cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Breizh
Brezhoneg
Tra ma oa kaozeet gant ouzhpenn 1 milion a dud er bloavezhioù 1950 eo digresket an niver-se da 225 000 e deroù ar, 79% anezho koshoc'h eget 60 vloaz. Gant an UNESCO eo bet renket ar brezhoneg evel "en arvar bras" en e Atlas yezhoù ar Bed en arvar. War-gresk ez a niver ar vugale oc'h heuliañ un hentenn divyezhek avat (+33% etre 2006 ha 2012) da dizhet 19 936 e 2020 tra ma weler un treuzkas dre ar familhoù o tistreiñ.
Er brezhonegva e klever meur a rannyezh disheñvel, hep bevennoù resis-tre dre ma stummont ur c'hontinuum. Chom a reont tost an eil ouzh egile, gant diforc'hioù fonetik, gerioù hag un nebeud diforc'hioù yezhadur (verb kaout). Kustum e vezer da ziforc'hiñ peder rannyezh, diwar an eskoptioù kozh hag o yezh lennegel. Enebiñ a reer alies ar brezhoneg KLT :
ouzh yezh Gwened a zo pelloc'h diouzh an teir rannyezh gentañ.
12.5% eus an dud a zo gouest da gaozeal brezhoneg e Breizh-Izel hag 1% e Breizh-Uhel. Chom a ra kreñv ar brezhoneg e Kerne, Leon ha muioc'h e Kreiz Breizh hag e Treger tra m'eo kazimant aet da get e Bro-Gwened.
Gallaoueg
Ur yezh romanek eo ar gallaoueg, kar d'ar galleg, ha kaozeet e Breizh-Uhel. Diskennet eo eus al latin (ha kontet e vez e-barzh yezhoù oil), met levezonoù keltiek en deus dalc'het, en e c'heriaoueg dreist-holl ha nebeutoc'h a levezonoù diwar ar frankeg eget e galleg.
Kontrol d'ar brezhoneg, n'eo ket bet lakaet ar gallaoueg war-wel abaoe pell ha chom a ra gwelet evel ur rannyezh war ar maez ma n'eo ket un trefoedach. Abalamour m'eo tost ouzh ar galleg e oa bet aesoc'h d'ar yezh-se gounid tachenn e Breizh-Uhel. E-pad pell e soñjed e oa ar gallaoueg un doare direizh da gaozeal galleg kentoc'h eget ur yezh drezi hec'h-unan. Evelato e tiskouez enklask diwezhañ Rannvro Breizh war he yezhoù e chom yaouank a-walc'h ar c'hallaouegerien hag e chom treuzkaset e familhoù zo. Ur goulenn a chom diwar-benn kalite ar gallaoueg treuzkaset, gerioù, distagadur peotramant ar sistem penn-da-benn ? Poaniet e oa bet da standardaat ar reizhskrivadur ha da embann levrioù, met chom a ra gwan ar strivoù-se. Lod a soñj dezho eo lakaet diaes ur politikerezh adsevel ar gallaoueg gant politikerezh ar brezhoneg, dre ma tap tachenn e Breizh-Uhel ivez, er-maez eus ar c'hêrioù bras ma kaver forzhig a vrezhonegerien abaoe pell zoken. Alies mat e kinniger ar brezhoneg evel yezh vroadel Breizh ha diaes eo d'ar gallaoueg kavet e blas er skeudenn-se.
E 2018 e oa istimet e oa 191 000 gallaoueger e Breizh. Kelennet eo e skolioù zo evel un danvez diret, en Il-ha-Gwilun dreist-holl.
Galleg
Ur yezh romaneg|romanek eo ar galleg, ha yezh ofisiel nemeti eo e Breizh dre lezennoù ar Republik gall. Daoust ma oa implijet gant na uhelidi kerkent hag ar Grennamzer e chome ar galleg kazimant dianav gant ar brasañ eus ar boblañs, dreist-holl e Breizh-Izel betek an. Abalamour d'ar politikerezh yezh kaset gant ar Stad er skolioù hag e gevredigezh, abalamour d'ar vezh o doa santet ar Vretoned e-keñver o yezhoù-mamm, hag abalamour d'an diouer a zigarez da gaout micherioù-uhel en o yezhoù e oa tremenet ar Vretoned d'ar galleg e-kerzh an. Hiziv an deiz eo ar galleg yezh-vamm ar brasañ eus an dud e Breizh.
Relijion
Betek kreiz an e oa kazimant an holl Vretoned katolik hag e-pad pell e oa ar vro ur c'hreñvlec'h eus ar feiz gatolik e Frañs, diskouezet gant an dro-lavar Feiz ha Breizh ha zo breur ha c'hoar. Hiziv eo difennet goulenn relijion an dud en niveradegoù, met sontadegoù a ziskouez e teu ar brasañ eus an dud da vezañ direlijion. Ur sontadeg eus 1996, pa oa deuet ar pab Yann-Baol II da Vreizh, a ziskoueze e oa 84% eus an dud en em sante kristen (67% evit Frañs) ha 38% a grede start. E sontadegoù nevesoc'h (2005 da 2009 e oa bet diskouezet e oa digresket ar feur an dud gatolik betek 67%. Ur sontadeg eus 2006 a ziskoueze e chome kreñv ar relijion gristen er Mor-Bihan, gant 70% eus an dud a oa kristen, tra ma konted an nebeutoc'h a gatoliked e Liger-Atlantel hag Aodoù an Arvor (war-dro 50%). E Penn-ar-Bed hag en Il-ha-Gwilun e konted war-dro 65% a gatoliked. Uhel e chom an niver a vugale az a d'ur skol gatolik bennak, alies dindan kevrat gant ar Stad.
Kristenaet e oa bet ar vro da vare Impalaeriezh Roma, evel ma tiskouez ur walenn eus ar bet kavet e Karaez, met puilh e voe obererezh misionerien eus Enez Vreizh er c'hantvedoù da c'houde. Alies e teue ar visionerien-se eus Kembre ha dalc'het e oa bet anv seizh anv evel diazezourien eskoptioù Breizh (a-raok ma voe aloubet Roazhon hag an Naoned).
E-touez personelezhioù kristen liammet ouzh Breizh dre o obererezhioù misioner e c'heller menegiñ Gweltaz, eus Strat Clut, brudet evit e levr De Excidio Britanniæ, hag an iwerzhonidi Koulman ha Ronan. Ar brasañ eus ar visonierien-se a oa bet lakaet da sant dre mouezh ar bobl. Ouzhpenn 600 sant a vije e Breizh, met nebeut-tre zo anavezet gant an Iliz katolik bremañ. Patronez Breizh eo Santez Anna, mamm-gozh ar C'hrist asambles gant Erwan Helouri, ur beleg tregeriat eus an. Lidet e vez hemañ-ziwezhañ d'an 19 a viz Mae, ar pezh a zo bet lakaet da zeiz broadel Breizh.
Kustumoù hag hengounioù dibar a zo chomet bev e Breizh. En o zouez e c'heller gwelet bep bloaz pardonioù, ul lid stag ouzh sent ar parrezioù e Breizh-Izel gant ur brosesion tro-dro d'ar bourk peotramant d'ar gêriadenn, betek an iliz pe ur chapel pe n'eus forzh pe lec'h sakret. Lod eus ar pardonioù-se zo brudet evit bezañ hir-hir, met na holl a zo un digarez da aozañ ur pred bras ha festoù. E-touez ar pardonioù brudetañ e c'heller menegiñ Troveni Lokorn. Ur pirc'hirinaj kozh anvet an Tro Breizh a veze graet er Grennamzer, a-raok bezañ adsavet nevez zo, e-lec'h ma raed tro ar vro en ur weladenniñ ar seizh sant diazezer. Gwezhall e raed ar pirc'hirinaj en un taol (600 km), met bremañ e reer ul lodenn bep bloaz.
