cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aljeria
An anv
Eus anv ar gêr-benn e teu anv ar Stad. An anv « Aljer » a zeu eus ar c'hatalaneg Aljeria, hag a zeu eus Al-Djaza'ir (distagadur lec'hiel eus an arabeg klasel al-Jazā'ir).
« Algérie » eo ar stumm gallek, implijet evit ar wech kentañ e 1686 gant Fontenelle en Entretiens sur la pluralité des mondes ; adkemeret eo bet d'ar 14 a viz Here 1839 gant Antoine Virgile Schneider evit komz eus an dachenn-mañ hag a zo ul lodenn eus an Aodoù Berberek (Barbaresques e galleg ar mare).
Stag eo deveradur an anv arabek Al-Djaza'ir (الجزائر) ouzh anv an inizi hag a oa dirak porzh Aljer. Staget int bet bremañ ouzh ur chaoser. Un deveradur all a lak aorin anv aljeria en arabeg Al-Djaza'ir (الجزائر) da zont eus Ziri ibn Menad, Djezaïr hag eus Dziri, a zo Tziri e berbereg haga dalvez kement ha "loar sklaer".
Douaroniezh
Aljeria eo bro vrasañ kevandir Afrika, eus ar bed arabek, hag eus ar Mor Kreizdouarel ; e su Aljeria emañ ar Sahara. En norzh emañ Menezioù Atlas : an Atlas Tellian hag an Atlas Saharian. Bez’ ez eus un aradennad-venezioù (Aoures, Batna, Khenchela, Oum-El-Bouaghi, Aïn M'lila, Souk-Ahras, Guelma, Biskra).
Krenoù-douar
Un oberiantiz seismek bras-tre a zo lec'hiet e takadoù tost da aod Aljeria a-hed ar Mor Kreizdouarel. Ar voustradenn dektonek etre plakennoù Afrika hag Eurazia a grou kalz frailhoù hag a seismoù bras pe vihan. Rannet eo Aljeria etre div blakenn dektonek abalamour d’ar frailh Su-Atlasek. En norzh emañ ivez tektoniezh an Alpoù hag er su pladenn ar Sahara hag a zo stabil a-walc'h.
A-douez ar c'hrenoù-douar bras ha feulz emañ hini Al Asnam (Chlef bremañ) e miz Gwengolo 1980, hini Constantine e miz Here 1985 ha hini Tipasa e miz Here 1989. An hini diwezhañ a lazhas tud eo hini M'sila e miz Mae 2010.
Gwrezverkoù
Er Sahara e sav ar gwrezvek keitat da 40°C war an deiz ha da 5°C diouzh an noz.
En norzh hag er c'hêriou tost d'an aod e vez gwrezverkoù ar goañv etre 8°C ha 15°C. Pignat a ra betek 25°C e miz Mae evit tizhout ar geidenn a 28°C ha 30°C e miz Gouere hag e miz Eost (28°C e Skikda ha 29,5°C en Aljer).
Daouc'hrafiezh
Implijet e vez an termen daouc'hrafiezh evit komz eus yezhoù hag a ra gant daou zoare-skrivañ. Ez-ledanoc'h e vez implijet ivez a-wechoù e-lec'h liesgrafiezh, kalz raloc'h, pa reer gant muioc'h a zoareoù skrivañ evit an hevelep yezh.
Aljeria
Gwrezverkoù
E menezioù Kabilia e vez tost ar gwrezverk da 3°C pe zoken -7°C e-kerzh ar goañv. Erc’h a vez alies d'ar mare-se.
Daouc'hrafiezh
An daouc'hrafiezh a c'hell bezañ sinkronek, da lâret eo pa vez implijet an daou zoare-skrivañ war un dro, pe diakronek, pa'z eus bet implijet daou zoare-skrivañ a-hed istor ur yezh resis bennak.
Gwilde-Gwengalon
Gwilde-Gwengalon  a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Dinan e departamant Aodoù-an-Arvor.
Daouc'hrafiezh
Unan eus skouerioù brudetañ an daouc'hrafiezh eo ar serbeg skrivet koulz gant al lizherenneg kirillek ha gant al lizherenneg latin, daoust ma vez skrivet muioc'h-mui gant al lizherenneg kirillek goude ma oa bet disrannet ez-ofisiel ar serbeg-kroateg.
Aljeria
Gwrezverkoù
E-kreiz hag e kornôg ar vro, e takad uhelblaenennoù rannvro Djelfa, e vez ar gwrezverkoù etre 30°C ha 38°C. Er reter, en Aorez, e vez yen-tre ar goañv, pa ziskenn ar gwrezverk betek -18°C. Tomm-tre e vez e-kerzh an hañv, betek 50°C en disheol.
Er gwalarn, evel en Oran, Tlemcen, Mostaganem, etc, ez eus un hin kreizhdouarel boutin, sec’h en hañv ha goañvoù dous gant an oabl louet pe digoumoul.
Daouc'hrafiezh
Stank a-walc'h e oa an daouc'hrafiezh diakronek evit meur a yezh komzet en ez-Unaniezh Soviedel, evel an ouzbekeg da skouer, bet skrivet tro-ha-tro gant ar skriturioù arabek, latin ha kirillek.
Aljeria
Ar c'hêrioù pennañ
Aljer eo ar gêr vrasañ, muioc'h eget 6 milion a dud o vevañ enni. Kêrioù bras all ar vro eo Oran, Constantine, Annaba, Tizi-Ouzou (kêr-benn Kabilia), Tamanghasset (Kerbenn Hoggar), Ghardaïa (kerbenn ar Mzab), Batna (ker-benn an Aores), Bejaïa, Setif, Biskra, Ouargla.
Daouc'hrafiezh
Un dispac'h yezhel e oa bet ar c'hemm bet degaset d'an turkeg pa baouezas, dindan ren Atatürk, d'ober gant al lizherenneg arabek ha pa grogas d'ober gant al lizherenneg latin.
Aljeria
Bevennoù
6 343 km en holl :
Yezhoù saharek
Ur skourr eus ar yezhoù nilez-saharek eo ar yezhoù saharek, komzet e reter Sahara adal gwalarn Darfour betek reter Libia, kreiz Tchad ha biz Nigeria.
Aljeria
Istor
E-penn kentañ e oa mat an darempredoù etre Bro-C'hall ha Rejañs Alje. Tu zo da lenn e miz Mezheven 1793 Pelec'h ? : « P'en em gevre Europa a-enep Bro-C'hall dieub, e tou ur galloud afrikan (Aljer) e fealded e-keñver ar republik hag e tou dezhi e vignonaj. » Ouzhpenn e oa ivez Dinas Bro-C'hall o tikeañ koural en El Kala.
Ptolemaios
Ptolemaios (Πτολεμαῖος /Ptolemaios) zo un anv gresianek ha hini un toullad mat a dud er bed hellenek en Henamzer.
Aljeria
Istor
E 1794 e voe taget ar Frañs dispac'hel gant galloudoù Europa kevreet, hag a oa diaes dezhi magañ he foblañs hag he soudarded. Dey Alje, Hussein, a ginnigas kenemglevioù evit prenañ gwinizh en un doare aesoc'h, ha da c'houde e prestas arc'hant da Vro-C'hall digampi. Ur wech echuet ar brezel, ne baeas ket Bro-C'hall he dle ha, pa zeuas Bro-C'hall da vezañ ur rouantelezh adarre, e voe digresket an dle. Paeet voe an dle met e Pariz, e Kef ar Fiziadennoù hag ar Fiziamantoù. Neuze e teuas an Dey da vezañ neubeutoc'h-neubeutañ mignon gant konsul Bro-C'hall, abalamour ma komprenas ne adwelje biken e arc'hant ha ne vije biken paeet ar gwinizh.
Selout ouzh ar pennad Brezel Aljeria.
Castell Newydd
Castell Newydd zo un anv-lec'h kembraek, par d'ar C'hastell-Nevez brezhonek.
