cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Unix
Bloavezhioù 1970
E 1970 e voe graet Unics eus ar raktres (berradenn Uniplexed Information and Computing System) hag ar reizhiad a c'helle degemer daou implijer kevadeg. Brian Kernighan a ijinas an anv en ur zaveiñ (hag enebiñ war un dro) da Multics — Unix ne rafe ken nemet un dra, hag hen ober mat, gwelloc'h bepred eget ar reizhiad hollek betek re ha stoc'het a oa eus Multics. Diwezhatoc'h e voe kemmet ar skrivadur da Unix. Betek ar mare-se ne oa ket bet a skor kellidel a-berzh ar Bell Labs. Pa fellas d'ar Strollad Imbourc'h war an Urzhiataerezh implijout Unix war un ardivink brasoc'h a galz eget ar PDP-7, Thompson ha Ritchie a dapas kevraouiñ ar bromesa da ouzhpennañ barregezhioù skridtreterezh da Unix en eskemm d'un ardivink PDP-11/20. Alese Bell a zeroas ur skor kellidel bennak. Evit ar wezh kentañ e 1970 e voe anvet ar reizhiad korvoiñ Unix ent ofisiel ha seveniñ a reas war ar PDP-11/20. Ouzhpennañ a raed ur programm furmadiñ skrid anvet roff hag un aozer skrid. An tri anezho a voe skrivet e lavar gronnañ PDP-11/20. Ar Bell Labs a implijas ar "reizhiad skridtreterezh" deraouiñ-se, a zegouezhe eus Unix, roff, hag an aozer, evit skridtreterezh ar goulennoù breouioù. Roff a amdroas buan e troff, ar programm embann elektronek kentañ gant ur varregezh skriverezañ gwirion. Dornlevr ar Programmer UNIX a voe embannet d'an 3 a viz Du 1971.
E 1973 e voe adskrivet Unix el lavar programmiñ C, enep meno an holl d'an ampoent a gave dezho "un dra ken kemplezh hag ur reizhiad korvoiñ, hag en deus da blediñ gant darvoudoù arvarus a-fet amzer, n'haller e skrivañ ken nemet e lavar gronnañ". . Tremen eus al lavar gronnañ d'al lavar a live uhel C a zisoc'has gant ur meziant hezougoc'h a-galz, e-lec'h ma ne chome ken ur c'hementad bihan a-walc'h a god diouzh an ardivink da erlec'hiañ pa veze douget Unix war ur savenn all.
AT&T a lakas Unix e kerz skolioù-meur ha kevredadoù kenwerzhel, war an dro gant Gouarnamant ar Stadoù Unanet hervez kendivizadoù aotre. Ar c'hendivizadoù aotre a endalc'he ar c'hod tarzh en e bezh kontet ennañ al lodennoù eus ar graoñell diouzh an ardivink, hag a oa skrivet e lavar gronnañ PDP-11. Skouerennoù notennet eus ar graoñell Unix diouzh an ardivink a veze kavet stank e diwezh ar bloavezhioù 1970 dindan stumm ul levr eilet-kenañ gant John Lions eus the Skol-Veur Su-Kembre-Nevez, al Lions' Commentary on UNIX 6th Edition, with Source Code, a vroudas kalz da zegemer Unix evel reizhiad korvoiñ kelennadus.
Aozadennoù eus ar reizhiad Unix a raed dave outo gant embannadurioù e dornlevr implijer, e seurt ma talveze (da skouer) "Pempvet Embannadur UNIX" kement ha "UNIX Aozadenn 5". War emledañ ez eas an diorren, gant Aozadennoù 4, 5, ha 6 a zeuas er-maez a-benn 1975. Gant an aozadennoù-mañ e teuas meiziad ar sanioù-stlenn (pipes), a gasas da ziorren un diaz kod muioc'h molladel, ha da heul un tizh diorren brasoc'h c'hoazh. Aozadenn 5 ha dreist-holl Aozadenn 6 a zisoc'has war ur yoc'h aozadennoù Unix disheñvel ken e-barzh ken e-maez Bell Labs, en o zouez PWB/UNIX, IS/1 (an Unix kenwerzhel kentañ), ha doug Skol-Veur Wollongong d'an Interdata 7/32 (an Unix kentañ nann-PDP).
E 1978 e voe embannet UNIX/32V, evit ar reizhiad VAX. D'ar mare-hont, en tu-hont da 600 ardivink a sevene Unix en un tu bennak. Unix Aozadenn 7, an aozadenn diwezhañ eus Research Unix da zont er-maez war ur skeul vras, a voe embannet in 1979. Aozadennoù 8, 9 ha 10 a voe diorroet e-kerzh ar bloavezhioù 1980 met kaset e voent d'un nebeud skolioù-meur hepken, petra bennak m'o deus ganet pennadoù evit deskrivañ al labour nevez. Disoc'hiñ a reas an imbourc'h-mañ war ziorren Plan 9 eus Bell Labs, ur reizhiad hezoug dasparzhet nevez.
Tierniezhioù istor Sina
Brassell
Evit ar pep brasañ, eo ar bloavezhiadoù roet amañ en daolenn ar re a vez a-du an holl warno, well-wazh, evit merkañ ar mareoù ma'z eus bet cheñchet penn d’ar galloud e Sina.
Unix
Bloavezhioù 1980
AT&T a werzhe aotre UNIX System III, diazezet dre vras war an Aozadenn 7, evit un implij kenwerzhel. An embann kentañ anezhañ a zeuas er-maez e 1982, hag ennañ e kaved ivez skor evit ar VAX. AT&T a zalc'he da werzhañ aotreoù evit aozadennoù koshoc'h Unix. A-benn echuiñ gant ar c'hemmesk etre holl e aozadennoù diabarzh disheñvel, AT&T o c'hendeuzas e-barzh UNIX System V Embann 1. Ennañ e voe degaset un nebeud arc'hwelioù evel an aozer vi ha curses digant skourr Berkeley Software Distribution eus Unix diorroet e Skol-Veur Kalifornia, Berkeley. Ouzhpennet e oa ivez skor evit ar rummad ardivinkoù Western Electric 3B.
Tierniezhioù istor Sina
Brassell
Koulskoude e chom c’hoazh un toullad mat a dabutoù war deiziadoù marevezh Zhou ar C'hornôg hag a-raok. Mat eo derc'hel da soñj ivez ne vez ket alies prop ha kempenn an istor hag eo bet dibaot ar gwechoù ma'z eo bet echuet sioul gant un dierniezh en ur leuskel he flas d'unan all raktal ha plaen. Alies-kaer e save tierniezhioù nevez pell a-raok na vefe taolet ar renad kozh d'an traoñ pe e kendalc'he tierniezhioù zo e-pad ur frapad goude bezañ bet trec'het. A zo muioc'h, e-pad pell eo bet rannet Sina en hec'h istor etre rannvroioù disheñvel renet gant strolladoù disheñvel. D'ar mareoù-hont ne oa tierniezh ebet o ren war ur Sina unanet.
Unix
Bloavezhioù 1980
Dre ma ne oa ket an aozoù aotre kenwerzhel UNIX nevez ken spletus evit un implij skolveuriek eget gant aozadennoù koshoc'h Unix, imbourc'herien Berkeley a zalc'has da ziorren Unix BSD evel un dazeilad da UNIX System III ha V, da gentañ-penn war an adeiladerezh PDP-11 (an embannoù 2.xBSD, betek an hini 2.11BSD) ha diwezhatoc'h evit ar VAX-11 (an embannoù BSD 4.x). Degasadennoù niverus da Unix a voe gwelet da gentañ war embannoù BSD, pergen ar C shell gant kontroll an trevelloù (diwar batrom ITS). E-touez ar strivoù diorren BSD, bezañ ouzhpennet kod ar rouedad TCP/IP d'ar graoñell Unix pennañ a voe moarvat an hini heverkañ. Strivoù diorren BSD a zisoc'has war meur a embann talvoudus enno kod rouedad : 4.1cBSD, 4.2BSD, 4.3BSD, 4.3BSD-Tahoe (lec'h m'eo "Tahoe" lesanv adeiladerezh Computer Consoles Inc. Power 6/32, bet an embann kentañ nann-DEC eus ar graoñell BSD), Net/1, 4.3BSD-Reno (evit klotaat gant an anvadur "Tahoe", ha gant ma tenne an embann-se eus ur c'hlaoustre tamm pe damm), Net/2, 4.4BSD, ha 4.4BSD-lite. Ar c'hod rouedad enklozet en embannoù-se a zo an hendad eus kalzig eus ar c'hod rouedad TCP/IP en implij hiziv, en o zouez ar c'hod a voe embannet diwezhatoc'h en UNIX System V gant AT&T hag aozadennoù abred Microsoft Windows. An API Socketoù Berkeley a zeu a-gevret a zo ur standard de facto evit APIoù rouedad hag eilet eo bet war meur a savenn.
