cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Heureuchin Kornôgeuropa
Boued
Amprevanetaer eo Heureuchin Europa : biskoul, c'hwiled, c'hevnid, senk ha preñvedenned a ya gantañ ; buzhug, maligorned, melc'hwed (betek 80 en un nozvezh) a ya gantañ ivez, koulz ha vioù an evned a ra o neizhioù war an douar. Gwech ha gwech all e teu da grignat frouezh a zo kouezhet war an douar, alese e lesanvioù avalaouer ha laer-avaloù e Breizh. Gagnoù a zebr ivez a-wechoù pa ne gav ket trawalc'h a brotein e lec'h all.
Annezva
Lies-kenañ eo annezioù Heureuchined Europa, koulz en natur gouesañ hag el lec'hioù a zo bet kemmet gant mab-den. Kavet e vezont e koadeier, pradeier, parkeier, liorzhoù, frouezhegi ha gwiniegi ; e-kichen annezioù an dud e vevont ivez. An izeldirioù a blij dezho, etre 400 ha 600 m, met er menezioù e vezont a-wechoù : etre 1 500 ha 2 000 m ez eus bet gwelet Heureuchined en Alpoù hag er Pireneoù. Ral a wech e vezont kavet er pinegi, dre ziouer a zanvez evit sevel o neizhioù. El liorzhoù avat e kaver ar muiañ a Heureuchined. Skañvoc'h eo Erinaceus europaeus e Zeland-Nevez eget e kornioù yenañ Europa, rak klouaroc'h e vez ar goañvezhioù : n'o devez ket ezhomm da bakañ kement a bouez ha berroc'h eo o goañviñ (tri mizvezh d'an hirañ) ; kalz Heureuchined ne c'hoañvont ket tamm ebet e Norzh ar vro.
Statud mirerezh
LC (Least Concerned, "kudenn ebet") e oa Statud mirerezh Erinaceus europaeus d'an 9 a viz Gwengolo 2016 hervez an IUCN. War zigresk koulskoude ez a an niver a Heureuchined en Europa : ouzhpenn d'ar mervent degaset gant ar c'hirri e vez krennet o annezva gant ar c'hêriekaat ha gant direizhamantoù an hin. Da VU (Vulnerable, "chalus") eo bet lakaet statud Heureuchined ar Rouantelezh-Unanet, pa'z eo digresket o niver eus 46% etre 2016 ha 2020.
Kazh-banal
Ar c'hizhier-banal eo ar bronneged kigdebrer a ya d'ober ar genad Genetta. Ar c'hazh-banal boutin eo ar spesad nemetañ a vev en Europa.
Ibiz ruz
An ibiz ruz a zo ur spesad hirc'hareged, Eudocimus ruber an anv skiantel anezhañ.
Kazh-banal
Spesadoù
13 pe 14 spesad kizhier-banal a zo:
Ibiz ruz
Anvet e voe Scolopax rubra (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Annez
Kavout a reer ar spesad e Suamerika, eus aodoù Kolombia d'ar Gwianaoù ha biz Brazil.
Stockport
Un distrig deuet da vezañ er pleustr ur Velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Manchester-Veur e 1986, eo Stockport.
Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel Distrig Stockport
Paol ar Flemm
Ganet eo bet ar sonaozour breton Paol ar Flemm (Paul Le Flem hervez ar skrivadur ofisiel) e Radon (Orne) d’an 18 a viz Meurzh 1881, met lavarout a rae e oa genidik eus Lezardrev (Treger). Marvet eo e Landreger d’an 31 a viz Gouere 1984.
Buhezskrid
Hag eñ emzivad d’an oad a zaouzek vloaz e voe koulskoude Paol ar Flemm ur skoliad eus ar re wellañ e lise Brest hag e teskas e-unan pennoù kentañ ar sonerezh. A-drugarez da Joseph Farigoul, rener Musique des Équipages de la Flotte, a oa bet o selaou e oberennoù bihan kentañ (danvez enno e oa bet kavet gantañ), en em enskrivas e Skol sonerezh e Pariz adal 1899.
Adalek 1905 betek 1913 e vo savet gantañ e oberennoù pennañ hag e krogas evitañ ur maread krouiñ eus ar fonnusañ a voe torret a-daol-trumm abalamour d’an engalvadeg d’ar Brezel meur.
Emgann Okinawa
Emgann Okinawa anavezet ivez dindan an anv Oberenn brezel Iceberg. Etre ar 1 a viz Ebrel hag an 23 a viz Mezheven 1945 e oa c'hoarvezet emgann Okinawa, 82 devezh stourm taer etre soudarded Lu Impalaeriezh Japan harpet gant siviled hag an Amerikaned harpet gant lod soudarded ar Rouantelezh-Unanet. Okinawa a zo lec'hiet en enezeier Ryukyu. Bet eo bet an dilestradeg brashañ e-kerzh Brezel ar Meurvor Habask hag an Eil Brezel-bed.
Paol ar Flemm
Buhezskrid
Adalek 1921 betek 1937 e teuas da vezañ sonerezhvarnour er gelaouenn bemdeziek Comoedia. Gantañ eo e voe anavezet donezonoù Igor Stravinsky ha Darius Milhaud.
Mangabe Tana
Mangabe Tana (Cercocebus galeritus) a zo ur marmouz hag a vev e Kenya.
Emgann Okinawa
Pal ar Gevredidi a oa tapout Okinawa, rak ne oa nemet da 550 km eus ar vamm-vro Japan, evit sevel eno ur bazenn kirri-nij bombezerien. Gant ar bazenn-se e vije aeshaet a galz aloubadeg ar Vamm-vro Japan anavezet dindan an anv Oberenn brezel Downfall.
Paol ar Flemm
Buhezskrid
Dre ma oa speredek-kenañ hag a spered digor e oa prest da zifenn an holl oberennoù a dalvoudegezh d’e veno, daoust ma oant pell diouzh e zoare. Bepred e toujas d’e wirizennoù breizhat dre gemer perzh, da skouer, en emsav arzel breizhat er bloavezhioù tregont, Strollad ar Seiz Breur.
Mangabe Sanje
Mangabe Sanje (Cercocebus sanjei) a zo ur marmouz hag a vev e Tanzania.
Paol ar Flemm
Buhezskrid
Hep termal, ha daoust d’an tabutoù a veze etre ar skolioù, ar broioù hag ar rummadoù, e alias d’e skoliad André Jolivet mont da labourat gant Edgard Varèse, disprizet penn-da-benn d’ar mare-se. E-keit-se e voe kelenner war ar sonerezh ha penn-kor. Adkregiñ a reas da sonaozañ e 1936 hag e paouezas gant ar vicher-mañ pa teuas da vezañ dal e 1975.
Emgann Okinawa
Pevar divizion troadegiezh lu Amerika an 10vet Arme (ar re 7, 27, 77, ha 96) gant sikour daou divizion an USMC (ar re 1añ hag ar 6vet) o deus bet kemeret perzh e Emgann Okinawa. An aloubadeg a oa harpet gant Bigi brezel, bigi dezougen ha kirri-nij brezel.
E-tal da gement-mañ ne oa nemet 32vet arme Lu Impalaeriezh Japan gant un nerzh a 67,000 pe 77,000 soudarded reoliek hervez mammennoù 'zo. 9,000 soudarded Morlu Impalaeriezh Japan e-kostez bazenn ar morlu e Oroku, nebeut kantadoù anezho bet stummet d'ar stourm doare troadegiezh. Tro 39,000 siviled a roas harp 24,000 dre emgannañ ha 15,000 dre labourioù difenn. 1500 liseidi a emezelas er "Strollad stourm youlek Houarn ha Gwad", ha 600 Kelenner ha studierez ar skol Himeyuri a savas ur strollad klañvdiourezed.
Paol ar Flemm
Oberenn
Levezon sonerezh ar, ar sonerezh hengounel breizhat ha dreist-holl hini Debussy a vez klevet e oberennoù ar Flemm.