Kreñv-tre a oa kredennoù ar bobl, hag unan eus tudennoù pennañ ar c'hredennoù-se a oa an Ankoù, a daolenner alies evel un eskeled e dog ledan peotramant un den gwir, marv diwezhañ ar barrez er bloaz, a veaj dre ar vro pe ar barrez war ur c'harrig asambles gant ur mevel pe zaou, gwisket eveltañ, a sikour anezhañ da zastum ene ar re varv. Delc'her a ra an Ankoù ur falc'h gant pehini e ra e eostoù. Klevet karrig an Ankoù a dalveze e chome nebeut a amzer da vevañ.
Daoust ma'z a ar relijion gatolik war ziskar, ne gresk ket relijionoù all. Ar protestantiezh, an islam, ar yuzevegezh peotramant ar boudaegezh ne vodont nemet 3% eus an dud holl asambles.
Sevenadur
Pinvidik ha liesseurt eo sevenadur Breizh war meur a dachenn, eus ar mod da sevel an tiez betek an dañs en ur dremen dre ar geginerezh. Alies e kaver traoù e pep tachenn ne gaver e neblec'h ha klask a ra ar Vretoned delc'her bev an traoù-se.
Tisavouriezh
Pa soñjer e-barzh Breizh e soñjer alies e-barzh ar megalitoù. Eus a brezhoneg e teu ar gerioù implijet e galleg pe e saozneg evit kaozeal diwar-benn peulvanoù (menhir diwar "maen" hag "hir") ha diwar-benn an taolioù-maen (dolmen, diwar "taol" ha "maen" hag ur c'hemmadur fazius). Brudet eo rannvro Karnag evit he linennoù peulvanoù hir-kenañ. Lec'hioù meur all zo evit ar megalitoù, karn Barnenez, megalitoù Lokmariakaer, peulvan Dolenn, taol-vaen ar Mane Bras pe karn Gavriniz. Ral eo monumantoù mare ar Romaned e Breizh, met kavet ez eus pontoù ha villaoù e-leizh, ul lec'h produiñ garum kostez Douarnenez, ur gêr roman e Karaez, un templ bras e Kersaout ha mogerioù-kreñv en Naoned hag e Roazhon.
Niverusoc'h eo ar savadurioù eus ar Grennamzer. Ilizioù roman ha gotek a zo e-leizh, savet da gustum gant krag pe maen-greun, asambles gant kestell ha tiez o bannoù koad a weler forzhig e bourkoù ha kêrioù. Chom a ra mogerioù-kreñv tro-dro d'un nebeud kêrioù, evel Gwenrann, Konk-Kerne, Sant-Maloù, Gwened, Felger ha Dinan. Ilizioù dibaot a zo ivez, evel Iliz-veur Kastell-Paol, Iliz-veur Landreger, Iliz-veur Dol, Iliz-veur Naoned pe Chapel Itron-Varia ar C'hreiz-kêr. Ar brasañ eus kestell Breizh a oa bet savet pe adsavet etre an XIIIvet hag ar, evel Kastell Susinioù, Kastell Dinan, Kastell Komborn, Tourioù Elven, Kastell Tonkedeg, Kastell Josilin. Ar c'hestell kreñvañ ha galloudusañ a oa bet savet e reter ar vro, a-hed an harz ouzh Bro-C'hall, d'en em zifenn a-enep ar rouantelezh, evel Kastell Felger, Kastell Gwitreg, Kastell Kastell-Briand pe Kastell Klison.
E-pad ar XVIIvet ha e voe savet ar porzhioù-mor pennañ hag ar c'hêrioù bras oc'h heuliañ ar stil gall, gant savadurioù barok ha neo-klasel. E Naoned, brasañ porzh Frañs d'ar mare-se, a resevas ur c'hoariva, balioù ledan ha kaeoù ha Roazhon a voe adaozet goude un tan-gwall e 1720. D'ar memes mare e savas armatourien pinvidik Sant-Maloù manerioù anvet "malouinières" tro-dro d'o c'hêr. Kreñvlec'hioù a voe savet gant Vauban ha savourien gall all a-hed an aodoù, evel er Porzh-Lae pe e Porzh-Loeiz. War ar maez e chome simpl an tiez, gant un estaj, ha savet war ur patrom hir gant danvez eus ar vro, maen-greun e Breizh-Izel ha chist e Breizh-Uhel. Soul pe sklent a veze implijet evit an toennoù. E-kerzh an e voe ul luskad neo-gotek e Breizh asambles gant ul luskad diuzerezh. Klisson a voe adsavet er bloavezhioù 1820 en ur stil romantel italian. D'ar memes mare e voe savet ar brasañ eus tourioù-tan Breizh, evel ar Maen, Sant-Per e Penmarc'h, ar Wrac'h Vras, ar Gazeg. Tour-tan Enez-Werc'h zo an hini uhelañ en Europa gant 77m.
E fin an e voe krouet kêrioù-vakañsiñ war an aod ha savet e voe letioù hag ar villaoù e meur a stil : istorelaat, arz nevez pe arzh deko. E Dinarzh, Ar Baol peotramant e Benoded. Tisavouriezh an a weler stank e Brest, An Oriant pe Sant-Nazer a voe distrujet e fin an Eil Brezel-bed.
Arzoù kaer
Betek an e oa ar relijion gatolik mammenn nemeti awen arzourien Breizh. An awen-se a weler e kinkladurioù an ilizioù, sternioù-aoter (etre ar XVIvet ha ) a oa bet kizellet gant tud eus ar vro, brudet evit o maketennoù bigi a servije da ex-voto hag o arrebeuri kinklet pinvidik gant tudennoù breton eeunek ha tresoù hengounel. Brudet eo Breizh evit he gweleoù-kloz. Stil Breizh en doa graet berzh e penn-kentañ an hag awenet en deus forzhig luskad ar Seiz Breur, ur strollad arzourien a glaske goveliañ un arz breizhat modern o skarzhañ standardoù Frañs hag en ur veskañ teknikoù hengounel gant danvezioù nevez. E-touez arzourien ar strollad e konter Reun Kreston, an dresourien Jeanne Malivel ha Xavier Haas hag ar gizellerien Raffig Tullou, Francis Renaud, Jorj Robin, Joseph Savina, Jules-Charles Le Bozec ha Jean Fréour.
Adalek an e oa bet awenet leun a arzourien gant Breizh, desachet gant he sevenadur dibar hag he gweledvaoù naturel. Skol Pont-Aven a voe ul luskad arzourien diorroet adalek ar bloavezhioù 1850 ha padet betek deroù an hag en doa bet ul levezon war ar mod modern da livañ. Klask a rae an arzourien staliet e Pont-Aven pellaat diouzh stil akademiek Skol an Arzoù kaer ha luskad an Impresionourien pa voe war an diskar. Menegiñ anvioù Paul Gauguin, Paul Signac, Marc Chagall, Paul Sérusier pe Raymond Witz a c'heller ober. A-raok ar skol-se e oa bet bizitet Breizh gant arzourien akademiek pe romantel evel Jean Antoine Théodore de Gudin ha Jules Achille Noël a glaske livañ aodoù dramatek ha barroù-amzer.
Dilhad
Miret eo bet e Breizh koun ur bern dilhad hengounel disheñvel, ul liesseurted ne weler ket alies e broioù all, ken m'eo deuet da vezañ ur dro-lavar brudet : "Kant bro, kant giz, kant parrez, kant iliz". Stag eo pep gwiskamant ouzh ur vro bennak. Dilhad-Sul e oa, ha ne veze ket gwisket war ar pemdez, war bouez ar c'hoef evit ar merc'hed. Bremañ e touger anezho evit darvoudoù ispisial (arvestoù, kenstrivadegoù dañs evit ar c'helc'hioù keltiek pe pardonioù). Koef ar merc'hed a zo bet brudet mat, hag alies e implijer koef ar Vro Vigoudenn da aroueziañ Breizh pe ar Vretoned.
