un heuliad seizh pallenn-moger graet er bloavezhioù 1495–1505, war c'houlenn Anna Vreizh, hag hiziv er mirdi The Cloisters, e New York.
Warne e weler tud eus an noblañs o chaseal hag o vont war-lerc'h ur marc'h-kornek. Krediñ a reer e voe graet e kreisteiz an Izelvroioù.
An oberiañs
Graet eo ar pallennoù e gloan, neud orjal, ha seiz. Al livioù, chomet flamm bepred betek hiziv, a zo bet graet gant plantoù: Reseda luteola (melen), gwarañs (ruz), hag Isatis tinctoria (glas). Unan eus ar pallennoù, The Mystic Capture of the Unicorn, a zo aet e daou damm.
Feilhañs Kemper
Stil Kemper
Etre 1785 ha 1800 ez eas an darn vuiañ eus feilhañserezhioù Bro-C'hall d'an traoñ abalamour da gevezerezh ar porselen ha da itik ar vourc'hizien evit ar pezhioù feilhañs fin a Vro-Saoz. Dre ijinañ doareoù nevez e chomas feilhañserezh Kemper war neuñv avat. Peogwir en em gavas pinvidikoc'h lod tud a-c'houde an Dispac'h gall (1788-1799) hag Impalaeriezh c'hall kentañ (1804-1814 ha 1815) e voe krouet kinkladurioù livek-kenañ diwar patromoù europat klasel ; foñsoù ar pladoù a voe kinklet ouzhpenn an erienoù ; amplaet e voe paneradoùigoù bleunioù Rouan, dasorc'het ar c'hilheien gant livioù flimm-flamm ha lirzhin.
Chaseadeg ar Marc'h-Kornek
An istor
Peurvuiañ e vez un tamm tabut diwar-benn istor ar seizh pallenn-moger-se, o ster, o fal, teoriennoù a bep seurt zo bet savet, lavaret ez eus bet ne oant ket bet ispilhet kichen-ha-kichen. Koulskoude e seblant sur a-walc'h e oant bet urzhiet gant Anna Breizh da lidañ hec'h eured gant Loeiz XII, Roue Bro-C'hall.
Feilhañs Kemper
Stil Kemper
Adalek 1850 e voe lakaet pouez war ar c'hinklañ a-daolioù barr-livañ a oa deuet eus Nevers er c'hantved kent : en un taol barr-livañ e veze degaset liv ha stumm, dre astenn ur berad pentur. En abeg d'an teknik-se e voe stank ar c'hilheien, ar paneradoù bleunioù ha, dreist-holl, petalennoù ar bokedoù Marc'harid. E kreiz an e voe embannet pezhioù kinklet gant ur c'houblad a Vro C'hlazig, bragoù-bras ha koef ganto, hag a ra kement a verzh en hon amzer c'hoazh.
Chaseadeg ar Marc'h-Kornek
An istor
Daou zoare zo da gompren an oberennoù: an hini pagan, hag an hini kristen. Hervez an doare pagan e vije kaoz eus karantezioù ha falspromesaoù. Hervez an doare kristen eo aroueziet Pasion Jezuz hag e varv gant marv ar marc'h-kornek.
Feilhañs Kemper
Distro stil Rouan
A-hed enkadenn eil hanter an e voe lezet ar feilhañserezh arzel a-gostez evit kenderc'hañ pezhioù arverek ha poblek. E-kerzh an Eil Impalaeriezh (1852-1870) e tistroas an hendraoù diouzh ar c'hiz a-drugarez da labourioù an tisavour gall Eugène Viollet-le-Duc (1814-1879). Ar C'hallaoued o devoe deur ouzh istor o bro hag ouzh ar Grennamzer, meur a levr diwar-benn feilhañserezhioù Marselha, Mostiers Santa Maria, Nevers ha Rouan a voe embannet.
E Kemper e voe tennet eus solier an Ti Meur patromoù Pierre-Clément de Caussy ha dornskrid e dad, a zedennas rener ar greanti, Félix de la Hubaudière. Hennezh a c'hopras ur sturier arzel, an aotrou Fougeray ; adalek 1872 neuze e voe embannet eilskouerioù eus pezhioù Rouan an hag a reas berzh bras, kement ha ken kaer ma voe fardet e Kemper muioc'h a bezhioù doare Rouan eget en holl feilhañserezhioù norman er c'hantved kent. Gwelloc'h eget ar pezhioù orin e oant zoken, ha lod a voe gwerzhet evel hendraoù.
