cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Genji Monogatari
Ar yezh
En abeg d'an doare-skrivañ-mañ ez eo diaes d'al lennerien a-vremañ tañva blaz gwirion an Genji monogatari ; ret eo delc'her soñj ivez eus ar mare ma oa bet skrivet : evit he bed dezhi, poblet ag uhelidi, e skrive Murasaki Shikibu. Gouzout a ouie he lennerien diwar-benn buhez al Lez, anavezout a raent lod eus o c'hempredidi a-dreuz an tudennoù, hag a-fed geriaoueg e veizent arsterioù soutil a zo bet kollet abaoe. Pa skrive Murasaki lavarennoù direner ne rae nemet doujañ da reolennoù laosk ar japaneg, ha bezet pe vezet e komprene ervat he lennerien ar pezh a felle dezhi o lakaat da gompren. Ne vije bet den ebet o lenn ar Genji mar bije bet ret jubenniñ ar c'hendivizoù etre an tudennoù, ken bihan ha kloz ma oa bed an dud e skrive Murasaki Shikibu evito.
Levezon ar Vouddhaegezh
Ar Vouddhaegezh eo gwele ar Genji monogatari, pa'z eo ar Gonfusianegezh hini an Utsubo monogatari.
Div elfenn vouddhaat pennañ zo er Genji : Evit a sell ouzh an haroz, Genji, e skriv an aozerez diwar e benn, goude marv e wreg Murasaki : ne baouezas ket a c'hoantaat ar vuhez da zont.
Blaz an danevell
En tu all d'ar Vouddhaegezh, d'an tudennoù blizidik ha d'o darempredoù deskrivet brav ez eus ur blaz espar gant ar Genji monogatari a-hed he 54 fennad : blaz gouiziegezh natur an amzer eo. Anat eo ez eo an amzer, evit Murasaki Shikibu, an dra wirion nemetañ er bed-mañ ; n'eus nemet touelloù eus fromoù hag oberoù mab-den, teñval eo e galon pa oar ne vevo nemet ur wezh hepken war an Douar, ar pezh a zo skrivet fraezh er pennad 53, 手習 |てならい Tenarai, "studiadenn" : N'eo ket hir ar vuhez, met tennit ho mad anezhi, zoken pa ne chom nemet un devezh pe zaou deoc'h.
Dre he doare da sevel he danevell he deus gouezet Murasaki Shikibu lakaat he lennerien da gaout un tañva eus nerzh an amzer, a zo dere gwirion mab-den hervezi. Un danevell ken hir hag ar Genji a oa ezhomm neuze. Marteze ivez e c'haller liammañ arz an itron Murasaki ouzh dibenn souezhus ar Genji monogatari : hag un doare da aroueziñ efed didruez an amzer war buhez lod tud, da lavaret eo ar marv trumm ?
Ur perzh dibar all zo gant ar Genji : pa vez Murasaki Shikibu o teskrivañ buhez al Lez en ur glask dizehan ar vraventez e teu a-benn da dizhout ar wirliverezh en ur glask ar varzhoniezh. Dre braventez ha barzhoniezh e toull an aozerez an hent da natur wirion buhez tud hec'h endro, a zo sevel ar garantez da live un arz a vo trec'h war berrbadelezh kement tra a zo er bed-mañ.
Anzavet eo Genji monogatari Murasaki Shikibu unan eus peder pe bemp pennoberenn eus al lennegezh faltazius a bep amzer hag a bep bro.
Cingoli
Cingoli  zo ur gumun eus Italia e proviñs Macerata, e rannvro Marche.
Qasem Soleimani
Qasem Soleimani (perseg: قاسم سلیمانی‎), ganet d'an 11 a viz Meurzh 1957 hag aet da Anaon d'an 3 a viz Genver 2020, skrivet e anv ivez evel Qassem Suleimani pe Qassim Soleimani, a oa ur major jeneral iranat eus Korfad gwarded ar Reveulzi islamek hag, adalek 1998 betek e varv, penn uhelañ an Nerzhioù Al-Qods, skourr nerzhioù stourm en estrenvro ha kuzh Republik islamek Iran. Lazhet eo bet d'an 3 a viz Genver 2020, bombezet gant un dron brezel stadunanat. Trouz bras zo savet gant Iran met ivez gant broioù all goude al lazhadenn. Erlec'hiet eo bet gant Esmail Ghaani e penn Nerzhioù Al-Qods.
Soleimani en deus kroget da vezañ soudard e-kerzh ar Brezel Iran-Irak er bloavezhioù 1980, betek tizhout penn an 41vet divizion. Goude-se e kemere perzh en oberiadurioù en estrenvro. Un nebeud eurvezhioù goude ma vefe bet beziet Qasem Soleimani d'ar 7 a viz Genver 2020 e voe bannet misiloù gant Iran war bazennoù gant soudarded stadunanat en Irak.
Ester
Ester, anvet ivez Hadasa, eo penntudenn levr Ester er Bibl.
Qasem Soleimani
Implij er propaganda
Keñveriet eo bet ouzh Erwin Rommel, hag un implij bras a oa bet graet eus Qasem Soleimani e propaganda Republik Iran.
Ester
Merc'h eo da Avihail, eontr Mardec'hai, met kollet he doa he zad hag he mamm ha desavet e oa bet gant Mardec'hai.
An istor
Setu penaos e kinnig troidigezh An Tour-Tan istor Ester : « Shoushan eo kêr-benn rouantelezh Persia ha Media, hag ar roue, er mare-se, Ahashverosh. Vashti, ar rouanez, a zisplij dezhañ, hag e teu Ester, ur Yuzevez a-douez an harluidi, da gaout e c'hrad-vat ha da vezañ kemeret gantañ da rouanez, hep gouzout e oa ur Yuzevez anezhi. Haman, kentañ maodiern ar roue, a zeu da anavezout ar wirionez : itrikañ a ra neuze, enep ar Yuzevion, ul lezenn a-berzh ar roue evit o raskañ a-ziwar ar vro. Kuzuliet gant Mardec'hai, he zad-mager, Ester a ya, war var he buhez, da gaout ar roue evit tennañ he c'henvroidi diouzh dorn Haman. D'an diwezh, setu dieubet ar Yuzevion hag enoret Marc'hedai e-lec'h Haman, e enebour. Diwar an darvoud-se en deus savet Mardec'hai evit ar Yuzevion gouel ar "Pourim", d.l.e. ar sordoù, rak dre ar "Pour", ar sord, e oa bet laket gant Haman an deiz evit diouennañ ar Yuzevion. ha bep bloaz, abaoe ar mare-se, e lidont e-kreiz an ebatoù eñvoradur an darvoud displeget e levr Ester (Est 9, 20-32). » Un arouez eus pobl Israel o stourm ouzh an heskinerezh eo Ester. Un arouez eus plas ar merc'hed er Bibl ivez. Pa seller ouzh ster relijiel al levr e kaver, evel-just, ragevezh Doue e-keñver e bobl.
Llangeinwen
Llangeinwen zo ur gêriadenn vihan e hanternoz Kembre, e kontelezh Enez Mon. E kumuniezh Rhosyr emañ.
Gouestlet eo iliz Llangeinwen da santez Ceinwen.
Eus Llangeinwen e oa Hugh Owen (1804-1881), a gasas an deskadurezh war-raok e Kembre hag a voe unan eus diazezerien Skol-veur Aberystwyth.
Ana Carolina Reston
Ana Carolina Reston Macan (Jundiaí, 4 a viz Mezheven 1984 — 15 a viz Du 2006) a oa un dougerez-dilhad eus Brazil, marvet da 21 bloaz dre ma tebre re nebeud.
Krediñ a rae e oa re dev. Pa oa marvet e vuzulie 1,70 metr pa ne boueze nemet 46 kg.
Afroamerikaned
An Afroamerikaned, pe ar re Zu amerikan, a reer eus ar Stadunaniz du o c'hroc'hen, diskennidi evit al lodenn vrasañ anezho eus ar sklaved degaset eus Afrika issahara da Amerika etre 1619 ha 1810. Un issevenadur dezho o-unan o deus krouet. 46 713 850 e oant e 2019.