Sonerezh ha dañsoù Breizh
Da gas an dañsoù-se e kaner an aliesañ, gant ar stil anvet kan-ha-diskan e-lec'h ma kan unan ha respontet eo dezhañ gant ur c'haner all (peotramant ur strollad kanerien ma n'eo ket an dañserien o-unan) o kanañ ar memes linenn. Ar C'hoarezed Goadeg a oa brudet-kenañ war leurenn ar c'han-ha-diskan, heuliet diwezhatoc'h gant arzourien evel Yann-Fañch Kemener, Louise Ebrel pe ar Vreudeur Morvan. Klevet e vez koubladoù binioù-bombard alies ivez, un hengoun a-gozh (menegiñ ar c'houblad Matilin an Dall-Yann ar Chapel en a c'heller ober) a gaser c'hoazh en  (Jorj Kadoudal-Étienne Rivoallan) hag er  (Yannick Martin-Tangi Josset). Binvioù liesseurt a oa deuet adalek an, evel ar violoñs hag en evel an akordeoñs, alies mat gant dañsoù nevez. Hiziv e c'heller dañsal er festoù-noz, un doare modern a gendalc'h an abadennoù kaset gwezhall goude an eostiñ da lakaat an dud da zañsal. Strolladoù sonerien a glever er festoù-noz-se, ouzhpenn d'an arzourien meneget uheloc'h, evel Sonerien Du, Re an Are, Eben pe Fleuves.
Ar sonerezh hengounel he deus levezonet krouidigezhioù doareoù nevez da seniñ gant binvioù kozh, evel ar bagadoù krouet er bloavezhioù 1950, ul laz-seniñ bombardoù, binioù skos ha taboulinoù diwar-patrom ar pipe band eus Bro-Skos. Brudet eo Bagad Lann Bihoue, stag ouzh morlu Bro-C'hall, met e-touez a re wellañ e kaver Bagad Kemper pe Bagad Cap Caval. Adalek ar bloavezhioù 1970 e voe un adsevel eus ar sonerezh breizhat oc'h implijet sonioù hengounel ha patromoù modern, o krouiñ neuze ur sonerezh pop breizhat. Alan Stivell a zo brudet evit bezañ kaset al lusk-se, o vrudañ an delenn geltiek dre ar bed a-bezh asambles gant sonerezh Breizh, mesket gant levezonoù ar rock 'n' roll amerikan. D'e heul e oa deuet arzourien evel Dan ar Braz, Tri Yann (muioc'h war an tu folk) pe Soldat Louis. E brezhoneg e oa bet kanet gant Glenmor, un doare da gas ar stourm evitañ, tra ma kan Gilles Servat e galleg eus e du, pe gant Storlok, ur strollad a veske ar sonerezh rock ha stummoù hengounel evel ar gwerzioù. Hengoun ar gwerzioù a oa bet adkemeret hag astennet gant Denez Prigent, o veskañ ar mod hengounel-mañ da sevel kanaouennoù gant sonerezhioù elektronek. Nolwenn Korbell a gan ur sonerezh pop ha rock e brezhoneg ivez tra ma oa deuet Krismen diwar ar sonerezhioù hengounel d'ar beat box hag ar rap.
Goude ma oant bet brudet war al leurenn c'hallek, hag er-maez eus Breizh, e oa deuet Nolwenn Leroy ha Yann Tiersen d'ar c'han e brezhoneg. Hemañ ziwezhañ en deus desket brezhoneg gant Stumdi asambles gant e wreg, an arzourez Tiny Feet. Er bloavezhioù 1990 e oa bet brudet ar strollad Manau evit e veskaj hip-hop ha bed keltiek. Arzourien c'hallek a-orin eus Breizh a zo brudet e Bro-C'hall a-bezh evel Yelle, Etienne Daho pe Brigitte Fontaine.
Qin Kanying
Pemp gwezh eo bet kampionez Sina, e 1988 (oadet 14 vloaz), 1991, 1995, 1999 ha 2004. Gourfennerez e voe e Kampionad ar Bed evit ar maouezed e 2000 e New Delhi goude faezhet Masha Klinova (Israel), Ketevan Arakhamia-Grant (Jorjia), Ketino Kachiani-Gersinska (Jorjia), Corina Peptan (Roumania) hag Alisa Marić (Serbia) an eil war-lerc'h heben ; en dro ziwezhañ e c'hoarias enep he c'henvroadez Xie Jun, a zalc'has he zitl pa c'hounezas 2½-1½ er pevar c'hrogad. Er bloaz 2000 ivez e tapas Qín Kǎnyìng an eil renk e Kampionad Azia ar Maouezed en Udaipur (Rajasthan) a-drek Hoang Thanh Trang (Viêt Nam).
Breizh
Sonerezh ha dañsoù Breizh
Brudet eo Breizh evit he gouelioù-sonerezh, reoù bihan evel ar Festival plin, Kann al Loar, reoù brasoc'h, troet war-zu ar sonerezh geltiek evel Gouel Etrekeltiek an Oriant ha lod all war-zu ar sonerezhioù a-vremañ evel an Erer Kozh pe Festival du Bout du Monde.
Qin Kanying
Perzh a gemeras ivez e skipailh Sina da-geñver C'hoarioù Olimpek an Echedoù e 1990, 1992 ha 1994 ; bewezh e tapas ur vedalenn arem ; e 1992 e tapas ur vedalenn arem hiniennel ivez.
Breizh
Mojennoù ha lennegezh
Mojennoù Breizh zo brudet dre ar bed a-bezh dre verzh danvez Breizh ha mojennoù ar Roue Arzhur. Leun a lec'hioù e-liamm ouzh bed Arzhur a gaver e Breizh, evel Breselien a dostaer ouzh Koad Pempont. Eno e weler dismantroù ur c'hastell nepell eus ul lenn a vije bet hini Itron al Lenn, un daol-vaen a vije bez Marzhin tra m'eo kinniget ur wenodenn evel hini Traonienn Dizistro Morgan. Tristan hag Izold o dije bevet e Breizh hervez kont. Mojennoù all a zo bet brudet a-walc'h evel hini Kêr Is, ur gêr liñvet gant ar morioù.
Qin Kanying
Dimezet eo gant ar Mestr Meur Peng Xiaomin, he gourdonour.
Breizh
Mojennoù ha lennegezh
Ul lennegezh dre gaoz a vije bet en henvrezhoneg, met hogozik peuzgollet eo. Mare ar c'hrennvrezhoneg en doa gwelet hengoun ar c'henganez o tapout brud gant pezhioù-c'hoari kristen, evel Buhez Santes Barba, pe testennoù diouganiñ evel An Dialog etre Arzur Roe d'an Bretounet ha Guynglaff. War-ziskar e voe al lennegezh-se adalek ar avat pa oa aet da get hengoun ar varzhed da vat.
Ar brasañ eus al lennegezh a-raok an a voe dre gaoz neuze. Adalek ar c'hantved-se e komañsed da zastum kanoù ha kontadennoù d'o embann, e brezhoneg peotramant troet e galleg. Brudet-kenañ e voe Kervarker gant ar Barzhaz Breizh, ul levr gwerzioù ha kanaouennoù bet dastumet kostez Kemperle, kempennet ha troet e galleg gantañ, meulet gant George Sand da skouer. Eus e du, Fañch an Uhel en doa dastumet kanaouennoù ha kontadennoù e Bro-Dreger, o klask chom feal d'ar pezh a gleve. Ul lennegezh e brezhoneg a savas tamm-ha-tamm d'ar mare-se, gant emskrid-buhez Yann Gonan peotramant Emgann Kergidu, gant Lan Inizan, kentañ romant e brezhoneg hervez kont. Adalek 1925 e voe klasket reneveziñ al lennegezh e brezhoneg gant ar gelaouenn Gwalarn, dindan renerezh Roparzh Hemon, o treiñ romantoù brudet e brezhoneg hag o reiñ lañs da skrivagnerien evel Youenn Drezenn pe Jakez Riou. Goude an Eil brezel-bed e voe kendalc'het gant ar gelaouenn Al Liamm. Ul lennegezh-puilh a oa diwanet neuze, war a bep seurt tachenn, en o zouez al levrioù evit ar yaouankiz gant tiez-embann evel Keit Vimp Bev pe Sav-Heol. Pêr-Jakez Helias, Anjela Duval, Goulc'han Kervella, Yann Bijer a c'heller kontañ evel skrivagnerien vrudet ar mare goude ar brezel.