Tierniezhioù istor Sina
Brassell
A-walc'h e vo reiñ amañ ur skouer eus ar c'hemmesk a c'hall bezañ. Merkañ a ra 1644 an deiziad boas evit ar bloaz ma voe preizhet Beijing gant armeoù an dierniezh Qing a orin Mandchou. Evel-se e teue ren ar re Qing da vezañ mestr war kalonenn Sina e-lec'h tierniezh Ming. Padal eo bet diazezet an dierniezh Qing e 1636 (pe, zoken, e 1616 dindan un anv all) tra ma ne voe ket tu da derriñ eus e garg c'hoanteg diwezhañ kurunenn tierniezh Ming a-raok 1662. Kemm tierniezh a dro alies d'un afer padus ha kemplezh ha lakaat a reas ar c'hQinged tost ugent vloaz evit astenn o galloud war Sina a-bezh. Krediñ embann ez eus bet cheñchet penn d'ar vazh penn-da-benn e Sina e 1644 a vije ur fazi bras e-keñver ar pezh zo c'hoarvezet e gwirionez.
Unix
Bloavezhioù 1980
Kevredadoù all a grogas da ginnig aozadennoù kenwerzhel eus ar reizhiad UNIX evit o krennurzhiataerioù hag o staeloù labour dezho. Ar bras eus an argemmoù nevez-se a voe diorroet adalek un diaz System V hervez un aotre digant AT&T ; evelato, lod all a voe diazezet kentoc'h war BSD. Unan eus diorroerien pennañ BSD, Bill Joy, a yeas da genziazezer Sun Microsystems e 1982 hag a grouas SunOS (bremañ Solaris) evit o staeloù labour. E 1980, Microsoft a gemennas e Unix kentañ evit korrurzhiataerioù 16-bit Xenix e anv, a voe douget e 1983 war ar c'hewerier Intel 8086 gant Santa Cruz Operation (SCO), hag a-benn an diwezh e troas Xenix da SCO UNIX e 1989.
Tierniezhioù istor Sina
Brassell
A-benn tapout muioc'h a vunudoù war an tierniezhioù rollet amañ hag o Impalaerien, heuilhit al liamm zo evito en daolenn. Klikit war IS evit istor an dierniezh, ha war IM evit un daolenn eus o Impalaerien (pe renerien all).
Unix
Bloavezhioù 1980
Un nebeud bloavezhioù-pad d'ar mare-se (a-raok na gemerfe urzhiataerioù kenglotus ouzh ar PC gant MS-DOS o c'hreñv), arsellerien ar greanterezh a oa engortoz ez afe UNIX da reizhiad korvoiñ standard ar c'horrurzhiaerioù, dre-benn d'e barregezhioù pinvidik ha gant an hezoug ma oa. E 1984 meur a gevredad a savas ar c'hengevread X/Open da bal dezhañ krouiñ spizadur ur reizhiad digor diazezet war UNIX. Goude an araogennoù abred, ar striv reolata a gouezhas e poull ar "brezelioù Unix", gant kevredadoù liesseurt o stummañ strolladoù reolata kevezer. Ar reolatadeg a reas ar berzh brasañ en diwezh a voe spizadur POSIX digant an IEEE, empentet evel un EPA (API) a dreuzemglev enkorfet didorr ken war savennoù BSD ken war re System V, embannet e 1988 ha dizale endalc'het gant Gouarnamant ar Stadoù Unanet evit kalz eus e reizhiadoù dezhañ.
Tierniezhioù istor Sina
Gwelet ivez
&
Unix
Bloavezhioù 1980
AT&T a ouzhpenas arc'hwelioù liesseurt e-barzh UNIX System V, evel prennañ ar restroù, merañ ar reizhiad, froudadoù, stummoù nevez a KEA, ar Reizhiad Restroù A-bell hag an EGT. Kenlabourat a reas AT&T gant Sun Microsystems hag etre 1987 ha 1989 e voe teuzet arc'hwelioù eus Xenix, BSD, SunOS, ha System V e-barzh System V Release 4 (SVR4), ent-dizalc'h diouzh X/Open. An embann nevez-se a sonnas an holl arc'hwelioù kent en ur pakad hepken, ha skeudenniñ a reas diwezh an aozadennoù kevezer. Kreskiñ a reas war un dro ar gounidoù aotren.
E-pad ar mare-se e krogas meur a bourvezer en o zouez Digital Equipment, Sun, Addamax ha re all da sevel aozadennoù diogel eus UNIX evit meziantoù uhel o surentez, empentet dreist-holl evit arloadoù milourel ha seveniñ al lezenn.
Bloavezhioù 1990
E 1990 ec'h embannas an Open Software Foundation OSF/1, lakaet e pleustr ennañ o Unix reolataet ; diazezet e oa war Mach ha BSD. Ar Bonsavadur a zo bet roet lañs dezhañ e 1988 hag arc'hantaet e oa gant lies embregerezh liammet gant Unix ha mennet da zizarbenn kenlabour AT&T ha Sun war SVR4. Da heul, AT&T hag ur strollad aotreidi all a savas ar strollad "UNIX International" e sell da zizarbenn an OSF. Diwar ar maread-se ma kreske an enebiezh etre pourvezerien kevezer e reas berzh adarre an droienn "brezelioù Unix".
E 1991, ur strollad a ziorroerien BSD (Donn Seeley, Mike Karels, Bill Jolitz, ha Trent Hein) a zilezas Skol-Veur Kalifornia evit diazezañ Berkeley Software Design, Inc (BSDI). BSDI a zanzeas un aozadenn genwerzhel hollarc'hwelek eus BSD Unix evit ar savenn Intel marc'hadmat hag hollvezant, pezh a lakaas ur mor a dud d'ober fed ouzh implij periantoù marc'hadmat en urzhiataerezh a genderc'h. Bill Jolitz a guitas BSDI nebeut goude ma voe bet diazezet, evit kendelc'her dasparzh 386BSD, anezhañ hendad meziantel digoust eus FreeBSD, OpenBSD, ha NetBSD.
Ronan Leprohon
Ronan Leprohon (Roger e wir anv-bihan) a oa ur politikour breizhat, bet ganet d'an 22 a viz Meurzh 1939 hag aet da Anaon d'an 23 a viz Eost 2017.
Unix
Bloavezhioù 1990
A-benn 1993 ar bras eus pourvezerien kenwerwhel UNIX o doa kemmet o argemmoù eus Unix evit o diazezañ war System V gant meur a arc'hwel BSD ouzhpennet war-c'horre. Krouidigezh eus an intrudu COSE er bloavezh-se gant aktourien pennañ Unix a verk diwezh maread heverkañ ar brezelioù Unix, hag heuliet e voe gant kendeuz UI hag OSF e 1994. An ensavadur kevredet nevez, hag a viras an anv OSF, a baouezas da labourat war OSF/1 er bloavezh-se. D'an ampoent a oa Digital ar pourvezer nemetañ en implije, hag a gendalc'has d'e ziorren evitañ e-unan, en ur gemmañ merk e brodu da Digital UNIX e deroù 1995.