Stourm politikel
Stourmet o deus an Afroamerikaned a-enep ar sklaverezh ha diforc'hidigezh ar gouennoù en hag  kantved. Araokadennoù a zo bet gant Trizekvet Enkemmad Bonreizh ar Stadoù-Unanet e 1865 diwar-benn freuzidigezh ar sklaverezh, ar Pevarzekvet Enkemmad e 1868 diwar-benn ar geodedourelezh stadunanat, hag ar Pempzekvet Enkemmad e 1870 diwar-benn ar gwir mouezhiañ. Diaesoc'h eo bet lakaat anezho da dalvezout e Su ar vro avat, abalamour d'al Lezennoù Jim Crow ha d'ar C'hu Klux Klan.
A-drugarez da luskad ar gwirioù keodedour, oberiant etre 1954 ha 1968 dreist-holl, ez eus bet votet lezennoù kevreadel evit lakaat termen da hanbarzh ar gouennoù er vro a-bezh. Adalek 2013 e stourm al luskad Black Lives Matter a-enep an diforc'hidigezh graet gant ar polis.
Treia
Treia  zo ur gumun eus Italia e proviñs Macerata, e rannvro Marche.
John Adams
John Adams zo anv meur a zen.
Urbisaglia
Urbisaglia  zo ur gumun eus Italia e proviñs Macerata, e rannvro Marche.
Zevouloun
Hervez Levr ar C'heneliezh (Gn 30,19-20) e voe Zevouloun, ar c'hwec'hvet mab ganet gant Lea da Yaakov. Hendad meuriad Zevouloun e voe.(so Ni 1,30)
Luisa de Guzmán
thumb|Luisa de Guzmán (1613-1666), rouanez Portugal Luisa de Guzmán, pe Luisa Francisca de Guzmán (1613 e Sanlúcar de Barrameda - 1666 e Lisboa), pe Luísa de Gusmão e portugaleg, a oa ur briñsez spagnol, deuet da vout Rouanez Portugal dre zimeziñ da João IV Portugal.
He zud
Eus an Tiegezh Medina-Sidonia e oa, ha merc'h e oa da Juan Manuel Pérez de Guzmán, VIIIvet Dug Medina-Sidonia, ha da Juana Lorenza Gómez de Sandoval y La Cerda, dugez Medina-Sidonia, galloudusañ tiegezh Andalouzia.
Emgann Tebez
Emgann Thebai a c'hoarvezas er bloaz 335 kent JK. Emsavet e oa kêr a-enep beli Makedonia, lakaet warni gant ar basileüs Phillipos II pa voe lazhet ar roue. Dont a reas e vab Alesant da lakaat seziz war gêr Thebai. Kemer a reas kêr ha distrujañ anezhi.
Luisa de Guzmán
He zud
Diskenn a rae eus rouaned Portugal a-berzh tad koulz hag a-berzh mamm. He mamm-gozh a-berzh tad e oa Ana de Silva y Mendoza, a ziskenne eus Afonso Iañ, roue Portugal, hag he mamm-gozh a-berzh mamm, Catalina de la Cerda, a ziskenne eus Alfonso, Iañ Dug Bragança, Alfonso. Era biznieta de Ana de Mendoza, princesa de Éboli.
Nevez-Konfusianegezh
Nevez-Konfusianegezh (sinaeg 宋明理學, pinyin sòng míng lĭ xué) a reer eus ur brederouriezh sinaat a zo un emdroadur eus ar Gonfusianegezh a c'hoarvezas e-kerzh ren ar remziadoù Song(960-1279) ha Ming (1368-1644). Donoc'h eo gwrizioù an Nevez-Konfusianegezh avat, pa c'haller kavout an orin anezhi dindan ren ar remziad Tang (618-907) e skridoù ar prefed HAN Yu (768-824) ha re ar skrivagnerien LI Ao (772-841 ) ha LIU Zongyuan (773-819). , a glaske degas meizadoù bouddhaat ha daoat d'ar Gonfusianegezh. Gant ar prederour ZHU Xi (1130-1200) e voe staliet ar pezh a anver Nevez-Konfusianegezh hiziv an deiz, hag a zo bet ar gelennadurezh konfusian reizh e Sina a-hed marevezh ar remziad Qing (1644-1912). Alies e ra Sinaiz 理學 lĭ xué hepken eus an Nevez-Konfusianegezh en ur ober dave da zamkan Zhu Xi, lĭ xué, "gouziegezh an abegoù / gouiziegezh ar gwiadur".
Luisa de Guzmán
He zud
Pa varvas he fried, e miz Du 1656, e voe rejantez evit he mab Afonso VI.
Nevez-Konfusianegezh
Da vare ar remziad Tang (618-907)
thumb|HanYu Dindan ren ar remziad Tang e voe ar Gonfusianegezh lakaet e kalon ar Stad sinaat, pa voe klokaet Arnodennoù an Impalaeriezh a oa o fal tuta evit ar Melestradur : ouzhpenn an arnodenn a “bennlenneg” konfusian hag an hini a-zivout ar Pemp Klaselour bet staliet gant ar remziad Sui (581-618) e voe staliet arnodennoù diwar-benn ar Gwir, ar Matematik hag ar Skrivañ. Aet e oa ar Gonfusianegezh da gefridi c’hopret neuze, douget gant kargidi anvet hervez o disoc’hoù en arnodennoù, prizet pe diskaret gant ur melestradur pounner hag efedus ne oant nemet rodoùigoù enni. Konfusianed wirion a chome en impalaeriezh avat, a glaskas lakaat ar Stad da zistreiñ da gelennadurezh Konfusius (551-479 KJK).
Luisa de Guzmán
Dimeziñ
E miz Genver 1633 e timezas da João IV Portugal.
Eizh bugel o doe :
Nevez-Konfusianegezh
Da vare ar remziad Song (960-1279)
thumb|left|ZHU Xi Tamm-ha-tamm e voe kendeuzet ar Gonfusianegezh, ar Vouddhaegezh hag an Daoegezh en Nevez-Konfusianegezh, dre labour meur a brederour koulz war tachenn ar mennozhioù ha hini ar politikerezh.
Luisa de Guzmán
Marv
Mervel a reas en 1666 gant an dorzhellegezh.
Nevez-Konfusianegezh
Da vare ar remziad Song (960-1279)
SUN Fu (992-1057) ha HU Yuan (993-1059) a glaskas kemmañ Konfusianegezh o amzer dre zistreiñ da gentelioù Konfusius. Pouezañ a rejont evit ma vije paouezet gant an Arnodennoù evel ma vezent kaset : da betra dibunañ lavarennoù nevet a-benn servijout ur Stad na ra netra evit mad ar bobl ? Hag ur ouiziegezh lennegel hepken zo rekis a-benn ren war un impalaeriezh ? Selaouet un tamm e voent gant ar pennmaodiern FAN Zhongyan (989-1052), a lakaas an istor hag ar politikerezh dreist ar varzoniezh hag al lennegezh en Arnodennoù an impalaeriezh.
ZHOU Dunyi (1017-1073) eo aozer Displegadenn brastres ar penn uhelañ (太極圖說, tài jí tú shuō), ma tispleg tresadenn an Daoad CHEN Tuan (871-989). Breutaet c’hoazh eo linenn gentañ ar skrid : 无尽而态丌 wú jìn ér tài jī, “diharz ha/met ar stad hen” – par eo an “diharz” bouddhaat da “stad hen” an Daoidi hag ar Gonfusianed. Bras e voe levezon labour Zhou Dunyi war hini Zhu Xi.
Stephen
Stephen zo un anv-badez hag un anv-tiegezh saoznek.