Diaesoc'h e voe an traoù er feilhañserezh Éloury. Pa n'edo ket dornskrid De Caussy e kerz an intañvez Porquier hag a oa renerezh ar greanti a-c'houde un eured e 1809, e sellas ouzh dielloù a ziskoueze pizh tresoù doare Rouan, ha berzh a reas he c'henderc'hadoù ivez. E 1869 e voe krouet ar merk « Adolphe Porquier ».
Alfred Beau
E 1873, diwar skouer Félix de la Hubaudière, e c'hopras an intañvez Porquier ur sturier arzel anvet Alfred Beau, bet ganet e 1829, ur luc'hskeudenner a vicher staliet e Montroulez. Mab-ker Émile Souvestre e oa, ha mignon da Fañch an Uhel. A-drugarez dezhañ e voe nevesaet ar feilhañserezh e Kemper.
Ouzhpenn e vicher, un dourlivour e oa Alfred Beau, ha dedennet e oa gant al livañ war amailh. Barrek e oa dija pan erruas e Kemper e 1870, hag eñ oadet 31 bloaz. Da rener labouradeg al livourezed e voe anvet Alfred Beau. Eno e labouras ar "penturezed" diwar skouer e zourlivadurioù diniver, tra ma kroue patromoù nevez ha dibar dre livañ ar feilhañs evel ma veze graet war lien. Ar pezh nevesañ a zegasas eo krouiñ ul lestroù klok kinklet gant arvestoù eus ar vuhez e Breizh, en devoe tapet diwar taolennoù al livour Olivier Perrin (Rostrenenn, 1761 - Kemper, 1832) ; diwar e vignoniezh gant Fañch an Uhel e krouas kinkladurioù awenet gant mojennoù Breizh. Sinañ e labour a rae Alfred Beau, evit ma c'hellje ar merk P-B tennañ splet eus e vrud. En avat ne oa ket eus keal ar berc'henniezh arzel, setu e chomas ar greanti perc'henn war oberennoù an arzour.
Kalz e plije Breizh da arzourien dibenn an : liv un arallvro a oa warni, hervez an taolennoù a veze diskouezet e Pariz ; diouzh ar c'hiz e oa al lennegezh keltiek a-c'houde ar berzh bras a reas embannadur Barzhaz Breizh Théodore Hersart de la Villemarqué e 1839 hag e adembannadur e 1845 ; aesoc'h e oa he gweladenniñ abaoe staliadur an hent-houarn goude 1860. En abeg da gement-se holl e plijas labour Alfred Beau, ha ret e voe d'ar feilhañserezh Porquier goprañ 18 penturez ouzhpenn a-benn bastañ d'an ezhommoù.
Adalek 1873, ha diwar atiz Alfred Beau bepred ez embannas Porquier ul lestroù kinklet gant patromoù louzawouriel awenet gant doare Japan ha Louzaouegoù Chelsea. Tremen 120 patrom dourlivet a oa, enno bleunioù, delioù, frouezh, amprevaned, kresteneged, laboused hag all ; d'o skorañ e lakaas Alfred Beau fardañ un amailh satinet hag arc'hlas. Pezhioù unel a voe graet ivez : profoù dibar, plakennoù eñvor evel an hini a voe graet evit lidañ savadur meurbont an hent-houarn e Montroulez, hag ar gourbiolin en e vent natur a voe lakaet war ziskouez e 1878 – 16 gwech e voe graet ar pezh boemus-se kent bout kavet dereat evit an diskouezadeg. E 1875 e voe sinet ur gevrat a 15 vloaz gant ar greanti Porquier hag Alfred Beau ; krouet e voe ar merk P-B, « Porquier-Beau ». Petra bennak ma oa ar gevrat da badout betek 1890 ne voe torret nemet e 1894.
Jean-Denis Lanjuinais
thumb|150px|right|Jean-Denis Lanjuinais e 1790 Jean-Denis Lanjuinais a oa bet ganet e Roazhon d'an 12 a viz Meurzh 1753.