Nebeut goude bezañ kenderc'het UNIX System V Release 4 e werzhas AT&T he holl wirioù war UNIX da Novell. (Dennis Ritchie a geñverias kement-mañ gant istor Esau er Bibl a werzhas e wir a henaour evit ar "pladad fer" hollvrudet .) Novell a ziorroas hec'h aozadenn dezhi, UnixWare, en ur deuziñ he NetWare gant UNIX System V Release 4. Klask a reas Novell implijout kement-mañ evit stourm ouzh Windows NT, met gwallgaset spontus e voe he fennmarc'had.
Ronan Leprohon
Unan eus diazezerien Unvaniezh Demokratel Breizh eo bet, a-gevret gant Loeiz ar Beg, Yann-Cheun Veillard, Jean Gwegeniad... Kelennet en deus istor e Skol-veur Breizh-Izel e Brest. Bet eo eil-maer e Brest ha kuzulier rannvroel. Un ezel eus ar Strollad Sokialour Gall e voe adalek 1982 hag e-pad pemzek vloaz kent dont en-dro da UDB. Ezel eus ar burev politikel eo bet ha ren a rae ar gelaouenn viziek Le Peuple Breton.
Unix
Bloavezhioù 1990
E 1993 e tivizas Novell da dreuzkas ar merk marilhet UNIX® hag ar gwirioù testeniekaat d'ar c'hengevread X/Open. E 1996 e teuzas X/Open gant an OSF pezh a grouas The Open Group. Meur a reolad digant the Open Group a dermen bremañ petra eo ha petra n'eo ket ur reizhiad korvoiñ "UNIX", pergen an Spizadur eeun UNIX a-c'houde 1998.
Itron Varia
Itron Varia zo un anv roet d'ar Werc'hez Vari, pe Mari, mamm Jezuz, gant ar Gatoliked. En anv-se eo e vez anvet kalz pardonioù ha savadurioù relijiel e Breizh pe e brezhoneg er broioù all.
Ronan Leprohon
Istor
Da vare stourm Plougoñ e 1979-80, e oa enebet, er c'hontrol d'ar PCF, ouzh sevel ur greizenn nukleel eno.
Ambrose Bebb
William Ambrose Bebb (1894-1955) a oa ur skrivagner kembraek hag ur politikour. Ganet oa e Goginan e Ceredigion. En e 60 vloaz e oa marvet trumm e Bangor d'ar Merc'her 27 a viz Ebrel 1955.
Emañ e-touez ar re a savas Plaid Cymru.
Troet e oa gant ar politikerezh ha mennozhioù Charles Maurras hag an Action Française. A-hervez e oa dedennet gant ar faskouriezh ivez.
E vuhez
Goude bezañ bet war e studi e Kembre ez eas da dremen un nebeud bloavezhioù e Pariz, er Sorbonne. Pa oa distroet d'e vro, e voe lakaet da gelenner istor e Skol-Vistri Bangor, hag eno e oa chomet. Anavezet e oa evel istorour, ha meur a levr istorouriezh en deus savet. Anavezet e oa ivez dre e garantez ouzh ar c'hembraeg. Kembraeg a gomze hag a skrive bepred. Heug en doa ouzh yezh ar Saozon. Brogarour rik e oa. Ouzhpenn ur wech eo bet kinniget evel danvez-kannad gant ar Vroadelourien e kontelezh Caernarfon. Ouzhpenn bezañ Kembread, e oa Kelt, hag e venne lakaat an etrekeltelezh da gaout al lec'h a dlee kaout e pep bro geltiek. Diwar an deiz ma reas anaoudegezh gant Bretoned Paris, war-dro 1922, e teuas da vezañ mignon bras da Vreizh. Deskiñ a reas ar brezhoneg, ha reiñ kentelioù kembraeg er skol aozet gant Kelc'h Keltiek an Ao. Régnier. Mont a reas alies da Vreizh da veajiñ, ha nebeut a dud a anaveze "an Emsav breizhek" koulz hag eñ etre an daou vrezel. Kenlabourer e oa d'ar gelaouenn "Breiz Atao". Ar c'horn-bro a blije ar muiañ dezhañ e oa Tremel, a gave dezhañ e oa heñvel-tre ouzh Kembre. Pa echuas an eil brezel-bed, Ambrose Bebb a voe unan eus ar re a zifennas ar vrogarourien vreizhat heskinet. Darn eus e vignoned, an Aotrou Perrot, K. Le Part, ha re all, a oa bet lazhet gant tud eus ar Rezistañs.
Unix
Bloavezhioù 1990
E 1995 e voe gwerzhet gant Novell da Santa Cruz Operation an obererezh merañ ha skoazellañ an aotreidi UNIX beziat, hag ar gwirioù da ziorren pelloc'h diaz kod System V. Daoust ha Novell he doa gwerzhet war un dro ar gwriroù eilañ, setu bremañ danvez ur breud (gwelet a-is).
Twm Morys
Barzh, soner (telenn, gitar, harmonika) ha kaner eo ar c'hembread Twm Morys, ganet e 1961. Gantañ e oa aet ar gador en Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 e Meifod gant e varzhoneg 'Drysau'. Mab eo d'ar skrivagnerez saoznek Jan Morris.
Yezhoù tchadek ar reter A
Ur is-skourr eus yezhoù tchadek ar reter eo yezhoù tchadek ar reter A, ennañ 17 yezh komzet e Tchad:
1805
Diwar-benn bloavezh 1805 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1805
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1805
Twm Morys
Meur a bladenn en deus graet gant ar strollad Bob Delyn a'r Ebillion. Bevet ha kanet en deus meur a vloavezh gant ar ganerez Nolwenn Korbell e Breizh hag e Kembre. Brezhoneger ampart eo ha bet eo lennour kembraeg e Skol-Veur Roazhon er bloavezhioù 90.
Er bloavezh 2007 en deus embannet barzhoniezh krenngembraek gant Yr Ustus Llwyd (XIVvet kantved) en dastumad Cyfres Beirdd yr Uchelwyr.
Unix
Bloavezhioù 1990
E 1997, Apple Computer a glaske un diazez nevez evit reizhiad korvoiñ e Macintosh ha dibab a reas NEXTSTEP, ur reizhiad korvoiñ bet diorroet gant NeXT. Kalonenn ar reizhiad korvoiñ, a oa diazezet war BSD hag ar graoñell Mach, a voe adanvet Darwin goude bezañ bet prenet gant Apple. Bezañ skignet Darwin e-barzh Mac OS X a ra eus hemañ diwezhañ, gouez da zislêriadur un implijad eus Apple dirak ur c'hendalc'h USENIX, ar reizhiad diazezet war Unix ar muiañ implijet e marc'had an urzhiataerioù burev.
2000 betek hiziv
E 2000 e werzhas SCO e obererezh UNIX hag e gaoudoù a-bezh da Caldera Systems, hag a gemmas diwezhatoc'h e anv da The SCO Group. An aktour nevez-mañ a grogas neuze gant un ensav gwiraouel enep da lies implijer ha pourvezer eus Linux. SCO a lakae en a-raok e vez kavet e-barzh Linux kod Unix miret strizh e wirioù ha perc'hennet bremañ gant The SCO Group. E-touez al lakadennoù all ez eus gwalladur sekredoù-kenwerzh gant IBM, pe gwalladurioù kevrat a-berzh arvalien gozh Santa Cruz a zo tremenet da Linux dibaoe. Neoazh e savas Novell a-enep da SCO pa embanne hemañ edo en e gerz gwirioù eilañ diaz kod UNIX. Hervez Novell, SCO (ha da heul the SCO Group) a zo e gwirionez oberataerien frañchizet ouzh Novell ; en e berc'henniezh e vije ivez ar gwirioù eilañ pennañ, gwirioù veto war obererezhioù aotreiñ SCO da zont, ha 95% eus korvoder ar gwirioù aotre. Dinac'h a reas The SCO Group kement-se, ha dont a reas an dael da vezañ ar breud SCO vs. Novell.