Nevez-Konfusianegezh
Da vare ar remziad Song (960-1279)
CHENG Hao (1032-1085) hag e vreur CHENG Yi (1033-1107) a c’houlennas groñs ma vije distroet da gelennadurezh Konfusius ha da hini Meng Zi : rannañ ha dasparzh eo labour ar renerien. Harpet e voent en un doare gant an armerzhour ha pennmaodiern WANG Anshi (1021-1086) a glaskas terriñ ar gourfennerezh, skarzhañ an nizegelezh, diorren implij ar moneiz, sikour ar beorien, nevesaat an Arnodennoù dre skignañ un embannadur displeget eus ar skridoù konfusian klasel. Re bell ez eas avat, ha diskarget e voe. A-c’houde ar c’hwitadenn bolitikel-se e troas ar Gonfusianed war-du an usvedoniezh.
Stephen
Stephen
thumb|[[Stephen Allen Benson er bloavezhioù 1850]]
Nevez-Konfusianegezh
Da vare ar remziad Song (960-1279)
ZHU Xi (1130-1200) e voe an Nevez-Konfusian pouezusañ da vare ar remziad Song, pa stalias da vat an Nevez-Konfusianegezh dre e labour war ar skridoù klasel ha dre e brederouriezh nevezer. Skol ar Pennaennoù ar Gonfusianegezh a ziazezas e-sell kendeuziñ ar Pevar Levr ha Pemp Klaselour. Ar sichenn da Arnodennoù an Impalaeriezh e chomas disoc’h al labour-se betek dibenn an impalaeriezh sinaat e 1912.
War dachenn ar brederouriezh e ouezas Zhu Xi kendeuziñ meizadoù pennañ ar Vouddhaegezh hag an Daoegezh gant hengoun buhezegezhel Konfusius ha Meng Zi, ha mont pelloc’h c’hoazh : ne c’haller ket kompren prederouriezh Zhu Xi dre ar skridoù konfusian hengounel hepken. En unan eus ar Pevar Levr, an Dà Xué (“Ar Ouiziegezh Veur”), hag en unan eus ar Pemp Klaselour, ar "Yì Jīng" (“Klaselour ar C’hemmoù”), e kavas Zhu Xi meizadoù a varnas heñvel – nemet koshoc'h – ouzh reoù ar Vouddhaegezh hag an Daoegezh a oa mennet da skarzhañ kent adlakaat kelennadurezh Konfusius da galon ar gevredigezh sinaat. Distreiñ pennaennoù ar Vouddaegeh hag an Daoegezh enepto a reas neuze a-drugarez d’ar skridoù klasel konfusian, en ur sevel e brederouriezh dezhañ, a anvas 理学, lĭ xué, “gouziegezh an abegoù” / “gouiziegezh ar gwiadur”.
Da vare ar remziad Ming (1368-1644)
thumb|WANG Yangming Prederouriezh LU Jiuyuan (1139-1193), an eneber da Zhu Xi, a voe heuliet gant WANG Yangming (1472-1529), a anzaver unan eus pevar mestr konfusian Istor Sina goude Konfusius, Meng Zi ha Zhu Xi.
Evel Lu Jiuyuan ez argase Wang Yangming damkan lĭ xué Zhu Xi ; da heul Meng Zi e c’hovelias liangzhi (“ar ouiziegezh enganet”) ha diwar xīn xué, “gouiziegezh ar galon” Liu Jiuyuan e savas ar meizad zhixing heyi (“unander ar ouiziegezh hag an ober”).
Gant Wang Yangming e oa echuet emdroadur ar Gonfusianegezh e Nevez-Konfusianegezh : dre levezon ar Vouddhaegezh hag an Daoegezh e oa troet kentelioù danvezel Kong Zi da glask difetis ar wirionez diharz ha peurbadel.
Loeiza Savoia
Loeiza Savoia, pe Luisa di Savoia en italianeg, pe Louise de Savoie e galleg, zo anv meur a briñsez.
Nevez-Konfusianegezh
Da vare ar remziad Ming (1368-1644)
Pa varvas Wang Yangming e 1529 e voe berzet ar Gonfusianegezh dre urzh an impalaer Ming Jiajing (ren 1521-1567), a soñje dezhañ e oa arvarus evit ar galloud-kreiz. E 1579 koulskoude, pa oa Ming Wanli o ren (1572-1620), e voe lakaet tablezenn-gañv Wang Yangming e-kichen hini Zhu Xi en azeuldi Konfusius e Qufu.
Da vare ar remziad Qing (1644-1912)
Krog e oa ar C'hornôg da levezoniñ ar brederourien sinaat dija, ar pezh a gasas an Nevez-Konfusianegezh – goude diskar an Impalaeriezh ha 150 vloaz war-lerc'h marv Dai Zhen – d'ar pezh a anver ar Gonfusianegezh Nevez.
Haman
Klask a ra distruj pobl ar Yuzevien a vev c'hoazh e Persia goude bezañ kendrec'het ar roue.
Dont a ra a-benn Mardec'hai dre hanterouriezh Ester, rouanez Ahasverosh, da virout outañ da vont betek penn e raktres.
E-kerzh ur banvez eo e tiskouez Ester d'ar roue gwir bersonelezh Haman (Es 7). Mont a ra ar roue e fulor (Es7,7). Kondaoniñ a ra Haman d'ar groug.
Nevez-Konfusianegezh
Ar Gonfusianegezh Nevez
Studierien Mou Zongsan a yeas da ober Konfusianed Nevez an trede rummad, a zeuas a-benn da liammañ prederouriezh Konfusius ha hini ar C'hornôg : unan anezho, TU Weiming (bet ganet e 1940) zo kelenner hag enklasker war ar brederouriezh koulz e Skol-Veur Beijing ha hini Harvard e Stadoù-Unanet Amerika.
KONG Decheng (1920-2008), 77vet diskennad Konfusius ha bet ganet e Qufu e ti an tiegezh Kong, a nac’has e 1937 bezañ brizhimpalaer Sina dindan veli Japaniz. Kargoù politikel a gemeras evelkent... e Taiwan: eno e voe ezel eus Parlamant Republik Sina (中華民國, zhōnghuá mín guó, "Stad pobl Sina") etre 1946 ha 1991, kenaozer Bonreizh ar Republik (1947), kuzulier Kadoriad ar Republik (1948-2000) ha rener Ti an Arnodennoù (考試院,kǎoshì yuàn, “Ti an Arnodennoù”) stadel diazezet war Arnodennoù an Impalaeriezh, a oa-i diazezet war kelennadurezh Konfusius.
Kendelc’her gant he Hent ar ra ar Gonfusianegezh eta, 2 400 vloaz goude ma voe kendastumet "Kendivizoù" Konfusius.
Mayūrāsana
thumb|Mayūrāsana pe stumm ar paun Mayūrāsana (Devanāgarī: मयूरासन) pe stumm ar paun a zo ur stumm yoga.
Anvet eo bet ar stumm-se evel se dre m'eo heñvel ouzh ur paun (sañskriteg : mayūra).
Ar stumm
En ur gemer harp war balvioù an daouarn troet war-zu an adreñv ha gant an daouilin a bep tu d'ar begel e saver ar c'horf evel ur vazh eeun a-blaen.
Stephen Allen Benson
thumb|Stephen Benson er bloavezhioù 1850 Stephen Allen Benson (21 a viz Mae 1816 - 24 a viz Genver 1865) a voe eil prezidant Liberia.
Ganet e oa Benson e Cambridge (Maryland, Stadoù-Unanet). E 1822 e tivroas gant e dud, tud du digabestr anezhe, da Liberia. Eno e voe kenwerzhour, sekretour personel Thomas Buchanan ha barner. Mont a reas da vesprezidant Liberia e 1853 hag eil prezidant ar vro e 1856. Chom a reas gant ar garg-se betek miz Genver 1864. E-pad e brezidantelezh ec'h eas da Europa ha dont a-benn e vije anavezet Liberia gant meur a Stad (gant Belgia e 1858, gant Italia...). E 1857 e voe staget republik Maryland ouzh Liberia evit mont d'ober kontelezh Maryland.