Feilhañs Kemper
Jules Henriot
E 1864, unan eus diskennidi Guillaume Dumaine, an dimezell Tinqueray, a zimezas gant ur feilhañser eus Franche-Comté anvet Pierre Jules Henriot hag a oa o paouez en em staliañ e Kemper. O mab Jules (1866-1951) a voe rener ar feilhañserezh Henriot adalek 1891 ; evit kevezañ ouzh berzh an ti Porquier e c'hopras al livour Camille Moreau, bet deskard Alfred Beau. Kefridi Moreau e voe krouiñ patromoù brezhon evit ur steudad pezhioù feilhañs arzel. Diwar tresadennoù François-Hippolyte Lalaisse (1810-1884) a-zivout dilhad hengounel Breizh, bet embannet e Naoned e 1845 e labouras Moreau. Ker bras ur berzh ha hini lestroù P-B a reas ar steudad.
Jean-Denis Lanjuinais
Aet da zoktor war ar gwir d'e 18 vloaz en devoa kenstrivet, gant berzh, evit kaout ar gador-gelenn war ar gwir-iliz e Roazhon e 1775. Alvokad kuzuliañ Breujoù Breizh e oa bet anvet da gannad an Trede-Urzh gant e gengêriz eus senesaliezh Roazhon, a-benn breujoù 1789 : dibabet e oa bet evit ma vije skrivet kaieroù ar c'hlemmvanoù gantañ. D'an ampoent e tiskoueze bezañ en erbed ur vonarkiezh sklaerwel o soursial ouzh ar werin e-lec'h an noblañs. Gant ur Roazhonad all, Isaac Le Chapelier (bet krouet ar C'hleub breton gantañ), e oa ezel eus Kevredigezh mignoned ar vonreizh a oa liammet ouzh Kevredigezh Jakobined Pariz. Kemeret en devoa perzh bras e diazezadur al Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien ha boulc'het laikadur aktaoù marilh ar boblañs gantañ.
Feilhañs Kemper
Jules Henriot
Nebeud kent korn ar c'hantved nevez e teuas berr an arc'hant gant ar greanti Porquier-Beau. Dizemglev a savas etre rener an ti, Arthur Porquier, hag Alfred Beau ; e 1894 neuze e voe torret ar gevrat. Porquier e-unan a genderc'has pezhioù a veze treset gantañ en ur genderc'hel da embann patromoù Beau, e oa chomet ar greanti perc'henn warno. E 1898 e voe kavet eiladennoù eus pezhioù Porquier, bet fardet ha lakaet e gwerzh gant an ti Pouplard-Béatrix, ur feilhañserezh e Malicorne-sur-Sarthe ; prosez a voe savet ; e 1899 e voe kondaonet ar goubreizherien. Adalek ar prosez-se e voe ouzhpennet ar meneg Quimper da sinadur an ti Porquier, ha dizale e voe graet heñvel gant ar feilhañserezhioù kemperat all. Ne yac'haas ket an ti Porquier evit kement-se avat : war ziskar ez eas ar gwerzhioù hag e miz Kerzu 1904 e voe serret ar greanti. Digor an hent neuze dirak ar feilhañserezh Henriot. Da glozadur ar stal Porquier, goprañ ar penturezed dilabour a reas Henriot, ha prenañ ar patromoù P-B a oa bet embannet abaoe 1875 evit o adembann adalek 1913, pa brenas ar merk « P-B » ivez.
Jean-Denis Lanjuinais
Dilennet er Goñvañsion a-gevret gant 4 c'hannad all eus Il-ha-Gwilen en devoa sezet en tu-dehoù, o treiñ a-du gant ar Jirondined ouzh ar Venezidi. Da geñver prosez Loeiz XVI (Bro-C'hall) e oa aet a-du gant an toull-bac'h betek ar peoc'h ha, pa oa bet votet marv ar roue, en devoa goulennet ma vije forbanet. Diwar neuze e talas muioc'h-mui ouzh politikerezh-spont Marat ha kentañ Kumun Pariz. Da-heul un nebeud tabutoù er Goñvañsion e oa bet lakaet harz warnañ. Deuet e oa a-benn da vont kuit digant an archer edo ouzh e ziwall. Dre rebourserezh e oa bet lakaet harz war e 2 vreur (unan a oa mezeg hag egile beleg), unan eus e c'hoarezed hag e vamm. D'an 28 a viz Gouere e oa bet lakaet da dreitour ouzh ar vammvro gant ar Goñvañsion. D'an 23 a viz Gwengolo en devoa Carrier lakaet holl vadoù Lanjuinais er vac'h. Kuzhat a reas e-barzh ur c'hrignol e Roazhon beket miz Kerzu 1794 a-raok adkavout e sez er Goñvañsion e-lec'h ma voe difenner ur politikerezh hanterouriñ.