E-touez lennegezh Breizh e galleg e kaver oberenn Emile Souvestre, Anatole Le Braz diwar-benn kredennoù ar marv, Charles Le Goffic peotramant Henri Queffélec, awenet gant ar mor. Pêr-Jakez Helias en doa embannet e galleg e levr brudetañ Marc'h al Lorc'h, a voe respontet dezhañ gant Zavier Grall. Brudet e oa bet Théodore Botrel evit e ganaouennoù folklorek diwar-benn Breizh. Skrivagnerien stag ouzh lennegezh Bro-C'hall a oa bet ganet e Breizh evel Pierre Abélard, François-René de Chateaubriand, Jules Verne, Max Jacob René-Guy Cadou pe Alain Robbe-Grillet. Troioù-kaer Asteriks a zo lec'hiet en Arvorig.
Lec'hanvadurezh
Pinvidik mor eo lec'hanvadurezh Breizh, met diaes eo studial anezhi dre liesseurted ar stummoù (brezhonek pe galleg) ha dre an distummadur c'hoarvezet gant ar stummoù gallek. Lodennoù dibar zo da Vreizh, da skouer ar rakger plou a oa bet implijet etre ar Vvet hag da envel ar parrezioù kentidik, ar rakger ker, kalz nevesoc'h en e implij stank, a oa da gentañ evit ul lec'h-kreñv (par d'ar c'hembraeg caer, dalc'her gant Karaez marteze) met en deus servijet goude an  da envel kêriadennoù pe lok, implijet adalek ar memes mare evit al lec'hioù sakr kloz. Ken brudet eo plou m'en deus roet ar ger gallek disprizius plouc d'ober goap ouzh ar beizanted dizesk.
Lec'hanvadurezh gallaouek Breizh zo dibar e-keñver al lec'hanvadurezh romanek dre vras dre bouez an elfennoù keltiek, ha predenek alies, enni. Studiet e oa bet an dibenn-ger -acum (diwar ur c'heltiek *-āko(n)) da vuzuliañ stankted an elfennoù predenek e Breizh-Uhel : tra ma c'hortozer dibenn e -y pe -é gant an emdroadur romanek normal e oa aet da da -eg e-lec'h ma kaozeer brezhoneg tra ma oa stanket e -ac e lec'hioù ma veze kaozeet brezhoneg er Grennamzer uhelañ met a oa deuet da vezañ romanek da c'houde.
Mirdioù
Mirdi Breizh, lec'hiet e Roazhon, a oa bet savet e 1856, gant dastumadoù diwar-benn istor ar vro. Kavet a reer mirdioù all diwar-benn ar Ragistor e Karnag peotramant e Penmarc'h, nepell eus megalitoù, tra ma'z eus mirdioù diwar-benn istor ar c'hêrioù en un nebeud anezho, e Gwened pe en Naoned da skouer, hemañ ziwezhañ e Kastell Duged Breizh.
Mirdi Arzoù Kaer Roazhon zo perc'henn war un dastumad bras a objedoù Henejipt, Henc'hres pe Henroma ouzhpenn da dresadennoù hag engravadennoù Domenico Ghirlandaio, Parmigianino, Albrecht Dürer ha Rembrandt. Un dastumad arz Bro-C'hall zo ivez, gant oberennoù Georges de La Tour, François Boucher, Paul Gauguin pe Auguste Rodin, met labour arzourien eus ar bed a-bezh a c'heller gwelet, evel Pablo Picasso, Rubens, Peter Lely ha Paolo Veronese. Troet eo muioc'h dastumadoù Mirdi Arzoù Kaer Naoned war-zu an arzoù modern hag a-vremañ, gant labour Edward Burne-Jones, Jean-Auguste-Dominique Ingres, Eugène Delacroix, Gustave Courbet, Tamara de Lempicka, Max Ernst pe Pierre Soulages. Heñvel a-walc'h eo dastumadoù mirdioù an arzoù kaer e Brest hag e Kemper, gant forzhig a arzourien gall asambles gant labour arzourien italian pe izelvroat. Labourioù diwar-benn Breizh a c'heller gwelet e Kemper. Mirdi Pont-Aven zo diwar-benn Skol Pont-Aven.
Mirdioù e Sant-Maloù hag e Brest zo diwar-benn ar bigi hag istor hag hengounioù ar mor. Un advirdi eus Mirdi Broadel ar Morlu zo e Brest hag ul lestr-spluj brezel a c'heller gweladenniñ en Oriant. Eno e c'heller gweladenniñ Diazlec'h Listri-spluj an Oriant ha Kêr ar bigi dre Lien Eric Tabarly. E Sant-Nazer ez eus bet staliet en un diazlec'h eus an Eil Brezel Bed ur mirdi diwar-benn ar sevel morlistri, dre ma oa bet savet meur a hini eno evel SS Normandie hag SS France. En Naoned ez eus ur mirdi diwar-benn Jules Verne, ur mirdi evit an istor naturel, ur mirdi diwar-benn an arkeologiezh, Mirdi Dobrée.
Gouelioù
Brudet eo Breizh evit he deiziadur leun a c'houelioù a bep seurt, en o zouez brasañ gouelioù sonerezh Frañs evel La Route du Rock e Sant-Maloù, an Erer kozh e Karaez, Transmusicales e Roazhon, Le Bout du Monde e Kraozon, an Hellfest e Klison hag an Astropolis e Brest. En Oriant e vez dalc'het bep bloaz ur gouel etrekeltiek a zegemer perzhidi eus an holl vroioù keltiek. La Folle Journée en Naoned zo brasañ gouel ar sonerezh klasel e Frañs.
Bep bloaz e lakaer war-wel sevenadur Breizh da vare Gouel Breizh, bet lakaet e plas gant rannvro Breizh da vare Gouel Erwan, d'an 19 a viz Mae. Gouelioù-Meur Kerne, e Kemper, a laka war wel hengounioù Breizh bep bloaz, tra m'eo meulet gant Les Filets Bleus ar pesketaerezh e Konk-Kerne. Mizvezh ar brezhoneg a zo dalc'het bep bloaz e miz Meurzh da lakaat war-wel bed ar brezhoneg, gant obererezhioù liesseurt e vro a-bezh. Abaoe un nebeud bloavezhioù eo bet lakaet a-gevred gant mizvezh ar gallaoueg.
Gouelioù sinema zo e Breizh, evel gouel an Tri C'hevandir en Naoned hag an Utopiales er memes kêr, diwar-benn ar skiant-faltazi. E Brest, e Douarnenez hag e Mor Bihan Gwened e aozer gouelioù bigi kozh.
Sportoù
Sportoù ha c'hoarioù hengounel zo e Breizh, evel ar gouren, ur stourm fizikel etre daou c'hoarier, peotramant bouloù Breizh ha paledoù Breizh (eus Breizh-Uhel), c'hoariet gant diskoù war ur blankenn goad.
Ar sportoù brudetañ er vro zo ar mell-droad, ar marc'hhouarnerezh hag ar bageerezh dre lien. Kleuboù mell-droad a-bouez zo e Breizh evel FK Naoned, Stad Roazhon, FK An Oriant, Stad Brest 29, Gwened Olimpek Klub ha War-raok Gwengamp. Ar c'hoarierien eus ar vro a c'hell bezañ emezelet e skipailh ar vro, kaset gant Bretagne Football Association, daoust ma n'eus ket bet c'hoariet ur c'hrogad abaoe 2013.
Meur a Vretoned a oa aet ar maout ganto e Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn, evel Bernard Hinault, Louison Bobet, Jean Robic ha Lucien Petit-Breton war ur velo, ha Cyrille Guimard evel rener-sportel.