En e oberennoù yaouankiz e sonaozas evit ar benvegoù dreist-holl, ur "Sonadenn evit ar violin hag ar piano" peurgetket, ur "Pempad-kerdin" ha pevar fezh bras evit ar piano : "Dre al lanneier", "Dre an aodoù", "Kalvarioù kozh" hag "Ebrel".
Emgann Okinawa
Tetsu no ame ("glav houarn") pe tetsu no bōfū ("glav kreñv houarn") e-kostez ar Japaniz, typhoon of steel ("korventenn houarn") e-kostez ar Gevredidi, setu lezanvioù Emgann Okinawa unan d'eus ar re gwadushañ e Brezel ar Meurvor Habask. Al lezanvioù-se a zo deuet dre feulster sod an emgann gouzañvet gant an holl a oa war al lerc'h.
Paol ar Flemm
Oberenn
Evit ar c’hlaviaz e sonaozas ur "Sinfonienn", ur "Faltazienn gant piano solo", "Mouezhioù an donvor", hag, awenet gant ur c’hantik breizhek, "Evit ar re varv"(1913). Ouzhpenn un nebeud kerzennoù ha koroù e skrivas "Aucassin ha Nicolette" (1909), eiladur savet evit un abadenn skeudoù sinaat da vezañ leurennet. (1924).
Tameside
Un distrig deuet da vezañ er pleustr ur Velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Manchester-Veur e 1986, eo Tameside.
Paol ar Flemm
Oberenn
Gant oberennoù an oad gour e voe echu gant ur maread difrouezh a badas un ugent vloaz bennak. Arz lourennek a voe dreist-holl. E c’hoarigan kentañ, "Eostig Sant-Maloù", a sonaozas e 1938, hag e voe krouet e 1942 en Opéra-comique.
Tameside
Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel Distrig Tameside
Emgann Okinawa
Argadenn Banzai e-pad Emgann Okinawa
Meur a argadenn Banzai a vezo e-pad Emgann Okinawa ha dre an holl doareoù.
Lu Impalaeriezh Japan a implijas e-leizh ar strategiezh Argadenn Banzai e-pad Emgann Okinawa. Abaoe Emgann plegmor Leyte e oa bet kroget an implij kirri-nij doare Kamikaze, amañ e vezo ar wech kentañ ma vefe un implij anat er strategiezh emgann japanat. Etre dilestradeg an Amerikaned d'ar 1añ a viz ebrel hag ar 25 a viz Mae e vezo sevenet 7 gwagenn meur doare Argadenn Banzai gant 1,500 karr-nij Kamikaze.
Mangabe kof aour
Ar mangabe kof aour (Cercocebus chrysogaster) a zo ur marmouz hag a vev e Republik demokratel Kongo.
Emgann Okinawa
Disoc'h Emgann Okinawa
110 000 Japanad a oa marv. Un hanter anezho hepken a oa soudarded e Lu Impalaeriezh Japan. A-hervez e vije 4 000 soudard hag a vije en em lazhet.
Ar siviled o vevañ en Okinawa a vez soñjet e vijent bet e-tro 300,000 anezho. Hervez enklaskoù al lu amerikan e vije bet aet 142,058 da anaon.
Mangabe du
Ar mangabe du (Lophocebus aterrimus) a zo ur marmouz hag a vev en Angola hag e Republik Demokratel Kongo.
Grazia Deledda
100px|right Grazia Deledda a oa ur skrivagnerez italian bet ganet d'ar 27 a viz Gwengolo 1871, e Nuoro e Sardinia, ha marvet e Roma, d'ar 15 a viz Eost 1936. E 1926 e voe roet Priz Nobel al lennegezh dezhi.
Danvez he skridoù
En hec'h oberenn e ya ar garantez da vagañ ar morc'hed diwar santad ar pec'hed, ha pouez an tonkadur. Levezonet eo bet war un dro gant ar Sikilian Giovanni Verga hag ar broadelour ha faskour Gabriele D'Annunzio.
Mangabe jodoù gris
Ar mangabe jodoù gris (Lophocebus albigena) a zo ur marmouz hag a vev e kreiz Afrika.
Los Van Van
Los Van Van a zo ur strollad sonerezh eus Kuba, bet krouet gant ar gitarour-boud Juan Formell.
Herve
thumb|250px|right|Delwenn sant Herve en iliz [[Gwimilio.]] Herve zo unan eus sent vrezhon ar.
E vuhez
Mab e vije bet da Houarvian, ur barzh eus Enez Vreizh dimezet da Riwanon, eus Arvorig. Ganet dall e oa bet, e Gwitevede, war-dro 525. Abred e varvas e dad ha mont a reas e vamm pell dioutañ. En em gavout a reas ar paotrig gant e eontr, sant Urfol, e Plouvien. Goude e studioù e vevas Herve en ur peniti e Treouergad, e-pad ur pennad, gant ur bleiz doñvaet gantañ. Buan avat e voe diskibled ouzh e heul. Sevel a reas ur manati e-kichen Plouider, en ul lec'h a voe anvet diwezhatoc'h Lanhouarne, diwar e anv (Houarnev = Herve). Mervel a reas en e vanati e 568 pe 575. Kaset e voe e relegoù da Vrest, e 878, gant aon rak tagadennoù ar Vikinged, ha goude se da Naoned. Kollet e voent da vare an Dispac'h gall.
Bras eo e vrud e Breizh. Patron ar varzhed hag ar sonerien eo sant Herve, rak barzh e oa evel e dad. Gantañ e vije bet savet Kantik ar baradoz.
Pedet e vez a-enep kleñvedoù an daoulagad hag a-enep ar bleizi. Enoret e vez e parrez Sant-Herve, e-kichen Uzel, hag ivez e Lanhouarne, e Bro-Leon. Lidet e vez e ouel d’ar 17 a viz Mezheven.
Oldham
Un distrig deuet da vezañ er pleustr ur Velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Manchester-Veur e 1986, eo Oldham.
Pleneventer
Pleneventer (e galleg ː Plaintel) a zo ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor. Penn kanton eo abaoe 2015.
Ardamezioù
en glazur e c'hwec'h ganochenn en argant, 3, 2 et 1, e gab en erminoù
Istor
Pleneventer e oa ur barrez eus eskopti Sant-Brieg
Kumun vetropolitan Bury
Un distrig deuet da vezañ er pleustr ur velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Manchester-Veur e 1986, eo Bury.
Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel Distrig Bury
Naeretaer
An naeretaer a zo un evn-preizh. Sagittarius serpentarius eo e anv skiantel.
Annez
Bevañ a ra al labous e savanennoù ha geoteier eus Afrika issahara.
Rummatadur
Ar spesad nemetañ eo er genad Sagittarius hag er c'herentiad Sagittariidae. Diouzh an evnoniourien e vez renket an naeretaer en urzhiad Falconiformes, Accipitriformes pe Ciconiiformes.
Karv Sika
Karv Sika (Cervus nippon) a zo ur bronneg daskirier a-orin eus reter Azia.
Distrig Wigan
Un distrig deuet da vezañ er pleustr ur Velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Manchester-Veur e 1986, eo Distrig Wigan.
Trafford
Un distrig deuet da vezañ er pleustr ur Velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Manchester-Veur e 1986, eo Trafford.
Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel Distrig Trafford
Distrig Wigan
Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel Distrig Wigan
Rosporden
Rosporden a zo ur gumun eus Bro-Gerne, e kanton Konk-Kerne e departamant Penn-ar-Bed, e mervent Breizh.
Emdroadur ar boblañs
Emdroadur ar boblañs adalek 1793 betek 2013
Evit an niveroù roet a-raok 1975 e gonter annezidi div gumun: Rosporden ha Kernevel.
Rochdale
Un distrig deuet da vezañ er pleustr ur Velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Manchester-Veur e 1986, eo Rochdale.