Feilhañs Kemper
Jules Verlingue
E-pad ma oa ar merk P-B oc'h ober berzh e kendalc'he an Ti Meur – ar merk HB – da genderc'hañ eiladurioù eus doare Rouan diwar patromoù De Caussy bepred, ar pezh a oa krog da skuizhañ karourien arz ar feilhañserezh petra bennak ma oa bet graet gant HB ar c'hentañ benveg-seniñ e feilhañs, ur violin e kamahu glas kinklet gant André Guihéneuc, ha Hent ar Groaz en iliz Lokmaria gant Louis Noël. E dibenn ar c'hantved ez embannas HB patroù breizhat awenet gant Lalaisse, a yeas buan war ziskar betek biniaouajoù evit an douristed.
Jean-Denis Lanjuinais
Dilennet e oa bet e Kuzul ar re Gozh o tileuriañ departamant Il-ha-Gwilen. Ne oa ket bet dilennet en-dro e 1797 ha setu ma oa distroet da Roazhon e-lec'h m'en devoa kelennet e kador-gelenn war al lezennadurezh ar Skol Greiz. E miz Mae 1800 e oa aet da senedour. Embann a reas e oa a-du gant Taol-stad an 18 brumaire (9 a viz Du 1799) met ne votas ket evit Ren ar C'hoñsul e vuhez-pad e 1802 nag evit an Impalaeriezh e 1804. Ar pezh na viras ket outañ a vezañ anvet da gont an Impalaeriezh e 1808... Par Bro-C'hall e oa bet e-kerzh Kentañ Restaorasion. E-pad ar C'hant-Devezh e oa bet kannad ar Seine e kambr an dileuridi ma oa bet dilennet da brezidant anezhi.
Feilhañs Kemper
Jules Verlingue
E 1906 e voe lakaet Guy de la Hubaudière e penn HB ; dre ma ne oa ket dedennet gant ar vicher e tilezas ar greanti tamm-ha-tamm : nebeut a urzhioù-prenañ, implijidi gopret pa veze arc'hant er c'hef. Kregiñ a reas ar greanti da enporzhiañ pezhioù eus feilhañserezh La Madeleine, e Boulogne-sur-Mer, renet gant Jules Verlingue. E 1913 e voe distrujet ar greanti HB gant un tan-gwall ; Jules Verlingue a ginnigas prenañ ar stal. E 1916 e voe lazhet Guy de la Hubaudière en Emgann Verdun, hag e 1917 ez erruas Jules Verlingue e Kemper evel perc'henn da goshañ feilhañserezh kêr, 227 vloaz goude he c'hrouidigezh gant Jean-Baptiste Bousquet e 1690.
Jean-Denis Lanjuinais
Da vare an Eil Restaorasion en devoa adkavet e sez e Kambr ar Birien. Diwar neuze, en em ouestlañ a reas e kentelioù war ar gwir roman en Akademiezh al Lezennadurezh a oa bet unan eus an tadoù diazezourien. Kenderc'hel a reas da zifenn e vennozhioù liberal betek-penn. Aet e oa bet da Anaon e Pariz d'an 13 a viz Genver 1827.
Feilhañs Kemper
Jules Verlingue
Kemmoù a oa bet er feilhañserezh kemperat gant red an amzer, pa oa aet Ti Meur Jean-Baptiste Bousquet d'ar feilhañserezh HB, an ti Éloury-Porquier-Beau da get hag e hêrezh da Jules Henriot, a oa perc'henn ivez war hêrezh ti Guillaume Dumaine. Div feilhañserezh vras a chome e Kemper e deroù an neuze, goude ar Brezel-bed kentañ : HB ha Henriot.