Aljeria
Yezhoù
An arabeg hag an tamazigteg eo ar yezhoù broadel hag ofisiel hervez ar Vonreizh. An arabeg eo yezh ar Stad. Ar galleg n'eo ket ofisiel, met graet e vez kalzik gantañ e bed ar c'henwerzh hag en deskadurezh.
Ptolemaios
Gerdarzh
Talvout a ra an anv kement ha brezelour, deveret eus "ptolemos" pe "polemos", brezel. Eus an anv arameek Bar Talmau (mab Ptolemaios) e teu an anv Bartolome, pe Bertele.
Faraoned Egipt
Un dierniezh faraoned eus ar marevezh lagid eo ar Ptolemaios. Adal Ptolemaios VI e cheñch roll ar Pennoù disheñvel hervez ma vez kontet Ptolemaios VII ha Ptolemaios Apion pe get ; ouzhpenn, gwechall, e veze roet alies an niverenn VIII da Ptolemaios VII, mab da Ptolemaios VI, hag an niverenn VII da Ptolemaios VIII, eontr ha muntrer an hini a-raok.
Konted italian
Konted Tusculum a voe anvet Ptolemaios, pe gentoc'h Tolomeo, hervez an italianeg:
Yezhoù saharek
Isrenket e vez ar yezhoù saharek e daou vloc'had pennañ:
Ellen MacArthur
Ganet eo bet Ellen MacArthur d'an 8 a viz Gouere 1976 e Whatstandwell e Bro-Saoz
Aet e oa ar maout ganti er route du Rhum d'an 23 a viz Du 2002 gant ar vag Kingfisher.
D'an 8 a viz C'hwevrer 2005 e oa aet ganti rekord ar vageadenn tro-dro d' ar bed en ur vag-dre-lien (hec'h-unan)/e-unan en ur ober 71 deiz, 14 eur, 18 munud hag 33 eilenn. Distroadet ganti rekord kozh Francis Joyon.
Ananke (loarenn)
Ananke (gresianeg Ανάγκη) a zo ul loarenn gilgradek direizh Yaou. Gant Seth Barnes Nicholson eus gweledva ar Menez Wilson e voe dizoloet e 1951. E 1975 hepken e rojod dezhi hec'h anv a-vremañ. Betek-se e raed anezhi Yaou XII, pe, wechoù'zo, Adrastea. Heñvel eo, war a seblant, ouzh planedennigoù a zoare P gant un nebeud dour marteze.
Ananke a ro hec'h anv d'ur strollad a loarennoù a gelc'htro etre 19.3 milion km ha 22.7 milion km gant ur stouadur a 150°.
Sourd an Alpoù
Sourd an Alpoù (Salamandra atra) zo un divelfenneg lostek du.
Alexis de Tocqueville
Alexis-Charles-Henri Clérel, beskont a dTocqueville (29 a viz gouere 1805 e Pariz – 16 a viz ebrel 1859 e Cannes), lesanvet alies Alexis de Tocqueville, a oa un diplomat, ur prederour ha skiantour ar politikerezh, hag un istorour eus ar vrientinelezh c’hall. Brudet eo ar vuiañ evit e oberennoù Diwar-benn an Demokratelezh en Amerika (daou damm, embannet evit ar wech kentañ e 1835 ha 1840) hag Ar Renad Kozh hag an Dispac'h (1856). Enno, studial a ra stad sokial tud ar kevredigezhioù kornog hag o liammadennoù e-keñver an ekonomiezh hag ar gouarnamant. Diwar-benn an Demokratelezh en Amerika a oa bet embannet war-lerc'h e veajoù er Stadoù-Unanet, ha chom a ra un oberenn pouezus ar sosiologiezh hag ar skiantoù politikerezh.
Kemeret en deus prezh ivez e buhez politikerezh Bro-C'hall, e-pad Monarkiezh Gouere d’ar c’hentañ (1830 – 1848), hag e-pad an Eil Republik (1849 – 1851) goude-se. Dilezel a reas ar vuhez bolitikerezh war-lerc'h m’en deus miret Napoleon III e c’halloud, d’an 2 a viz kerzu 1851, ha kregiñ a reas neuze gant e oberenn Ar Renad Kozh hag an Dispac'h. Krediñ a rae ne oa ket an Dispac’h un torridigezh, met kentoc’h buanadur ur prosesus komañset e-kerzh ar Renad Kozh. En em soñjet eo war e bouezusted evit kenderc’hel arnevesadur ha kreizennadur ar gouarnamant Gall.
Plas er politikerezh a-vremañ
Brudet ha meulet int c’hoazh e oberennoù pennañ. E-pad ar bloavezh skol 2019-2020, Diwar-benn an Demokratelezh en Amerika a oa unan eus an tri levr dibabet diwar dem “An Demokratelezh” evit ar c’hlasoù ragaozañ skiantel, e-kichen Ar Varc’heien ha Bodadeg ar Maouezed, gant Aristofanes, hag An Irienn a-enep Amerika, gant Philip Roth.
Lons-le-Saunier
Lons-le-Saunier a zo ur gumun hag ur gêr eus Bro-C'hall. Pennlec'h departamant gall ar Jura eo.
Bohemia
thumb|right|150px|Ardamez Bohemia
Bohemia (Čechy e tchekeg, Böhmen en alamaneg) a zo ur vro istorel e Kreiz Europa. Hiziv an deiz ez eo brasañ rannvro ar Republik Tchek. Dont a ra anv ar vro eus hini ar vBoied, ur bobl geltiek hag a oa o chom eno en henamzer. Eus an Xvet kantved betek 1806 e oa Bohemia unan eus rouantelezhioù an Impalaeriezh Santel Roman ha German. Betek 1918 e chome dindan ren an Habsbourged.
Ar stêr hirañ a zo e Bohemia eo ar Vltava, un adstêr d'an Elbe (Labe).
Bohemia a zo 52 060 km² he gorread ha war-dro 6,25 milion a annezidi he foblañs.
Betek 1946 e oa divyezhek Bohemia ha kalz stankoc'h he foblañs, met er bloavezh-se e voe harluet alamanegerien Tchekoslovakia (war-dro 2,7 milion a dud, tost da 2 vilion anezho eus Bohemia) da Alamagn hag Aostria.
Gwelout ivez
Roll rieien Bohemia
Moravia
thumb|right|Skoed-ardamez Moravia thumb|right|250 px|Kartenn Moravia war-dro 1900
Evel Bohemia ez eo Moravia (Morava e tchekeg, Mähren en alamaneg) ur vro istorel e Kreiz Europa hag unan eus rannvroioù ar Republik Tchek. Moravia a zo 22 022.9 km² he gorread ha war-dro 4 milion a annezidi he foblañs.
Kêrioù brasañ Moravia
Kêrioù rannet etre rannvroioù:
Ruairí Mac Easmainn
Ruairí Mac Easmainn (Roger Casement), bet ganet d'ar 1añ a viz Gwengolo 1864, marvet d'an 3 a viz Eost 1916.
Brogarour, dispac'hour ha barzh iwerzhonat.
Barnet e voe da varv evit "treitouriezh doc'h ar Gurun". Krouget e voe e toull-bac'h Pentonville e Londrez (Breizh-Veur). Un haroz broadel eo en Iwerzhon.
Arabeg Egipt
Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo arabeg Egipt komzet gant tro-dro da 44.406.000 den en holl en Egipt dreist-holl hag ivez en Irak, Israel, Jordania, Libia, Koweit, Arabia Saoudat, Emirelezhioù Arab Unanet ha Yemen.
Teir rannyezh zo :
Yezh vroadel Egipt eo an hini a vez implijet gant ar media ha gant ar bolitikourion hervez rannyezh Kairo.
Deuet eo da vezañ anavezet-meur ha komprenet gant an arabegerion dre ar bed-holl a-drugarez d'ar filmoù savet er rannyezh-mañ en Egipt.