Liammoù diavaez
Load kefridiel Distrig Rochdale
Roskañvel
Roskañvel a zo ur gumun eus Bro Gerne e kanton Kraozon, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
Orin an anv
Eus ar ger roz, heuliet marteze gant an anv den Konvael. An anv-tiegezh Rosconval a c'haller tostaat outañ.
Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun
Nijourion e oant. Mervel a rejont e-pad an Eil Brezel Bed d'ar 27 a viz Meurzh 1942 pa gouezhas o c'harr-nij nepell diouzh Roskañvel,.
Rosloc'hen
Rosloc'hen a zo ur gumun eus Bro-Gerne e kanton Pont-ar-Veuzenn, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
Perroz-Gireg
Perroz-Gireg (distaget: ) a zo ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor.
Rosloc'hen
Nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh tri den eus Rosloc'hen, Le Hénaf, Laridon vras, Le Meyer, goude Emsavadeg ar Bonedoù ruz.
Tud
Ardamezeg ar familhoù
Perroz-Gireg
Douaroniezh
Perroz-Gireg a zo war Mor Breizh, etre Tregastell, Sant Ke Perroz, Lannuon (Servel) ha Louaneg
Anv
diwar Penn + Ros + anv den Kirog / Kireg
Istor
Perroz zo ul lodenn disrannet diouzh ar plou diazez Pleuveur-Bodoù
Parrez Perroz a oa un enezennad eus eskopti Dol e Bro-Dreger.
Kumunn adalek 1790.
Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun
Karrnijourion e oant. Marvet int e-pad an Eil brezel-bed.
Salford
Un distrig ha kêr deuet da vezañ er pleustr ur Velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Manchester-Veur e 1986, eo Salford.
Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel kêr Salford
Distrig metropolel
Un distrig metropolel (pe metropolitan borough, pe metropolitan district e saozneg) zo un doare distrig saoz a zo ennañ takadoù kêrel e-barzh kontelezhioù metropolel.
Giorgione
Giorgio Barbarelli pe Zorzi da Vedelago pe da Castelfranco, lesanvet Giorgione (Vedelago pe Castelfranco Veneto 1477 - Venezia 1510) a oa ar c'hentañ mestr-livour veneziat er Cinquecento italian, e mare an Azginivelezh italian. Mignon e oa d'al livour Tizian, a voe levezonet gantañ.
Bolton
Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel Distrig Bolton
Giorgione
Er Vite, levr Giorgio Vasari, e kaver pegoulz e oa ganet ha marvet, ha gwirheñvel eo ar bloavezhioù diouzh pezh a ouzer eus obererezh Giorgione e dibenn ar XVvet kantved. Met n'ouzer ket petra e oa e anv-tiegezh: Giorgio, e venezianeg Zorzo pe Zorzi, eus Castelfranco Veneto, e lec'h genidik. E lesanv Giorgione (Giorgione pe Zorzon a dalv kement ha Jorj vras) a vije bet roet dezhañ gant Vasari, « abalamour d'e stumm ha d'e ene uhel ». Hervez an istorourien e vije a renk izel, met Carlo Ridolfi, a skrivas e-barzh La Maraviglia dell'arte (1648), « e oa ganet Giorgione e Vedelago en un tiegezh dezhañ kalzik a beadra ».
Brud
Dek oberenn hepken, e mirdioù ar bed, a zo lakaet en e anv. Ne sine ket e daolennoù. Mervel trumm a reas, gant ar vosenn. Echuet e voe e daolennoù gant e ziskibien, en o zouez Tizian ha Sebastiano del Piombo.
Abalamour d'an diaes ma vez anavezout e daolennoù ez eo ur bersonelezh kevrinus e-touez livourien Europa.
Padern
thumb|220px|Sant Padern Padern (Paternus e latin) e oa eskob kentañ Gwened war-dro 560 hervez ar vojenn deuet betek ennomp. Eus Breizh e oa, pe marteze eus Kembre, nemet un den all e vije ar Padarn anavet e Kembre.
Ur Paternus all, Padern Avranches, zo bet eskob en Avranches e Normandi.
Mard eo asur ez eus bet un den anvet Padern evel eskob e Gwened, n'ouzer ket hag ar c'hentañ eo bet evel ma'z eo skrivet war roll kozh an eskibien. Pa 'z eus bet dalc'het ur sened-Iliz e Gwened war-dro 463 e c'heller krediñ e oa ur gumuniezh kristen eno d'ar mare-se. Pelloc'h e 610 e weler anv Modestus evel eskob Gwened deuet da sened-Iliz Orléans.
Daoust ma'z eus bet savet ur buhezskrid latin, ar Vita Paterni, ne gaver ket ennañ traoù hag a c'heller krediñ. Aet e vije Padern, ur galian-roman o chom en Arvorig anezhañ, da ziazezañ ur manati da Gembre, anvet Llanbadarn Fawr (Lanbadern Veur) e Ceredigion tost da Aberystwyth hag ivez manatioù all.
E Kembre
Un toullad ilizoù zo en e anv e Ceredigion ha Powys. Hini Llanbadarn Fawr e-kichen Aberystwyth eo an hini muiañ anavet.
Mara Patagonia
Mara Patagonia (Dolichotis patagonum) a zo ur c'hrigner hag a vev er pampa, e kreiz ha su Arc'hantina.
Padern
E Kembre
Dismantroù un iliz kozh zo nepell diouzh Llanberis, e Gwynedd, hag en e anv e vije bet, ma kreder ivez eo en e anv emañ Llyn Padarn ha Dolbadarn.
Mara Patagonia
Stumm
Etre 8 ha 16 kg eo e bouez ha war-dro 70 cm hirder e gorf, gant ul lost bihan 5 cm. Gell-gris eo e vlevenn war e gein ha gwenn war e gof.
Pevar biz a zo d'e bavioù a-raok ha 3 d'e bavioù a-dreñv, an holl anezho gant skilfoù lemm.
Parañ
Ar c'houbladoù a chom asambles a-hed o buhez, ha parañ a reont div pe deir gwech ar bloaz (an aliesañ e kreiz ar goañv hag en nevezamzer). An dougen a bad 3 miz ha ganet e vez un torad etre 1 ha 3 c'holen ennañ.
Bodet e vez kelin meur a goublad (betek 15 anezho) en un douarenn ma vezont desavet holl asambles. Pep koublad a ya d'e dro en douarenn da reiñ bronn d'e hini bihan.
Emzalc'h
Oberiant eo diouzh an deiz ha tremen ul lodenn vat eus e amzer o tommheoliañ.
Bevañ a ra a-goubladoù dreist-holl met a-wechoù en em vod a-strolladoù bras (betek 70 loen).
Dilec'hiañ a ra ar mara o kerzhet, o lammat evel ur c'honikl pe o c'haloupat (betek 45 km/eur).
En em vagañ a ra diwar geot hag a bep seurt plant.
Arvar
En arvar da vont da get emañ mara Patagonia, dreist-holl evit daou abeg:
Rieg
Rieg a zo ur gumun vrezhon eus Bro-Gerne e kanton Molan, e departamant Penn-ar-Bed, e mervent Breizh, war lez ar stêr Bêlon.
Anv
Gerdarzh
Ardamezioù
En aour e dreustell kommek en glazur karget gant teir kregilhenn en argant, heuliet ouzh kab gant ur vrizhenn erminig en sabel hebiaet gant div mailhenn en glazur, hag ouzh beg gant ul leonerez en gul
Degemeret gant ar Gumunn ː Mae 1991
Brezhoneg
left|thumb
Tripoli (disheñvelout)
Tripoli zo anv meur a gêr er bed. Dont a ra an anv eus an droienn c'hresianek tri polis a dalvez « teir c’hêr ».