E 2005, Sun Microsystems a embannas ar bras eus kod e reizhiad Solaris (diazezet war UNIX System V Release 4) en ur raktres tarzhioù digor OpenSolaris e anv. Technologiezhoù Sun OS nevez evel ar reizhiad restroù ZFS a zo bremañ embannet da gentañ evel kod tarzhioù digor dre ar raktres OpenSolaris ; e 2006 hemañ diwezhañ en doa roet lañs da lies dasparzhadenn nann-Sun evel SchilliX, Belenix, Nexenta ha MartuX.
Freuz ar Brokerezh war ar Genrouedad en deus bet da zisoc'h tolpañ ar raktresoù Unix. Diwar an argemmoù kenwerzhel niverus eus Unix a voe ganet er bloavezhioù 1980, n'eus ken Solaris, HP-UX, hag AIX hag a ra mui pe vui berzh c'hoazh er marc'had, daoust ma talc'has IRIX eus SGI evit ur pennadig c'hoazh. En o zouez eo lodenn Solaris an hini brasañ, ha galloud a rafe mont da vrudetoc'h dre-benn d'e skalfad arc'hwelioù hag ivez gant ma 'z eus bremañ un aozadenn tarzhioù digor anezhañ.
Reoladoù
En un embregadeg war-du ar c'hlotusder, e 1999 lies pourvezer reizhiadoù Unix en em glevas evit lakaat Executable and Linkable Format SVR4 (ELF) da reolad evit ar restroù binarel hag ar kod traezenn. Gant ar furmad boutin-mañ eo kenglotus restroù binarel diwar lies reizhiad Unix adal ma sevenont war ar memes adeiladurezh UKT.
Krouet ez eus bet ar Reolad Urzhaz ar Reizhiad Restroù evit pourchas un aozadur kavlec'hioù dave evit ar reizhiadoù korvoiñ Unix-heñvel, Linux pergen. Ar seurt reolad-mañ a zo danvez daelerezh avat, ha n'eo ket degemeret gant an holl na dost e-ser kumuniezh Linux paneveken.
Parzhioù
Enlakaat ar parzhioù-se n'en deus ket graet d'ar reizhiad bezañ tolzennek — an dasparzhadur UNIX V7 orin, ouzh e ober eiladennoù eus ar restroù binarel kempunet mui ar c'hod tarzh hag an teuliadur klok a save e dolzennad da neubeutoc'h eget 10Mo, hag a veze kaset war ul lurell warellek 9-roudenn hepken. An teuliadur moullet, skridaozet diwar ar restroù tarzh en-linenn, a zalc'he e korf div levrenn.
Kemmet eo bet forzhig anv parzhioù Unix hag o lec'hiadur er reizhiad restroù a-hed istor ar reizhiad. Evelato, an enkorfadur V7 a vez sellet outi gant paot-mat a dud evel an hini he deus ar framm kanonel abred :
Skog
Ur skog heverk en deus bet ar reizhiad Unix war reizhiadoù korvoiñ all.
Skrivet eo bet en ul lavar a live uhel, neket en ul lavar gronnañ (pezh a soñjed e oa ret evit enkorfañ reizhiadoù war an urzhiataerioù abred). Petra bennak ma heulie kement-mañ skouer Multics ha Burroughs, Unix an hini eo en deus ledet ar mennozh.
Ur patrom restroù eeunaet a-galz en doa Unix e-skoaz paot-mat a reizhiadoù korvoiñ kempred, en ur ober diouzh an holl seurtoù restroù evel taolennoù oktedoù, tra ken. En urzhaz ar reizhiad restroù e kaved servijoù ha gwikefreoù ardivink (evel moullerezed, termenelloù, pe lennerioù pladennoù). Kement-mañ a bourchase un etrefas unvan, met eus un tu all e redias da gaoud diouzh an dro gwikefreoù ouzhpenn evel ioctl ha bannieloù mod a-benn haeziñ keweriusterioù ar periant na glotent ket gant ar patrom eeun "froudad oktedoù". Ar reizhad korvoiñ Plan 9 a gasas ar patrom-se pelloc'h c'hoazh, kement-mañ hep gwikefre ouzhpenn.
Gant Unix e voe brudet ivez ar reizhiad restroù urzhazel gant iskavlec'hioù kempret ent tidel, a oa bet degaset en deroù gant Multics. Reizhiadoù korvoiñ boutin all eus ar maread a oa ganto doareoù evit rannañ un ardivink stokañ e meur a gavlec'h pe lodenn, met un niver digemm a liveoù o doa, alies ul live hepken. Lies reizhiad korvoiñ perc'henn a-bouez a ouzhpennas en diwezh un tu d'ober gant iskavlec'hioù askizel diazezet ivez war patrom Multics. An urzhaz "strollad, implijer" eus RSX-11M gant DEC a droas da gavlec'hioù VMS, pezhiennoù CP/M a droas da iskavlec'hioù MS-DOS 2.0+, hag an urzhaz group.account eus MPE gant HP ha SSP ha reizhiadoù levraouegoù OS/400 gant IBM a zisoc'has war reizhiadoù restroù POSIX galloudusoc'h.
Gant Unix e voe brudet un ereadur evit an troiennoù reoliek en deus kavet un implij ledan. Etrefas programmiñ Unix zo deuet da vezañ sichenn ur reolad etrefas reizhiadoù korvoiñ lakaet e pleustr a-vras (POSIX, gwelet a-us).
Al lavar programmiñ C na voe ket pell oc'h en em ledañ pelloc'h eget Unix, ha bremañ emañ hollvezant e programmadur ar reizhiadoù hag an arloadoù.
Diorroerien abred Unix a voe bras o fouez evit degas damkaniezh ar molladusted hag an adimplijusted e doareoù an ijin meziantel, dihadet o deus ul luskad evit an "Ostilhoù Meziantel".
Tuadur Unix da bourchas an teuliadur klok en-linenn ha moned (bloavezhioù pad) ouzh kod tarzh ar reizhiad a-bezh a reas d'ar brogrammourien bezañ war-c'hed eus un endro gwelloc'h eget kent, ha disoc'h a reas da lañsañ luskad ar meziantoù frank e 1983.
Draen 2038
O vezañ m'eo ral a wezh eztaolet e furmad an eur Unix deiziadoù a-raok 1970, un diskoulm posupl, hag a zo kenglotus ouzh ar furmadoù binarel bezant, a vefe adtermeniñ  evel "anterin 32-bit ansinet". Koulskoude, un dalfasadenn evel-henn ne rafe ken nemet dreistlec'hiañ ar gudenn d'an 7 a viz C'hwevrer 2106, hag e c'hallfe silañ drein e meziantoù a genveria daou deskad eurioù.
Aozadennoù zo eus Unix o deus pledet gant kement-mañ endeo. Da skouer, gant Solaris war reizhiadoù 64-bit,  a zo 64 bit e hed, da lavaret eo ar RK e-unan hag an arloadoù 64-bit a embrego reizh an deiziadoù 292 miliard a vloavezhioù-pad (meur a wezh muioc'h eget oad an hollved). Arloadoù 32-bit hag a implij un  32-bit a zalc'ho da vont en-dro war reizhiadoù Solaris 64-bit, met techet ez vint c'hoazh d'an draen 2038.
Reizhiadoù korvoiñ frank Unix-heñvel
Ouzhpenn o implij er reizhiad korvoiñ Linux, kalz a bakadoù GNU — evel an Dastumad Kempunerioù GNU (ha nemorant ar chadenn ostilhoù GNU), al levraoueg C GNU hag ar mavegoù kreiz GNU — o deus kendalc'het ivez da c'hoari ur roll kreiz e reizhiadoù Unix frank.