-409
Diwar-benn bloavezh 409kent J.-K. an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Europa
Byzantium adkemeret gant Alkibiades evit Aten
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù e 409kent JK
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù e 409kent JK
Yezh orin
Implijet e vez an termen yezh orin (saoz. source language) gant studioù an treiñ evit komz eus ar yezh implijet en ur skrid ma vez savet un droidigezh diwarnañ, da skouer pa droer an Divina Commedia e brezhoneg diwar an italianeg e talvez an italianeg da yezh orin.
Sourd Korsika
Sourd Korsika (Salamandra corsica) a zo un divelfenneg lostek brosezat e Korsika.
Yezh orin
Yezh termen a vez graet eus ar yezh implijet evit sevel ar skrid troet.
Ne rank ket bezañ disheñvel avat ar yezh termen diouzh ar yezh orin rak troidigezhioù enyezhel (saoz. intralinguistic translations) a c'heller sevel koulz ha troidigezhioù etreyezhel (saoz. interlinguistic translations), da skouer evit arbennigourion/ezed zo ez eo enyezhel an droidigezhioù kaset da-benn e galizeg diwar ar portugaleg pe un droidigezh savet e saozneg Breizh-veur diwar un destenn orin bet skrivet e saozneg ar Stadoù-Unanet pe c'hoazh un droidigezh e brezhoneg unvan savet diwar un destenn orin e rannyezh Bro-Dreger.
Gwelit ivez:
Преводач Тăлмач Překlad Oversættelse Übersetzung (Sprache) Μετάφραση Translation Traducción Traduko Itzulpengintza fa:ترجمه Traduction 번역 Traduzione תרגום Fordítás Terjemahan Vertaling 翻訳 Oversettelse Tłumacz Tradução Перевод Translation Prevajanje Översättning tercüme 翻译
Herri IV (Bro-C'hall)
Herri Bourbon (1553-1610) a oa Roue Navarra, evel Herri III, ha Roue Bro-C'hall evel Herri IV.
Victor Henry
Victor Henry (Kolmar 17 a viz Eost 1850 - Sceaux 9 a viz C'hwevrer 1907) a oa ur yezhoniour gall a orin eus Elzas.
Goude bezañ bet o kelenn e Douai hag e Rijsel e voe anvet e-giz kelenner war ar sañskriteg hag ar c'henyezhadur e skol-veur al lizhiri Pariz (Sorbonne) e 1888 er gador-gelenn a oa gant A. Bergaigne betek neuze. Ur skrivagner fonnus ha liesseurt eo bet. Anavezet eo e Breizh en abeg d'e Lexique étymologique des termes les plus usuels du breton moderne embannet e Roazhon e 1900. Desket en doa brezhoneg dre lenn ha dre gomz gant tud Plouganoù pa veze eno o vakañsiñ war an aod.
Herri IV (Bro-C'hall)
Roue Navarra e oa adalek 1572, ha roue Bro-C'hall adalek 1589.
Drouklazhet e oa d'ar 14 a viz Mae 1610 e Pariz gant Ravaillac.
Victor Henry
Ul labour divent en doa kaset da benn war India ha yezhoù India. Setu amañ e oberoù pennañ : Studiañ a reas ivez yezhoù nebeut anavezet (e-giz an Innok, ar c'hetchwaeg, ar greunlandeg) ha rannyezhoù minorelaet (brezhoneg ; Le Dialecte Alaman de Colmar).
Herri IV (Bro-C'hall)
Tapet e oa bet gant Brezel ar Relijionoù dre ma oa priñs dre gwad ha penn protestant a-raok azezañ war tron Bro-C'hall ha treiñ d'ar feiz katolik e 1593.
Victor Henry
Ul levr iskis eo Le langage martien (ar meurzheg) embannet gant Maisonneuve et Larose e 1901. Bez' ez eus ennañ un diviz dezhañ un 40 frazenn bennak (gant war-dro 500 ger). Gant Mademoiselle Hélène Smith (ur mediom brudet eus Geneva) e voent desket, adlavaret ha lakaet dre skrid zoken e-pad ur veaj dindan deoghun war ar blanedenn Veurzh evel skouerennoù eus ar yezh komzet eno, ha displeget dezhi gant ur jubennour dizenkorfet.
Herri IV (Bro-C'hall)
Chom a rae tost eus ar brotestanted ha klask a rae un doare da gavout ur c'hempouez etre an nerzhioù relijiel ha reiñ an tu d'an holl da vevañ e feiz kristen e Bro-C'hall hag er peoc'h. Gantañ eo bet sinet e 1598 Skrid-embann Naoned a ro an tu d'ar brotestanted ha d'ar gatoliked da ober gant ar relijion a fell dezho.
Dimezioù ha bugale
Div wech e timezas. Da Marguerite de Valois (1572-1599) ha da Marie de' Medici (1600-1610)
Sourd Lanza
Sourd Lanza (Salamandra lanzai) a zo un divelfenneg lostek hag a vev e Bro-C'hall hag Italia.
Tibet
Tibet (tibeteg: བོད་, Bod, distaget pö [pʰø̀ʔ] e rannyezh Lhasa; sinaeg ofisiel 西藏; pinyin: Xīzàng; sinaeg implijet a-wezhoù gant Tibetiz a-du gant an Dalai Lama: 吐博 Tǔbó) a zo ur vro eus kreiz Azia, dalc'het gant Republik Pobl Sina abaoe 1949. 4.900 m eo hec'h uhelder etre, dre-se e reer toenn ar bed anezhi alies.
Rannvroioù Tibet
Pa gomzer eus Tibet e c'haller komz eus tri zakad disheñvel stag an eil ouzh egile :
Kontet e vez 6 milion a Dibetaned ha 7,5 milion a Sinaiz ouzhpenn, deuet nevez 'zo. Kêr-benn istorel, ul lec'h-kreiz e-lec'h ma vez ordin pennoù bras relijion Tibet, sed Lhasa. A-raok bezañ bet staget ouzh Republik pobl Sina e 1949, oa gouarnet Tibet gant un Dalai Lama (ur rener relijiel hag a oa dileuriet gant e bared hag a oa en e gerz ar galloud sekulier) ha rannet e oa e 3 c'hornad-bro :
An harzoù
Tibet istorel zo tri harz dezhañ gant Turkestan, Mongolia, Sina, Birmania, India, Bhoutan, ha Nepal.
Republik Sina
Diazezet e oa Republik Sina d'ar c'hentañ a viz Genver 1912 hag ur miz diwezhatoc'h rejant Qing Impalaer Xuantong a roas e zilez. . E miz Ebrel 1912 en em zaskoras soudarded gwarnizon sinaat Lhasa d'ar renerien tibetat daoust ma felle d'ar gouarnamant republikan sinaat ober e zileuriad nevez eus komandant ar soudarded sinaat e Lhasa.
Distreiñ a reas an Dalai Lama da Dibet eus India e miz Gouere 1912. E diwezh 1912 e oa distroet ar soudarded sinaat d'o bro goude tremen dre India.
Ar skrid-emglev etre Tibet ha Mongolia e 1913
E deroù 1913, Agvan Dorzhiev ha daou zileuriad dibetat all a sinaas ur skrid-emglev etre Tibet ha Mongolia, en Ourga, a embanne e anavezent an eil egile hag e anavezent ivez e oant dizalc'h diouzh Sina. Koulskoude, aotrouniezh Agvan Dorzhiev da sinañ un hevelep emglev zo bet atav breutaet diwar he fenn - hag e vez c'hoazh - gant tud zo, en o zouez arbennigourien war a gwir. Nac'hañ a reas an XIII Dalai Lama e-unan en dije aotreet Agvan Dorzhiev da sevel an disterañ skrid-emglev diwar-benn an Tibet,. Biskoazh ne oa ratifiet ar skrid-emglev-se gant gouarnamant Tibet ha biskoazh ne oa embannet an nep stumm tibetat eus an emglev-se gant gouarnamant Tibet. Un diplomat rusat a zisklêrias d'ar c'hannad saoz e oa peadra da gaout douetañs diwar-benn barregezh lezennel Agvan Dorzhiev da sinañ un hevelep emglev rak ur sujed rusat a oa anezhañ.