Brudet eo Breizh dre ar bed a-bezh evit he aodoù ha meur a borzhioù-mor zo deuet da ziazlec'h bageerien dre lien evel An Drinded-Karnag, Konk-Kerne, An Oriant ha dreist-holl Ar Forest-Fouenant e-lec'h m'eo staliet forzhig a vageerien. En Inizi Glenan ez eus ur skol vageal brudet. Ur wezh c'hoazh, meur a Vreizhad zo bet bageerien a-feson evel Éric Tabarly, Loïck Peyron, Jean Le Cam, Michel Desjoyeaux, Olivier de Kersauson, Thomas Coville, Vincent Riou ha Marc Pajot. Hent ar Rom, Transat Kebek-Sant-Maloù ha Trofe Jules Verne zo ar redadegoù pennañ aozet e Breizh tra ma tremen alies Solitaire du Figaro dre hec'h aodoù.
Ar mell-droad ouezelek en deus tapet brud er vro adalek ar bloavezhioù 2000 gant kleuboù ha skipailh ur "gontelezh" evit Breizh e kevezadegoù ar GAA a-enep kontelezhioù all.
Keginerezh
Ar boeson a zo produet ar muiañ e Breizh e oa sistr. Breizh eo an eil rannvro a brodui ar muiañ a sistr (goude Normandi). Servijet e vez en ur volenn, ma heulier ar c'hiz hengounel, peotramant en ur werenn. Kostez Bro-Naoned, a-hed al Liger, e produer gwin gwenn Muskadig. Un darempred poanius o doa bet ar Vretoned gant ar boeson, dreist-holl gant ar gwin ruz pa veze degaset gwin marc'had-mat eus Aljeria ha deuet ar c'hudennoù cheñchamant identelezh er vro. Abaoe ar kantved e vreser bier er vro, bev-buhezek eo an hengoun-se gant breserezhioù greantel evel Coreff, Tri Martolod pe Britt ha breserezhioù artizanel evel Distribilh. Boeson kreñvoc'h a broduer evel ar chouchen, diwar mel, hag al lambig, diwar sistr. Estreget boeson a broduer e Breizh, abaoe 2002 e produer Breizh Cola (gant Braserezh Lancelot), unan eus kolaoù lec'hel brudetañ.
Krampouezh e zebrer e Breizh. E brezhoneg ne reer gant un anv hepken evit an daou seurt, alese ar gerioù crêpe salée ha crêpe sucrée e galleg Breizh-Izel tra ma reer un diforc'h etre galette (krampouezhenn sall) ha crêpe (krampouezhenn zous) e Breizh-Uhel. Fardañ a reer krampouezh sall gant un toaz gwinizh-du ha servijet gant aozennoù a bep seurt. Unan vrudet-kenañ eo ar grampouezhenn tri zra (morzhed-oc'h – vi – fourmaj) met a bep seurt traoù a c'heller lakaat e-barzh. Gwezhall-gozh e veze debret e plas ar bara. Krampouezh dous a reer gant gwinizh gwenn, vioù ha laezh ha traoù dous a lakaer e-barzh. An daou a c'heller evañ gant laezh ribot, ul laezh aet da drenk. Gant an douristelezh e oa bet kemeret ar boaz da ginnig ar c'hrampouezh gant sistr e-plas laezh ribot avat. E Bro-Leon e tebrer meur a seurt farz (farz forn, farz buan, farz pitilig) hag ur meuz klok gant legumaj, kig-moc'h ha kig-bevin, poazet gant farz gwinizh-du ha farz gwenn ha servijet gant al lipig, ur saos amann ha chalotez : kig-ha-farz an hini eo.
Gant an holl aodoù ez mor tro-dro Breizh a-bezh ha neuze e c'heller pesketa a bep seurt boued-mor ha pesked, evel meskl hag istr. Kostez an Oriant e tebrer ur meuz gant restachoù pesked ha boued-mor anvet kaoteriad. Gant pesked e servijer alies amann gwenn, ur saos ijinet e Sant-Juluan-Kankell nepell eus an Naoned. E Breizh e produer holen ivez, kostez Gwenrann gant doareoù hengounel. Holen a lakaer en amann hag e karamel amann sall.
Brudet eo Breizh evit he gwispid, pep hini eus kêrioù bras Breizh (ha reoù bihanoc'h) o kaout hec'h uzin, e Kemper, Pont-Aven, Benac'h, Naoned gant LU ha BN, An Drinded-Karnag gant La Trinitaine hag e Sant-Mikael-Keveger gant Galettes de Saint-Michel. Fardet eo ar gwispid gant amann sall ha gwerzhet e boestoù-houarn kinklet. Er pastezerezh e c'heller menegiñ ar gouign-amann, ijinet e Douarnenez gant toaz bara, amann ha sukr, hag ar farz forn en deus tapet brud e Breizh a-bezh hag a reer alies gant prunev bremañ.
Arouezioù
Banniel Breizh a-vremañ a oa bet treset e 1923. Anvet eo Gwenn ha Du abalamour d'e ziv liv ha dalc'her en deus an anv-se e yezhoù all (galleg pe saozneg). War ar c'hard en nec'h a-gleiz, war ur foñs gwenn, ez eus erminigoù diniver (goude ma vez unnek alies) ha nav bandenn a-blaen a ra ar peurrest, peder bandenn gwenn evit broioù Breizh-Izel ha pemp bandenn du evit broioù Breizh-Uhel. Erlec'hiet en deus ar banniel erminigoù kozh a oa bet implijet abaoe dugelezh Breizh dre ma veze santet re dost ouzh an noblañs hag ar royalisted. Levezonet eo bet gant banniel ar Stadoù-Unanet ha banniel Gres. Da gentañ liammet kreñv ouzh ar politikerezh, ha gwelet gant ar Stad evel ur banniel disrannour, en deus paket brud e-touez ar Vretoned betek bezañ adoptet gant ar rannvro hag ar strollegezhioù lec'hel. N'eus tamm statud ofisiel ebet dezhañ avat. Ur banniel all a weler alies, ar Groaz Du, a zo tost ouzh banniel Kernev-Veur.
Skoed Breizh, erminigoù plaen, a oa bet adoptet gant an duk Yann III e 1316, met degaset e oa bet an arouez-se evel brizhadenn skoed familh Dreux gant Pêr Brizhkloareg. Adkemeret e voe an erminig, e stumm an aneval, evel arouez Yann IV da vare ar brezel hêrezh ha savet meur a vojenn diwarni. Hervezo, Konan Meriadeg peotramant Anna Breizh a oa o chaseal un erminig he dije kavet gwelloc'h bezañ lazhet eget mont er fouilhenn ha bezañ saotret, alese ger-stur Breizh : Potius mori quam foedari (kentoc'h mervel eget bezañ saotret, e latin), adkemeret da c'houde gant rezistanted Breizh da vare an Eil brezel-bed hag an emsav sevenadurel.
Ur c'han-broadel, Bro gozh ma zadoù a oa bet skrivet e fin an gant Taldir Jaffrennou war ton kan-broadel Kembre hag hini Kerne-Veur. Adoptet e oa bet e 2021 evel kan ofisiel Breizh gant rannvro Breizh, gant ur stumm adkempennet e-keñver ar sonerezh.
Arouezioù all a zo bet brudet mat, evel an triskell keltiek, ar peulvanoù peotramant an taolioù-maen. Lod a zo bet burutellet evel ar c'hoef bigoudenn, dreist-holl pa vez implijet er-maez eus e dachenn, peotramant tudenn Bécassine he doa plantet reuz. Al lizhiri BZH a vez implijet alies evel berradenn "Breizh", ha kemeret e oa bet ar boaz da lakaat pegsunioù BZH war o oto gant lod, goude m'eo difennet en ober. Degemeret eo bet ar .bzh evel anv domani internet evit Breizh.
Deskadurezh
An hevelep sistem deskadurezh zo e Breizh e-keñver Bro-C'hall. A-raok an, evel un tamm e pep lec'h en Europa, ne oa nemet ar re binvidik a c'helle bet desket aes.