Dasparzhadennoù Linux, a gaver enno Linux ha dastumadoù bras a veziantoù kenglotus, o deus tapet brud war un dro e metoù an amatourien hag e bed an aferioù. E-touez an dasparzhadennoù brudet emañ Red Hat Enterprise Linux, Fedora, SUSE Linux Enterprise, openSUSE, Debian GNU/Linux, Ubuntu, Mandriva Linux, Slackware Linux ha Gentoo.
Un deveradenn frank eus Unix BSD, 386BSD, a voe ivez embannet e 1992 ha disoc'h a reas gant ar raktresoù NetBSD ha FreeBSD. Hervez ar varnadenn douget e 1994 er breud savet gant UNIX Systems Laboratories enep da Skol-Veur Kalifornia ha Berkeley Software Design Inc. (USL v. BSDi), e voe lakaet sklaer edo gant Berkeley ar gwir da zasparzhañ Unix BSD — evit netra, ma venne kement-mañ. Dibaoe, Unix BSD zo bet diorroet hervez lies tuadur, en o zouez OpenBSD ha DragonFly BSD.
Linux ha BSD a zo bremañ krog da aloubiñ fonnus kalz eus ar marc'had a oa betek-henn dindan dalc'h reizhadoù korvoiñ Unix perc'henn, ha war un dro emaint oc'h emledañ e marc'hadoù nevez evel re an ardivinkoù beveziñ burev, heloc'h hag entoueziet. A-drugarez d'an doare molladel m'eo bet empentet Unix, rannañ tammoù bitrakoù a zo boutin a-walc'h ; da heul, ar bras eus an holl reizhiadoù Unix hag Unix-heñvel a gaver enno da nebeutañ un tamm kod BSD, hag ar reizhiadoù modern a gaver ivez aliesig en o dasparzhadenn ur maveg GNU bennak.
E 2005, Sun Microsystems a embannas ar bras eus kod tarzh e reizhiad korvoiñ Solaris, un argemm eus System V, dindan an anv OpenSolaris, en ur ober anezhañ ar c'hentañ reizhiad Unix kenwerzhel diorroet da vat da vont tarzhioù digor (meur a vloaz abretoc'h, Caldera en doa embannet kalz eus ar reizhadoù Unix koshoc'h hervez un aotre kelenn ha diwezatoc'h BSD). Da heul, ul lodenn vras eus ar c'hod bet perc'henniezh AT&T/USL eur bremañ frank da sellet outi.
Merañ ar merk
E miz Here 1993, Novell, ar c'hevredad a oa perc'henn da kod tarzh Unix System V d'an ampoent, a dreuzkasas merk marilhet Unix d'ar c'hevredad The X/Open Company (bremañ The Open Group), ha gwerzhañ a reas e 1995 an obererezh kenwerzhel kenstag da Santa Cruz Operation. Daoust ha Novell he doa gwerzhet war un dro gwriroù eilañ ar meziant a oa danvez ur breud kevreadel, SCO v. Novell, a voe gounezet gant Novell ; galv a zo war ar breud. Ar pourvezer Unix SCO Group Inc. a damall da Novell c'hwibañ e wirioù.
Perc'henn a-vremañ d'ar merk marilhet UNIX® eo The Open Group, ur c'hengevread reoladoù greantel. N'eus ken nemet reizhiadoù hollgenglotus ha testeniekaet diouzh Spizadur eeun UNIX a zoug an anv "UNIX®" (reoù all a reer "Reizhiad Unix-heñvel" pe "Unix-heñvel" anezho).
Hervez un diferad eus The Open Group, an termen "UNIX®" a zave muioc'h d'ur renkad a reizhiadoù korvoiñ eget d'un enkorfadur dibar a reizhiad korvoiñ ; hiziv e c'hallfe ar reizhiadoù korvoiñ a wiria an Spizadur eeun UNIX digant The Open Group bezañ e-tailh da zougen ar merk marilhet UNIX® 98 pe UNIX® 03, goude m'en devo paet pourvezer ar reizhiad korvoiñ frejoù da The Open Group. E-touez ar reizhiadoù aotreet da implijout ar merk marilhet UNIX® emañ AIX, HP-UX, IRIX, Solaris, Tru64 (gwezhall "Digital UNIX"), A/UX, Mac OS X 10.5 war savennoù Intel, hag ul lodenn eus z/OS.
A-wezhioù e implijer berradurioù evel "Un*x", "*NIX", pe "*N?X" evit ober anv eus an holl reizhiadoù korvoiñ heñvel ouzh Unix. Dont a ra diwar implij an arouezennoù "*" ha "?" evel "meta-arouezenn" gant meur a vaveg. Implijet eo ivez an notadur-se evit deskrivañ reizhiadoù all Unix-heñvel, da sk. Linux, BSD, etc., na sevenont ket an divizoù evit ar merk UNIX® digant the Open Group.
Goulenn a ra The Open Group e vije implijet atav "UNIX®" evel un anv gwan da heul un termen rummel evel "reizhiad" e seurt ne yafe ket ar merk marilhet da anv boutin.
Meur a seurt liester eus Unix a zo en implij e saozneg pa reer dave da lies seurt reizhiad Unix hag Unix-heñvel. An hini boazetañ a zo an "Unixes" boutin, met ar sevenadur hacker hag a grouas Unix a zo tuet d'ober fent gant ar yezh, ha brudet eo ivez "Unices" (a sell ouzh Unix evel un anv Latin eus an trede troadur). Ar stumm liester hensaoznek "Unixen" a zo divoaz, daoust ma 'z er gweler gwezh an amzer. E brezhoneg eo ar stumm "Unixoù" an hini vo degemeret, emichañs.
Anvioù merkoù a c'hell bezañ marilhet gant ensavadurioù disheñvel e broioù disheñvel, hag ar reolennadur war ar merkoù e broioù zo a aotre an hevelep merk da vezañ perc'hennet gant meur a ensavadur keit ha ma implij pep ensavadur ar merk e rummadoù aes da zigejañ. Se zo kaoz e weler Unix implijet da verk marilhet evit produioù liesseurt en o zouez stalikennoù levrioù, liv-skrivañ, peg e boutailhoù, trezhoù babiged, sec'herioù-blev hag endalc'herioù boued. .
C'hoarezed Brontë
thumb|right|280px|Anne, Emily ha Charlotte Brontë, livet gant o breur [[Branwell Brontë (war-dro 1834).]]
Ar c'hoarezed Brontë zo teir c'hoar saoz ha skrivagnerezed saoznek eus ar bloavezhioù 1840-50. Merc'hed e oant da b-Patrick Brontë (anavet ivez evel Brunty pe Prunty), ganet e Kontelezh Down, e Bro Iwerzhon, ur beleg anglikan anezhañ.
Piv e oant?
Bez e oant: Trouz a voe en-dro d'o oberennoù pa voent embannet a-raok bezañ degemeret e-touez levrioù meur al lennegezh saoznek.
Buhez ar vugale Brontë
E 1820 e teuas an tiegezh da chom da bresbital Haworth, e Yorkshire. Pa varvas o mamm e chomas o zad gant c'hwec'h bugel bihanik. Neuze e teuas e c'hoar-gaer, Elizabeth Branwell, d'e skoazellañ. Ur vaouez reut ha rust e oa. Un deskadurezh hep teneridigezh na flouradenn ebet a roas d'ar vugale Brontë. Rust e oa lezenn ar gêr. Da vintin e veze ret dezho debriñ ul lein dreut. Goude e rankent lavarout o fedenn. War-lerc'h o deveze ar merc'hed d'ober kempenn an ti, ha pa veze echu o labour gante, o deveze da wriat, gwiadiñ, brodañ, a-raok pedenn an noz ha lennadenn ar Bibl. Devezhioù dilevenez e oa buhez ar c'hoarezed Brontë, bemdez heñvel. Evit ankouaat ar bed-se e krouent ur bed all ganto o ijin hag awen. Ur wech evit deiz ha bloaz Branwell (paotr nemetañ ar familh) e prof Patrick dezhañ daouzek soudard e koad. Ar c'hoarezed hag o breur a gav faltazi diwar ar soudard-se. Setu ma krogont, Anne, Charlotte, Branwell, hag Emily, da grouiñ ur bed faltaziek. Lakaat a reont e pleustr e-barzh danevelloù, barzhonegoù, pennadoù kazetennerezh, pezhioù c'hoari... Adalek 1831, goude kimiad Charlotte d'ober studioù, e krouas Emily hag Anne Bro Gondal, ur vro faltaziek sturiet gant Augusta Geraldine Almeda ur vaouez krouet ganti. A-drugarez d'ar vro faltaziek-se he deus kavet Emily hec'h awen da varzhonegañ.