Un nebeud skrivagnerien saoz o deus displeget o disfiz e_keñver bezañs ur seurt skrid-emglev, met tud skol-veur Mongolia peurvuiañ a lavar ez eus bet anezhañ a lavar krenn ez eus anezhañ , as were skrivagnerien eus ar mare-se ,. Testenn ar skrid-emglev e mongoleg zo bet embannet, da skouer, gant Akademiezh ar skiantoù Mongolia e 1982,.
Kendalc'h Simla e 1914
E 1914, dileuridi eus Sina, Tibet ha Breizh-Veur a varc'hatas ur skrid-emglev en India: Kendalc'h Simla e oa. E-doug ar c'hendalc'h e klaskas ar Saozon rannañ Tibet e daou : Tibet Diabarzh ha Tibet Diavaez (evel Mongolia). Pa baouezas an divizoù abalamour d'an dizemglevioù diwar-benn ar bevennoù resis etre Tibet Diavaez ha Tibet Diabarzh, e c'houlennas ar Saozon e-lec'h kement-se lakaat o linenn kontrol pelloc'h war-raok, ar pezh a roe an tu dezhe da gemer 9000 kilometrad karrez eus tiriad hengounel an Tibet er su, bro Tawang, a glot gant gwalarn ar Stad indian a-vremañ anvet Arunachal Pradesh, tra ma anavezent aotrouniezh Sina war Tibet hag e statud evel ul lodenn eus an tiriad sinaat, gant promesa gouarnamant Sina na zeufe ket da vezañ ur broviñs sinaat avat,. Sinañ a reas an dileuridi tibetan daoust ma ne save ket Sina a-du gant an emglev, Kentoc'h evel ur sin disfiz bremañ ma oa aet an arme sinaat a-raok; goude diwezh aotrouniezh Sina en Tibet e 1912. Sina a zalc'h mort e oa sinet abalamour m'o doa pouezet ar Saozon war ar re all. Koulskoude dileuriad gouarnamant kreiz Sina a lavaras ne halle ket asantiñ e vije kemeret douaroù gant ar Saozon. Ar vevenn diferet er skrid-emglev, al Linenn McMahon, a oa sellet outi gant Saozon ha diwezhatoc'h gouarnamant India dizalc'h evel an harzoù etre an div vro. Koulskoude diouzh Sinaiz abaoe, dre ma ne oa ket bet sinet ar skrid-emglev gant Sina a oa dezhi an aotrouniezh war Tibet, e oa didalvoud an emglev, hag e oa a-enep al lezenn ar stagidigezh hag an dalc'h eus lodennoù zo eus Arunachal Pradesh gant India. Digeriñ a rae an hent d'ar brezel sinaat-hag-indiaat, e 1962, ha d'an dizemglev etre Sina hag India hiziv diwar-benn tres an harzoù.
Ar brezel bed kentañ ha digreizennadur Sina
Da-heul deroù ar Brezel Bed Kentañ ha pa oa lodennet Sina etre strolladoù armet renet gant aotronez brezel a soñjas broioù ar c'hornôg hag ar c'hostezennoù a stourme e Sina e traoù mallusoc'h evit an Tibet, hag an XIII Dalai Lama a renas ar vro dinec'h betek e varv e 1933. D'ar c'houlz-se, gouarnamant Tibet a rene an holl Ü-Tsang (Dbus-gtsang) ha kornôg Kham (Khams), ar pezh a glot tamm-pe-damm gant bevennoù Rannvro emren Tibet hiziv. Kham ar reter, en tu all d'ar stêr Yangtze a oa dindan an aotrou brezel Liu Wenhui. En Amdo (Qinghai) e oa luzietoc'h an traoù, gant korn-bro Xining kontrolet goude 1928 gant an aotrou brezel Hui Ma Bufang, a strivas dibaouez da lakaat ar peurrest eus Amdo dindanañ.
"Abaoe the expulsion Sinaiz, da-heul dispac'h 1910, n'eus bet dileuriad ofisiel sinaat ebet e Lhasa. E 1934, koulskoude, pa zistroas ar jeneral Huang Mu Sung da Sina, e lezas e ardivink skingas e karg ur serten aotrou Tsang. Evel ma ne oa ket un hevelep ardivink gant an Dibetaned e teuas Tsang da vezañ un den a-bouez. Sklaer-kenañ e teuas da vezañ n'eus ket pell, e-pad an trubuilhoù war an harzoù Sinaat-ha-Tibetat, rak mont a reas dek devezh pe pemzek d'un den war varc'h o tont eus Lhasa da dizhout Derge pe Chamdo. Pa ne blije ket ar gemennaden da Dsang e kemme anezhañ; pa zisplije dezhañ a-grenn, ne gase ket anezhañ".
E 1935 e oa ganet ar XIV Dalai Lama, Tenzin Gyatso en Amdo e reter Tibet hag anavezet e oa evel an adenkorfadur diwezhañ. Kaset e oa da Lhasa e 1937 ha diwezhatoc'h, e 1939, e oa lidet e zonedigezh gant ul lid ofisiel. E 1943 e anavezas gouarnamant ar Stadoù-Unanet en un doare ofiziel e oa eus Tibet ul lodenn eus Sina E 1944, e-doug an Eil Brezel Bed, daou alpaer a orin eus Aostria, Heinrich Harrer ha Peter Aufschnaiter a erruas e Lhasa, ma teuas Harrer da vezañ kulator ha mignon an Dalai Lama yaouank. Kelenn a reas dezhañ un anaoudegezh vat eus sevenadur broioù ar c'hornôg hag eus ar gevredigezh vodern, a-raok bezañ rediet da vont kuit e 1959.
Dalc'h Republik pobl Sina
Na Republik Pobl Sina na Republik Sina n'o deus paouezet biskoazh da c'houlenn adsevel aotrouniezh Sina war Tibet. E 1950 e teuas Arme Dieubiñ ar Bobl da aloubiñ tolead tibetat Chamdo, ha ganti e voe skubet arme Tibet, dister hag armet fall Abaoe ma oa bet sinet an Skrid-emglev e seitek poent, e 1951, eo bet lakaet Tibet e-barzh Republik Pobl Sina en un doare ofisiel. Hervez ar skrid-emglev-se etre gouarnamant Tibet ha hini Sina, e tlee al lodenn eus Tibet a oa bet dindan an Dalai Lama dont da vezañ un tolead emren-kenañ eus Sina.
A-raok 1951, hervez antropologourien, lod bras eus annezidi Tibet a oa served ("mi ser"),, , , stag alies ouzh un douar perc'hennet gant manatioù ha tudjentil. Tibetiz en harlu o deus lavaret ez ae ar served hag o mistri d'ober ul lodenn vihan eus kevredigezh an Tibet, hag e vije aet o bro war vodernaat hec'h-unan hep emell Sina. Diouzh e du e lavar gouarnamant Sina e oa served eus ar pep brasañ eus Tibetiz c'hoazh e 1951, ha disklêriet en deus e vire gouarnamant Tibet ouzh diorroadur ar vro-se e-doug e brantad emrenerezh etre 1913 ha 1959, ha ma enebe ouzh strivoù gouarnamant Sina da vodernaat ar vro.
Ar skrid-emglev sinet e 1951 a oa lakaet e pleustr da-gentañ el lodennoù eus Tibet a oa renet gant meslestradur an Dalai Lama (Ü-Tsang ha kornôg Kham).