Yezhoù tchouantchendienek
Ur is-skourr eus ar yezhoù mongek eo ar yezhoù tchouantchendienek (saozneg: Chuanqiandian) komzet e su Sina hag e Viêt Nam, ennañ 19 yezh:
Yezhoù paheungek
Ur is-skourr eus ar yezhoù mongek eo ar yezhoù paheungek (saozneg: Pa-hng) komzet e su Sina, ennañ 1 yezh:
Yezhoù Xiangxi
Ur is-skourr eus ar yezhoù mongek eo yezhoù Xiangxi (saozneg: Xiangxi) komzet e su Sina, ennañ 2 yezh:
Irak
Irak, pe Iraq (Al ‘Irāq العراق), zo Republik Irak/Iraq (al Jumhūrīyah al `Irāqīyah الجمهورية العراقية) stumm hir hec’h anv. En norzh d'al ledenez arab emañ ar vro-mañ ha Baghdad eo ar gêr-benn anezhi. Muzulmaned (chiited ha sunnited) eus ar Reter-Nesañ eo an darn vrasañ eus an dud zo o chom enni, met kristenien a gaver niveruzik ivez. Arabed, Kurded ha Turkomaned eo ar pobloù niverusañ. Aloubet e oa bet gant ar Stadoù-Unanet e 2003, met e dibenn ar bloaz 2001 e tlefe ar soudarded amerikan bezañ aet kuit, nemet hag un emglev nevez a vefe kavet.
Yezhoù honteek
Ur isskourr eus ar yezhoù mongek-mienek eo ar yezhoù bounouek (saozneg: Ho Nte) komzet e su Sina, ennañ 1 yezh:
Irak
En em ledañ a ra Irak war al lodenn vrasañ eus Mezopotamia, unan eus kevell ar sevenadur. War ribloù ar stêr Eufratez, a dremen dre Vaghdad, e oa bet krouet ar skritur 3 000 bloaz zo.
E-pad pell amzer e voe an tiriad-se ul lodenn eus an Impalaeriezh otoman. Aloubet e voe gant ar Rouantelezh-Unanet e deroù an. Start e oa bet an traoù evit an alouberien peurliesañ.
Goude taol-Stad Saddam Hussein, penn ar strollad Baath, e 1979 e oa bet tri brezel ma oa bet lazhet miliadoù a dud. Gwaskerezhioù gwadus, en o zouez gwaskerezhioù a-enep ar Gurded hag ar chiited, a oa bet ivez hag e-pad an dek bloavezhiad embargo. Torret e oa bet e renadur lik e 2003 gant ar Stadoù-Unanet. Abaoe an aloubidigezh-se ez eus brezel diabarzh en Iraq, ma vez stourmet ouzh an alouberien, ma vez taolioù spont ha ma stourm ar Sunnited, ar Chiited, ar Gurded an eil ouzh egile.
En eil plas emañ Irak evit an niver a viradoù tireoul er bed a-bezh hag ezel eo eus an ABET (ABET : Aozadur ar Broioù a Ezporzh Tireoul).
Gwelet ivez ar pennad Brezel Irak (2003-2011).
Istor
Traoniennoù an Tigris hag an Eufratez a voe dindan dalc’h meur a impalaeriezh war-lerc’h : an impalaeriezh sasanit, an impalaeriezh pers (o doa degaset ganto ar zoroastriegezh, ur relijion zo anezhi c’hoazh e proviñsoù zo), an impalaeriezh c’hresian (da vare aloubidigezhioù Alexandr Veur), ar vuzulmaned o tiskenn eus an (Diernezh Ummaya hag eus an Diernezh Abbassid), ha war-lerc’h an impalaeriezh otoman, hag evit echuiñ an impalaeriezh trevadennel vreizhveuriat.
E-pad ar Brezel-bed kentañ e voe aloubet Irak gant ar Vreizhveuridi ha d’ar 1añ a viz Here 1919 e voe disklêriet e oa anezhi ur vro dizalc’h diouzh an impalaeriezh otoman. D’ar 25 a viz Ebrel 1920 e fizias Kevredad ar Broadoù (an aozadur a oa bet anezhañ a-raok ABU) er Rouantelezh-Unanet evit merañ Mezopotamia.
D’an 3 a viz Here 1932 e teuas Irak da vezañ ur vro dizalc’h. Un unpenniezh e beli ar Rouantelezh-Unanet e oa. Skoazellet e voe ar Republikaned da vat gant an Alamaned e 1941, p’o doa graet an taol-Stad. Ar Vreizhveuridi avat o doa adsavet an unpenniezh.
E 1955, da vare ar brezel yen, he doa sinet Iraq emglev Baghdad hag evel-se e voe skoulmet ul liamm gant ar Stadoù-Unanet.
Gazelenn
Ar gazelenned zo bronneged mistr ha prim a vev e stepennoù, dezerzhioù pe savanennoù Afrika hag Azia.
Rummatadur
En abeg da cheñchamantoù er rummatadur n'emañ ket ken an holl c'hazelenned er genad Gazella evel ma oant.
Irak
Istor
D’an 31 a viz Gouere 1968 e voe graet un taol-Stad adarre gant ar jeneral Ahmed Hassan al-Bakr. E 1979 e voe erlerc’hiet gant Saddam Hussein.
Gazelenn
Rummatadur
3 genad zo bremañ : Gazella, Eudorcas ha Nanger.
Irak
Istor
D’an 22 a viz Gwengolo 1980 e tisklêrias Saddam Hussein ar brezel da Iran abalamour da Chatt-el-Arab (delta an Tigris hag an Eufratez). Ar brezel Iran-Iraq pe brezel kentañ ar pleg-mor Arab-ha-Pers. Lakaet e voe un termen d’ar brezel e 1988 met ne oa bet gounid ebet.
Gazelenn
Rummatadur
Ouzhpenn da se e vez roet an anv gazelenn da loened all ivez evel ar springbok.
Irak
Istor
E-pad an hañv 1990 e voe aloubet Koweit gant Iraq. Pennkaoz e voe an aloubidigezh-se da eil brezel ar pleg-mor Arab-ha-Pers. Da c’houde ar brezel e voe lakaet embargo war ar vro e-pad daouzek vloavezh, diwar ziviz an ABU. Ur spont e oa bet evit Irakiz (1,5 milion a dud bet lazhet).
Gazelenn
Rummatadur
E-touez ar spesadoù gazelenned emañ : ...
Irak
Istor
D’an 20 a viz Meurzh 2003 e oa bet taget Iraq gant armeoù kenunvanet ar Stadoù-Unanet hag ar Rouantelezh-Unanet, hag un dek bro bennak all : Japan, Sukorea, Polonia, Spagn hag Italia. Diskaret e oa bet renad Saddam Hussein teir sizhun war-lerc’h. D’ar 1añ a viz Mae e voe lakaet un termen d’ar trede brezel ar pleg-mor Arab-ha-Pers. Abaoe eo aloubet ar vro gant an armeoù kenunvanet.
D’an 28 a viz Mezheven 2004 e oa bet lakaet war-sav ur gouarnamant da c’hortoz, diwar ziviz, hag Iyad Allaoui an hini eo a renas ar vro diwar ar mare-se. D’an 30 a viz Genver 2005 e oa bet aozet ur gwir dilennadeg demokratel, ar pezh na oa ket bet graet er vro abaoe 1953, daoust d’ar sponterien a glaske levezoniñ an dud da chom hep mouezhiañ. Chiited ha Kurded Iraq avat a oa bet ur c’halz anezho o vouezhiañ.
Yezhoù mienek-djinek
Ur is-skourr eus ar yezhoù mienek eo ar yezhoù mienek-djinek (saozneg: Mian-Jin) komzet e su Sina, ennañ 3 yezh:
Irak
Istor
D’ar 26 a viz Kerzu 2006 e voe distaolet galv Saddam Hussein ha d’an 30 a viz Kerzu 2006, da 6 eur vintin, e voe krouget.
Politikerezh
Betek 2003 e oa Iraq ur repubik ofisiel renet gant Saddam Hussein a rene ar vro abaoe ar 16 a viz Gouere 1979.
E 2003 e oa bet taget Iraq gant ar Stadoù-Unanet hag ar Rouantelezh-Unanet, skoazellet gant un dek bro bennak all. Rak-se e oa bet diskaret gouarnamant Saddam Hussein. Armeoù o tont eus ar Stadoù-Unanet, eus Polonia hag eus ar Rouantelezh-Unanet zo dreist-holl er vro abaoe.