Mervel a reas e 1865 en e blantadeg kafe e Grand Bassa.
Loezherieg-Dompêr
Istor
Krouet eo bet d'ar 1 a viz Genver 2019, en ur vodañ kumunioù Dompêr-an-Hent ha Loezherieg.
Meuriad Zevouloun
Hervez an Tanac'h e oa Meuriad Zevouloun (en hebraeg :זְבוּלֻן,Zevulun, "annez") unan eus Daouzek meuriad Israel.
Rannet e voe tiriad Kenaan etre meuriadoù gant Yehoshoua. Lodenn su Galilea a voe roet da Zevouloun (Ys 19, 10-16).
Gwernaffield
Gwernaffield zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh e kontelezh Sir y Fflint, e biz Kembre. Emañ un tammig er gornaoueg da gêr Yr Wyddgrug hag er reter da b-Pant-y-mwyn.
E 2011 e oa poblet ar gumuniezh gant 1 942 a dud, ha 293 anezho (15,4%) a oa kembraegerien.
Serravalle di Chienti
Serravalle di Chienti zo ur gumun eus Italia e proviñs Macerata, e rannvro Marche.
Gottlob Berger
Gottlob Christian Berger, ganet d'ar 16 a viz Gouhere 1896 hag aet da Anaon d'ar 5 a viz Genver 1975, a oa un ofiser uhel nazi. Tizhet en doa ar renk a SS-Obergruppenführer und General der Waffen-SS (letanant jeneral), ha bez e oa bet penn an SS-Hauptamtant hag a rene ar Schutzstaffel (SS). Eñ eo hag a oa e penn an emezelañ en SS e-pad an Eil brezel-bed. Goude ar brezel-bed e oa bet kondaonet da 25 toull-bac'h evit torfedoù brezel met tremenet en devoa 6 vloaz hanter en toull-bac'h nemetken. Soudard e oa bet e-kerzh ar C'hentañ Brezel-bed, gloazet e oa bet peder gwech hag enoret gant an Eisernes Kreuz kentañ klas. Dres goude ar brezel e oa bet penn ar bezen Einwohnerwehr lec'h ma oa ganet e norzh Württemberg. Emezelet e oa er strollad nazi e 1922, met goustadik e oa aet skuizh gant ar stourm politikel er bloavezhioù 1920. Deuet e oa da vezañ ur c'helenner sport.
Komandant
Titl
E penn ul lestr, un unvez pe un nerzh bennak emañ ar c'homandant. Kavout a reer an titl-se en armeoù (morlu, tirlu, aerlu), er polis, er bomperien, e-bourzh al listri hag an aerlistri, e melestradurezh ar bac'hoù.
Er broioù saoznek e ra alies dave d'un den bennak e penn ur greizenn bleustriñ pe un akademiezh vilourel, pe c'hoazh un c'hamp-bac'h.
Rez milourel
El luioù gall hag iwerzhonat eo kevatal ar rez komandant ouzh ar rez major en AFNA (kod rez OF-3). Ar c'hentañ rez a ofiser uhel eo.
Microptilotis
a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1912 gant an evnoniour amatour aostralian Gregory Mathews (1876-1949).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezho == Dek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Ginea Nevez, seizh (7) isspesad dezho en holl.
Vienne (stêr)
Ar Vienne (Vinhana pe Viena en okitaneg) zo ur stêr e Bro-C'hall, adstêr d'al Liger war e lez dehoù. Eieniñ a ra e Pladenn Miuvachas, e departamant ar C'horrèze, e 920 m uhelder, ha kemberiñ gant al Liger e Candes-Saint-Martin.
Departamantoù
Diwar anv ar stêr ez eus bet anvet daou zepartamant gall: Vienne hag Haute-Vienne.
Llaniestyn (Mon)
Llaniestyn zo ur gêriadenn vihan hag ur barrez e hanternoz Kembre, e kontelezh Enez Mon. Er Grennamzer e oa e-barzh kombod Dindaethwy, e kantrev Rhosyr. Er gornaoueg emañ aod Traeth Coch.
Halāsana
thumb|right|200px|Halāsana pe stumm an arar Halāsana (Devanāgarī: हलासन) pe stumm an arar a zo ur stumm yoga.
Llaniestyn (Mon)
En iliz kozh ez eus un delwenn da sant Iestyn, eus dibenn ar.
Ur Llaniestyn all zo e kontelezh Gwynedd.
Halāsana
Anvet eo bet ar stumm-se evel se dre m'eo heñvel ouzh un arar (sañskriteg : hala).
Ar stumm
Peurvuiañ e reer ar stumm-se war-lerc'h sarvāṅgāsana : diskenn a reer neuze an treid a-dreñv ar penn gant an divhar eeun.
Daveoù
Перевёрнутые асаны
Quintillus
Marcus Aurelius Claudius Quintillus a voe impalaer roman er bloaz 270, adal miz Eost betek miz Here.
Nationalsozialistisches Fliegerkorps
Nationalsozialistisches Fliegerkorps pe NSFK a oa un aozadur dammsoudardel a oa ur skourr eus ar Strollad nazi, savet d'ar 15 a viz Ebrel 1937 da gemer plas an Deutscher Luftsportverband.
Yabîn
Hervez Levr ar Varnerien an Tanac'h e oa Yabîn roue Kenaan pe un darn eus Kenaan. Trec'het e voe gant Barak ha Debora war-dro 1125 KJK. (Bn 4, 23).
Reouven
Hervez Levr ar C'heneliezh an Tanac'h e oa Reouven (Hebraeg: רְאוּבֵן‎, Rəʾuven ) mab henañ Yaakov bet ganet gant Lea e wreg kentañ (Gn 29,31-32). Hendad unan eus Daouzek meuriad Israel e voe (Ni 1,5).
Daniel Bashiel Warner
Ganet e oa bet e Baltimore (Maryland, Stadoù-Unanet). E dad a oa ur sklav digabestret hag a dalc'he ur menaj. Ne oa nemet 8 vloaz pa zivroas da Liberia e 1823. Dilennet e voe da brezidant e 1863 ha kregiñ gant e garg d'ar 4 a viz Genver 1864. E-pad e brezidantelezh e klaskas lakaat an henvroidi da gemer perzh er gevredigezh ha da vezañ keodedourien Liberia.
Serrapetrona
Serrapetrona  zo ur gumun eus Italia e proviñs Macerata, e rannvro Marche.
Kongar
Kongar, pe Congar, zo un anv-badez brezhonek kozh.
Lec'hanvadurezh
250px|thumb|Iliz Sant Cyngar, e [[Llangefni e Kembre.]]
Zec'haria (beleg)
Zec'haria, pe Zakaria pe Zakari a zo anv ur beleg, eus rummad Abia, gwaz Elizabed, eus rummad Aaron, kenitervez da Vari, mamm Jezuz. Tad Yann Vadezour eo.
Bassianus
Bassianus a zo anv meur a zen.
Zec'haria (beleg)
Hervez an Testamant Nevez
Elizabed ha Zec'haria a oa daou bried war an oad o-daou ha divugel. Dont a reas un ael da lavarout da Zac'harias : ... selaouet eo bet da bedenn : da bried Elizabed a c'hano ur mab, hag e roi dezhañ Yann da ano".
Ne gredas ket Zec'haria ar pezh a c'hoarveze hag e voe lavaret dezhañ gant an ael Gabriel : "Setu eta ma vezi mut hep gallout komz muioc'h betek an deiz ma tegouezho an traoù-mañ, dre n'ac'h eus ket kredet em lavaroù hag a zeuio da wir d'o c'houlz".
Ur wech deuet ar c'houlz da amdroc'hañ ar bugel e adkavas ar gomz goude bezañ skrivet war un dablezenn an anv a felle dezhañ evit e vab hag e lavaras ur c'hantik evit bennigañ Doue (Lk 1,67-79).
Garrüze
Garrüze (Garris e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Donapaleu, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.