Koulskoude e selle Sinaiz ouzh Kham ar reter hag Amdo (Qinghai) evel broioù na oant ket dindan melestradur gouarnamant Tibet e Lhasa. Abalamour da se e oa bet graet enni evel en ur broviñs sinaat all hag adingalet e oa an douaroù penn-da-benn. Kemeret e voe ar pep brasañ eus an douaroù digant an dudjentil hag ar manatioù hag ingalet e voent d'ar served. Abalamour da se e tarzhas un emsavadeg renet gant tudjentil ha manatioù en Amdo hag e reter Kham e miz Even 1956. An emsavadeg a oa harpet gant ar CIA, en em ledas betek Lhasa. trec'het e voe e 1959. E-pad an darvoudoù e oa lazhet degadoù a viliadoù a Dibetaned. tec'hout a reas ar XIVvet Dalai Lama hag ar gouarnamant da India, en harlu, met derc'hel a reas lod da stourm e Tibet betek 1972 pa baouezas ar CIA da harpañ an harzherezh. Goude emsavadeg Lhasa e 1959, e vihanaas gouarnamant Sina live emrenerezh kreiz Tibet, hag a gasas da benn un adingaladeg eus an douaroù en holl Dibet.
D'ar 5 a viz Even 1959, Purshottam Trikamdas, Avokad henaour e lez-uhel India, a ginnigas un danevell diwar-benn Tibet da vodadeg etrebroadel ar wiraourien (an NGO). Er brezegenn graet evit ar gazetennerien a-zivout an danevell e lenner er rannbennad 26 :
“ diwar ar fedoù disklêriet a-us e c'haller diferañ ar pezh zo da-heul : … (e) Sellet pizh ouzh kement hevelep prouenn en deus bet ar vodadeg hag ouzh ar re a zeu eus mammennoù all ha kas an oberoù azas da benn, ober mennozh ar vodadeg peurgetket diwar-benn gouzout hag eñ ez eo prouet an torfed gouennlazh — a ziskreder anezhañ kalz war Sinaiz dija — ha ma'z eo prouet, reiñ lusk d'an oberoù rakgwelet e feur-emglev 1948 diwar-benn ar gouennlazh ha gant Karta ar Broadoù Unanet da stourm ouzh an ober-se ha da gavout un digoll a jaoj ”
E 1989 e oa aotreet ar Panchen Lama da zistreiñ da Shigatse gant gouarnamant Sina a-benn ar fin, e lec'h ma reas ur brezegenn dirak un engroez a 30 000 den ha ma teskrivas ar pezh a wele evel poan Tibet hag an droug a oa graet d'e vro en anv an adreizhadenn sokialour dindan dalc'h Strollad Komunour Sina. Tost e oa e gomzoù d'ar pezh a oa skrivet er sinadeg en doa kinniget da Zhou Enlai e 1962. Pemp devezh diwezhatoc'h e varvas diwar ul lamm-kalon d'an oad a 50 vloaz.
Derc'hel a ra Republik Pobl Sina da zeskrivañ e ren e Tibet evel ur wellaenn vras, met derc'hel a ra gouarnamantoù estren zo da sevel o mouezh bep ar mare a-zivout an doare ma talc'h Tibet abalamour d'an testenioù diwar-benn gwallerezh gwirioù mab-den e Tibet a-berzh strolladoù evel an "Human Rights Watch". Holl ar gouarnamantoù, avat, a anavez mestroni Republik Pobl Sina war Dibet hiziv, hag hini ebet n'en deus anavezet gouarnamant Tibet en harlu en India.
E 2005, ar c'hentañ maodiern Wen Jiabao en doa kinniget kaozeal gant ar XIV Dalai Lama diwar-benn Tibet, gant ma tilezfe goulenn an dizalchiezh. Lavaret a reas an Dalai Lama en un atersadenn gant ar South China Morning Post : "Fellout a ra dimp bezañ ul lodenn eus Republik Pobl Sina, da gaout he gouarnamant hag he gwarant da wareziñ hon sevenadur tibetat, hor speredelezh hag hon endro . Disklêriet en doa dija e tigemerfe mestroni Sina war Dibet met pouezet en doa war un emrenerezh gwirion war dachenn ar relijion hag ar sevenadur. Ar gouarnamant tibetat en harlu a c'houlennas ur respont digant gouarnamant Sina . Displijet e oa lod eus Tibetiz en harlu, e-touezh ar rummadoù yaouank dreist-holl.
E miz Genver 2007 e tisklêrias an Dalai Lama, e-doug un atersadenn evit ur chadenn skinwel prevez : "Ar pezh a c'houlennomp digant gouarnamant Sina zo muioc'h a emrenerezh d'an Dibetiz da wareziñ o sevenadur." Lâret a reas ouzhpenn en doa lavaret da Dibetiz nompas soñjal oc'h en em ziazezañ war an istor hag asantiñ e oa Tibet ul lodenn eus Sina.
Marty Friedman
thumb|right|250px|Marty Friedman Marty Friedman (Martin Adam Friedman eo e anv gwir) zo ganet d'an 8 Kerzu 1962 e Washington, D.C.. Ur soner gitar eo, anavezet dreist-holl evit ar pladennoù en deus graet gant Megadeth.
Tibet
Mennozh an Dibetiz en harlu
E 1991 e lavaras an Dalai Lama e oa lakaet war sav un "Apartheid sinaat," gant an drevadennerien sinaat e Tibet. Disklêriañ a rae : "An drevadennerien sinaat nevez o deus krouet ur gevredigezh all : un apartheid sinaat a c'hourdrouz flastrañ ha lonkañ Tibetiz en diwezh, pa nac'h dezhe ur statud ekonomikel ha sokial en o bro dezhe o-unan." , . Ar melestradur tibetat kreiz a zisklêr ez eo tost niver ar re re zo marvet e-doug al Lamm Bras War-raok, diwar ar feulster, pe diwar abegoù dieeun all abaoe 1950, da 1,2 milion a dud. Hervez Patrick French, bet rener ar c'houlzad "Free Tibet" diazezet e Londrez, hag un harper eus Kaoz Tibet, a oa bet gouest da sellet ouzh an titouroù hag ouzh ar jedadennoù, n'hallfer ket fiziañ er vrasjedadenn-se abalamour ma ne vije ket bet gouest Tibetiz da implijout an titouroù mat a-walc'h evit kaout un disoc'h gwirheñvel. Diouzh French e oa diazezet an niver-se war atersadennoù repuidi, met miret e veze ouzh re an diavaez da welet an titouroù diazez. French, hag a zeuas a-benn da sellet oute, ne gavas anv ebet, met "lakaet e vije bet niveroù choazet dre zegouezh, war a seblant, e pep rann, hag e vije bet kopiet traoù hep o gwiriañ." . Ouzhpenn e kavas ne oa e-touez an 1,1 milion a dud varv enrollet, ken 23 364 maouez (Ar pezh a dalvez e oa marvet 1,07 milion a dud diwar hollad ar boblañs val a oa eus 1,25 milion a dud). Skrivet en deus an tibetologour Tom Grunfeld ne oa prouenn asur ebet eus ar sifroù-se." . Bez e oa bet kalz marvioù koulskoude, marteze kement ha 400 000 den. Muchet eo an niver-se diwar jedadennoù graet gant Warren W. Smith diwar census Tibet a ziskouez e vank 200 000 den e Tibet, Memes Levr du ar gomunouriezh, a vez dizemglev diwar e benn, a ziskouez douetañs war ar an niver a 1,2 milion a re varv. Disklêriañ a ra e oa 2,8 milion a dud er boblañs tibetat e Republik Pobl Sina e 1953, hervez ar census sinaat, met 2,5 milion hepken e 1964! Hervezañ e vefe marvet 800 000 den hag e vefe bet bac'het kement ha 10% eus Tibetiz, gant nebeut anezhe chomet bev war-lerc'h . Istimet o deus an demografourien sinaat e oa tec'het 90 000 eus an 300 000 Tibetad "a vank" er-maez ar vro..