Gant Napoleon Iañ e voa adaozet ar sistem deskadurezh (krouidigezh ar liseoù, ar skolajoù da stummañ uhelidi nevez) e 1808. Adkrouet e voe Skol-veur Roazhon e-kerzh an tra ma voe embannet lezennoù da grouiñ skolioù. E 1882 e voe embannet ul lezenn a redias d'an holl vugale mont d'ar skol, o krouiñ ur strollad skolioù lik ha digoust ouzhpenn d'an dra-se. Skolioù publik a voe digoret en hogozik pep kêriadenn e Breizh neuze. Politikerezh an deskadurezh a rae eus ar galleg yezh nemeti ar Republik, ha neuze evit ar skolioù. Ar skoliata-ret a voe un ostilh da lazhañ ar yezhoù bihan : bugale brezhonek ha gallaouek a voe berzet dezho kaozeal o yezh betek porzh ar skol, daoust dezho chom hep anavezet gerioù gallek tamm ebet. Adalek ar bloavezhioù 1890 e voe gwelet er skolioù doareoù da vezhekaat ar vugale diwar-benn o yezh hag o sevenadur, oc'h implijet doareoù feuls a gendalc'has betek ar bloavezhioù 1960. Heuliet e voe ar politikerezh-se gant ar skolioù katolik ivez.
Adalek ar bloavezhioù 1930 avat e voe ul luskad da reiñ e blas d'ar brezhoneg er skolioù publik, kaset gant Yann Sohier da skouer. Adalek 1954 e voe aotreet kelenn ar brezhoneg evel danvez diret, er-maez eus implij-amzer ar skol. Poentoù a c'helled tapet er vachelouriezh a-drugarez d'ar brezhoneg adalek ar mare-se. Er bloavezhioù 1970, o welet pegen dister e oa an treuzkas er familhoù, e oa bet soñjet krouiñ skolioù er-maez eus ar sistem publik da gelenn ar brezhoneg dre ar brezhoneg, diouzh an hentenn dre soubidigezh. E 1977 e voe roet lañs d'ar skolioù Diwan, ur rouedad a skolioù-mamm a voe astennet da c'houde betek al lise, hag a dapas o flas e sistem an Deskadurezh gall dre gevratoù, en ur ziskouez dre an disoc'hoù e oa ar soubidigezh un hentenn efedus. Dirak berzh ar skolioù-se e oa bet lakaet e plas hentennoù divyezhek par-ouzh-par er skolioù publik ha katolik : ne c'hell ket ar brezhoneg bezañ implijet en tu all da 50% eus an amzer er skol en hentennoù-se.
A-hed an e voe diorroet an deskadurezh uhel gant Skol greiz Naoned e 1919, Skol-Veur Naoned e 1961, Skol-veur Breizh-Izel e 1971, Skol vroadel uhel ar pellgehentiñ Breizh e 1977 ha Skol-veur Breizh-Su e 1995. Klasadoù Skol-Veur gatolik ar C'hornôg, diazezet en Añjev, a oa bet digoret e Breizh. Rannet e voe Skol-veur Roazhon etre Skol-Veur Roazhon 1 ha Skol-veur Roazhon 2 e 1969.
Ekonomiezh
Biskoazh ne voe kalz a greanterezh e Breizh war-bouez kostez an Oriant, an Naoned pe Sant-Nazer. Hiziv e chom al labour-douar hag ar pesketaerezh gennadoù a-bouez en ekonomiezh ar vro. Ouzhpenn 40 000 tiegezh zo e Breizh, ar brasañ anezho troet war-zu an desevel chatal, moc'h pe yer, ouzhpenn d'ar gounid edaj ha legumaj (e Bro-Leon dreist-holl). Nebeutoc'h a diegezhioù zo abaoe an adlodennañ ha brasoc'h an tachennoù. Kentañ produer legumaj (fav glas, ognon, artichaod, patatez, tomatez...) evit Frañs. Edaj a c'hounezer da vagañ ar chatal dreist-holl. Gwin a reer kostez an Naoned (muskadig), met klask a reer sevel gwiniegi pelloc'h en norzh. Kentañ produer pesked eo Breizh (50% eus ar produiñ), ur gennad a implij 15000 den gant ouzhpenn 2500 embregerezh, eus ar pesketa betek an treuzfurmiñ.
War-gresk ez a ar greanterezh e Breizh abaoe ar bloavezhioù 1980, kaset gant an treuzfurmiñ boued (1/3 eus an implijoù greantel). E Breizh e saver-bigi ivez, kenwerzh pe evit ar morlu, e Sant-Nazer, an Oriant ha Brest. Uzinoù Airbus zo e Sant-Nazer hag an Naoned ha gant Citroën e oa bet digoret un uzin e Roazhon. Eil rannvro Frañs eo Breizh e-keñver ar pellgehentiñ hag ar pempvet evit an dafar elektronek, daou c'henad lec'hiet tro-dro da Roazhon, Lannuon ha Brest kentoc'h.
Ur perzh kreñv en deus an touristelezh e Breizh, re greñv hervez lod a laka ar biz war e efedoù war al lojañ. Unan eus broioù gweladennet ar muiañ eo e Frañs.
Izeloc'h eo feur an dilabour er vro e-keñver rannvroioù Frañs, war-dro 6% eus ar boblañs e deroù ar bloavezhioù 2020 goude bezañ bet ken uhel a 8.7% (e rannvro Breizh) hag 8.4% (e Liger-Atlantel) e 2012, e-kreiz an enkadenn ekonomikel a oa komañset e 2007, kalzig dindan ar feur evit Frañs a-bezh avat, a oa da 9.9% d'ar mare-se. Gennadoù zo a vez kustum da gavout diaes klask tud alies, evel er sevel, en treuzdougen peotramant en treuzfurmiñ boued.
Produadur diabarzh gros Breizh a oa 120 milion a eurioù e penn-kentañ ar bloavezhioù 2020, a-live gant hini Ukraina. E 2018 e oa PDG rannvro Breizh 99 milion a euroioù, da lavaret eo 4% eus ar pinvidigezhioù produet e Frañs. Ar PDG dre annezad er rannvro melestradurel a oa 29 694€, dindan hini Frañs a-bezh (30 266€).
Vaskoned
Vaskoned (Vascones e latin) a veze graet eus ar bobl a oa o vevañ e kornôg ar Pireneoù da vare ar Romaned. En em astenn a rae o bro etre ar stêr Ebro hag ar Pireneoù, o c'holeiñ tamm pe damm ar pezh a voe Navarra diwezhatoc'h hag un tamm muioc'h. Pompaelo (Iruñea hiziv) hag Oiasso (Oiartzun ? Irun ?) e oa ar c'hêrioù pennañ er vro.
Pa voe aloubet an darn vrasañ eus al Ledenez iberek gant ar Vuzulmaned e deroù an, e voe savet Dugelezh Vasconia ha Rouantelezh Pamplona gant diskennidi ar Vaskoned. E-pad ar Grennamzer e teuas Rouantelezh Pamplona da vezañ Rouantelezh Navarra.
Moarvat e teu ar gerioù (Bro) Vask ha Gwaskogn eus anv ar Vaskoned.
Yezhoù zamoukoek
Ur familh-yezhoù eo ar yezhoù zamoukoek (saozneg: Zamucoan pe Samúkoan), enni 2 yezh nemetken komzet e Paraguay dreist-holl hag ivez e Bolivia e Suamerika:
Hervez Swadesh o-defe disheñvelaet an eil ouzh an eben 2.800 bloaz'zo
Gwilherm
Gwilherm zo un anv-badez brezhonek, a orin frankek, a gaver e bar en holl yezhoù kornog Europa.
Gerdarzh
Dont a ra eus Wille, youl, ha Helm, helm, tokarn, gwarez.