Mangabe penn ruz
Ar mangabe penn ruz (Cercocebus torquatus) a zo ur marmouz hag a vev tost aodoù Pleg-mor Ginea.
Irak
Politikerezh
D’an 3 a viz Mae 2005 e voe lakaet ar chiit Ibrahim al-Jaafari e penn ar gouarnamant da c’hortoz. Jahal Talabani, unan eus pennoù bras ar Gurded, zo prezidant nevez ar gouarnamant da c’hortoz.
Mangabe penn ruz
Doareoù pennañ
Hiroc'h eo e lost (etre 60 ha 75 cm) eget e gorf (etre 50 ha 60 cm). War-dro 10 kg eo e bouez.
Irak
Politikerezh
E-pad devezh an dilennadeg e voe graet gwalldaolioù ma oa bet marvet 36 den, 30 anezho ne oant ket soudarded. Daoust d’ar feulster ne oa ket bet Irakiz evit chom hep mont da vouezhiañ : 58 % eo ar feur perzhiañ (8 456 266 o doa mouezhiet). Aet e oa ar maout gant Kevredad unanet Iraq, ul listenn chiit] harpet gant an aiatola meur [[Ali al-Sistani. 4 075 000 den o doa mouezhiet evitañ, bezet 48,1%. 2 175 000 mouezh (25,7 %) a oa aet gant ar C’hevredad kurd ; 1 168 000 mouezh (13,8 %) gant listenn ar Ministr kentañ kozh Iyad Allaoui ; 150 680 mouezh (1,7 %) gant liestenn ar prezidant kozh sunnit Ghazi al-Yaouar. Disoc'hoù an dilennadeg
Mangabe penn ruz
Doareoù pennañ
En em vagañ a ra diwar frouezh, greun ha kraoñ.
Irak
Politikerezh
Bodad skrivañ ar Vonreizh, bet skrivet lezenn diazez Iraq gantañ a-raok ar 15 a viz Eost 2005, zo enni 55 ezel, en o zouez 25 sunnit. Kinniget en doa da bobl Iraq mouezhiañ al lezenn diazez-se d’ar 15 a viz Here 2005 : 61 % eus ar geodediz o doa kemeret perzh er vouezhiadeg-se, daoust ma oa bet klasket mirout outo ober. 4 den a oa bet marvet en holl er vro. Anavezet e oa bet an disoc’hoù d’ar a viz Here 2005 : 78 % eus Irakiz o doa demegeret ar Vonreizh met e daou broviñs sunnit (Salah ad Din hag Al Anbar ne oa ket bet degemeret. Lavaret he doa ar Bodad dilenn dizalc’h, staliet e Baghdad, e oa bet doujet da reolennoù etrebroadel an demokratelezh.
D’an 8 a viz Mezheven 20 a viz Ebrel, da lavaret eo abaoe m’eo bet kemeret ar galloud gant gouarnamant ar Ministr kentañ Nouri al-Maliki. Ar Sunnit Abdul-Qadre Mohammed Jassim zo bet anvet da vinistr an Difenn. Ar Chiited Jawad al-Bolani ha Cherwan al-Waili zo bet anvet da vinistr an Diabarzh ha da vinistr ar Surentez vroadel.
Armerzh
An eoul-maen eo barregezh kentañ ar vro. 2,03 milion a varilhadoù tireoul a veze produet bemdez e 2004 daoust ma oa kudennoù surentez er vro. Priziet e voe miradoù tireoul Iraq da 115 miliard a varilhadoù e 2004. N’eo ket reizh ar sifroù-se, war a seblant, hervez arbennigourien zo. Gant-se e oa Iraq en trede plas, dres war-lerc’h Arabia Saoudat hag Iran, evit an niver a viradoù tireoul.
Degemeret buan-tre o deus Irakiz an teknologiezhioù kehentiñ nevez (4,5 milion a dud koumantet d’ar pellgomz – pellgomzerioù difiñv ha pellgomzerioù hezoug – e miz Eost 2005, pa oa 883 000 den koumantet hepken a-raok an aloubidigezh. 147 000 den a veze koumantet d’ar Genrouedad e miz Meurzh 2005 e-skoaz e 2002, ma ne oa nemet 4500).
N’eo ket kemmet al lezennoù sokial a oa bet lakaet da dalvezout gant renadur Saddam Hussein. N’eo ket mui Kengevread Hollek ar sindikadoù ar sindikad nemetañ er gennad (bihan) prevez. Kevread irakat ar sindikadoù, ar sindikad nemetañ anavezet gant ar Stad, zo bet lakaet en e lerc’h. Er gennad foran emañ ar c’hevread-se ivez, daoust ma’eo berzet ar sindikadoù gant al lezenn. Sindikadoù dezho skourroù emren a vod dreist-holl kelennerien ha tud a labour er gennad tireoul. ABET (ABET : Aozadur ar Broioù a Ezporzh Tireoul).
Poblañs
Annezidi : 26 074 906 (miz Gouere 2005)
Relijionoù : 97 % eus an dud zo muzulmaned, 55 % anezho zo chiited. 3 % a gristenien, ortodoksed an darn vrasañ anezho, zo o vevañ er vro, dreist-holl e Baghdad hag en trowardroioù.
Lyon
Lyon (Liyon en arpitaneg) zo ur gêr vras e reter Bro-C'hall, etre an Torosad Kreiz hag an Alpoù. Kêr-benn ar Galiaoù e oa e-pad an impalaeriezh roman. Pennlec'h Metropol Lyon eo (59 kumun), hag ivez hini ar rannvro c'hall hag ar prefedelezh Auvergne-Rhône-Alpes. Trede kêr vrasañ Bro-C'hall eo, war-lerc'h Pariz ha Marselha, gant 516 092 a annezidi e 2017.
Brudet e oa Lyon gant ar sidanerezh gwechall, ha bremañ gant ar gwiaderezh, ar c'himiezh hag industriezh ar skeudenn. Sez Interpol eo abaoe 1989.
Douaroniezh
Emañ Lyon e kember div stêr vras : ar Ron hag ar Saône. Etre daou dorosad bras emañ : er c'hôrnog e kaver Torosad Kreiz, hag er reter an Alpoù.
Yezhoù zaominek
Ur is-skourr eus ar yezhoù mienek eo ar yezhoù zaominek (saozneg: Zaomin) komzet e su Sina, ennañ 1 yezh:
Lyon
Douaroniezh
Un hinad hantergevandirel levezonet gant an hin greizdouarel he deus. Amzer tomm hag arnevus ez eus en hañv, amzer rip (yen ha sec'h) er goañv. Glav a ra muioc'h en hañv eget en goañv eta. Erc'h a zo 20 deiz ar bloaz well-wazh.
Anv
Staliet e oa eno ar Galianed abaoe pell. E 43 araok JK e oa savet un drevadenn roman, anvet Colonia Copia Felix Munatia Lugdunum ha goude Colonia Copia Claudia Lugdunensium. Lugdunum e oa he anv galianroman goude se, en enor d'an doue keltiek Lug. Al lodenn all eus an anv a zeu eus dunos hag a dalv kreñvlec'h, torgenn e keltieg kozh.
Ardamezioù ha sturioù
En gul, e leon en argant ; e gab en glazur karget gant teir flourdilizenn en aour. Dont a ra eus mare ar Grennamzer. Daskemmet e oa gant roueed Bro-C'hall, ha goude gant Nabulio Buonaparte ha pennoù all war e lerc'h a-hed an XIXvet kantved. Meur a sturiad a c'hall bezañ roet d'ar gêr, evel hemañ : Virtute duce, comite fortuna da lâret eo "Vertuz da heñcher (a dalv) berzh-mat da gompagnun". Anavezet eo ivez ar youc'h brezel en arpitaneg ''Avant ! Avant ! Lion le melhor !'' (A-raok ! A-raok ! Lyon an hini gwellañ !) eus ar « rebeyne », ur gabaduilh e 1269.