Gouarnamant Tibet en harlu a lavar ivez ez eus kaoz eus gwir ar bobl tibetat da zivizout e amzer da zont e-unan. Disklêriet en deus an Dalai Lama e youl da vreutaat gant Sina diwar-benn un emrenerezh gwirion. Hervez ar gouarnamant en harlu hag ar strolladoù dizalc'hour tibetat, ar pep brasañ eus Tibetiz a c'houlenn atav dizalc'hiezh klok an Tibet. An Dalai Lama a wel ar milionoù embroidi han degaset gant gouarnamant Sina hag ar politikerezh sokioekonomikel, evel ur gourdrouz mallus evit ar vroad tibetat dre ma laer an danvezioù diaoz talvoudus evit an armerzh ha ma voug sevenadur Tibet. En desped d'an taolioù-arnod nevez da adsevel neuz ar sevenadur tibetat orin evit sachañ touristed, eme ar strolladoù tibetat en harlu, ez eo kemmet an doare bevañ hengounel tibetat da viken bremañ. Tashi Wangdi, dileuriad an Dalai Lama, en deus lavaret e-doug un atersadenn e vez pourchaset peadra da annezañ en Tibet d'ar Siniz han gant ar programm sinaat evit diorroen Sina ar c'hornôg. Forzh peseurt gweladenner evel un tourist a c'hall en gwelet, holl an diorroadur a vez graet er c'hêrioù sinaat. Annezidi orin ar vro zo lezet muioc'h-mui a-gostez."
Gouarnamant Sina a lavar e oa bet displijet Hu Yaobang, sekretour hollek ar strollad komunour sinaat, pa weladennas Lhasa e 1980 pa zizoloas ne'n doa ket emrenerezh a-walc'h ha ma chome dister diorradur ar rannvro e-kichen hini ar proviñsoù amezek. Kemmet e oa choazoù ar politikerezh, en o zouez advuhezekaat sevenadur, relijion ha yezh Tibet. Abaoe neuze, ar gouarnamant kreiz e Tibet en deus lavaret en doa roet ar pep brasañ eus ar frankiz relijion, daoust da destenioù eus ar c'hontrol strishoc'h lakaet e plas gant ar gouarnamant war ar manatioù tibetat. Koulskoude, e 1998 tri manac'h ha pemp leanez zo marvet en toull-bac'h, diwar taolioù ha boureviadurioù abalamour m'o doa huchet luganioù a-du gant an Dalai Lama ha dizalc'hiezh an tibet. Kalz Tibetiz a zalc'h da glask tec'hout Tibet.
Raktresoù zo er programm armerzhel da ziorren Sina ar C'hornôg, hag a vefe bet mat evit an Tibet da lâras ar Strollad Komunour sinaat, evel an hent-houarn Qinghai-Tibet, o deus roet nec'hamant rak a-drugarez dezhañ e c'hall an arme sinaat degas soudarded buanoc'h hag an Haned a c'hall embroañ aesoc'h. Bez’ ez eus atav un digempouez en orin etnek er re zo anvet er servijoù sivil hag er servijoù justis e Rannvro Emren Tibet, ha nebeut-kenañ a Dibetiz a vez anvet er postoù-se.
Mennozh Strollad Komunour Sina
Disklêriañ a ra gouarnamant Republik Pobl Sina ne oa bet graet netra gant gouarnamant Tibet da wellaat stad buhez Tibetiz war an dachen ekonomikel ha politikel pa oa e penn ar vro etre 1913 ha 1959, ha ma oa bet a-enep an holl adreizhadennoù kinniget gant gouarnamant Sina. Hervez gouarnamant Sina ez eo an abeg ma oa aet tennoc'h an darempredoù etre lod eus pennadurezhioù ar gouarnamant kreiz ha gouarnamant lec'hel Tibet e 1959. Gouarnamant Republik Pobl Sina a zistaol ivez an tammall e vije fallaet buhez Tibetiz ha lavaret a reont eo bet gwellaet o buhez forzh pegement e-keñver ar pezh a oa kent 1950. Etre 1951 ha 2007, ar boblañs tibetat e lodenn Tibet meret gant Lhasa zo tremenet eus 1,2 milion da 3 milion. Meneget eo da-heul ar gounidoù tennet gant Tibet zo da lakaat war gont renerezh gouarnamant Sina hervez hemañ.
Labourerien Tibet o deus ar goproù zo an eil uhelañ e Sina,. Rannvro emren Tibet en deus 22500 km hentoù-real, pa n'en doa hini ebet e 1950. Krouet eo bet holl an deskadurezh laik e Rannvro emren Tibet goude an dispac'h. Bout a ra 25 skol-uhel imbourc'h pa ne oa hini e 1950. Diskennet eo feur mervel ar vugale eus 43% e 1950 da 0,661% e 2000. Savet eo ar spi da vevañ eus 35,5 bloaz e 1950 da 67 e 2000. Dastumet hag embannet eo bet an oberenn hengounel anvet Gwerz-veur ar roue Gesar, zo an hirañ meurgan er bed hag e oa bet dalc'het gant an hengoun dre gomz hepken betek-henn. 300 milion Renminbi a vije bet postet abaoe ar bloavezhioù 1980 evit gwareziñ ha derc'hel e ratre manatioù Tibet.
Darvoudoù 2008
Pennad pennañ Darvoudoù 2008 e Tibet
D'an 10 a viz Meurzh 2008, deiz-ha-bloaz emsavadeg Tibet a-enep Sina e 1959, ez eus bet manifestadegoù a-enep d'ar galloud sinaat war atiz menec'h. D'ar 14 e washaas an traoù da vat hag en em ledas an darvoudoù e lec'hioù all poblet gant Tibetiz. Mouget e oa an taolioù-dispac'h en un doare feuls. Lazhet e oa tud ha serret e oa Tibet d'an estrañjourien. Keulfe a oa lakaet ivez e Tibet. E miz Ebrel 2008 e oa kondaonet 17 manifester harzet gant ar polis sinaat gant tribunal pobl Lhasa. Roet e oa dezho kastizoù a yae eus tri bloaz prizon betek an toull-bac'h buhez-pad abalamour d'o roll e "taolioù-dispac'h" Lhasa e miz Meurzh,. Souezhet e oa gouarnamant Sina gant ar from er bed a-bezh. Argas a reas evezhiadennoù ar broioù all en un doare reut. Manifestadegoù taer a oa e Sina a-enep d'ar broioù e-lec'h ma oa bet eneberezh ouzh emzalc'h gouarnamant Sina e Tibet hag evit klask boikotiñ c'hoarioù olimpek 2008 e Beijing.
An tibeteg
Implijet eo an tibeteg gant Tibetiz, ur yezh eus familh ar yezhoù sinek-tibetek.
Ar relijion
Teir relijion a gaver e Tibet : ar voudaegezh, ar bon hag an islam.
Ar Voudaegezh
Tibet eo kreizenn hengounel ar voudaegezh tibetat, ur seurt Vajrayana a-ziforc'h, zo kar ivez da hengoun ar voudaegezh Shingon e Bro-Japan. Kavout a raer ar voudaegezh tibetat n'eo ket hepken e Tibet met ivez e Mongolia, Nepal, Bhoutan, Ladakh, er Republik Bouriat, er Republik Touva, hag e Republik Kalmikia. Ar voudaegezh zo ur relijion hag a oa anezhi er c'hoazh, hag a oa deuet da vezañ hini lod brasañ an dud en.
Ar Bon
Ar bon zo anezhi relijion hengounel Tibet. Kemeret eo bet he flas gant ar voudaegezh peurvuiañ, adalek an.
An islam
Er c'hêrioù tibetat ez eus ivez kumuniezhioù bihan muzulmaned tibetan, anvet ivez Kache. Savet e oant bet gant divroidi eus teir bro dreist-holl : Kachmir (Kachee Yul e Tibeteg, gwezhall), Ladakh ha broioù turk kreiz Azia. Islam Persia en deus bet ul levezon e Tibet ivez. Goude 1959 ur strollad muzulmiz tibetan a c'houlennas ar vroadelezh indian abalamour d'o gwrizioù istorel e Kachmir ha disklêriañ a reas gouarnamant India e oa keodedourien indiat eus holl vulzulmiz tibetat er memes bloavezh. Bout a ra ivez ur gumuniezh muzulmat sinaat (gya kachee) diazezet mat, a ziskenn eus pobl an Huied eus Sina. War a lavarer e antreas divroidi vuzulmat Kachmir ha Ladakh e Tibet adalek an XIIvet kantved. Kresket en deus ar gumuniezh-se betek mont d'ober ur strollad brasik en-dro da Lhasa.