Istor
Kentañ den anavezet en anv-se eo ar c'hont Guilhem, kont Toloza, anavezet ivez evel sant Guilhem Gellone, mab-bihan da Karl Martel ha kenderv-kompez da Karl Veur. Pimpatrom ar marc'heg kalonek, hael ha dispont e oa. Damankouaet e voe e vrud abalamour da Skol-veur Pariz, ar Sorbonne, a zibabas sant Gwilherm Bourges da baeron.
Morchies
Morchies a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Sonja Graf
thumb|Graf (1934) Sonja (Susanna) Graf (Stevenson) a zo bet ganet d'an 16 a viz Kerzu 1908 e München (Alamagn) ha marvet d'an 6 a viz Meurzh 1965 e New York (SUA).
Morchies
kantved
Brezel-bed kentañ: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .
Sonja Graf
Mestrc'hoarierez echedoù a-vicher alaman, arc'hantinat hag amerikan.
Daost da vout gouzañvet a-berzh he zad, un den bet beleg e Rusia ha deut da Vünchen da vevañ eus e vicher a livour, gouzout a reas grad dezhañ bout kelennet ar c'hoari echedoù p'edo bihan.
Ar c'hoari echedoù a zeuas un doare da dec'hout, koulz gant he spered ha gant he c'horf. En em lakaat a reas da dremen razh hec'h amzer e tavarnioù echedoù München. Brudet e teuas da vout, ken ma voe kinniget d'ar mestrc'hoarier alaman Siegbert Tarrasch. Dont a rejont da vout mignoned ha Tarrasch a stummas anrzhi.
Asakeg
Ur yezh kouchitek eus isskourr yezhoù kouchitek ar su eo ar asakeg (aasáx) komzet gwechall e norzh Tanzania nepell diouzh ar Vasaied. Da get e vefe aet e reter ar stepenn Vasaiat met komzet e vefe c'hoazh gant 350 a dud e kreiz he zachenn.
Ajedrez
Ajedrez (Echedoù e spagnoleg) a zo ur gazetenn spagnolek embannet e Buenos Aires (Arc'hantina).
He fenngazetennourion: Luis Palau ha Normando Ivaldi.
Pala di Castelfranco
Urzhiet e oa bet gant Tuzio Costanzo evit chapel e diegezh en iliz Santa Maria Assunta e Liberale e Castelfranco Veneto, da-geñver marv e vab Matteo en ur c'hrogad brezel.
Ajedrez 6.000
Ajedrez 6.000 (Echedoù 6.000 e spagnoleg) a zo ur gazetenn spagnolek embannet e Spagn. He fenngazetennour: Pedro Lezcano.
Antilopenn Amerika
Antilopenn Amerika (Antilocapra americana) a zo ur bronneg daskirier hag a vev e Norzhamerika.
Ar spesad nemetañ eo er c'herentiad Antilocapridae.
Ye Jiangchuan
Ye eo an anv-familh. right|thumb
Ye Jiangchuan (e sinaeg: 叶江川 ) a zo bet ganet d'an 20 a viz Du 1960.
Mestrc'hoarier echedoù sinaat.
E renk Elo (FIDE) a 2648 a lak anezhañ er c'hentañ plas e Sina hag en 48 plas er bed.
1875
Diwar-benn bloavezh 1875 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1875
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1875
Pan (toull-kurun)
Pan a zo toull-kurun brasañ loarenn Yaou Amalthea. Muzuliañ a ra 100 km hag un donder a 8 km en-deus. Abalamour d'ur stokad gant ur maen-kurun e voe krouet, moarvat.
Gwelet ivez
gaea
Pokerig-Neumayer
Ar pokerig-Neumayer (liester : pokeriged-Neumayer) a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Sittidae, Sitta neumayer an anv skiantel anezhañ.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an an tri isspesad anezhañ :
Orio
Orio zo ur gumun eus proviñs Gipuzkoa en Euskal Herria, en aber ar stêr Oria, e-kichenik Zarautz. Ur porzh pesketa eo c'hoazh, o treiñ da hañvlec'h muioc'h-mui.
Giraffidae
Giraffidae zo ur c'herentiad e rummatadur ar bronneged, ennañ daou spesad a vev en Afrika issahara :
Bouroungeg
Ur yezh kouchitek eus is-skourr yezhoù kouchitek ar su eo ar bouroungeg (burunge, bulunge pe mbulungwe) komzet gant tro-dro da 31.000 den e Kondoa e kreiz Tanzania (1987).
Giraffidae
Perzhioù boutin
Ar jirafenn koulz hag an okapi he deus ur penn hir ha strizh, diweuz tanav hag un teod hir ha hegrog. An daou spesad zo karnek o zreid. Pevar askorn a ya d'ober eskern ar chouk-troad er jirafenn (askorn seul, askorn fer, diñseg ha bulzuneg juntet asambles, eskern gennheñvel juntet asambles). Tri askorn a ya d'ober re an okapi.
Bouroungeg
Ur yezh gant tonennoù an hini eo.
Giraffidae
Perzhioù boutin
Kerniel dibar zo war penn ar jirafenn ha war hini ar par okapi : graet int gant migorn aet da askorn ha goloet int gant kroc'hen ha blev.
Bouroungeg
Tost-tre eo d'ar wasieg, ar goroweg hag an irakweg.
Posterezh
Ar postañ a dalvez evit an armerzhour kement ha treuzfurmadur ur c'hevala, gant ar ster danvez moneizel, e kevala sonn (ur mad aveiñ pe diloc'h da skouer); evit an arc'hantour e c'holeiñ kement-mañ ar meizad postadenn war grenn pe hir dermen e fredoù arc'hantel. Evit ar jederien eo heñvelster ur postadur gant ur klaviad|c'hlaviad, ha pa vefe-eñ korfel, ankorfel pe arc'hantel.
Perzhioù
Ar postadurioù a c'hell bezañ renket hervez o fal.
Ar postañ gouestoni pe emledañ a zo e bal kreskiñ barregezh produiñ an embregerezh en ur ouzhpennañ da skouer unvezioù produiñ muioc'h evit ur produ a zo anezhañ endeo, ar pezh a vo graet outañ un emled kementadel, pe evit ur produ nevez, amañ e komzer kentoc'h eus un emled doareadel.
Ar postañ erlerc'hiañ pe adneveziñ a zo e bal derc'hel an oberiantiz gant e live a-vremañ dre erlerc'hiañ an aveadurioù arveret pe diamzeret. An embregerezhioù a vez tomm ouzh ar stumm postañ-se er prantadoù enkadennek.
Ar postañ arnevesiñ pe a broduusted a zo e bal kreskiñ ar broduusted dre ober gant aveadurioù arnevez ha peurwellaet.
Ar postadurioù a zo dezho meur a berzh.
Ur postadur a vez graet outañ ur postadur produus pa vez uhel a-walc'h gwerzh sammet ar madoù hag ar bozioù bet e-keñver ar c'houstoù ganet. E kontrol e vez graet outañ ur postadur dibroduus (pe n'eo ket produus war-eeun) pa sell ar postadur ouzh madoù pe servijoù a dalvoudegezh foran (skolioù, ospitalioù, h.a.)
Ur postadur danvezel a sell ouzh ur mad produiñ, da skouer. Ur postadur dizanvezel a sell ouzh ar servijoù : stummadur, enklask ha diorren, nevezadur, marketing, teknologiezhioù ar c'hehentiñ, bruderezh, h.a. gouest da zegas un diorroadur da zont.
An tu armerzhel a bled gant perzhioù gwerc'hel ar postañ, an tu arc'hantel o plediñ nemetken gant ar e c'hourzhgread arc'hantel.
Gaea (toull-kurun)
Gaea a zo un toull-kurun war loarenn Yaou Amalthea. E-kichen daou venez uhelañ Amalthea (Mons Lyctas ha Mons Ida) emañ lec'hiet.