Serret e oa Jean Moulin, penn ar Rezistañs C'hall, e Caluire, e bannlev Lyon. D'ar 26 a viz Mae 1944 e oa bombezet ar gêr gant kirri-nij ar Re Gevredet. Dieubet e oa d'an 3 a viz Gwengolo 1944.
Emdroadur ar boblañs 1793-2009
Mammennoù Cassini-EHESS hag EBSSA
500 715 a annezidi a oa e 2013, 516 092 hervez an niveradeg diwezhañ e 2017. En tolpad kumunioù zo en-dro dezhi e oa 1.648.216 a dud e 2013, ha 1 659 001 e 2017 (eil unvez kêrel Frañs eo). Eil tolead kêr ar vro eo ivez, gant 2 326 223 a annezidi e 2017.
Melestradurezh ha politikerezh
Edouard Herriot a oa maer ar gêr eus 1905 betek 1957 (war-bouez an eil Brezel Bed). 9 arondisamant he deus Lyon hiziv.
Gérard Collomb a oa ar maer eus 2001 betek 2020 (war-bouez etre 2017 ha 2018). E-barzh ar Strollad Sokialour Gall e oa araok mont e-barzh La République En Marche !, luskad ar prezidant Emmanuel Macron.
Tud
An impalaer roman Klaod Iañ, mab Drusus Decimus Nero hag Antonia ar Yaouankañ, a oa ganet e Lugdunum d'ar 1añ a viz Eost 10 kent J.K.
Tud brudet all ganet eno :
Gevelliñ
Ar c'hêrioù gevellet gant Lyon :
Yezhoù biaoek-djaoek
Un is-skourr eus ar yezhoù mienek eo ar yezhoù biaoek-djaoek (saozneg: Biao-Jiao) komzet e su Sina, ennañ 1 yezh:
Skeul amzervezhioù douarouriezhel
Skeul an amzervezhioù douarouriezhel, pe skeul an amzerioù douarourel, pe skeul an amzerioù geologel a zo ur sistem implijet evit renkañ e geologiezh darvoudoù istor ar Voull-Douar.
Kentañ skeulioù ijinet evit-se o zo o orin er XVIIIvet kantvet, met ar resisañ labourioù e-keñver an deziata zo bet renet gant Arthur Holmes er bloavezhioù 1930, gant e gentañ skeul bet embannet e 1937. Anavezet eo eñ neuze evel tad skeul an amzerioù geologel.
Ar skeulioù diwezhañ bet embannet a veze diazezet war labourioù war ar magnetokronoù (amginadur polelder) hag a veze enno etre 5 ha 6 live ha isliveoù reolataet. Dre-se eo bet dilezet nomenkladurioù kozh evel an hoalad kentañ, an eil hag an trede hini o vezañ bet treuzfeurmet e eilrannadoù resisoc'h ha reishoc'h.
Tinamou
An tinamoued a zo evned a-orin eus Kreiz ha Suamerika. Tennañ a reont d'ar skilgegi ha d'ar c'hlujiri gant ur c'horf krenndev ha divaskell bihan.
Doareoù pennañ
Dre vras eo gell pe c'hris o fluñv, alies gant brizhennoù pe roudennoù teñval. Bihan eo o fenn ha hir a-walc'h o gouzoug. Diouzh ar spesadoù eo etre 150 g ha 2 kg o fouez, hag etre 15 ha 50 cm o hirder. Berr eo o divaskell ha n'int ket gwall varrek da nijal.
Heñvel eo ar pared ouzh ar parezed.
Boued
Turiañ a reont an douar gant o figos hag en em vagañ diwar greun, gwrizioù, frouezh, artropoded (amprevaned, kevnid...) hag a-wechoù mellkeineged bihan (glazarded, gleskered, logod).
Gouennañ
Da vare an embarañ en em vod ar parezed a strolladoù bihan (betek 4 evn) evit klask ur par. Hemañ a ouenn gant ar parezed a zozv pep a 3 pe 4 vi en un neizh savet en un toull, alies e-harz ur wezenn.
Goret e vez ar vioù gant ar par e-pad 20 devezh ha maget ar ploged gantañ ur miz pe zaou.
Annez
Lod eus an tinamoued a vev er c'hoadegoù stank pa vez re all o vevañ e stepennoù krin.
Genadoù ha spesadoù
Nav genad a zo ennañ :
Gaëtan Sarthou
Gaëtan Sarthou a zo bet ganet d'an 20 a viz C'hwevrer 1973 e Breizh.
Mestrc'hoarier echedoù breizhat eo.
C'hoari a ra er c'hleub "Montpellier Echecs".
2386 edo e renk Elo (FIDE) diwezhañ.
Yezhoù Qiandong
Ur is-skourr eus ar yezhoù mongek eo yezhoù Qiandong (saozneg: Qiandong) komzet e su Sina, ennañ 3 yezh:
Metis
Metis a oa ur verc'h da Okeanos ha Tethys, kentañ gwreg Zeus, ha doueez ar Furnezh. Un hudourez e oa.
Hec'h anv
Μῆτις / Mễtis e oa hec'h anv e gregach. Talvezout a ra kement ha « gwidre, kuzul ».
Mojenn
Hervez ar pseudo-Apollodoros, hi eo a ali Zeus da reiñ ul louzoù da g-Kronos evit e lakaat da zislonkañ e vreudeur hag e c'hoarezed a oa bet kluket gantañ.
Goude e timez da Zeus, ha hi eo e wreg kentañ. Koulskoude e klask kas anezhañ diwar he zro en ur gemmañ he neuz atav evit diflukañ a-dre e zaouarn. A-benn ar fin, setu hi brazezet. Diouganet he devoa Gaia (an Douar) e c'hanje Metis ur verc'h, ha ma vije brazezet c'hoazh e vije ur mab, ha hennezh a ziskarje galloud e dad, tre evel ma oa bet diskaret galloud Kronos gant Zeus, ha galloud Ouranos gant Kronos a-raok.
Evit mirout ouzh an darvoudoù-se e sachas Zeus e bried Metis betek o gwele, gant komzoù flour, hag e lonkas anezhi dre widre, ha dre ober kement-se e lonkas furnezh an doueez. Sed a voe fin Metis, ha Zeus goude da embann e roe-hi kuzulioù dezhañ en e gof.
Steredoniezh
War-lerc'h hec'h anv eo bet anvet
Droug an divskouarn
Droug an divskouarn zo un anv hollek evit meur a zroug deuet diwar re a drouz en-dro dimp. Trouz a vez muioc'h-mui e-barzh ar gevredigezh, abalamour d'ar binvioù trouzusoc'h bemdez, ha fall eo an trouz evit yec'hed an divskouarn. E kêr evel war ar maez, el labour evel er gêr, ne vez ket graet brav d’hon divskouarn. An trouz eo enebour kentañ ar yec'hed er bed a-vremañ, hervez Aozadur Bed ar Yec’hed. Koll ar c’hleved a zo deuet da vezañ an droug kentañ gouzañvet gant ar c’horf. Dont a ra da bevare kaoz a gleñved e-barzh al labour ; hervez al lezenn c'hall ez eo anavezet an trouz evel un dañjer el labour abaoe 1963.
10 % eus an dud e broioù zo, SUA, Japan, Europa, o devez poan o klevout, ha muioc’h-mui a dud a ya da welout ur mezeg abalamour da se, hogen muioc'h a baotred eget a verc'hed. Tapet eo ar vugale gant an droug ivez.