Cowan Bridge
Evit ar pastor Brontë eo ar skol-lojañ, un deskadurezh reizh, hag ar Reverant Wilson en deus krouet unan e Cowan Bridge. Degemer a ra merc'hed ar pastor paour. Divizet eo : Maria hag Elizabeth a yelo da studiañ du-hont, Charlotte hag Emily a zeuio war o lerc'h. Anne, re yaouank c'hoazh, a chomo ar gêr gant he breur Branwell. E-barzh Jane Eyre e zisplego Charlotte Brontë ar skol-lojañ-se. Un hollved kañvaouüs, skornus ha na deus disheñvelder ebet eget ur toull-bac'h gant dorioù serret, kaelioù serret, kensentidigezh rust kenañ, kriz memes... E Cowan Bridge eo treut ar predoù : Un tamm bara kalet, ur werenn laezh hag echu. Ar vugale o doa naon, poanioù stomog a zihun anezho e-kreiz an noz. Ar Reverant Wilson a lavare ez eo doue, en e vadelezh hag en deus c'hoant e vefe evel-se peogwir : " Doue a c'houlenn start oberezhioù ha dioueroù evit saludiñ an ene". Neuze en ur gendelc'her evel-se e tap Maria hag Elizabeth an torzhellegezh. Terzhienn ha pasaadennoù bras a oa ganti. Ar Reverant Wilson ne rae ket van. Adalek ar mintin e oa ret dezhi en em walc'hiñ gant dour yen kenañ evel ar re all, met ar boan a gendalc'h. Mont a reont da vervel. O zad a zeu neuze da gerc'hat anezhi. Ur pennadig amzer war-lerc'h e varv Maria, d'he heul gant Elizabeth. Maria oa pemzek bloaz ha Elizabeth trizek. Emily ha Charlotte, int c'hoazh e Cowan Bridge o deus " terzhienn gorrek". O zad hag en deus komprenet petra c'hoarveze ganti a denn anezhi eus ar skol-lojañ-se. Eñvorioù Cowan Bridge a chomo e-barzh pennoù Emily ha Charlotte da viken. Un eñvorioù eus poan, aon hag anken a chomo e pennoù Emily ha Charlotte. Ar pezh a gonto Charlotte e-barzh he levr " Jane Eyre".
Roe Head
Charlotte he deus pemzek bloaz. Lakaet eo anezhi er skol-lojañ evit ar merc'hed e Roe Head. Roet e vez dezhi un tamm arnod d'ober evit gouzout he anaoudegezhioù skol. Un gwallreuz eo, dreist-holl e matematik. Da heul e vez roet dezhi ur follenn evit skrivañ, evel un skridaozadenn. Amañ, eo ar gelennerien souezhet mik. Ar plac'hig a skriv pajennoù ha pajennoù, buan ha mat. Laosket e vez anezhi da kendec'her. Ar mennozhioù hag an doare skrivañ a ro dezhi un donezon lennegezh. Tremen a raio e Roe Head tri bloavezh eürus, pell eus eñvor ar poan eus skol-lojañ Cowan Bridge. Distreiñ a ra Charlotte er presbital e Haworth da driwec'h bloaz. Chom a ra un tammig amzer hepken rak rener ar skol-lojañ Roe Head, he deus miret un eñvor mat eus Charlotte, hag a ginnig neuze da Charlotte laboural evel kasourez du-hont. A-du eo Charlotte. Mont a ra neuze gant Emily, hi enskrivet evel skoliadez. Met Emily, pell eus ar maez, eus he fourmenadennoù bras gant he c'hi, a gav hir he amzer er skol-lojañ. Ne blij ket dezhi bezañ klaouiniet. Mont a ra neuze kuit Emily eus ar skol-lojañ ha distreiñ a ra e Haworth. Adkavout a ra neuze e takadoù bras. Anne a zeu neuze e Roe Head e plas Emily.
Ar vuhez e prestital
Ar vuhez er presbital a cheñch, Branwell a za kuit. Kavet en deus ul labour evel kelenner, hag Emily a laosk he c'hi hag he zi evit mont ivez da labourat. Kavet he deus ul labour evel gouarnerez. Un dra nevez all a c'hoarvez : Ur pastor a c'houlenn Charlotte da zimeziñ gantañ met ar respont zo negativel. Charlotte a za kuit eus he labour e Roe Head ha labour a ra evel gouarnerez e-barzh ur familh pinvidik kenañ. Met ar labour-se zo skuizhus kenañ evit Charlotte mont a ra kuit neuze da Vro V/Belgia gant he c'hoar Emily. Chom a ra Anne e Bro-saoz e-lec'h he deus kavet ul labour ha ne blij ket dezhi. Emily ha Charlotte zo resevet e ker Brusel e-barzh ur skol-lojañ, renet gant Itron Héger. An div Saozez a zesk ar galleg. Charlotte a studi al lennegezh gant Constantin Héger, gwaz Itron Héger.
Ar paourkez c'hoar-gaer (Elizabeth) a zo war he dremenvan. An div c'hoar a zistreiñ buan e Haworth. Emily na zeuio ket e Bro-Belgia ken rak e kav gwelloc'h ober pourmenadennoù war ar menezioù gouez saozon. Charlotte hi, he deus kavet ul labour evel gelennerez e Bro-Belgia, mont a ra neuze kuit eus Haworth ar galon tomm rak santout a ra un dedenn evit Constantin Héger. Merzhout a ra Itron Héger an dra-se, neuze reiñ a ra da Charlotte ar vuhez start : Mezhekadennoù, dichekadennoù.. Diviz a ra neuze Charlotte da vont kuit. Bloavezhioù war-lerc'h e konto Charlotte an abadenn-se en ur romant anvet " Villette". Distreiñ a ra neuze Charlotte e-barzh ar Yorkshire, e-lec'h ma adkav he zad hag Emily. Anne ha Branwell a labour pell. Charlotte he deus poan. Skrivañ a ra da Aoutroù Héger met ne respont ket. Ar skritur a lak anezhi da soñjal e traoù all, skrivañ a ra " ar c'helenner".
Adkouezhañ a ra Branwell e-barzh an dramm hag an alkool. Gwashoc'h-gwashañ eo eñ.
Ur mennoz kaer
Ur wech e-barzh o c'hegin. Charlotte a wel barzhonegoù skrivet gant Emily. Kavout a ra ar barzhonegoù-se brav kenañ hag ur mennozh he deus. Perak pas embann anezho. A-du emañ Emily. Klask a ra un ti-embann, hag e kav unan. Ne reas ket berzh nemeur, peogwir ne voe gwerzhet nemet div skouerenn a-hervez. Neuze e krogjont da skrivañ pep a romant. Neuze ur pennadig diskouez a reont o levr " Wuthering heights" evit Emily "Agnès Grey" evit Anne hag " Ar c'helenner" evit Charlotte. Agrès Grey ha Wuthering heights zo degemeret met ar c'helenner zo nac'het. Charlotte na goll ket a fiziañs enni hag e krog da skrivañ Jane Eyre. E 1847, Charlotte a echu Jane Eyre, ur pennvad eo. Met ar muiañ a verzh a voe graet gant Jane Eyre, neuze evel hiriv c'hoazh.