An etrebrezel
Diouzhtu e voe taer ar c'hevezerezh etre an daou di, gant prosezioù a-zivout goubreizherez – an eil ti o tamall d'egile bout preizhet patromoù – ha dambrez, pa veze tamallet d'an eil ti bout fardet pezhioù heñvel-mik ouzh re egile. Kement-se avat a zegasas un helebini hag a vroudas ar c'hrouiñ arzel.
Etre 1920 ha 1940 e tremenas ur c'hant arzour bennak dre Gemper evit amprouiñ o donezonoù war gwevnded ar feilhañs, un danvez hag a oa bet gwellaet a-galz a-drugarez da enklaskoù ar sturierien deknikel. Pep arzour a labouras dindan ren ur sturier arzel brudet a ouie nevesaat ar patromoù hervez e zoare, evel ar c'hizeller René Quillivic e ti HB pe al livour Mathurin Méheut e ti Henriot. Kevezerezh a veze bepred da geñver an diskouezadegoù meur e Bro-C'hall hag e lec'h all. Unan eus delwennoù HB, sinet gant an arzourez Anna Quinquaud evit Exposition Coloniale Pariz, a voe war golo ar gazetenn hollvrudet L'Illustration, niverenn 4608 deiziadet 27 a viz Even 1931 : korf-bras ur vaouez Foul eus Ginea, titlet Femme du Fouta Djallon ("Maouez eus Fuuta Jaloo"),.
A-boan prenet an Ti Meur gantañ e krogas Jules Verlingue d'e arnevesaat ha da zegas doareoù teknikel nevez. Prenañ greanti kozh Porquier a reas ivez, ha dilojañ di e 1920 – eno emañ hiziv c'hoazh. Ur sturier teknikel nevez a voe gopret, Gilbert Theillou e anv, a oa ur mestr koc'haner eus Limòtges. Buan e voe lakaet un teknik nevez e pleustr : erlec'hiet e voe ar redek ouzh ar stamperezh, da lavarout eo e voe lakaet toaz ar pezhioù da redek en ur moull e-lec'h o stummañ gant an dorn er moull ; marc'hadmatoc'h an doare hag ec'honoc'h skalf ar stummoù. Pa felle da Jules Verlingue kenderc'hañ porselen e lakaas sevel ur forn gouest da dommañ betek 1 300 °C ; krag a voe kenderc'het e gwirionez, unan eus nevezentioù pennañ an ti HB. Odetta e voe merk kenwerzhel ar pezhioù krag-se, a veze fardet diwar prioù mesket hag amailhoù arbennik ; diaes-bras e veze ar poazhañ, kalz kolloù a veze, ar pezh a lakae kresk war ar prizioù – met dispar e oa an disoc'hoù, gant livioù don lugernus ha dilufr kemmesket hag adskedoù kanevedennek. Priziet e voe ar pezhioù-se gant an dastumerien, met izel e voe ar gwerzhioù en abeg d'o friz ; goude an Eil Brezel-bed e voe paouezet d'o c'henderc'hañ. René Quillivic a voe anvet da sturier arzel ; gant un tregont arzour bennak e labouras.
Diouzh e du e c'hopras Jules Henriot René-Yves Creston, unan eus izili luskad Unvaniezh ar Seizh Breur hag a venne neveziñ holl arzoù Breizh dre veskañ ar stiloù hengounel hag arnevez. E 1937 e voe dalc'het e Pariz an Exposition Internationale des Arts et Techniques dans la Vie Moderne, anv ofisiel an Diskouezadeg Hollvedel ; René-Yves Creston, hag a oa atebeg war Paborell Breizh, a gendrec'has Jules Henriot da sevel ur forn a-ratozh evit poazhañ ur vedkartenn 1,60 m he zreuzkiz en enor d'ar voraerien ha trevadennerien vreizhat – pemp mizvezh labour a voe rekis evit fardañ ar pikol pezh-se. Mathuri Méheut, bet tutaet e 1928, en devoa e labouradeg dezhañ e ti Henriot ma laboure gant arzourien all, Jim Sevellec en o zouez. Kalz oberennoù a genderc'has, e feilhañs hag e danvezioù all.