James Spriggs Payne
thumb James Spriggs Payne (19 a viz Kerzu 1819 - 31 a viz Genver 1882) a oa ur politikour, bet prezidant Liberia.
Ganet e oa bet e Richmond (Virginia, Stadoù-Unanet). E dud, sklaved digabestr anezhe, a zivroas da Liberia e 1829. Desachet e oa Payne gant ar politikerezh, an ekonomiezh hag ar relijion. Dilennet e voe da brezidant Liberia e 1868, evit daou vloaz. Labourat a reas evit gwellaat an darempredoù etre ar gouarnamant hag an henvroidi. Addilennet e voe e 1876, evit daou vloaz adarre, d'ur mare ma wanae ar vro abalamour d'un enkadenn ekonomikel.
Colmurano
Colmurano  zo ur gumun eus Italia e proviñs Macerata, e rannvro Marche.
Tolentino
Tolentino  zo ur gumun eus Italia e proviñs Macerata, e rannvro Marche.
Territornis
a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1924 gant an evnoniour amatour aostralian Gregory Mathews (1876-1949).
Spesadoù
Tri spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Aostralia (albilineata ha fordiana) hag e Timor (Indonezia) (reticulata).
Sebastián Ferrat
Roberto González López, ganet d'ar 17 a viz Gwengolo 1978 hag aet da Anaon d'an 29 a viz Kerzu 2019, brudet dre e anv micher Sebastián Ferrat, a oa un aktour skinwel ha c'hoariva mec'hikan. Marvet eo gant ur Cysticercosis goude bezañ bet debret kig-moc'h brein.
Philippe Muray
Philippe Muray (bet ganet d'an 10 a viz Even 1945 en Añje ha bet marvet d'an 2 a viz Meurzh 2006) a oa un esaeist ha romanter gall. E 2002 e veze deskrivet gant Daniel Lindenberg evel unan ar « gilstourmerien nevez » (gant meizerien all evel Alain Finkielkraut, Michel Houellebecq pe Maurice Dantec) en e levr Ar tamm trouz : enklask diwar-benn ar gilstourmerien nevez. E 2010 e lenne Fabrice Luchini testoù Muray en un arvest ha goude e selled un adfoenn dudi evit an ober Muray.
Joseph Jenkins Roberts
Joseph Jenkins Robert (15 a viz Meurzh 1809 - 24 a viz C'hwevrer 1876) a voe kentañ ha seizhvet prezidant Liberia.
Ganet e oa bet e Norfolk (Virginia, Stadoù-Unanet). Ur planter kembreat a-orin e vije bet e dad pa oa e vamm, Amelia, ur sklavez dezhañ. Hi hag he bugale a voe digabestret gant o mestr ha dimeziñ a reas gant James Roberts hag a roas e anv d'he bugale.
Meuriad Reouven
Meuriad Reouven a zo unan eus Daouzek meuriad Israel. Diskennidi Reouven, mab henañ Yaakov hervez Levr ar C'heneliezh. E Levr Yehoshoua e c'heller lenn peseurt lodenn eus tiriad Kenaan a voe roet da veuriad Reouven goude an Ermaeziadeg (Ys 13, 15-23).
Joseph Jenkins Roberts
Addilennet e voe teir gwech diouzh renk, betek koll a-enep Stephen Allen Benson e dilennadeg 1855. Labourat a reas da gentañ evit ma vije anavezet Liberia gant Stadoù all ar bed hag evit-se e veajas da Europa ha kejañ gant pennoù-Stad all. Trevadenn Maryland a embannas he dizalc'hiezh e 1854 met goude bezañ bet sikour digant hec'h amezeg en ur brezel a-enep ar pobloù Kru ha Grebo e stagas ouzh Liberia, evel kontelezh Maryland, e 1857.
Addilennet e voe e 1872 hag e 1874 met ne voe ket evit gouarn adalek 1875 dre ma oa re glañv hag Anthony W. Gardiner a renas en e blas betek 1876. Mervel a reas d'ar 24 a viz C'hwevrer 1876. E anv zo bet roet da aerborzh pennañ Liberia ha d'ur gêr, Robertsport.
Mardec'hai
E Levr Ester an Tanac'h ez eo Mardec'hai (Mardoche e troidigezh Gwilh ar C'hoad), en hebraeg מֹרְדְּכַי (Mōrdĕkay) pe מֹרְדֳּכַי (Mōrdŏkay), e gresianeg Μαρδοχαῖος ) tad-mager Ester hag he deus kollet he zad hag he mamm. He zad Avihail a oa eontr da Vardec'hai. "[...] ; abaoe marv he zad hag he mamm e oa bet degemeret gant Mardec'hai evel ur verc'h dezhañ".
Ur wech dastumet Ester e-touez ar merc'hed yaouank da vezañ inniget d'ar roue Ahashverosh a oa o klask ur rouanez goude bezañ skarzhet Vashti, e voe nec'het bras Mardec'hai. Lavaret en de doa Ester chom hep diskleriañ" he fobl nag he ganedigezh".
Dizoleiñ a ra un itrik savet gant daou eus spazhidi ar roue enep o mestr hag en lavarout a ra. Kastizet e voe an daou den. Dant a reas Haman, kentañ ministr ar roue da gaout kas ouzh Mardec'hai hag ar Yuzevien. Divizout a reas o heskinañ hag o diouennañ. Dont a ra Mordec'hai a-benn da zisplegañ an traoù da Ester a ya da zisplegañ anezho d'a roue. Goude un toullad darvoudoù e welas a roue e oa Haman un den fallakr. Kondaoniñ a reas anezhañ da vezañ krouget. Reiñ a ra e blas da Vardec'hai. Savet e voe ul lezenn nevez evit mad ar Yuzevien (Es 8). Krouiñ a reas Mardec'hai gouel ar Pourim ("pour" a dalv sord ha dre ar sord en doa Haman dibabet pegoulz kas da get ar Yuzevien) evit lidañ an darvoudoù-se. .
Llangefni
250px|thumb |Kreiz-kêr Llangefni Llangefni a zo ur gêr e-kreiz Enez Môn, ha pennlec'h an enez, ha bet ur gêr marc'hadoù kentaou. E 2001 e oa 4,499 a dud. 83,8% eus an dud a oar kaozeal kembraeg, hag e-touez ar grennarded 10-14 vloaz ez a betek 95,2%. Dont a ra an anv eus al lenn Llyn Cefni ma tifluk an Afon Cefni a dreuz kêr.
250px|thumb|kleiz|Iliz Cyngar Sant, Llangefni
Sadiq Khan
Sadiq Khan zo ur politikour saoz, ha maer Londrez.
Ganet e voe d'an 8 a viz Here 1970 e Tooting (Londrez), en ur familh a orin eus Pakistan. Alvokad eo eus e vicher hag ezel eus Strollad al Labour.
Mouk
Ar mouk a zo ul liv etre ar glas hag ar ruz. Mouk a c'hall bezañ heñvelster ouzh teñval, da skouer ruz mouk.
Sadiq Khan
Dilennet e voe evel kannad Tooting e Ti ar C'humunioù e 2005. Dilennet e voe da vaer Londrez e 2016.
Corridonia
Corridonia  zo ur gumun eus Italia e proviñs Macerata, e rannvro Marche.
Muineachán
Muineachán pe Monaghan e saozneg zo ur gêr eus Iwerzhon, e kontelezh Muineachán. Emañ war an hent N2 a gas eus Dulenn er gevred da Leitir Ceanainn ha Doire er gwalarn. Da-geñver niveradeg 2006 e oa 7 811 a dud o chom e Muineachán.
Ur mirdi istor zo e kêr, el lez-varn gozh. Ennañ e c'haller gwelout ur groaz keltiek arc'hant eus an.