Drailh
N’omp ket par dirak an trouz, rak kemmañ a ra an amzer tremenet e-kreiz an trouz hervez doareoù bevañ an dud. Hervez skuizhder ha kizidigezh an dud ivez n’en em zalc’ho ket atav daou zen en hevelep lec’h trouzus. Ne c’houzañv ket daou zen en hevelep doare e-mesk an hevelep trouz. Kentoc’h eget komz eus dekibeloù hag eus kreñvder an trouz, e kav gwelloc’h ar glevedoniourien komz eus an doare ma vez klevet kreñvder an trouz. 37% eus an dud yaouank etre 15 ha 19 vloaz o deus poan o klevet. Sonvaleerien MP3 lakaet re greñv, c’hoarioù video a-bouez-penn, ha re bell amzer e-barzh ar ravoù, gant kement-se e teu an drailh.
Boudinelloù
Hervez ar glaskerien o deus ar re yaouank muioc'h-mui a boan o kompren an dud, balamour d'ar boudinelloù, a zo tintoù pe trouzioù tasmantel ; etre 10 ha 15% eus ar C'hallaoued o devez bec'h gant-se. N'ouzont ket ken petra eo bevañ en didrouz, gant ar c'hwitelladennoù iskis, hegazus-se. Koulskoude, n'eo ket an holl dud zo displijet gant ar boudinelloù. Gwelet e vezont gant pobloù 'zo, evel Sinaiz, e-giz arouezioù eus an Doueed.
Un droug nevez all zo en divskouarn, an usklev, a zo un dreistkizidigezh ouzh an trouz hag a laka pep trouz da vezañ poanius-kenañ.
Prognosis
An darn vrasañ eus an dud tapet gant an tinnitus a gustum ouzh o droug gant an amzer. Darn avar a c'houzañv kalz, hep distag.
Plangonwal
Ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor oa Plangonwal.
Víctor Jara
right
Víctor Jara a zo bet ganet e Chillán (Chile) d'an 28 a viz Gwengolo 1932 ha marvet d'ar 16 a viz Gwengolo 1973 e Santiago.
Bugel labourerien douar, n'en doa ket Victor Jara desket ar sonerezh en ur skol sonerezh. E vamm an hini eo he deus kelennet rustennoù kentañ ar gitar dezhañ. Yaouank e teskas kanañ kanaouennoù gregorian e kloerdi Redentorista de San Bernardo. Da heul e tarempredas gant laz kanañ Skol-Veur Chile hag e kemeras perzh da sevel an abadenn Carmina Burana. War un dro e krogas gant e labour dastum hag enklask war ar folklor.
Un nebeud bloavezhioù war-lerc'h e kenstagas ar gompagnunezh eus Enrique Noisvander hag e studias al leurennañ e skol teatr Skol-veur Chile.
Da 27 vloaz e voe rener ha merour ar pezh-c'hoari Parecido a la Felicidad skrivet gant Alejandro Sieveking. C'hoari a reas anezhañ en Arc'hantina, Uruguay, Venezuela ha Kuba. D'ar memes mare e enrollas div ganaouenn skrivet gant Violeta Parra asambles gant ar strollad Cuncumén
Kemer a reas perzh en Nueva Canción Chilena (Kanaouenn Nevez Chili), a zo bet a-bouez evit an treuzfurmadurioù sokial pennañ ar vro er bloavezhioù 60 ha 70. Goude bezañ kanet er strollad Quilapayún, e stagas gant ar vicher kanañ diouzh e du. Troet vo da ganañ kanaouennoù stourm, politikel-tre, asambles gant kanaouennoù karantez, ha buan a-walc'h e teuas da vezañ un den klevet ha doujet e-touez ar labourerien-douar, ar micherourien, hag an dispac'hourien. Victor Jara a stourmas ivez er Partido Comunista de Chile (Strollad komunour Chili) betek deiz e varv. A-drugarez da-se ha d'e bouez er bed sevenadurel e kemeras perzh bras ivez e-barzh gouarnamant an Unidad Popular (Unvaniezh ar Bobl) a oa Salvador Allende Gossens en e benn.
D'an 11 a viz Gwengolo 1973 (deiz taol stad an diktatour Augusto Pinochet a ziskaras gouarnamant ar prezidant Salvador Allende) ez eas Victor Jara da brezegenniñ en Universidad Técnica del Estado (Skol-Veur Stad an Teknikoù) evit lañsañ un emsav enep d'ar renad soudard nevez. Tapet gant an arme e voe kaset e sportva Chili, lec'h ma voe jahinet didruez a-raok bezañ lazhet.
Damien Le Goff
2227 eo e renk Elo (FIDE).
Nicolas Tripoteau
right|thumb|Nicolas Tripoteau (a-zehoù) o c'hoari a-enep da [[Damien Le Goff e Tournamant Baden d'an 13 a viz Mae 2007]] Nicolas Tripoteau, ganet d'ar 24 a viz Meurzh 1983, a zo ur mestrc'hoarier echedoù breizhat.
Ezel eo eus ar c'hleub "ABC Pays de Vannes".
Kampion ar Mor-Bihan eo bet 7 gwezh diouzh renk.
Berzh a reas meur a wezh e tournamantoù "Open" Fouenant :
Abc'hazeg
Ur yezh kaokazek eus skourr yezhoù kaokazek ar gwalarn eo an abc'hazeg (aҧсуа pe aṗsua) komzet gant tro-dro da 600 000 den en Abc'hazia (80 000), biz Turkia (500 000) ha Jorjia (20 000).
Yezh ofisiel Abc'hazia eo an abc'hazeg.
Daoust d'an diforc'hioù e-keñver o geriaoueg, ez eo ken tost-tre yezhadur an abc'hazeg d'an abazeg ma c'heller komz eus div rannyezh eus un hevelep yezh.
Teir rannyezh abc'hazek pennañ zo :
Lizherenneg ha distagadur
Implijet e vez al lizherenneg kirillek gant meur a lizherenn pe divgrafenn arbennik ouzhpenn, betek 64 lizherenn en holl el lizherenneg a-vremañ :
Skrivet eo bet an abc'hazeg gant al lizherenneg kirillek abaoe 1862. Er bloavezhioù 1920-1930 e oa bet kroget d'ober gant al lizherenneg latin. Dindan beli an ez-Unaniezh Soviedel e veze implijet al lizherenneg c'heorgek adal 1937. Bremañ avat ez eo bet skrivet ar yezh gant al lizherenneg kirillek enni lizherennoù ispisial evit sonennoù na vezont ket kavet er rusianeg abaoe 1954.
Setu talvoudegezh pep lizherenn el lizhernneg a-vremañ. Evit a sell ouzh an arouezioù arbennik :
Notenn : Er pennad-mañ eo bet implijet ar stumm kozh Ҧ ҧ e lec'h al lizherenn П п gant ul lostenn dre ma n'eus ket anezhi en unicode.
Pleboull
Pleboull a zo ur gumun eus Breizh, e Kanton Matignon, e departamant Aodoù-an-Arvor. Etre kêr Matignon ha Kab Frehel emañ.
Abc'hazeg
Frazennoù talvoudus
Demat Мшыбзиа • Mont a ra? Шәышҧаҟоу? • Noz vat Аҵх алыҧха шәоуаат • Mar plij Сшәыҳәоит иҟалозар • Kenavo Абзиараз • Ya Ааи • Nann Мамау • Mat eo Бзиоуп • Trugarez Иҭабуп • Petra eo hoc'h anv? Ишәыхьӡузеи? • … eo ma anv Сара исыхьӡуп... • Eus pelec'h oc'h? Шәабатәиу? • Eus Europa on. Европантәиуп
Goulennoù (Азҵаарақәа)
Piv? (113) Дазусҭада? • Piv eo den-mañ? Дазусҭада ани? • Petra? Изакәи? • Petra eo an dra-mañ? Ари закәи? • Pelec'h? Иаба? • Pelec'h emañ ar privezioù? Атуалет абакоу? • Pell Ахара • Tost Ааигәа • Penaos? Ишҧа? • Pegoulz? Ианба? • Pegement? Шака? • Pe(hini)? Иарбан?