Goude an Eil Brezel-bed
Paul Fouillen (1899-1958) a zilezas e garg a benn labouradeg e ti HB e 1928 da zigeriñ stal war leur-gêr ar Stivell e karter Lokmaria, nepell diouzh an Ti Meur eta. Eno e krouas pezhioù arrebeuri ha traezoù e gwer livet hervez patromoù keltiek. E 1945 neuze e prenas ur forn tredanek evit poazhañ pezhioù feilhañs. Un ugent den bennak a voe gopret evit fardañ pezhioù dibar o stummoù, kinklet gant patromoù doare enlivadurioù Iwerzhon ha broderezhioù Breizh. Ar c'hiz-se zo bet miret gant e vab Maurice, en ur ouzhpennañ e stil dezhañ.
Siouloc'h ha ouezhusoc'h war an dro e voe an traoù en tiez HB ha Henriot. Arnevesaet e voe ar greanti HB, adaozet ar c'henderc'hañ, fornioù tredanek a voe staliet er bloavezhioù 1960 ; dispredet e oa savadur ar greanti Henriot, ha berr an arc'hant ganti : e 1968 eta e voe kendeuzet an div feilhañserezh ha krouet unan nevez anvet Société des faïenceries de Quimper, renet gant Jean-Yves Verlingue, mab da Jules Verlingue, a oa aet da Anaon e 1946. Disrann avat e chomas ar merkoù « HB » ha « Henriot » dre o labouradegoù kinklañ hag o fatromoù.
Teir feilhañserezh a chomas e Kemper a-c'houde an darvoudoù-se : HB-Henriot, Fouillen ha Keraluc.
Diskar hag adsav HB-Henriot
E deroù ar bloavezhioù 1980 en em gavas enket greanterezh ar feilhañs gall : 80% eus priz-koust pep kenderc'had a yae gant al labour, ar pezh a oa kalz keroc'h eget er broioù estren ; marc'hadmatoc'h a-galz e oa ar pezhioù feilhañs a veze enporzhiet a-vil-vern eus Portugal pe eus Azia. Brudet e oa barregezh feilhañserezhioù Bro-C'hall er bed a-bezh, setu e vevjont diwar ar vrud-se ha diwar an hengoun, gant stiloù ha binvioù na genglotent mui nag ouzh lezennoù nevez ar c'henwerzh nag ouzh blizidigezh an dud. E 1983, e Bro-C'hall, e tigreskas niver an implijidi eus 16 000 da 3 500 hepken. E Breizh ivez e oa ar marc'had war ziskar, evit an hevelep abegoù : ne ouie ket an dud diforc'hañ pezhioù fardet ha livet gant an dorn diouzh reoù greantel dibunet a-steudadoù bras ; nebeutoc'h a werzhioù neuze, ha muioc'h a staliadoù. E 1983 end-eeun ez embannas renerezh HB-Henriot e oa ret dezhañ dic'hoprañ 78 a dud. Ac'hubet e voe ar greanti, fardet ha gwerzhet e voe hep aotre asiedoù kinklet gant al lugan "La faïence doit vivre", manifestadegoù a voe er straedoù. Tud Kemper a gomprenas pouez ar feilhañserezh en Istor kêr, pa c'hopre 250 a dud c'hoazh, hep kontañ an implijoù deveret er c'henwerzh, en dezougen hag all. En daoust da skoazell Kemperiz hag ar c'hazetennoù e rankas HB-Henriot disklêriañ freuz-stal e miz Gouere.
Ur pemzek bennak a ginnigoù a voe evit adkemer ar stal. Pa voe bet lezet ar re faltazius a-gostez – adprenañ hep an disterañ gwenneg toull, ardivinkaat ar c'henderc'hañ penn-da-benn – e chomas teuliad Paul Janssens war an daol. Un Amerikan a orin izelvroat e oa Paul Janssens, eus Stonington (Connecticut) nepell diouzh Boston (Massachusetts) ; barrek e oa war feilhañs Kemper, p'en e werzhe abaoe 1955, hag an enporzhier nemetañ e oa abaoe 1978 er Stadoù-Unanet ma tiboulle ur c'hard eus ar c'henderc'hadoù kemperat. Gant e wreg hag un nebeud dastumerien amerikan arbennik e savas ar c'hevredad merañ Quimper Faïence, Inc., e vije ar greanti HB-Henriot un iskevredad anezhañ.