Strollad Wagner
Ar Strollad Wagner (rusianeg : Группа Вагнера, romanekadur: Gruppa Vagnera), anvet ivez PMC Wagner (rusianeg : ЧВК[a] « Вагнер », romanekadur : ChVK « Vagner » "Embregerezh milourel prevez Wagner") zo un aozadur damsoudardel rusian. Diskrivet e vez evel Embregerezh prevez soudarded, rouedad goprsoudarded pe Lu prevez ar prezidant Poutin c'hoazh. Gant Stadoù-Unanet Amerika o vountañ, e vez embannet gant muioc'h-mui a vroioù ez eo ar Strollad Wagner unan sponterezh padal e vez keñveriet alies gant strolladoù goprsoudarded stadunanat all ha n'int ket bet lakaet war listenn luskoù sponterezh.
E-keñver lezenn Rusia, ar strollad zo e-maez lezenn rak difennet groñs eo kaout aozadurioù soudardel goprsoudarded, setu perak eo bet nac'het e-pad pell gant ar gouarnamant ha penn an aozadur Yevgeniy Prigojin e oa anezhañ. Ar strollad n'eo ket unan gant mennozhioù politikel resis met ul lod eus an izili zo liammet ouzh an tu dehoù broadelour, impalaerour ha betek nevez-nazi.
Krog eo brud ar strollad e-kerzh Brezel an Donbas en Ukraina, reiñ a rae harp d'an disrannerien o devoa emzisklêriet Republikoù Donetsk ha Louhansk etre 2014 ha 2015. Goude-se en doa kendalc'het ar strollad da gemer perzh e stourmadennoù dre ar bed evel en Brezel diabarzh Siria, Libia, Brezel diabarzh Republik Kreiz Afrika, ha Brezel Mali. Alies e vez ar strollad o stourm gant an tu hag a zo tost da c'houarnamant Rusia.
Anken (strollad)
Anken a zo ur strollad emren a Industrial Metal. Ober a reont sonerezh tost ouzh hini Rammstein, gant ur c'han e brezhoneg. Un albom a zo bet embannet evit poent.
Doktor
Doktor zo un titl roet d'un den bennak a zo aet gantañ un doktolerezh, an diplom skol-veur uhelañ. Doktorez eo ar stumm gwregel. A-wechoù e vez implijet evit komz ouzh ur mezeg pe un dentour, pa vefe aet un doktorelezh gantañ pe get.
Strollad Wagner
Izili Wagner a vez rebechet dezho torfedoù-brezel lec'h ma oant bet kaset. E-touez an tamalloù e vez gwalladennoù, laeroñsi trevourien, ha jahinañ dizertourien betek lazhañ anezho.
Doktor
Gedarzh hag istor
Dont a ra eus ar ger latin doctor tennet eus ar verb docēre hag a dalv 'kelenn'. Implijet eo bet en Europa evel un titl skolveuriek adalek an.
Anken (strollad)
Izili
Mark Ar Ruz (Gitar, Touchannaoueg, Prog) Steven Mazé (Kan) Jean-Baptiste Ruelle (Gitar boud) Kevin Prud'homme (Taboulinoù)
Strollad Wagner
En Ukraina e oa bet savet ar Strollad Mozart evel enep-skouer d'ar Strollad Wagner gant Stadunaniz. Ar strollad a oa aet da get e miz Genver 2023 goude kudennoù lies alkool, laeroñsi hag all.
Doktor
Doktored
Doktored zo war kalz tachennoù :
An titl a zoktor honoris causa zo un titl a enor.
Anken (strollad)
Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel ar strollad Anken war Myspace
Strollad Wagner
Goude-se e oa bet gwennaet ha diskarget an holl tamalloù justis a-enep dezho d'an holl izili eus ar Strollad memes Prigojin ha kinniget dezho pe emezeliñ el lu rusian pe mont kuit e Belarus oc'h heuliañ penn ar strollad.
Tuta ha gourdoniñ
Gant ar c'holloù o uhelaat e-kerzh ar brezel en Ukraina, gouarnamant Rusia en deus implijet an aozadur evit desachañ tud da vont da vezañ soudarded. Goustadik, Ministrerezh Difenn Rusia zo bet o kemer muioc'h-mui a blas en aozadur dre implijout ar brud tro-dro dezhi evit tuta. Goustadik eo bet izelaet ivez ar pezh a oa ret kaout evit mont e-barzh an aozadur. Abaoe miz Gouhere 2022, hervez servijoù spiañ Bro-Saoz, ar Strollad Wagner a vefe bet o tegemer prizonidi rusian en eskemm ouzh o frankiz.
Emsavadeg 2023
D'an 23 a viz Even, Unvezioù Wagner distroet eus Ukraina o doa aloubet kêr Rostov-an-Don, pennlec'h an Distrikt milourel Su e Rusia. Peder chareadenn kirri Wagner a oa bet o vont goude-se war hent Moskov. Ar pal a vije bet tizhout kêr buan a-raok ma vije bet un enepargadenn gant nerzhioù lu ar vro. Paouezet e oa bet trumm an emsavadeg ha distroet ar goprsoudarded en o c'hampoù d'ar 24 a viz Even, goude un emglev gant Alyaksandr Loukachenka, prezidant Belarus.
Unvezioù
Er Strollad Wagner ez eus un unvez anvet Rusich, pe Strollad Stourm Rusich, displeget evel un "unvez tagañ, enaouer ha moc'hata". Bet eo o stourm gant nerzhioù disrannourien reter Ukraina. Rusich zo awenet gant ideologiezhoù an tu dehoù pellañ feuls betek bezañ gwelet evel un unvez nevez-nazi. Al logo implijet gant an unvez zo ur swastika slavek.
E 2017, Prokulor pennañ Ukraina a oa kroget da labourat evit kavout prouennoù eus an torfedoù a vefe bet sevenet gant an unvez en Ukraina.
Ar Strollad Wagner a oa o tuta soudarded en un unvez anvet Rusianed du enni prizonidi rebel ar Republik Kreizafrikan (UPC). Implijet e vefe an unvez e Mali ha hervez mammennoù ral en Ukraina ar pezh a seblant iskis.
Meuriad Binyamin
Meuriad Binyamin a zo unan eus daouzek meuriad Israel. Lenn a reer diwar e benn e Levr an Niveroù an Tanac'h (Ni 2,22-23). Deskrivet eo al lodenn eus tiriad Kenaan roet da veuriad Binyamin e Levr Yehoshoua (Ys 18,11-28)
Ilharre
Ilharre (Ilharre ivez en okitaneg hag e galleg hag ent-ofisiel, met distaget disheñvel) zo ur gumun eus kanton Donapaleu, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.
Cora Droma Rúisc
250px|thumb|Pont Cora Droma Rúisc/Carrick-on-Shannon war ar stêr [[Shannon pe an tSionainn.]] Cora Droma Rúisc (Carrick-on-Shannon e saozneg) zo ur gêr en Iwerzhon, e kontelezh Liatroim. Kêr-benn ar gontelezh eo. Emañ war lez stêr hirañ Iwerzhon, An tSionainn (Shannon), e gwalarn Republik Iwerzhon, war-dro 150 km diouzh Dulenn. Ur porzh pouezus eo evit ar bigi a vez o vont hag o tont a-hed An tSionainn ha brudet eo ivez evel kreizenn besketa.
Ar Borgn
Ar Borgn zo ul lesanv hag un anv-tiegezh brezhonek a ra dave d'un den born. Troet eo bet e Le Borgne gant marilh ar boblañs gall.
Adelheid Akitania
Adelheid Akitania, pe Adélaïde / Adèle d'Aquitaine e galleg, anvet ivez Adélaïde de Poitiers / de Poitou (war-dro 945 - 1004), a oa rouanez ar Franked dre hec'h eured da Huon Capet.
Merc'h e oa da Gwilherm III, kont Poatev ha dug Akitania, lesanvet Tête d'Étoupe "Penn-Stoup", ha d'e bried Adèle Normandi, merc'h da Rollon. C'hoar e oa da Gwilherm IV Poatev.