Anv pluenn
Al levrioù-se zo bet skrivet dindan anvioù pluenn paotr : Currer (Charlotte) Ellis (Emily) hag Acton (Anne) Bell. Miret o deus o lizherenn kentañ eus o anvioù bihan hag eus o anv. Tout an dud en em soñj. Piv int ar skrivagnerien-se ? Eus pelec'h emaint o tont... ?
Strignañ ar mister
E Haworth, ar merc'hed o deus c'hoant strignañ ar mister. Diviz a reont neuze da vont betek o ti-embann e Londrez evit tiskouez o fenn. Ar rener a sell outi, hag e zesk ez eo ar breudeur Bell e wirionez ar c'hoarezed Brontë. Souezhet mik eo. Daoust hag eñ eo posupl e vefe unan eus an teir flac'h-se o seblantout dous ha fur o skrivañ ur romant ken du gant kasoni ha Wuthering Heights ? Daoust hag eñ ez eo posupl, e vefe unan eus an teir flac'h-se lentik o skrivañ ur romant diwar-benn ar marv hag ar kasoni ? Ar rener a gred dezhañ hunvreal, rak al levrioù-se a gont ur bed kriz gant feulster ha poanioù. Posupl eo e vefe merc'hed o skrivañ romantoù ken du ha-se ? Ar rener na gred ket, met ar benn ar fin, ar wirionez eo hag ar c'hoarezed Brontë zo anavezet evel skrivagnerez eus al levrioù-se.
Yec'hed fall
Yec'hed Branwell a z'a war-fallaat, ar paotr yaouank zo tapet gant an torzhellerezh. An nozvezh en ur zistreiñ eus e labour, Branwell a gouezh mezv-dall war al leur. Un den a dremen hag a kas anezhañ d'ar presbital. Ober a ra ur barr diwezhañ eus delirium tremens (degaset gant an alkool) a-raok kouezhañ ur wech diwezhañ ouzhpenn. Echu eo. Emily a skriv barzhonegoù evit he breur. Diaes kenañ eo eviti asantiñ marv he breur. Emily a grog da vezañ klañv. Diaes eo eviti tennañ he anal, terzhienn he deus, skrijadennoù... Nac'hañ a ra da welout ur medisin. Mont a ra kuit, hep ma vefe un den o sell outi, hag e za da welout ar gweledva. Memes ma'z eo fall an amzer, he hunvre diwezhañ ez eo sellout outi a-raok vervel. Emily a varv. Tregont bloaz eo. Anne zo hi ivez tapet gant an torzhelerezh, gwan eo. Mont a ra kuit tamm-ha-tamm e keit ma a za maez he eil levr " Feurmer wilfell hall". Charlotte a skriv he drivet levr "Shirley". Ur berzh eo ur wech ouzhpenn. Anne a varv. Charlotte zo trist, met en em lak a ra da labourat war he pevare levr " Villette" e eñvor da Bro-belgia ha d'an Aotroù Héger. Mont a ra maez e 1953 hag ur pennvad eo. Seiz-ha-tregont bloaz he deus pa ar Reverant Arthur Bell Nicholls a c'houlenn ganti dimeziñ gantañ. A-du eo Charlotte, memes ma n'eo ket he zad. Kalzig a amzer war-lerc'h, Charlotte a zesk emañ o c'hortoz ur babig, met e kouezh Charlotte klañ, koll a ra he babig. An 31 a viz Meurzh 1855, en em sav a ra en he gwele hag e kouezh. Mervel a ra.
Den ebet bremañ na welo ar merc'hed-se, hag Haworth en devo eñvor eus teir maouez gant un tonkadur trist hag dispar.
Met ar muiañ a verzh a voe graet gant Jane Eyre, neuze evel hiriv c'hoazh.
-->
Emily Brontë
Emily Jane Brontë (1818-1848), a oa pempvet merc'h ar pastor, a zo bet o chom e Yorkshire a-hed he buhez verr. Divrud eo bet en he bev pa vez lakaet bremañ, gant ur romant hag un dastumad barzhonegoù, e lein al lennegezh saoznek.
Branwell Bronte
Branwell, eñ deus divizet bevañ en ur hent disheñvel. Disheñvel eo eus e c'hoarezed. Bez en deus ur vuhez fougasusoc'h eget e c'hoarezed. Ar pezh ez eo fall rak kouezhañ a ra e-barzh an alkool hag ar dramm.
Sena Madureira
thumb|right|260px|Men emañ Sena Madureira
Sena Madureira zo ur gumun e biz stad Acre war lez ar Rio Iaco e Brazil, 140 km eus kêrbenn ar stad. Trede brasañ kumun Acre eo. 25 296,70 km² zo dezhi, kement ha 16,62% eus douaroù ar stad. E 2007 e oa 34 230 annezad, 47% anezho war ar maez, ha 53% e kêr, da lavarout eo 1,4 annezad dre km².
Istor
Savet e voe kêr d'ar 25 a viz Gwengolo 1904 gant divroidi eus an Nordeste.
Snaaskerke
Monumantoù ha traoù heverk
left|thumb|160px|An iliz katolik Sint-Cornelius
Hlothhere Kent
Hlothhere Kent (m. 6 a viz c'hwevrer 685) a voe roue Kent eus 673 da 685.
Da roue e oa aet goude marv e vreur Ecgberht I e 673. Brezeliñ a reas ouzh Mercia, war a seblant, rak aloubet e voe ar vro gant Æthelred Mercia e 676.
Dont a benn da virout e c'halloud a reas Hlothere, avat. War a seblant e renas asambles gant e niz Eadric, mab Ecgberht I. E 685 e voe rediet Eadric da dec'hout deus ar vro. Repuiñ a reas e Rouantelezh Sussex ma savas un arme. Ganti a argasas e eontr a voe lazhet en emgann.
Pará (stad)
Pará a zo unan eus 26 stad Brazil. E norzh ar vro emañ, er rannvro Norte, en Amazonia. Anvet eo diwar ar stêr Pará (stêr), a zo ur vrec'h d'ar stêr-veur Amazon. Belém eo ar gêr-benn.
Lec'hiadur
En-dro dezhi (adalek an norzh, a-du gant an eur) emañ stadoù brazilian Amapá, Maranhão, Tocantins, Mato Grosso, Amazonas ha Roraima. Er gwalarn e sko ouzh broioù Guyana ha Surinam.
Liammoù diavaez
Ousada
Beorhtric Wessex
Beorhtric Wessex (m. 802) a voe roue Wessex eus 786 betek e varv.
E 786 e voe lazhet Cynewulf gant Cyneheard, breur ar roue kozh Sigeberht. Harpet e voe Beorhtic a-enep Egbert gant Offa, roue Mercia. N'eo ket sklaer perak e oa bet emellet Offa e politikerezh diabarzh Wessex met gallout a reer soñjal e felle dezhañ levezoniñ Wessex ha difenn aotrouniezh Mercia. Ouzhpenn-se e oa Egbert un diskennad an tierniezh Gentat o-doa emsavet unan eus hec'h izili Kent a-enep mestroniezh Mercia e 776.
Sujet da Offa e oa Beorhtic war a seblant. Gantañ e aozas Sinod Chelsea e 787 hag gant unan eus e verc'hed, Eadburh, e voe dimezet. Tirioù war an harzioù etre Mercia ha Wessex a voe melestroniet gant Mercia ha moneiz kognet gant Offa a rae tud Wessex ganti.
E-pad ren Beorhtic e c'hoarvezas an argasadegoù viking kentañ. E 789 e tilestrjont e Dorset, e kichen Enez Portland ma lazhjont un den-e-karg.
Goude marv Offa, e 796, e c'hounezas Beorhtic un nebeud muioc'h emrennigezh met ne badas ket an dra-se hag e 799 e voe sujet da erlec'hier Offa Coenwulf.
Adriano Chicco
Adriano Chicco a zo bet ganet d’ar 16 a viz C'hwevrer 1907 e Genova (Italia) ha marvet d’an 30 a viz Eost 1990 e memes kêr.
Mestrc’hoarier echedoù, saver kudennoù, istorour an echedoù ha skrivagner echedoù italian.