An armezh
N'eo ket diorroet brav an armerzh. An obererezhioù pennañ eo ar magañ deñved, ar givri hag ar yaked, an trevadoù ed (e-barzh traoñienn ar Su hag ar Gevred) hag an diskar gwez (er Su). Deuet eo bremañ an touristañ, goude ma n'eo ket sterniet mat c'hoazh, da vezañ ul lod a-bouez eus armerzh ar vro.
Arabeg hadramek
Ur yezh semitek ar c'hreiz eus is-skourr ar yezhoù arabek eo arabeg hadramek (hadromi pe hadrami) komzet gant tro-dro da 410.000 den en holl e Hadramaut e Yemen (300.000 den e 1995), Eritrea ha Kenya.
Diheñvel eo diouzh an arabeg taiziek hag ar arabeg sananiek.
Gwelet ivez
Yemeni Arabic
Sierra Leone
Sierra Leone (Republik Sierra Leone ent-ofisiel, Republic of Sierra Leone e saozneg) zo ur vro eus kornôg Afrika. Emañ etre Ginea en norzh, Liberia er gevred, hag ar Meurvor Atlantel er mervent. Freetown eo ar gêr-benn.
Dont a ra anv ar vro eus an anv roet dezhi gant ergerzherien eus Portugal: Serra Leoa, a dalvez "Menez al Leoned". Ur greizennn a bouez e voe evit ar morianeta, betek 1787 pa voe savet Freetown evit reiñ bod da dud bet sklaved en trevadennoù saoz en Amerika (Stadoù-Unanet, Antilhez). Evel ar vro amezek, Liberia, e voe savet Sierra Leone, dreist-holl, gant sklaved bet dieubet. E 1808 e teuas Freetown da vezañ un drevadenn saoz, ha diabarzh ar vro a zeuas da vezañ ur vro dindan gwarez Breizh-Veur e 1896. An drevadenn hag ar vro-warezet a voe unanet e 1961 hag embannet e voe dizalc’hiezh ar vro nevez. Etre 1991 ha 2002 eo bet drastet Sierra Leone gant ur brezel diabarzh didruez. Abaoe e klasker doujañ d'an demokratelezh.
Kanton Reudied
Kumunioù
Kanton Reudied a yae 2 gumun d'ober anezhañ.
Sierra Leone
Ar saozneg eo ar yezh ofisiel; ar c’hrio (un doare kreoleg saoznek), ar mende hag an temne eo ar yezhoù komzet ar muiañ avat.
Sourd boutin
Ar sourd boutin (Salamandra salamandra) a zo un divelfenneg lostek a vev en Europa.
Perzhioù pennañ
Vioù a ra ar sourded, evel an naered: bevvic'hanerien int kar digloriñ a ra ar vioù kerkent ha lakaet en dour.
Al loened-se a c'hall bezañ 20 santimetr hir.
War o c'hein hag o c'hostezioù ez eus takadoù pe merkoù melen. Div linenn zidroc'h pe zidroc'hoc'h a vez en un doare dizingal eus ar penn betek al lost.
Kavet e vez ar sourded boutin e pep lec'h e kornaoueg Europa, nemet e bro Iwerzhon, Island, Skandinavia hag e Breizh-Veur.
Bevañ a reont dreist-holl e koadoù gwez deliaouek met ivez dindan gwez pin pe sapr hag e-kichen ar gwazhioù. Ar sourded a blij dezho fiñval pa vez dous ha gleb an nozvezhioù. Loened didrouz ha gorrek int. War an deiz e chomont kuzh dindan ur penskoad, dindan an douar.
Gorrekoc'h c'hoazh e vez o buhez e-pad ar goañv. Ar sourded a c'hell kaout re vihan forzh pegoulz. Pa'z a ar vioù da larvenned, e vezont lakaet en dour betek 4 pe 6 miz.
Brudet eo ar sourded evit bezañ marlonk : debriñ a reont buzhug, melc'hwed hag amprevaned.
Loened gwarezet eo ar sourded.
Annie Ebrel
Annie Ebrel zo ur ganerez vrezhonek, genidik eus Lohueg, e kanton Kallag. Desket he deus ar c'han ha diskan gant Marsel Gwilhou ha Louis Lallour.
Meurzh 2007 e Breizh
Kronologiezh vloaziek evit Breizh
2007 e Breizh
Galileo Galilei
Galileo Galilei (15 a viz C'hwevrer 1564 – 8 a viz Genver 1642) a oa ur fizikour hag ur steredoniour italian en kantved a c'hoarias ur perzh bras en Dispac'h skiantel. Krouet gantañ diazezoù ar skiantoù mekanikel. Dizoloet en doa peder loarenn vrasañ ar blanedenn Yaou ha brudet en doa teoriennoù Nicolaus Copernicus. Sevel a reas an Ofis santel a-enep dezhañ ha rediet e voe da zilezel e dezenn. Tremen a reas fin e vuhez bac'het en e di.
Bugaleaj
Galileo a oa bet ganet e Pisa d'ar 15 a viz C'hwevrer 1564, mab da Vincenzo Galilei ha Giulia Ammannati, hini henañ ar seizh bugel.
Abaoe ma oa bihan en doa ur c'houestoni labour-dorn bras hag ur skiant evezhierezh eus ar c'hentañ. Bugel e c'hoarie sevel maketennoù ar mekanikoù en doa bet gwelet.
Enskrivet e voe gant e dad e skol-veur Pisa e lec'h ma heulias kentelioù medisinerezh. N'en deus ket bet e skrid-testeni dre ma n'echuas ket e studioù.
E anv
Al lesanv Galilei a zo deuet a-ziwar anv unan eus e hendadoù, Galileo Bonaiuti, ur medisin, kelenner skol-veur ha politikour en devoa bevet e Firenze etre 1370 ha 1450. An diskenidi o devoa cheñchet o anv familh Bonaiuti (pe Buonaiuti) da Galilei evit enoriñ anezhañ e fin ar.
Galileo Bonaiuti a oa bet beziet e bazilikenn Santa Croce e Firenze, ha 200 vloaz war-lerc'h e oa beziet Galileo Galilei er memes iliz.
Boaz a oa e-kreiz ar da eñvel er familhoù eus Toskana ar mab henañ o adkemer anv e zud. Galileo Galilei a c'hellfe neuze bezañ bet anvet evel-se n'eo ket ret dre anv e hendad Galileo Bonaiuti.
Dizoloadenn e c'halvedigezh:
E 1583 e krogas Galileo da vezañ kelennet war ar matematik gant Ostilio Ricci. N'eo ket anavezet mat an den-se, met gouzout a rae liammañ an damkanoù hag an taolioù arnod pleustrek, ar pezh a oa ral er mare-se.
Da 19 vloaz, en iliz-veur Pisa, e verz ul lamp hag a oa o vrañsigellat, en deus bet ar menoz da lakaat an horolaj evit muzuliañ an amzer. Hogen n'eo nemet e fin e vuhez, e 1638, e embannas ul levr e lec'h ma tisplegas e zizoloadenn.
Dedennet gant ar pezh en deus graet Euklides, Galileo a chom a-sav gant ar medisinerezh evit mont war ar matematik. Pa oa c'hoazh studier e tizoloas lezenn an izokronism hag an horolajoù, prantad kentañ eus ar pezh a vo dizoloadenn ur skiant nevez : ar mekanikerezh. E-pad e vuhez a-bezh e nac'has Galileo en em welet evel ur c'helenner e-giz ar re all, setu perak en do a-hed e vuhez ur bern enebourien.