Bugale
Dimezet e oa da Adelheid Akitania ha bugale dezho :
Le Petit Bleu des Côtes-du-Nord
Le Petit Bleu des Côtes-du-Nord, deuet diwezhatoc'h da vout Le Petit Bleu des Côtes-d'Armor, zo ur gelaouenn sizhuniek savet e Dinan e 1946 gant René Pléven, hag a vez embannet bep yaou.
Henri Lœvenbruck
Henri Lœvenbruck, ganet d'an 21 a viz Meurzh 1972 e Pariz, a zo ur skrivagner hag ur c'haner-sonaozer gallek. Ezel eo eus stroll oberourien gallek La Ligue de l'Imaginaire. Brudet eo dreist-holl evit e romantoù moliac'h ha fantasy.
Sun
Gallout a ra Sun ober dave da draoù a bep seurt, e meur a yezh.
Anv-tiegezh
Sun zo un anv-tiegezh sinaat :
E saozneg
Anv an heol eo, pe ur berradur eus "Sunday" (Sul), alese :
Myzornis pyrrhoura
Myzornis pyrrhoura a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Sylviidae. Ar spesad nemetañ er genad Myzornis an hini eo.
Annez
Kavout a reer ar spesad en Azia, en un takad hag a ya eus menezioù Himalaya da viz Myanmar.
Karl May
Karl Friedrich May (Hohenstein-Ernstthal (Rouantelezh Saks), 25 a viz C'hwevrer 1842 – Radebeul (Saks, Impalaeriezh alaman), 30 a viz Meurzh 1912) a oa ur skrivagner alaman, brudet e skridoù, enno istorioù a c'hoarvez e broioù pell alies. Betek an deiz hiziv ez eo unan eus ar skrivagnerien alaman a vez lennet ar muiañ. Kalz eus an tudennoù krouet gantañ evit e levrioù, evel Winnetou, Old Shatterhand pe Kara Ben Nemsi, zo anavezet gant an Alamaned c'hoazh, hag a-renk e vez lakaet gant Jules Verne hag an Italian Emilio Salgari. Kontañ a ra en e levrioù troioù-kaer a c'hoarvez er Far West, hag ivez er Reter-Pellañ, er Reter-Nesañ, e Sina, e Suamerika hag evel-just en Alamagn. Skrivet en deus ivez barzhonegoù ha pezhioù sonerezh - hag ur soner barrek e oa ivez, gant meur a venveg.
Kalz eus e oberennoù o deus talvezet da sevel filmoù, pezhioù-c'hoari, abadennoù radio, bannoù-treset. Gant e faltazi divent e oa barrek da empentiñ al lec'hioù pell deskrivet gantañ en e levrioù, hep mont di. N'eo nemet pa voe kozh ma krogas da veajiñ. Mont a reas da Norzhamerika e 1908, ha bras e kavas ar c'hemm etre ar pezh a welas hag ar pezh en doa empentet en e levrioù. E dibenn e vuhez e paouezas May da gontañ troioù-kaer hag en em lakaat a reas da skrivañ romantoù gant danvez relijiel ha peoc'hgarour.
Anvet eo bet an asteroidenn 15728 Karlmay en enor dezhañ.
Lüküze-Altzümarta
Lüküze-Altzümarta (Luxe-Sumberraute e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Donapaleu, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.
Bessay
Bessay a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
Enez Aganton
Enez Aganton zo un enezenn didud e-kichen an Enez-Veur (Pleuveur-Bodoù), e Treger.
Ludwika Karolina Radziwiłł
Ludwika Karolina Radziwiłł pe Liudvika Karolina Radvilaitė e lituaneg (1667 – 1695), a oa ur briñsez eus Dugelezh-veur Lituania e Kenunaniezh Pologn ha Lituania, hag ur brotestantez brudet, a oa pried da Ludwig (1666 – 1687), priñs Brandenburg.
Ganet e oa e Königsberg e Dugelezh Prusia en tiegezh Radziwiłł, un tiegezh protestant kalvinat eus Lituania. Merc'h pennhêrez e oa da v-Bogusław Radziwiłł, a legadas dezhi kestell Biržai ha Dubingiai
He buhez a dremenas e Berlin ha Königsberg, met evezh a daole kenañ ouzh he douaroù en dugelezh-veur. Arc'hantiñ a reas an embann levrioù e lituaneg, evel hezad, hag ar Pradzia pamoksla del mazu Weykialu…, embannet e Königsberg in 1680. Skoazell a roas d'an deskadurezh, krouiñ yalc'hadoù d'ar studierien lituanat war an doueoniezh e Königsberg, Frankfurt (Oder), ha Berlin.
Dimezioù ha bugale
Div wech e timezas:
Adèle Normandi
Adelheid Normandi, pe Adèle Normandi, zo anv meur a briñsez norman eus tiegezh duged Normandi.
Ludwika Karolina Radziwiłł
He marv
Mervel a reas e Brieg, ha neuze e voe echuet gant lignez Biržai-Dubingiai Radziwiłł. Hi eo an diwezhañ Radziwiłł a zo bet perc'henn da Kastell Biržai ha Kastell Dubingiai gant an douaroù tro-dro.
Katekiz
Ganti e voe arc'hantet ur c'hatelkiz e lituaneg. An eil levrad testennoù evit ar skolioù e oa, war-lerc'h katekiz Martynas Mažvydas.
Rebetiko
Ar rebetiko (ρεμπέτικο), pe rembétiko, pe rebétiko tragoúdi (ρεμπέτικο τραγούδι), a zo ur sonerezh poblek eus Bro-C’hres a oa deuet war-wel er bloavezhioù 1920. Ar soner, ar c’haner hag ar c’homposer a zo anvet ar rebétis (ο ρεμπέτης) pe ar rebétissa (η ρεμπέτισσα) evit ur plac’h, ar rebétes (οι ρεμπέτες) el liester.
En-dro da grouidigezh ar Rebétiko
Er bloavezhioù 1920 e oa bet krouet ar rebétiko pa gejas en Atenas(Αθήνα) ar repuidi tec'het eus Asia ar c’hornôg (feuremglev Lausanne, 1923) ha tud deuet eus tiriadoù war ar maez hag eus an Inizi (da skouer inizi kyklades) evit kavout ur vuhez welloc’h. Ar re-se en dienez a oa o chom e memes karterioù paour e Atenas pe er Pireas (Πειραιάς) hag e Thessaloniki (Θεσσαλονίκη). Ur wir dispell a oa outo er gevredigezh c'hresian peogwir e oa o kornogelaat muioc'h-mui er mare-se. Setu, gant un endro sokial hag ur meskad sevenedurel e oa ganet ar Rebetiko.
Rumm Smyrneiko ha rumm pireotiko
Ar rebetiko a gendastum daou rumm sonerezh disheñvel. Ar binvigi ha testennoù ar c’hanaouennoù a cheñch etre ar sonerezh awenet gant repuidi deus Smyrne, ar Smyrnéiko, hag ar rumm anvet Pireotiko.
Istor ar Rebétiko
Abaoe 1922, ar sonerezh a oa awenet gant ar repuidi deus an Impalaeriezh Otoman, tud a zo deuet gant o hengounioù musikal. Ur bern binvigi a veze implijet ganto : oud, violoñs, santouri, kanonaki … ar mouezhioù a oa uhel. Pouezusoc’h oa ar rumm Smyrnéiko.
Abaoe 1941 pa oa erruet an alemanis e bro-c’hres e oa echu gant tout an enrolladennoù ha gant an téké.
Goude ar Brezel a ya ar rebetiko da vezañ disheñvel. Muioc’h-mui awenet gant ar C’hornôg. Ar benvegioù deus Azia a ya diwar-wel. Kasi nemet bouzouki ha gitar e veze kavet e blaovezhiou 1950 hag e oa tamm-a-tamm war an tredan. Ar rebetiko a oa brudetoc’h-brudetañ e Bro-C’hres. Tud a yae da vezañ pinvidik-tre gant ar rebetiko.