Tro 500 kudenn a voe savet dezhañ. Kalz anezhe a voe priziaet. Savet e voe da Vestr Etrebroadel gant ar FIDE (Kevre Etrebroadel An Echedoù) abalamour d'e gudennoù ha da Dredeog etrebroadel.
Dastum a rae levrioù, dornlevrioù kozh ha dielloù a-zivout an echedoù.
E Dizionario enciclopedico degli scacchi (Geriadur hollouiezegel an echedoù) a zo un oberenn veur.
Oberennoù skrivet
a-gevret gant Giorgio Porreca :
a-gevret gant Franco Pratesi hag Alessandro Sanvito :
a-gevret gant Alessandro Sanvito :
a-gevret gant Antonio Rosino :
Sakreadenn
Brudet eo sakreadennoù ar c'habiten Haddock e levrioù Tintin.
Gerioù berzet
Ar sakreadennoù n'int ket gerioù dister na disliv er c'heriaoueg. Alies e vezont savet diwar gerioù sakr pe berzet, pe e reont anv eus traoù sakr pe berzet. Diskuliañ a reont talvoudoù sakr ur gevredigezh eta, ha kemm a reont hervez ar vro, an amzer, hag an dud. Tennañ a reont peurvuiañ: Koulskoude ez eus sakreadennoù a denn da draoù all, rak n'eo ket ar re-se a deu gant ar c'habiten Haddock e levrioù Tintin. Kaoz a vez ivez
Ar relijion
Darn eus ar sakreadennoù a denn d'ar relijion hag a zo jarneoù. Pa oa an Iliz en he c'hreñvañ er gevredigezh e oa arabat d'ar gristenien ober anv eus Doue, ha da lavarout gerioù ar relijion n'eus porzh pegoulz na penaos. Kement-se a oa diazezet war an eil eus Gourc'hemennoù Doue hervez ar Bibl: Ne gemeri ket anv Doue en aner. Jarneal pe sakreal a oa un doare da enebiñ ouzh galloud an Iliz. E brezhoneg
Alies e vez distummet gerioù zo ha kuzhet anv Doue da skouer; Kantadoù a sakreadennoù zo bet savet evel-se, dre zistummañ, meskañ, berraat gerioù sakr.
E Kebek e vezed troet da gomz eus traoù sakr an oferenn (ciboire, tabernacle) un tamm evel e Spagn (hostia) ma plije ivez da lod meskañ kaoc'h ha relijion (Me cago en Dios)
En esperanteg e vez sakreet ivez diwar-benn an holl relijionoù, ha diwar-benn Zamenhof zoken!
Ar c'horf
A-hervez eo ar rusegerien a vourr gant ar c'haoc'h ha tachenn ar skatologiezh, hon hêrezh digant ar marmouzien meur a « staot » hag a « gac'h » da ziskouez dismegañs d'ar re all.
Ar reizh
Reizelezh ha benvegoù reizhel zo c'hoazh un dachenn all, kement a c'herioù hag a sakreadennoù zo en ur bern yezhoù da gomz pe eus ar c'horf pe eus un ober (difennet pe degemeret fall gant an Iliz). Diwar-se e weler eo paour ar brezhoneg e-skoaz yezhoù all.
Sakreadenn ha kunujenn
A-wechoù e vez kemmesk etre sakreadenn ha kunujenn abalamour d'ar gerioù pe d'an doare ma vezont taolet. Koulskoude n'eo ket troet ar sakreadenn ouzh den ebet, pa'z eo mennet ar gunujenn d'ober droug d'unan all. Etre estlammadenn ha kunujenn emañ ar sakreadenn eta.
Sakreadenn ha le-douet
Daoust ha sakreal eo komz eus traoù ha n'int ket sakr? Tud zo a ra ar c'hemm etre ar sakreadenn, a ra anv eus traoù sakr, relijion peurvuiañ (Doue, Jezuz), hag ul le-douet ordinal, pa ne reer anv nemet eus traoù pell a-walc'h eus ar relijion (kaoc'h, kurun, chipotolenn, dienn)
Sakreal ha sakreoù
Pere eo ar verboù a implijer evit sakreal?
Sakreadennoù e brezhoneg
Amañ e vo kavet ar sakreadennoù anavezetañ e brezhoneg, darn anezho tapet en oberennoù skrivagnerien-bobl. A-wechoù ivez e vez daonet ar c'hroc'hen, gwelout izeloc'h.
Berzadennoù all
Hiziv p'eo degemeret fall ar ouennelouriezh ez eo unan eus ar berzadennoù kevredigezhel a blij da lod terriñ, ha deuet ez eus e galleg sakreadennoù diwar-benn gouenn an dud ha ne oa ket anezho gwechall. Barnet ez eus bet zoken e Bro-C'hall ne oa ket gouennelouriezh ober meneg eus ar ger «race» (gouenn) en ur sakreadenn.
Karg ar sakreadennoù
Dre vras e vez taolet sakreadennoù da zisammañ an den. Diskouez a ra ur from kreñv, konnar pe levenez, souezh pe treflamm. Neuze n'eo ket ar gerioù nag o ster a vern, ha n'eus forzh pehini a c'hall bezañ disac'het: mar deo eus an degouezh e teu ar sakreadenn n'eus liamm ebet etre an degouezh hag ar ger dibabet.
Gant ar sakreadenn e vez roet muioc'h a bouez hag a nerzh d'ar gomz. Kreñvoc'h eo « Petra an diaoul? » eget Petra, ha « Pelec'h ar c'hast? » eget Pelec'h.
Paotred ha merc'hed
Brudet eo ar baotred da sakreal muioc'h eget ar merc'hed, e brezhoneg bepred. Er gevredigezh ma veze troet ar merc'hed da vont muioc'h d'an iliz, pe ma vezent savet e skolioù seurezed n'eo ket ur souezh. N'eo ket heñvel an traoù en holl sevenadurioù avat.
Skrivagnerien
Un toullad mat a sakreadennoù a gaver e kontadennoù Ernest ar Barzhig.
Liammoù diavaez
Schimpfwort זין (סלנג) Skällsord
Otiz Arabia
An otiz Arabia zo ur spesad evned hirc'harek, Ardeotis arabs an anv skiantel anezhañ.
Boued
Bevañ a ra diwar artropoded ha larvenned dreist-holl.
Annez hag isspesadoù
Al labous a vev ar pevar isspesad anezhañ :
Garmenig Ihuellou
Ur skrivagnerez vrezhonek a orin eus Langoned eo Garmenig Ihueloù, ganet d'an 29 a viz Gwengolo 1934 e Porzh ar Roue, e Pariz (14 arondisamant) hag aet da Anaon d'ar 24 a viz Ebrel 2018 e Pabu
Rhun Hir ap Maelgwn
E anv eo a gaver e Caerhun.
Garmenig Ihuellou
He buhez
A-viskoazh he deus skrivet, adalek ar mare ma ouie skrivañ ha lenn. Ar wech kentañ, e voe embannet he fennadoù war gelaouenn Bleimor, Sturier hec'h anv. Danevelloù ha barzhonegoù a skrive e gallek hag e brezhoneg abaoe pell a-raok. Aliet e voe dezhi kas anezho da Al Liamm. Embannet int bet un nebeud amzer goude.
Betek an oad a 14 vloaz eo bet savet e Langoned hag en Drinded gant he div mamm-baour, rak marv e oa dija he daou dad-paour. An holl dud a gaozee brezhoneg eno d'ar c'houlz-se. En iliz e oa pep tra e brezhoneg, ar pedennoù, er skol ivez, daoust ma ne oa aotre ebet da gomz brezhoneg, nemet galleg ken, er skolioù publik ha prevez. Tud Garmenig a laboure e Pariz. Neuze eo aet da vevañ ganto pa oa en oad da vont er skolaj. Desket he deus lenn ha skrivañ un tamm ar yezh peurunvan e Ker-Vreizh, e karter Montparnasse.