Morgannwg
Morgannwg a zo anv kembraek ur rouantelezh kozh hag ur gontelezh kozh, a vez graet Glamorgan anezho e saozneg:
Gweronell gribennek
Ar weronell gribennek, pe pedrevan kribennek, (Triturus cristatus) a zo un divelfenneg lostek hag a vev en Europa.
Morgannwg
Ur gelaouenn eo ivez :
Taolenn an izotopoù (rannet)
En taolennoù-mañ emañ holl izotopoù anavezet an elfennoù kimiek, renket hervez o niver atomek war gresk a gleiz da zehoù, ha gant un niver a neutronoù war gresk eus an nec'h d'an traoñ. Meneget eo an hanter-vuhez gant liv diadreñv log pep izotop (sellit ouzh an alc'hwez amañ a-zehoù). Bordoù livet a ziskouez hanter-vuhez stadoù an izomer nukleel stabilañ. Gallout a reer gwelet an holl daolennoù-mañ en un daolenn a-bezh er pennad Taolenn an izotopoù (klok). Dont a ra an titouroù en taolennoù eus ar Brookhaven National Laboratory (titouroù diwar-benn ~3000 nuclid a vo kavet eno).
Zizurkil
Zizurkil  (anv ofisiel euskarek, Cizúrquil e spagnoleg), zo ur gumun eus Gipuzkoa, en Euskal Herria.
Durango (Bizkaia)
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Durango e [[Bizkaia.]] thumb|right|200px|Ardamezioù Durango. Durango  zo ur gumun vihan eus Bizkaia en Euskal Herria, nepell diouzh Gernika.
Kanton Gwareg
Brezhoneg
Ne vez ket kelennet brezhoneg e skolioù ar c'hanton.
Jualenn vailh
Ar jualenn vailh (liester : jualenned bailh) a zo ur spesad hirc'hareged bihan, Fulica atra an anv skiantel anezhañ.
Boued
Bevañ a ra diwar voued a bep seurt dre m'eo hollzebrer ar spesad.
Annez
Kavout a reer ar spesad en Aostralazia, Azia hag Eurazia, ma plij kalz al lec'hioù gleb dezhañ.
1126
Diwar-benn bloavezh 1126 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1126
1120'erne
Xosé Luís Méndez Ferrín
thumb|right|Méndez Ferrín
Xosé Luís Méndez Ferrín (Ourense, 7 a viz Gwengolo 1938) zo ur politikour hag unan eus brudetañ skrivagnerien Galiza a vremañ.
Herstappe
Herstappe (e walloneg: Hestape, e limbourgeg: Herstap) a zo ur gumun izelvroek, gant aezamantoù yezhel e galleg, eus Belgia e proviñs Limbourg. Gant 85 annezad hepken eo Herstappe bihanañ kumun Belgia.
Birmingham
Birmingham (distaget ) zo ur gêr vras hag un distrig deuet da vezañ er pleustr un Velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Kornôg Midlands e 1986, e kreiz Bro-Saoz hag er Rannbarzh Kornôg Midlands. E 2005 e oa 1 016 800 a annezidi. An eil kêr bobletañ eus Bro-Saoz hag ar Rouantelezh-Unanet eo, war-lerc'h Londrez, ha poblet kenañ eo ivez ar gêrva en-dro dezhi gant 2 284 093 a annezidi (2001). Meur a borzh-houarn zo, an hini anavezetañ eo Birmingham New Street; ha meur a ganol a dremen dre eno ivez.
Gouzañv kalz a reas kêr diwar bombezadegoù an Eil Brezel-bed ha kalz eus ar savadurioù a weler hiziv a voe savet er bloavezhioù 1950 ha 1960.
E luc'haj saoznek ar c'horn (slang) e reer "Brum" eus Birmingham, ha brudet eo an doare-komz dibar zo enni ("Brummie"), aes a-walc'h da anavezout evit ar saoznegerien.
Castell Newydd Bach
Casnewydd Bach pe Castell-newydd Bach (Little Newcastle e saozneg) zo anv ur gêriadenn e Cas-mael e Sir Benfro, tost da gêriadenn Casblaidd, e Kembre.
Eno e oa ganet ar morlaer Bartholomew Roberts, anavezetoc'h evel Barti Ddu.
Hirwerneg
Hirwerneg a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Komborn e departamant Il-ha-Gwilen.
Zumaia
left|250px|thumb|Tour-tan Zumaia left|250px|thumb|Feunteun San Juan dindan an erc'h left|250px|thumb|Traezhenn Itzurun dindan an heol
Zumaia  (anv ofisiel euskarek; Zumaya e spagnoleg), zo ur gumun eus Gipuzkoa, en Euskal Herria.
Thierry Gahinet
Thierry Gahinet (Lokmikaelig, 1953) zo ur c'haner breizhat hag a skriv kanaouennoù e galleg hag un nebeud kanaouennoù e brezhoneg. Kanañ a ra abaoe 1974 en ur ober ur vicher all, kelenner e Kemper. Peder c'hanaouenn a zo bet enrollet war CD.
E 1981 en deus savet ur ganaouenn evit e verc'hig Solenn : Korriganed.
Gwynfor Evans
Gwynfor Evans (pe Gwynfor Richard Evans, e anv en e hed) a oa ur politikour kembreat, e penn Plaid Cymru. Ganet e oa bet d'ar 1añ a viz Gwengolo 1912 en Y Barri ha marvet d'an 21 a viz Ebrel 2005 e Llanybydder. Unan eus politikourien bouezusañ Kembre eo bet en. Prezidant ar strollad Plaid Cymru e voe etre 1945 ha 1981, hag an hini kentañ eo bet o c'hounit ur sez kannad e Ti ar C'humunioù, e Londrez, en anv Plaid Cymru, e 1966. Skrivet en deus ivez meur a levr a denn da istor pe da bolitikerezh Kembre.
Daniel Hunt
Daniel Hunt a zo ezel eus ar strollad sonerien Ladytron. A orin eo eus Liverpool. Diazezer ar strollad eo (a-gevret gant Reuben Wu) ; seniñ, kenaozañ ha sevel tonioù a ra ivez.
Pludunoù
Pludunoù  a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Plangoed e departamant Aodoù-an-Arvor.
Abadiño
Abadiño  (Abadiano en spagnoleg, diofisiel) zo ur gumun eus Bizkaia en Euskal Herria, nepell diouzh Gernika. Ur 7 000 den bennak zo o chom enni.
Kanton Kassel
Kanton Kassel a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, bet krouet gant lezenn an 23 a viz Eost 1790, e departamant an Norzh hag er rannvro Nord-Pas-de-Calais.
Kumunioù
Kanton Kassel a yae 13 kumun d'ober anezhañ:
Plegadeg (disheñvelout)
Plegadeg a zo
Sir Forgannwg
thumb|Kartenn eus Sir Forgannwg, betek 1974.
Sir Forgannwg, pe Morgannwg hepken a-wechoù, a zo ur gontelezh kozh e kreisteiz Kembre.
Lignereuil
Lignereuil a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Sourd meur Sina
Sourd meur Sina (Andrias davidianus) a zo un divelfenneg lostek hag a vev e Sina. Ar spesad sourd brasañ er bed eo pa c'hell tapout tost da 180 cm.
Einion ap Gwgon
Ur barzh lez eus Rouantelezh Gwynedd e oa Einion ap Gwgon (pe Einion ap Gwgan) (war-dro 1215).
Marteze e oa mab d'ar barzh Gwgon Brydydd (war-dro 1200-1220), met n'eus prouenn ebet.
Eus e oberennoù ne chom nemet ur meulgan hir da Llywelyn ap Iorwerth, pe Llywelyn Fawr, hag ar stumm koshañ anezhañ a gaver e Dornskrid Hendregadredd. Meur a zave zo da harozed an Hen Ogledd ha keñveriet eo Llywelyn ouzh Rhydderch Hael ha Rhun ap Maelgwn Gwynedd.
Sourd hirlostek
Ar sourd hirlostek (Eurycea longicauda) a zo un divelfenneg lostek hag a vev e reter Stadoù-Unanet Amerika.