Danvez ar c’hanaouennoù
Kanaouennoù a vez diwar-benn un doare da vevañ “rebets”. An dra pouezusañ a oa en Enor, bezañ mat en e galon ivez ma ne vez ket doujet ouzh an lezennoù. An den war a marz, ar mangkas, az ay da vezañ ar skouer. Er c’hanaouennou e vez komzet ivez deus an téké, al lec’hiou e veze sonet ar Rebétiko. Er téké e veze butunet « hashish» gant an narguile en un doare boutin. An dramm-mañ implijet kalz a oa puezus er bed ar rebétiko, kavet e vez en ur bern testennoù. An anv ispisial a zo evit kanaouennoù diwar-benn an hashish, Hassiklidika. Kavet e vez ur kalz a testennoù diwar benn ar boliserien hag an toull-bac’h peogwir e oa gouarnament Bro-C’hres feulz gant an rebetès. Testennoù war ar gasterezh a zo ivez.
Optant
Un optant a oa un den eus Elzas pe Mozel hag a zibabas kuitaat an douaroù staget ouzh an Impalaeriezh alaman en 1871 goude Brezel 1870 evit mirout ar vroadelezh c'hall.
Ar re a zibabas ar vroadelezh c'hall
Da-heul mellad 2 Feur-emglev Frankfurt, d'an 10 a viz Mae 1871, sinet etre Alamagn ha Bro-C'hall, e c'halle an dud ganet er c'humunioù staget ouzh Alamagn mirout o broadelezh c'hall ma kuitaent Elzas pe Loren a-raok ar 1añ a viz Here 1872. 49 000 a dud a guitaas an departamantoù Bas-Rhin, Haut-Rhin ha Moselle hag a zibabas ar vroadelezh c'hall, diwar ar 1 597 000 a dud a oa o chom eno. Bro-C'hall a ginnigas ur yalc'had-studi evit sachañ tud e-touez an tiegezhioù ezhommekañ.
Martynas Mažvydas
Martynas Mažvydas (bet ganet en 1510 e Žemaičių Naumiestis – marvet d'ar 1añ a viz Mae 1563 e Königsberg, hiziv Kaliningrad) a voe oberour hag embanner al levr kentañ e lituaneg. Stummoù all zo d'e anv : Martinus Masvidius, Martinus Maszwidas, M. Mossuids Waytkūnas, Mastwidas, Mažvydas, Mosvidius, Maswidsche, Mossvid Vaitkuna.
E vuhez
Martynas Mažvydas zo ur skrivagner lituanek eus ar puilh e oberennoù. Gantañ eo e krog istor al lennegezh lituanek. Bevañ a reas e Vilnius, ma kenlabouras gant tud evel Abraomas Kulvietis, J. Zablockis ha moarvat ivez S. Rapolonis.
Contessina de' Bardi
Contessina de' Bardi (Firenze, 1390 – Firenze, 1473), merc'h da Alessandro de' Bardi ha da Emilia Pannocchieschi, a oa pried da Cosimo de' Medici Il Vecchio, kentañ Aotrou kêr Firenze.
He zad, Alessandro di Sozzo de' Bardi, a oa kont Vernio. He mamm, Emilia (pe Cammilla), a oa merc'h da Raniero di Galdo Pannocchieschi, kont Elci. An tiegezh Bardi, a oa bet pinvidik -mor, a oa aet he stal da stalig goude prestet arc'hant d'ar roue saoz Edouarzh III.
Amin Maalouf
Amin Maalouf (أمين معلوف‎ en arabeg) zo ur skrivagner gallek eus Liban hag a zo o chom e Bro-C'hall abaoe 1976. Ezel eus an Académie Française eo abaoe 2011. Ganet e oa d'ar 25 a viz C'hwevrer 1949 e Beirout. Tapet e voe gantañ ar Priz Goncourt e 1993 hag ar Priz priñs Asturiez al lizheroù e 2010 evit e romant Le Rocher de Tanios. Eontr ar soner Ibrahim Maalouf eo.
Loeiza Savoia (1476-1531)
Loeiza Savoia (1476-1531) a oa mamm Frañsez Iañ (Bro-C'hall), Roue Bro-C'hall.
E 1488, pa oa 12 vloaz, e timezas da Charles d'Orléans, Kont Angoulême, ha daou vugel he doe :
Intañvez e voe Loeiza Savoia d'an oa a 19 vloaz. Gouestlañ a reas he buhez da zesevel he bugale, gant skoazell he c'hofesour Cristoforo Numai, eus Forlì, (Italia).
Fellout a rae dezhi prientiñ he mab, he C'haesar muiañ karet (César bien-aimé), da vezañ roue rak mab ebet n'en devoa ar roue Loeiz XII.
Fangataufa
Fangafauta a zo un atoll en inizi Tuamotu, e Polinezia c'hall. Eno, evel e Moruroa, a zo 45 km ac'hano, e oa bet graet meur a daol-arnod nukleel gant arme ar Republik C'hall etre 1966 ha 1996. Kontañ a reer 138 tarzhadenn atomek en holl ent-ofisiel.
Neal Shusterman
Neal Shusterman zo ur skrivagner amerikan ganet d'an 12 a viz Du 1962 e Brooklyn. Un oberour romantoù polis, skiant-faltazi ha levrioù evit ar re yaouank eo.
James Skivring Smith
thumb James Skivring Smith (26 a viz C'hwevrer 1825 - war-dro 1892) a oa ur politikour eus Liberia, bet prezidant ar vro.
Ganet e oa bet e Charleston (South Carolina), er Stadoù-Unanet). E familh a zivroas da Liberia e 1833 hag e dud a varvas bloaz goude gant ar malaria. Distreiñ a reas Smith da SUA ma tapas un diplom war ar medisinerezh e 1848. Mont a reas en-dro da Liberia ma voe mezeg ha sekretour-Stad. Besprezidant e oa pa voe tennet e garg digant Edward James Roye e miz Here 1871 ha Smith a voe e penn ar Stad evit an daou viz a chome betek termen ar prantad, da lâret eo betek ar 1 a viz Genver 1872. Goude se ec'h eas da verour-meur kontelezh Grand Bassa eus 1874 da 1884.
Frederig II
Frederig II, pe Friedrich II en alamaneg, zo anv meur a roue er broioù alamanek, eno e oa stank an anv Frederig (pe Friedrich en alamaneg).
Gwilherm III
Gwilherm III zo anv meur a roue pe zug pe gont.
Lauwin-Planque
Lauwin-Planque a zo ur gumun eus departamant Norzh e Bro-C'hall.
Aracely Arámbula
Aracely Arámbula zo ur ganerez hag aktourez telenovela mec'hikan, ganet d'ar 6 a viz Meurzh 1981 e Chihuahua.
Edward James Roye
thumb Edward James Roye (3 a viz C'hwevrer 1815 - 11 a viz C'hwevrer 1872) a oa ur politikour eus Liberia, bet prezidant ar vro.
Ganet e oa bet e Newark (Ohio, Stadoù-Unanet). Dre ma oa pinvidik e dad, perc'hennet gantañ douaroù en Indiana hag en Illinois, e c'hellas Roye mont d'ober studioù uhel. Divroañ a reas da Liberia e 1846 hag ober kenwerzh eno.
Dilennet e voe da brezidant e 1869. Pa grogas gant e garg d'an 3 a viz Genver 1870 e oa ar vro en un enkadenn ekonomikel. Mont a reas Roye da Londrez evit ober amprestoù a-benn seveniñ ur programm sevel hentoù ha skolioù en e vro. Digreskiñ a reas an ezporzhiañ produioù abalamour da gevezerezh broioù all er c'henderc'hiñ kafe pe sukr. Dibosupl e voe da Liberia resteurel an arc'hant d'ar bankoù saoz ha tizhet e voe ar vro gant ar resediñ.
Tennet e voe e garg digantañ d'ar 26 a viz Here 1871. Ur marv trumm a gavas d'an 11 pe d'an 12 a viz C'hwevrer 1872 : pe e voe lazhet, pe e veuzas.