Posterezh
Dielfennadur meur-armerzhel
En e ziviz postañ e vez keñveriet gant an embregour koust ar postañ (I) gant sammad gwerzhioù bremanaet an enkefiadoù teñzorerezh gounezet a-drugarez d'ar postadur (W). Ar raktres postañ a vo sevenet ma W > I. En dielfennadur keynezian, e talvez an efedusted orel ar c'hevala kement hag ur feur askorusted diabarzh ar postadur. Ar feur-se a vez implijet evel ur feur bremanaat ar gounidoù tennet eus ar posterezh. Seul wanoc'h eo ar feur kampi, seul bouezusoc'h e vo ar posterezh. Evit Keynes eo termenet ar postañ gant ar c'heñveriadenn etre efedusted orel ar c'hevala (w) hag ar feur kampi pleustret war varc'had ar c'hevalaoù (i). Ma vez w > i e vo divizet seveniñ ar postadur. Arc'hantet e c'hell bezañ gant fontoù an embregerezh pe gant un amprest izeloc'h e goust eget feur askorusted ar postadur.
En dielfennadur meur-armerzhel e vez miret ar ger posterezh evit termeniñ ar grouidigezh madoù ha kevalaoù nevez (mekanikoù, madoù diloc'h...). Ez wir eo termenet an dispignoù e madoù postañ dreist-holl gant div varienn : askorad gortozet ar postañ, anvet « efedusted orel ar c'hevala », hag ar feur kampi pe koust an amprest graet evit arc'hantañ prenadenn ar madoù postañ. Evit un efedusted orel ar c'hevala roet e teu war wel penaos eo ar postañ ur fonksion digreskus eus ar feur kampi. Live ar feur kampi a zo neuze ar varienn a c'hoari en diviz postañ. En dielfennadur keynezian bepred eo meizet ar feur kampi evel ur varienn emren, rak dizalc'h ouzh ar c'horvoder.
Postañ a dalvez kement ha dispign arc'hant en ur raktres, ha dre-se dilezel ur bevezerezh diouzhtu hag asantiñ ur riskl bennak, a-benn kreskiñ ar c'horvoderioù da zont.
Aia
thumb|220px|Sede pelec'h emañ Aia e Gipuzkoa.
Posterezh
Dielfennadur meur-armerzhel
An distro war bostañ pe askorad, a zo ar c'heñver etre ar varregezh emarc'hantañ hag ar sammad postet. Jedet e vez alies gant ar soñj rakwelet hag-eñ eo azasaet ur postadur kinniget, ha penaos eo-eñ evit mad ar poster. An askorad a zo anezhañ un dezverk pennañ en dibab postañ. En jediñ a reer hervez meur a zerverk : ar gwerzh bremanel rik, ar feuriader spletusted, an termen adtapout ar c'hevala postet hag ar splet keñverel.
Aia
Aia (Aya e spagnoleg) zo ur gumun eus Gipuzkoa, en Euskal Herria. thumb|kleiz|250px|Gwel eus ar gêriadenn
Anv-badez
Un anv-badez euskarek eo ivez.
Posterezh
Dielfennadur meur-armerzhel
Ar feur askorusted diabarzh (FAD) a c'hell a-wezhoù bezañ enebet ouzh dezverk ar gwerzh bremanel rik (GBR). Evit daou bostadur A ha B e c'hell neuze FADA > FADB ha GBRB > GBRA.
Sanctuary (manga)
Ur manga gant Ryôichi Ikegami (tresañ) ha Sho Fumimura (senario) eo Sanctuary.
Posterezh
Dielfennadur meur-armerzhel
Ar c'hevala postet a c'hell mirout gantañ un dalvoudegezh dilerc'h e dibenn e badelezh vevañ.
Sanctuary (manga)
Titl a-orin : サンクチュアリ (sankuchuari).
Posterezh
Dielfennadur meur-armerzhel
Priz keñveriel ar c'hevala e-keñver hini al labour a c'hoari war ar posterezh. Ma 'z eo a > b gant a priz al labour ha b priz ar c'hevala (e-keñver o gwerzhioù implij), e vo un erlerc'hiadur eus c'hevala d'al labour, da lâret eo ur postadur.
Sanctuary (manga)
Diverrañ
Mont davet ar galloud a reont o soñj, unan anezho evel politikour, egile evel yakuza.
Posterezh
Dielfennadur meur-armerzhel
An embregerezhioù a glask diarbenniñ ar goulenn a-raok postañ a-benn gouzout ma 'z eus ezhomm kreskiñ ar barregezhioù produiñ. Diarbennoù amsavus, pa ziarbenner ur c'hresk eus ar goulenn, a ro lañs d'ar postañ padal diarbennoù diamsavus a harz anezhañ.
Ajedrez 64
He fenngazetennour: Hernan Salazar.
Posterezh
Dielfennadur meur-armerzhel
Pep postadur a rank kemer e kont ar c'houst hegoulz hag a zo anezhañ an askorad degaset gant implijoù dazeilat ar c'hevala.
Arc'hantañ ar postadurioù armerzhel
A-raok postañ e ranker en em soñjal war penaos en arc'hantañ. Ezhommoù arc'hantañ un embregerezh, ezhommoù e postadurioù peurgetket, a zo 3 doare d'o vastañ : an emarc'hantañ, an amprest ha kresk ar c'hevala. An teir mammenn-se a c'hell c'hoari a-gevret. Ar postadurioù a c'hell ivez bezañ arc'hantet gant un dilez fredoù, e stern ur strategiezh adkreizañ da skouer.
An emarc'hantañ
Emarc'hantañ a dalvez kement hag arc'hantañ ar postadurioù gant korvoderioù diabarzh an embregerezh. An emarc'hantañ a vez muzuliet e daou vod : ar feur marz (Reñver Kriz Korvoiñ / Gwerzh Ouzhpennet) hag ar feur emarc'hantañ (RKK / Danzeadur Kriz a Gevala Sonn) hag a vuzul al lodenn eus ar postañ arc'hantet gant ar RKK (mentelad ar c'hont korvoerezh).
Implij an amprest
Talvezout a ra kement ha dastum kevalaoù dindan stumm amprestoù digant tredeoù. Padelezh an amprest a rank klotañ gant padelezh ardalañ ar mad prenet (alies e vez un tammig berroc'h padelezh an amprest). An amprest a zo 2 stumm dezhañ : bankel pe dre endalc'hennoù.
Kresk ar c'hevala « en arc'hant dizolo »
Ar pal a zo amañ kreskiñ kevalaoù piaouel an embregerezh dre lakaat isskridañ lodennoù nevez (Kevredad Atebegezh vBevennet) pe kevrannoù (Kevredad Dizanv). Goulennet ez eus dre un oberiadenn kreskiñ ar c'hevala en arc'hant dizolo, An doare-se a zo e berzh mat kreñvaat talusted an embregerezh, pehini ne c'hell ket forzh penaos mont dreist d'ul live amprestiñ bennak hep koll fiziañs e vankoù hag e bourvezerien. N'eo ket an doare-se diouzh laz ar gevranneien rak an embannidigezh kevrannoù nevez a « danav » talvoudegezh ar c'hevrannoù beziat.
Ezhomm 'zo neuze asant ar gevranneien a-benn pleustriñ an doare-se. An dra-se a vo hervez :
Arabat eo kemmeskañ kresk ar c'hevala en arc'hant dizolo gant an enlakadur miradoù (a n'eo nemet un treuzkas postoù kontouriezh e-barzh ar c'hevalaoù piaouel) na gant an eskemm teulioù (pa vez ur c'hendeuzadur-prenidigezh)
An dreistpostañ
Ma vez diarselloù gwellwelus gant an oberourien armerzhel e c'hellont postañ re, ar pezh a raio dezho kaout ur reñver a varregezhioù produiñ. An dreistpostañ a vez graet eus se. Un dreistpostañ uhel a vent ur vro a gas alies d'un enkadenn armerzhel.
Wasieg
Ur yezh kouchitek eus isskourr yezhoù kouchitek ar su eo ar wasieg (alagwase, wasi, chasi, uwassi pe asi) komzet gant tro-dro da 10 000 den e Kondoa e kreiz Tanzania (1989).