Devezhioù ar sizhun (Амчабыжь амшкәа)
Dilun Ашәахьа • Dimeurzh Аҩаша • Dimerc'her Ахаша • Diriaou Аҧшьаша • Digwener Ахәаша • Disadorn Асабша • Disul Амҽыша
Ar mizioù (Амшынҵа, Акалендар)
Daou doare zo da envel ar mizioù : unan levezonet gant an anvioù rusek / unan hengounel.
Miz Genver Ианвар / Ажьырыҳәа • Miz C'wevrer Феврал (pe Ҧеруал) / Жәабран • Miz Meurzh Март / Жәажәкыра • Miz Ebrel Апрел /Мшаҧымза • Miz Mae Маи / Лаҵара • Miz Mezheven Ииун / Рашәара Miz Gouere Ииул / Ҧхынгәы • Mizt Eost Август / Нанҳәа • Miz Gwengolo Сентиабр / Цәыббра • Miz Here Октиабр / Жьҭаара • Miz Du Ноиабр / Абҵара • Miz Kerzu Декабр / Ҧхыҷкәын
An niveroù (Ахыҧхьазара)
Unan Акы • Daou Ҩба • Tri Хҧа • Pevar Ҧшьба • Pemp Хәба • C'hwec'h Фба • Seizh Быжьба • Eizh Ааба • Nav Жәба • Dek Жәаба Unnek Жәеиза • Daouzek Жәаҩа • Trizek Жәаха • Pevarzek Жәиҧшь • Pempzek Жәохә • C'hwezhek Жәаф • Seitek Жәибжь • Tric'hwec'h Жәаа • Naontek Зеижә • Ugent Ҩахәа Unan-warn'n-ugent Ҩажәи акы • Tregont Ҩажәижәаба • Daou-ha-tregont Ҩажәи жәаҩа • Daou-ugent Ҩынҩажәа • Tri-ha-daou-ugent Ҩынҩажәи хҧа Hanterkant Ҩынҩажәи жәаба • Tri-ugent Хынҩажәа • Dek-ha-tri-ugent Хынҩажәи жәаба • Pevar-ugent Ҧшьынҩажәа • Dek-ha-pevar-ugent Ҧшьынҩажәи жәаба • Kant Шәкы • Mil Зқьы
Kentañ Актәи • Eil Аҩбатәи • Trede Ахҧатәи • Pevare Аҧшьбатәи • Pempvet Ахәбатәи • C'hwec'hvet Афбатәи • Seizhvet Абыжьбатәи • Eizhvet Аабатәи • Naovet Ажәбатәи • Dekvet Ажәабатәи
Diana hag Akteon
Diana hag Akteon a zo un eoullivadur war lien, 185 x 202 cm, graet etre 1556 ha 1559 gant al livour italian Tizian.
Abc'hazeg
Disklêriadur gwirioù mab-den
Mellad 1:
Diana hag Akteon
E welout a c'haller en National Gallery of Scotland en Edinburgh.
Bez ez eo unan eus un dastumad seizh taolenn graet diwar mojennoù tennet eus Metamorfozoù Ovidius a voe graet gant an arzour evit ar roue Felipe II, roue Spagn.
Livañ a ra Tizian ar mare ma tegouezh Akteon gant an doueez Diana p'emañ-hi o kouronkañ e-touez he nimfezed. Ha droug en doueez abalamour ma oa bet gwelet en he noazh. Ma troas ar paotr en karv ha ma voe lazhet ha drailhet e gorf gant e chas. E 1562 e livo Tizian un daolenn all diuwar-benn ar memes mojenn, Marv Aktaion.
Chomet e oa an daolenn e dastumadeg rouaned Spagn betek 1704. Er bloavezh-se e voe profet gant Felipe V d'ar c'hannad gall er vro.
E 1798 e voe prenet gant trede dug Bridgewater ha bepred eo perc'hennet gant an tiegezh, nemet e 1946 e voe prestet d'an National Gallery of Scotland.
Guantanamera
Guajira Guantanamera, pe Guantanamera, zo ur ganaouenn eus Kuba, an hini vrudetañ a dra sur. Dont a ra an anv eus Guantánamo, ar gumun eus an enez a zo e dalc'h an Amerikaned. Ur "guantanamera" zo ur plac'h eus Guantánamo. Ur "guajira" zo ur goueriadez, skeudenn an evurusted war ar maez, evel berjelenn ar gwerzioù kozh, met adkemeret eo bet ar ger evit envel un doare kanaouennoù hag ivez un dañs diwar ar maez.
Implijet e vez ar ganaouenn Guantanamera alies evel un arouez broadel abaoe ma'z eo bet brudet e SUA gant Pete Seeger, hag er bed a-bezh goude.
Istor
Savet eo bet ar ganaouenn gant meur a zen, ha meur a stumm zo bet d'ar ganaouenn.
An ton a vije bet savet gant José Fernández Díaz (1908-1979), anavezet ivez evel Joseíto Fernández, a gane ar ganaouenn bep sizhun er bloavezhioù 1930 en un abadenn skingomz, gant komzoù a bep seurt, a gemme hervez an darvoudoù pe ar c'heleier.
Met tabut zo bet, hag a zo c'hoazh, diwar-benn pegen gwir eo.
Bornholm
Bornholm zo un enezenn danat er Mor Baltel, etre aodoù Sveden en norzh hag Alamagn ha Polonia er su, hag ur gumun e Danmark.
Guantanamera
Stumm brudetañ
Dont a ra ar c'homzoù brudet eus deroù ur varzhoneg, skrivet gant José Martí, ar barzh kuban meur, dispac'her ha haroz broadel Kuba, embannet el levr Versos Sencillos, en 1895, hag azasaet ouzh ar sonerezh gant Julián Orbón.
Bornholm
Unan eus inizi bras ar Mor Baltel eo, dezhi ur gorread a 588 km² ha 41 802 annezad (e 2011). Rønne eo ar gêr vrasañ.
Guantanamera
Stumm brudetañ
En italianeg e kaner un doare troidigezh eus skrid Martí, e galleg eo ur ganaouenn disheñvel rik an danvez anezhi.
Bornholm
Tevennoù serzh zo a-hed an aod norzh met izel a-walc’h eo an aod su. Gwechall e veve an annezidi diwar ar pesketaerezh ; bremañ eo deuet an touristerezh da vezañ pouezus.
Guantanamera
An doareoù all
Kalz a stummoù all a oa d'ar ganaouenn, aes a-walc'h sevel komzoù nevez war an ton, e gwerzennoù eizhsilabennek, met n'eus nemet an diskan a zo boutin etrezo. N'anavezer ket kalz a stummoù sonenrollet avat.
Bornholm
E sagaoù skandinavek ar Grennamzer e veze graet Burgundarholm eus Bornholm. Alfred Veur, ar roue saoz a vrezelias a-enep an Daned en, a rae Burgenda Land anezhi. Krediñ a reer e vije bet lec’h annez orin pobl ar Vurgonded.
Guantanamera
Komzoù José Martí
Yo soy un hombre sincero De donde crece la palma Y antes de morirme quiero echar mis versos del alma
Guantanamera, guajira Guantanamera
Mi verso es de un verde claro Y de un carmín encendido Mi verso es un ciervo herido Que busca en el monte amparo Guantanamera, guajira Guantanamera
Cultivo una rosa blanca en julio como en enero para el amigo sincero que me da su mano franca Guantanamera, guajira Guantanamera
Con los pobres de la tierra quiero yo mi suerte echar el arroyo de la sierra me complace más que el mar Guantanamera, guajira Guantanamera
Kanerien
An holl ganerien a gan Guantanamera, un dlead broadel d'ar Gubaned, marteze ivez dre ma kred ar ganerien a vicher e vo brudetoc'h a se o fladennoù, rak goulennet e vez atav digante kanañ Guantanamera pa vezont er broioù estren.
E brezhoneg
N'eus ket a zoare brezhonek (evit c'hoazh), met kanet e vez an diskan gant ar gerioù-mañ, savet gant Filip Oillo :
E filmoù
.
Liammoù
- -
Kanet
-Ar ganerien a gan gwerezennoù José Marti
-Komzoù all: