cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
OAS (Organisation Armée Secrète)
Er C'hwec'hkorn e teuas ar stourm a-enep OAS da vezañ efedus azalek miz Kerzu 1961, pa voe aozet ar Burev Liammañ (galleg : Bureau de Liaison, BDL). Ennañ e oa bodet an holl boliserien a oa e-karg eus enklaskoù a-zivout OAS. Pennoù-bras ar Burev en em vode bep noz, hag e darempred e oant gant ministr an diabarzh, Alexandre Sanguinetti e anv, ha kuzulier ispisial Michel Debré e-karg eus kenurzhiañ ar servijoù kuzh, Constantin Melnik e anv.
Bilañs
Hervez an istorour gall Rémi Kauffer e vije bet lazhet etre 1700 ha 2000 den gant OAS. Ar c'hazetenner amerikan Paul Hénissart a soñj dezhañ, diwar titouroù diofisiel, e vije bet lazhet 2 200 den. An istorour gall Guy Pervillé a soñj dezhañ ez eo posupl e vije bet lazhet muioc'h a dud. E savboent a zo diazezet war daou renta-kont savet gant an nerzhioù urzh (unan gant ar Surentez vroadel, galleg : Sûreté nationale, egile gant ar jeneral Fourquet, hag a oa e penn an arme c'hall) ha war ar fed ez eas ar feulster war gresk etre an nevez-amzer hag an hañv 1962. Hervez urn istorour amerikan all, Rudolph J. Rummel e anv, e vije bet lazhet da nebeutañ 12 500 den(12 000 sivil ha 500 ezel eus an nerzhioù urzh), ar pezha glot gant ar pezh a soñje Charles de Gaulle e-barzh Mémoires d'espoir. Ne sav ket a-du an istorour Olivier Dard.
E 1962 e voe harzet 635 ezel eus OAS. 224 anezho a voe barnet, en o zouez e voe didamallet 117 den, 53 a voe kondaonet d'an toull-bac'h gant goursez, 38 kondaonet d'an toull-bac'h, ha tri anezho kondanet d'ar c'hastiz d'ar marv ha lazhet : Roger Degueldre, Claude Piegts ha Albert Dovecar, hag ivez Jean Bastien-Thiry, padal ne oa ket ezel eus OAS. Tud all a voe harzet goude-ser, en holl e voe harzet 3 680 den (kontetn gant Rémy Kauffer, hag a lavar ivez e voe lazhet meur a gantad eus izili OAS gant ar boliserien, an archerien, ar soudarded hag ar varbouzed e-pad ar brezel). Meur a ezel eus OAS az eas da repuiñ en estrenvro, dreist-holl e Spagn, Portugal hag e Suamerika.
Azalek miz Kerzu 1964 e voe distaolet ar re a oa bet kondaonet da nebeutoc'h evit 15 vloaz toull-bac'h. E miz Meurzh 1966 e voe digastizet war-dro kant den all, ha tri miz goude-se e voe embannet un eil lezenn distaoladeg : diverket e voe kondaonidigezhioù an holl re a oa bet dieubet. Ar jeneral Jouhaud, hag a oa bet kondaonet evit e vuhez-pad, a voe dieubet e miz Kerzu 1967. E 1968 e kejas tud bet e OAS gant Jacques Foccart hag e kinnigjont dezhañ labourat asambles gant tu de Gaulle a-enep d'a reuz a oa e Frañs. Goulenn a rejont ivez ma vefe distaolet ar re a oa c'hoazh en toull-bac'h, hag asantet e voe. Ul lezenn distaoladeg all a voe e miz Gouere 1974 : kondaonidigezioù all a voe nullet neuze. E miz Kerzu 1982 e voe un distaoladeg all, hag e voe addegemeret en arme an ofiserien hag a oa bepred bev. E 1987 e voe embannet ul lezenn diwar-benn an dud advroet : an nebeud kondaonidigezhioù a dalveze c'hoazh a voe nullet.
OAS-Madrid
Holl izili strollad Madrid a voe harzet gant ar polis spagnol.
Salih Iañ ibn Mansur
Salih I ibn Mansur (arabegصالح ابن منصور الأول) (c. 710 - 749)a oa un embroad deuet eus kreisteiz Arabia a grouas Rouantelezh Nekor, er pezh a zo Maroko hiziv. Titl al-Himyari a voe roet gant ar C'halif ha gounid a reas ar meuriadoù berberat d'an Islam. Outañ e talc'hjont ha rediet e voe da dec'hout met distreiñ a reas diwezhatoc'h hag ar galloud a c'hounezas. E diernelezh, ar Banu Salih, a renas ar vro betek 1019.
Eienenn
thumb|Un eienenn e [[Mackinac Island, war al Lenn Huron er Stadoù Unanet.]] thumb|Un eienenn voull, hini ar [[Buèges.]] thumb|250 px|Eienenn ar [[Jaur, e Saint-Pons-de-Thomières.]]
Ar mammennoù a vez krouet dindan levezon nerzhioù naturel disheñvel, e-giz ar graviter hag ar gwask hidrostatek. Ar c'hementad dour a daolont a ya eus tost mann ebet betek ouzhpenn 14 000 l/s evit an andonioù brasañ.
Dont a ra dour an eien da gemer stumm ur ruzelenn peurvuiañ, pe ur wazh, a-raok mont da stêr a-wechoù. Met gallout a ra an eien bezañ er mor ivez, pe stok outañ. Gallout a ra o dour bezañ lonket en douar kenkent ha difluket e-maez.
Relijion
Er relijion bagan e veze enoret an eien, hag hervez mojennoù Hellaz kozh e vezont poblet a nimfenned.
Istor
Brudet eo bet an ergerzherien, evel Richard Francis Burton, a glaskas war-lerc'h eienenn an Nil.
Lennegezh
Gant dodenn an eien, hag ar c'hlask anezho, eo bet awenet ar skrivagnerien, evel Marcel Pagnol, gant e romant L'Eau des collines.
Esa
Esa  zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Voteg
War zigresk e oa ar yezh er dija dindan wask ar rusianeg - na oa nemet 1000 komzer goude ar Brezel Bed Kentañ - met da vuanoc'h ez eas e ziskar dindan ren an Unvaniezh Soviedel pa zigreskas poblañs ar voted a 90% etre 1926 ha 1959. Meur a rannyezh en-doa voteg :
Aet da get eo rannyezh Kreevin en hag hini ar reter er bloavezhioù 1960
Doare skrivañ
Doare skrivañ ofisiel ebet en-deus voteg met bez' ez eus meur a zoare-skrivañ nann-ofisiel. Reoù'zo a implij al lizherenneg kirilek, tra ma ra reoù arall gant ul lizherenneg latin heñvel a-walc'h ouzh re ar yezhoù baltek-finnek arall.
Etaio
Etaio  zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Hamburger Bahnhof (Berlin)
thumb|upright=1.5| Hamburger Bahnhof Hamburger Bahnhof a zo un ti-gar kozh e Berlin. Lec’hiet eo e straed Invalidenstraße, e karter Moabit. Hiziv an deiz emañ ennañ Museum für Gegenwart, ur mirdi arzoù a-vremañ.
An ti-gar
Savet eo bet an ti-gar gant Friedrich Neuhaus e 1846/47. Penn-kentañ an hent-houarn da vont da Hamburg e oa. Dilezet eo bet e 1884, ur wech savet ti-gar Lehrte, hag a oa da 400 m mervent d’an ti-gar a –vremañ, anvet Berlin Hauptbahnhof. thumb| Hamburger Bahnhof e 1850
Ar mirdi
Kalz distruj a zo bet e-pad an eil brezel bed. Nevesaet eo bet ar savadur ha krouet eo bet ar mirdi e 1996. Ennañ e c’haller gwelout oberennoù gant arzourien brudet er bed a-bezh evel Joseph Beuys, Anselm Kiefer, Roy Lichtenstein, Richard Long, Wolf Vostell, Andy Warhol pe c’hoazh Cy Twombly. E 2007 ez eus bet 250 000 gweladenner.
Francesco Hayez
Francesco Hayez a oa ul livour italian, ganet d'an 10 a viz C'hwevrer 1791 e Venezia ha marvet d'an 21 a viz Kerzu 1882 e Milano.
E vuhez
Paour e oa e dud, e dad Giovanni, a orin gall, evel e vamm, Chiara Torcella, eus Murano. Francesco a oa an diwezhañ eus pemp a vugale, hag advabet e voe gant ur voereb a-berzh he mamm a oa dimezet da Giovanni Binasco, paramantour ha marc'hadour taolennoù, perc'henn d'un dastumadeg livadurioù personel.
A vihanik e tiskouezas bezañ stummet da dresañ, ma voe lakaet gant e eontr da zeskiñ al labour, gant ur c'hempenner taolennoù da gentañ, gant al livour Francisco Magiotto e-pad tri bloaz da c'houde. War-lerc'h deskiñ livañ tud en o noazh e 1803 e heulias kentelioù en Akademiezh an Arzoù Kaer gant Theodore Matteini.
En 1809 e c'hounezas ur genstrivadeg aozet gant Akademiezh Venezia da vont da studiañ da Akademiezh San Luca, tost da Roma. Eno e voe diskib da Canova a voe e warezer e-pad meur a vloaz. En 1814 e kuitaas Roma goude bezañ bet arsailhet, un afer serc'h a greder. Ac'haleno ez eas da Naplez ma voe karget gant ar roue Murat da livañ " Ulisse en la corte de Alcinoo ".
Adalek 1850 e renas Akademiezh an Arzoù Kaer e Brera en Milano.
Lesaka
thumb|right|260px|Lesaka e Nafarroa
Lesaka (stumm euskarek ofisiel, Lesaca hervez ar stumm spagnolekaet) zo ur gumun e rann euskarek Nafarroa, er Pireneoù, en Euskal Herria. 2 665 a dud o chom eno e 2004.
Bered yuzev Weißensee
Bered yuzev Weißensee (alamaneg : Jüdischer Friedhof Weißensee) a zo ur vered lec’hiet e Herbert-Baum-Straße, 45 e karter Weißensee e Berlin. Bered yuzev brasañ Europa eo (war-dro 42 hektar ha war-dro 115 000 bez). Krouet eo bet e 1880.
Mont e-barzh
E penn Herbert-Baum-Straße emañ ar mont e-barzh pennañ, atav e chom prennet. Un eil mont e-barzh a zo bet digoret war Indira-Gandhi-Straße e 1924. Dirak ar mont e-barzh pennañ ez eus ur maen-koun da enoriñ ar re marv abalamou d’al loskaberzh. Tro-dro ez eus bezioù skrivet warno listenn ar c’hampoù kreizennañ. E-kichen ez eus ivez ur maen-koun (savet e 1927) da enoriñ ar yuzevien marvet e-pad ar brezel bed kentañ, hag ur blakenn da enoriñ a re a stourmas a-enep d’an naziegezh.
Istor ar vered
thumb|300px| Diabarzh ar vered An dachenn a zo bet prenet gant yuzevien er bloavezhioù 1880, pa voe leun ar peurrest eus beredoù yuzev Berlin. Tres ar vered a zo bet savet gant Hugo Licht. Un eil savadur a voe savet e 1910, met distrujet eo bet e-pad an eil brezel bed. Ar bezioù a zo aozet e 120 kevrenn. Ar re tro-dro a zo enno renkadoù uhelañ ha trenkadoù etre. E-kreiz emañ douaret tud ar renkadoù izelañ. Ne voe ket re a zistruj da vare an Nazied, war-dro 400 bez a zo bet distrujet pa voe bombezennet Berlin.
Goude an eil brezel bed
Gouden an eil brezel bed e kendalc’has yuzevien Berlin da implijout ar vered betek 1955. Etre 1955 hag unvanidigezh Alamagn eo bet implijet gant yuzevien Berlin ar reter nemetken. Da vare DDR e voe laosket tamm-pe-damm ar vered, ha ne voe den evit ober war-dro lod brasañ ar bezioù (lod brasañ ar yuzevien a oa bet lazhet e-pad al loskaberzh pe o doa tec’het kuit). Er bloavezhioù 1970 e voe ur raktres lakaat un hent bras da dremen war ul lodenn eus ar vered, a-benn liammañ Michelangelostraße ouzh ur straed nevez savet (Hansastraße). Klemmoù a voe, ar raktres a chomas a-sav.
Dre vras e soñjer e koustfe 40 milion euro al labourioù evit kempenn ar vered. Pa voe lidet 125vet deiz-ha-bloaz ar vered e voe goulennet argant gant ar gouarnour, gant ar pal lakaat ar vered da vezañ degemeret war roll glad ar bed (roll UNESCO). A-du eo savet Klaus Wowereit (maer Berlin ) gant ar raktres.
Gwelout ivez :
Watt Sussex
Watt Sussex a oa ur roue eus Rouantelezh Sussex a renas asambles gant Nothelm Sussex etre 692 ha 725 pe 705.
Test eo e karta 692 Nothelm Sussex dindan anv Wattus rex, hep titour ebet a-zivout e rouantelezh, met e Sussex e renas moarvat, abalammour ma oa test (gant an anv Wattus rex ivez) en ur garta hep deiziad (savet kent 705 moarvat ) gant Bruny dux Suthsax’  war un dro gant Nunna rex (Nunna zo stumm berr Noðhelm).
David (roue Israel)
Bibl
E Kentañ Levr Shmouel hag e tammoù Kentañ Levr ar Rouaned ar Bibl emañ kontet e istor, hag e vuhez evel roue en Eil Levr Shmouel. Pa oa bugel e voe trec'h war ar ramz Goliad gant e vatalm. Seniñ telenn a rae d'ar roue Shaoul, ha roue e voe war e lerc'h. Abigail e oa anv e eil pried.
Dibabet e voe gant Doue adal e yaouankiz a-douez holl vibien Yesse, hag ez eas da lez ar roue evit seniñ kitar dezhañ. Ur vignoniezh don a skoulmas gant e vab Yonatan, hag e tiskaras e enebour, ar ramz filistin Goliad. Savet war gador ar roue d'e dro, e lakaas annez Arc'h an Emglev e kêr Sion, a voe lakaet da gêr-benn Israel gantañ. Goude bezañ gwallet grevus lezenn Doue e tiskouezas ur c'heuz skouerius.
Hervez an Aviel e oa unan eus hendadoù Jezuz-Krist.
Garona
Ar Garona (Garona en okitaneg, katalaneg ha spagnoleg, Garonne e galleg) zo ur stêr en Okitania. Eieniñ a ra er Pireneoù, e Plan de Beret, en ul lec'h anvet Uelh deth Garona, e Traoñienn Aran (al lodenn okitanek eus Kumuniezh Emren Katalonia) ; goude un 40 kilometr bennak ec'h antren e Republik Frañs, ha tremen a ra dre gêrioù Toloza, Agen ha Bourdel a-raok degouezhout gant an Dordogna ha stummañ neuze aber ar Gironde (Gironda en okitaneg) a-raok en em deurel er Meurvor Atlantel.
Adstêrioù
Eus e eienenn d'ar mor e teu dezhañ ar stêrioù-mañ :
Kreizennoù nukleel
Div greizenn nukleel zo war e lezioù, hini ar Blayais, e-kichen Blaye (33) ha hini Golfech, nepell diouzh Toloza (82).
Takelmeg
Ur yezh penoutiek eus ar skourr yezhoù penoutiek Oregon eo an takelmeg (takelma pe takilma), komzet gwechall en Oregon er Stadoù-Unanet (1999).
Ar yezh takelmek nemeti an hini eo ha n'eo ket gwall sklaer c'hoazh e peseurt skourr eus ar yezhoù penoutiek e rank bezañ renket.
Ur yezh varv an hini eo.
Kazeg
Ar gazeg eo parez ar marc'h, ha mamm an eal, pe an ebeul.
Implij ar ger
Peurvuiañ e komzer eus kazeg adal an oad a dri bloaz, eus ebeulez pa vez yaouankoc'h.
Ildud
Ildud (pe Iltud), marvet war-dro 530, a oa ur sant brezhon, deuet eus Enez Vreizh da Arvorig (pe marteze ar c'hontrol), e dibenn ar Vvet pe penn-kentañ ar VIvet kantved. Breur e vije bet da Sadwrn, ha diskibl d'ar manac'h Dyfrig. Anavezet eo ivez evel diazezer un abati e kreisteiz Kembre, e Llanilltud Fawr, e Morgannwg, ma voe desket brasañ sent Breizh. Un den a bouez bras e oa eta abalamour da efedoù e labour hag e levezon war tud a voulc'has istor Breizh.
Kazeg
Implij ar ger
E bed ar sevel kezeg-red avat e komzer eus kazeg adal pevar bloaz.
Ildud
E anv
Kavet e vez doareoù-skrivañ all : Illtyd, Eltut, ha Hildutus e latin.
Kazeg
Implij ar ger
Ma komzer eus kezeg el liester evit komz eus pared kenkoulz hag eus parezed eo peogwir e oa boutinoc'h ar parezed a vije implijet da labourat en atantoù kentoc'h eget ar par.
Pa vez leun ar gazeg e vez laret eo keneb. Ealiñ pe ebeuliñ a ra a-benn unnek miz. Magañ hec'h ebeul a ra betek pevar pe c'hwec'h miz, a-wechoù muioc'h, hervez imor ar vamm, pe hini ar mestr.
Sevel kezeg
Unnek miz e vez ar gazeg o tougen hec'h eal. Kontet e vez etre 320-370 deiz. Mareadoù tommder a vez bep 19-22 deiz adalek deroù an nevezamzer betek kreiz an diskar-amzer. Koulz an tommder evit ar c'hezekenned zo diazezet war hirder an deiz, ha kregiñ a ra pa grog an deizioù da hiraat. Se zo kaoz eo ehanet e-pad ar goañv. Ma vije brazezet e-pad ar goañv e vije oc'h ebeuliañ e-pad ar goañv ivez, da lavarout eo d'ar c'houlz yenañ ha gwashañ d'an ebeul.
Ur gazeg yac'h a c'hallfe ebeuliañ bep bloaz, met ne garfe ket ar vistri sevel ur gazeg bep bloaz. An hini a fell dezhañ mont war e gazeg en deus ezhomm unan ha n'eo ket kenep ha ne vag ket hec'h ebeul, rak ankeniet e vez ar c'hezekenned pa vezont dispartiet diouzh o ebeulien, ha ne vez ket aes o dibrañ.
Ildud
Levezon
En un amzer ma ne oa ket a skolioù ha ma ne veze kenteliet nemet bugale ar re binvidik ne oa nemet manati Ildud a oa an tostañ tra d'ur skol uhel. E-touez e studierien e oa tri rummad tud :
Goulennoù
<!--
Biographie et questions
Il est né au milieu du et il est mort vers 522.
Il est probable qu'il a toujours vécu au Pays de Galles et que ses disciples ont popularisé son nom en Armorique. Certaines sources le font fils d'un chef de clan breton et d'une fille d'un roi de Cambrie. Il aurait, dans sa jeunesse, préparé le métier des armes puis y aurait renoncé pour embrasser la voie monastique.
D'après le texte de la Vie de Saint Samson Iltud était  disciple de Germain d'Auxerre (ce qui ne signifie pas forcément qu'il reçut son enseignement de la bouche du saint gallo-romain), qu'il était le Breton le plus instruit dans l'étude des saintes écritures et de la philosophie, et qu'il était abbé de son monastère dans le Glamorgan.
On en retient également que Gallois et Armoricains sont considérés dans ce texte comme Bretons.
Le monastère de Llanilltud
Ce monastère était l'un des plus illustres de la Bretagne insulaire, tant par la qualité de la formation spirituelle qu'on y dispensait que par l'étendue de la culture littéraire, biblique et même agronomique de ses moines. Le lieu devint ainsi une école recherchée pour l'aristocratie bretonne de l'époque.
On voit généralement le lieu d'organisation de l'émigration bretonne en Armorique. Ainsi Ildut est-il vénéré par certains comme un des pères de la nation bretonne.
Culte
Une inscription sur une croix à Llanilltud dit : « Samson plaça sa Croix ici pour son âme, l'âme d'Illtud, Samson, Rhain, Sawyl et Ebisar ».
On pense que Samson lui-même éleva cette croix au, même si la croix pourrait être plus tardive. Beaucoup d'églises galloises lui sont consacrées. Don monastère fut très influent. Sa vie légendaire mentionne une cloche qui fut reprise aux armées du roi Edgar d'Angleterre, ainsi que la protection contre les attaques des Gallois du Nord au temps de Guillaume le Conquérant.
Veneration
An inscription on a cross at Llantwit says "Samson placed his Cross here for his soul, for the soul of Illtud, Samson, Rhain, Sawyl and Ebisar". It is possible that it was erected by Saint Samson himself in the 6th century, although it may be somewhat later. There is no formal evidence for a cult of Illtud surviving from before the 11th century. Many churches in Wales, however, are dedicated to him, while his monastery, reputed to contain hundreds of monks, was one of the most influential in South Wales. The Life tells of Illtud's bell being recovered from King Edgar's armies and of Illtud's protecting his people against the people of North Wales in the time of William the Conqueror.
-->
Lidet e vez d'ar 6 a viz Du.
Anv-badez
Un anv-badez brezhonek eo Ildud. Kavout a reer ivez stummoù kevrennek evel Yann-Ildud.
Lennegezh
Unan eus harozed Buchedd Garmon, pezh-c'hoari Saunders Lewis diwar-benn Jermen Auxerre, eo Iltud, gant Paulinus Kembre.
Llyn Llydaw
Llyn Llydaw zo ul lenn e-kichenik ar Ouezva en Eryri, e Kembre, e kontelezh Gwynedd. Un hir a lenn eo, e Cwm Dyli. Hervez a ouzer n'eus liamm ebet etre anv al lenn hag an anv Llydaw, ar ger kembraek evit Breizh, met hervez lod e vije, dre ma vije bet mengleuzerien vreton eno en.
Tad Bernez
An Tad Bernez a oa ur jezuist, keneil da Vikael an Noblezh ha da Juluan Maner.
Fiziet en doa e sant Kaourintin e c'hoant da welout an Tad Maner o kregiñ gant al labour misionin e Breizh.
Alarc'h du
An Alarc'h du (liester: Elerc'h du) a zo un evn palvezek, Cygnus atratus an anv skiantel anezhañ.
Annez
Bevañ a ra al labous en Aostralia hag e Tasmania. Adalek 1864 e voe lakaet da annezañ e Zeland-Nevez ivez.
Boas eo da zaremprediñ al lennoù bras bas an dour enne.
Tad Bernez
Mervel a reas e 1654.
Alarc'h du
Istor ha lennegezh
N'eo nemet e 1697 eo bet anavezet e oa eus an alarc'h du e Bro-Aostralia.
Ha koulskoude brudet e oa an alarc'h du abaoe pell a oa. Brudet e oa e-giz arouez un dra dibosupl, ur seurt dislavar-rik. An anavezetañ testeni a zo ur werzenn gant ar barzh latin Juvenal (s.o. Rara avis) a c'hoari gant ur gougomz (litotenn) : pa skriv "un evn ral" diwar-benn an alarc'h du, ret eo komprenn "un evn na vo kavet neblec'h". An droienn c'hallek "l'oiseau rare" he deus dalc'het ar ster-se. E Flemmganoù Juvenal eo heñvel-tre an alarc'h du ouzh ar vran wenn meneget un tammig pelloc'h (VII, 202).
Cheñchet eo bet micher gant ar paourkaezh loen adal an, pa oa deuet sklaer ez eus eus an elerc'h du. Implijet eo bet gant al lojisianed hag ar filozofed evit diskouez penaos un alarc'h du nemetañ a zo trawalc'h evit nullañ ul lakadenn evel "gwenn e vez an holl elerc'h", omp techet da asantiñ dezhi ken boas ma'z omp ouzh ar re wenn-se. Kroget e oa gant David Hume gervel an elerc'h diwar-benn ar c'histionoù-se : heuliet eo bet gant Sir Bertrand Russell ha da c'houde gant Karl Popper (e The Logic of Scientific Discovery).
En eo bet cheñchet lenn d'an alarc'h du gant ur skolveuriad parisian, Nassim Nicholas Taleb, savet gantañ un "deorienn an alarc'h du" : da wir, n'emaomp ket ken war dachenn strikt al lojik met war hini ar probabterioù hag an doareoù-ober, a-fed arc'hanta da skouer. Anvet e vo neuze "alarc'h du" un darvoud dirakwelus ha dibrobapl-kaer a zeufe a-dreuz da brogrammoù jedet brav.
A-hend-all, abaoe an XVIIIvet kantved, an alarc'h du a zo deuet da vezañ tem un toullad mat a oberennoù el lennegezh (e Die Betrogene gant Thomas Mann, da skouer), e muzik (un dudenn e Lenn an elerc'h gant Tchaikovski), e filmoù… Liammet eo an tem a-wechoù gant ar fed n'eo ket rouez gwelet pared eus ar spesad o c'hoari daou etrezo.
Mansieg
Ur yezh finnek-ougrek eo ar mansieg pe vogouleg (rusianeg : мансийский язык, вогульский язык) komzet gant tro-dro da 4 000 den (1970) e C'hantia-Mansia a-hed ar stêr Ob hag e lec'hioù zo e Sverdlovsk Oblast e Rusia.
Meur a rannyezh zo, disheñvel-tre an eil diouzh eben, en o zouez ar rannyezh hag a dalvez da yezh unvan, ar sosveg.
Gant al lizherenneg kirillek e skriver ar mansieg abaoe ar bloavezhioù 1930.
Meonware
Ur meuriad jut staliet war ribl ar Meon, e Hampshire e oa ar Meonware. War-dro ar bloaz 450 e oant erruet e Preden, a greder, ha buan a-walc'h e oant bet sujet da Wessex. O feurheñvelder a virjont avat, e-pad daou gantved d'an nebeutañ. Etre 648 ha 686 hepken e voent gounezet d'ar feiz kristen. Etre 661 ha 686 e voe staget o zachenn ouzh rouantelezh Sussex. Netra n'anavezer a-zivout o istor pe o renerien. Daveoù a gaver, avat, ouzh ur "Grugell eus Tidic" a c'hellfe bezañ bet unan eus o rouaned.
Taqwacore
An Taqwacore a zo ul luskad sevenadurel "underground" hag a vesk sonerezh ha sevenadur punk ha relijion muzulman, pe hengounoù ha temoù liammet gant ar bed muzulman hag an Islam. Awenet eo bet al luskad gant romant Michael Muhammad Knight, The Taqwacores.
Strolladoù
Er Stadoù-Unanet
The Kominas
Al-Thawra
Vote Hezbollah
Sarmust
E Kanada
E Pakistan
Dead Bhuttos
Kanol (dour)
Ur ger lies e sterioù eo kanol (reizh benel, liester kanolioù) pa denn d'an dour :
Ur seurt hent eo evit un dour o tiruilh eo da gentañ ha naoz un dourredenn eo. A-wechoù eo kanol kevatal da stêr, unan ledan awalc'h.
Koulskoude e talvez ivez kanol evit ur stumm douarel all hag a denn d'ar mor : pa vez strizhet ar mor etre daou aod, hini un enezenn hag hini an douar, da skouer. Ur ger kevatal da aber eo ivez, implijet e lec'hioù Breizh'zo n'anavezer ket ar ger aber. A-wechoù e vez anv eus ar ganol-vor.
Alies e tave kanol d'un dourredenn savet ha kleuziet gant an Den. Met peurvuiañ n'eus dour o tiruilh ennañ p'eo klasket kaout ul ledennnad dour kompez ma ya al listri-samm (anvet gobiri) o verdeiñ aes warnañ. Setu perak e vez kleuziet naozioù lies o live gant dorioù evit lakaat an dourioù chom hep diruilh. An dorioù-se a vez anvet skluzioù.
Pa 'z eus ur memez pe un douar war dinaou e vez savet seurt diri skluzioù da vezañ digoret ha serret tro-ha-tro gant levier ar gobar.<br:> Ur pouezh bras azo gant ar c'hanolioù ken eo bet savet anezho en Henamzer koulz e Bro-Sina, e Mezopotamia hag dindan urzhioù an impalaerien roman.
Kanolioù an Henamzer : kanol al lenn Fucino (kleuziet gant Aogustus), kanol etre ar Mor Ruz hag an Nil (sell ouzh kanol Suez).
Robèrt Lafont
Robèrt Lafont (pe Robert Lafont e galleg), ganet e Nimes d'ar 16 a viz Meurzh 1923 ha marvet e Firenze (Italia), d'ar 24 a viz Mezheven 2009, a zo ur yezhour, istorour, ha skrivagner okitanek.
Yann an Avielour
270px|thumb|Sant Yann, livet gant ar [[Greco]] Yann an Abostol, pe Yann an Avielour, a oa mab da Zebedea, pesketour eus lenn Tiberiad, ha breur da sant Jakez, ez eas da heul Yann-Vadezour da gentan. Deuet da vezan "an diskibl a oa karet gant Jezuz", en deus bet an aotre da lakaat e benn war beultrin e Vestr e-pad ar Goan ziwezhan, ha da vezan fiziet en e Vamm, e-tal ar Groaz. Sant Yann a zo aozer ar pevare aviel ha tri lizher kanonek. Bevañ a reas e Kêr-Efesos gant ar Werc'hez Vari, ha goude he fignadenn d'an neñv ec'h echuas e vuhez abostolek hir war Enez-Patmos, e lec'h ma tegemeras digant ar Spered Santel levr diwezhañ ar Skritur Sakr, levr Diskuliadur Sant Yann.
Lesanvet e vez "an Teologour" gant an Ortodoksed rak kevrinusoc'h a galz eo e skridoù eget an tri aviel all, lezanvet "sinoptek".
Klamateg-modokeg
Ur yezh penoutiek eus ar skourr yezhoù penoutiek an Uhelenn eo ar c'hlamateg-modokeg (klamath-modoc), komzet gant 1 den nemetken (diwar 2.000 a dud en holl) e su-kreiz Oregon er Stadoù-Unanet (1977).
Ar yezh klamatek-modokek nemeti an hini eo.
Ur yezh varv an hini eo.
Tost a-walc'h eo d'ar molaleg hag ar sahaptineg
C'hantieg
Ur yezh finnek-ougrek eo ar c'hantieg pe ostyakeg (kantieg : ostjakki, ruseg : хантыйский язык pe остяцкий язык) komzet gant tro-dro da 14 000 den e C'hantia-Mansia, Yamalia, Alexandrovsky hag e Tomsk Oblast e Rusia.
Meur a rannyezh zo, disheñvel-tre an eil diouzh eben.
Er penn-kentañ e oa bet skrivet gant al lizherenneg latin goude Dispac'h miz Here, met adal 1937 ec'h eo bet skrivet gant al lizherenneg kirillek gant al lizherenn ispisial ouzhpenn <ң> evit skrivañ ar son /ŋ/ ha n'emañ er ruseg.
Vogouleg
Ur yezh finnek-ougrek eo ar vogouleg pe mansieg (vogouleg: voguli, rusianeg: Мансийский язык, Вогульский язык) komzet gant tro-dro da 4.000 den (1970) e C'hantia-Mansia a-hed ar Stêr Ob hag e lec'hioù zo eus Sverdlovsk Oblast e Rusia.
Skrivet eo bet ar mansieg abaoe ar bloavezhioù 1930 gant al lizherenneg kirillek.
Ceilândia
Ceilândia hervez he statud n'eo ket ur gumun met ur rannvro eus an Distrig Kevreadel e Brazil, hag an hini tudetañ, gant 350 000 a dud.
En-dro dezhi kêrioù all: Taguatinga, Samambaia, Brazlândia, hag e-maez an Distrig Kevreadel: Águas Lindas de Goiás ha Santo Antônio do Descoberto.
Oko
Oko (Oco hervez ar stumm spagnolek ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria, e tolead Lizarra. 84 a dud e 2004.
Gares
thumb|right|250px|Sede pelec'h emañ Gares e [[Nafarroa.]] thumb|right|250px|Ar pont roman war ar stêr [[Arga.]] Gares (pe Puente la Reina hervez ar stumm spagnolek kenofisiel, da lavarout eo “Pont ar Rouanez”) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria, war lez ar stêr Arga. Gwechall e oa ul lec'h tremen d'ar birc'hirined ac'h ae da Sant Jakez an Turki, hag eno e kengeje hentoù Navarra hag Aragon.
AEK
Ur skol euskarek evit oadourien zo bet digoret e Gares e 2010 gant AEK.
Monson
thumb|300px|right|Glaveier ar monson e [[Mumbai e Eost 2005.]] Ar monson a zo ur reizhiad avelioù mareadek a gaver war ribloù Meurvor Indez ha e Su Azia. Kinniget eo bet ar ger arabeg mausim (mare-bloaz) evit orin ar ger. Evit gwir e vez implijet monson evit ar mare-bloaz pa zeu an avel da c'hwezhañ kreñv e Su Indez ha tro-war-dro dezho hag ivez evit ar glaveier puilh-kenañ a gouezh asambles gant an avel e-pad an hañv. Er goañv e c'hwezh an avel en tu all gant nebeutoc'h a c'hlaveier. Setu perak ez eus monson an hañv ha monson ar goañv.
Implijet e vez ar ger monson evit kornôg Meurvor Indez pa 'z eus ur c'hemm gant roudoù-avel ma'z a an avel a-hed : 6 miz da Vervent ha 6 da Viz. Pa'z a an douar da dommañ muioc'h eget ar mor ez a an aer dommoc'h d'al laez ken e teu un aerwask izel a sach an avel diwar ar mor. Pa'z a an tolzennoù aer c'hleb a vez war ar mor da zilestrañ e kouezh glaveier diwar ar glizhennadur a zeu diwar ar menezioù freskoc'h. Er c'hontrol e teu an douar da vezañ freskoc'h er goañv eget er mor ken e vez krouet un aerwask izel war ar mor hag un avel war e du. Ne vez ket avel ar monson goañv ken dalc'hus eget hini an hañv.
Melenchón
Melenchón a zo un anv spagnolek hag a c'hall bezañ :
Kumuniezh kumunioù Bro an Aberioù
Kumuniezh-kumunioù Bro an Aberioù a zo un etrekumuniezh e departamant Penn-ar-Bed, e Breizh. Krouet eo bet e 1997. Un darn eus Bro Brest eo.
Kumunioù
Kumuniezh-kumunioù Plabenneg hag an Aberioù a ya 13 kumun d'ober anezhi:
28 Gwengolo
Lidoù
Sant an deiz : Sant Konan.
Lombardeg
Al lombardeg a oa ur yezh c'hermanek, hini al Lombarded a aloubas Italia e 568. Fatañ a reas ar yezh adal ar, ha kregiñ a reas an alouberien da ober gant nevezlatin ar vroiz. E 643 e voe graet embann Rotari e latin gant al Lombarded, goude ma oa un toullad gerioù lombardek e-barzh, latinekaet ar pep brasañ. Gerioù o tennañ d'ar gwir lombard e oant, ha ne oa ket o c'hevatal e latin. Bev e chomas ar yezh betek ar bloavezh 1000 hervez a ouzer.
Listenn ar rouaned lombard
Setu amañ listenn ar rouaned lombard.
Rouaned lombard Italia
Langobarden Langobardid Лангобардское королевство
Aleppo
Aleppo ( حلب Ḥalab, Alep en arabeg) zo ur gêr e Siria, penn ur muhafazah (gouarneriezh).
2016
Seziz kêr ha bombezadeg gant ar Rused.
Loos-en-Gohelle
Loos-en-Gohelle a zo ur gumun eus departamant gall Pas-de-Calais e Bro-C'hall.
Bered ar C'hommonwealth: St. Patrick's Cemetery
Krouet e voe ar vered e 1915 gant luioù Bro-C'hall hag ar Rouantelezh-Unanet. E 1916 e voe impliket kalz gant ar 16vet Rann-Arme (Iwerzhonat). Serret e voe e miz Even 1918, met un nebeud a vezioù ag an tachennoù-emgann etre Loos hag Hulluch a voe degaset enni goude an arsav-brezel.
Kornôg Bengal
Kornôg Bengal (পশ্চিমবঙ্গ Poshchim Bônggo e banglaeg, distaget /poʃtʃim bɔŋɡo/) zo unan eus stadoù Unaniezh India. En-dro dezhi emañ Bangladesh er reter, Assam, Sikkim ha Bhoutan er biz, Orissa er mervent, Jharkhand ha Bihar er c’hornôg, ha Nepal er gwalarn. Er c’hreisteiz emañ Pleg-mor Bengal. Bangladesh ha Kornôg Bengal a ya, asambles, d’ober un unanenn istorel ha sevenadurel : Bengal.
Ouzhpenn 80 milion a dud zo o vevañ e Kornôg Bengal. E-keñver poblañs ez eo ar pevare stad vrasañ en India, met an hini gentañ eo pa seller ouzh stankter an dud. Kolkata eo ar gêr-benn.
Yezh ofisiel ar stad eo ar banglaeg (pe bengali), yezh an darn vrasañ eus an dud enni (85 %); bihanniveroù a gomz yezhoù all evel hindeg (7 %), ourdoueg (2 %) ha yezhoù all c'hoazh (santaleg, nepaleg...).
Etre an hag an  e oa poblet ar rannved-mañ gant hindoued. Goude se e voe ar vro e dalc’h an islam. An dud kentañ eus Europa a erruas e-pad ar. Dont a reas India a-bezh, tamm-ha-tamm, da vezañ un drevadenn saoz.
Diazezet eo armerzh Kornôg Bengal war al labour-douar dreist-holl. Kreñv eo ar strolladoù politikel eus an tu kleiz er vro, hag abaoe bloavezhioù eo renet gant un emglev strolladoù eus an tu kleiz, kaset war-raok gant Strollad Komunour India (Marksour).
1333
Diwar-benn bloavezh 1333 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1333
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1333
Maaseik
Maaseik (e limbourgeg: Mezeik) a zo ur gêr hag ur gumun eus Belgia e proviñs Limbourg. Pennlec'h Arondisamant Maaseik eo.
Riot Grrrl
Ar Riot grrl (pe Riot grrrl) a zo ul luskad e diabarzh al luskad punk.
Elan (bronneg)
An elan (Alces alces) eo al loen brasañ e-touez ar c'hirvi.
Rummatadur
6 isspesad a zo:
Sant Alan
Sant Alan a oa eskob Kemper er. Patron parrez Korle e oa gwechall, e penn pellañ eskopti kozh Kernev.
Gouel : 27 a viz Kerzu
Ur ger keltiek eo marteze pa weler stummoù nes e kembraeg (alan = karv yaouank) ha skoseg. E brezhoneg eo lesanv al louarn, ul loen e beliadenn rous evel hini ar c'harv. Koulskoude e soñj da lod e vefe nes ouzh anv an Alaned (Alani e latin), ur bobl deuet eus Iran da aloubiñ impalaeriezh Roma.
Valère Depauw
thumb|right|280px|Breiz Atao
Valère Depauw a zo ur skrivagner flandrezat, ganet e Ronse d'ar 7 a viz Ebrel 1912, marvet e Brasschaat d'an 2 a viz Eost 1994, anavezet un tammig e Breizh abalamour d'e skridoù:
Dead Rabinz
Dead Rabinz a zo ur strollad hardcore punk eus Tel Aviv e Bro Israel. Ar pozioù e ruseg hag e hebraeg a zo engouestlet. Savet eo bet ar strollad er bloavezh 2000 gant Tolstiy ha Nasok, daou bunk eus norzh ar vro.
Harlikin (evn)
An harlikin a zo un evn-mor palvezek. Histrionicus histrionicus eo e anv skiantel. Ar spesad nemetañ eo er genad Histrionicus.
Annez
Bevañ a ra al labous en hantervoul norzh (eus Island ha kornôg da reter Siberia).
1334
Diwar-benn bloavezh 1334 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1334
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1334
Vilvoorde
Vilvoorde zo ur gumun e Flandrez Belgia, e proviñs Brabant Flandrez.
Strollad Komunour Danmark/Marksourion-Leninourion
Strollad Komunour Danmark/Marksourion-Leninourion (e daneg: Danmarks Kommunistiske Parti/Marxister-Leninister) a zo anv ur strollad komunour marksour-leninour bet krouet en Danmark e 1978.
Sevel a rae ar Strollad a-du gant linenn bolitikel Strollad Labour Albania.
Kemer perzh en deus graet er Devezhioù-studi Komunour Etrebroadel (International Communist Seminar) aozet bep bloaz gant Strollad Labour Belgia.
Embannet e veze gant ar Strollad ar gelaouenn Dagbladet Arbejderen ("Bemdezieg al Labourerion")
Secret Trial Five
Secret Trial Five a zo ur strollad Punk rock kanadian, savet e Vancouver e 2006 gant peder flac'h ha liammet gant al luskad Taqwacore. Anv ar strollad a teu eus ur strollad pemp muzulman yaouank bac'het evit "sponterezh" e Kanada hep ma vefe karg ebet a-enep dezho. En diskar-amzer 2007 en deus kemeret ar strollad perzh en Taqwatour a-gevret gant The Kominas, Al-Thawra, Vote Hezbollah ha Diacritical.
Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche
thumb|Ar savadur kozh hag ar savadur nevez thumb|An iliz e-tro 1900 Iliz eñvor an Impalaer Wilhelm (alamaneg : Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche) zo un iliz lec’hiet e straed Kurfürstendamm e Berlin. Savet eo bet etre 1891 ha 1895, diwar raktres Franz Schwechten. Fellout a rae d’an impalaer Wilhelm II Alamagn enoriñ e dad-kozh, Wilhelm Iañ. Doare romanek ha nevezromanek eo an iliz. Distrujet eo bet e-kerzh ur vombezadeg e 1943. Ar pezh a chomas (ul lodenn eus an tour) a voe anvet der hohle Zahn (an dant toull). Un iliz nevez a voe savet etre 1951 ha 1961, peg ouzh an hini gozh, diwar ur raktres gant Egon Eiermann. Enni ez eus ur groaz savet gant tachoù bet dastumet el lec’h m'edo iliz-veur Coventry, bet distrujet e-kerzh an Eil brezel-bed ivez. Kensakret e voe d’ar 25 a viz Mae 1962, ar memes devezh hag iliz-veur nevez Coventry (hag a zo bet savet ivez e-kichen dismantroù an iliz-veur gozh). Ouzhpenn kroaz Coventry e kaver enni ur skeudenn ikonek anvet Madona Stalingrad, savet gant al letanant Kurt Reuber, e miz Kerzu 1942 e Stalingrad (Volgograd hiziv an deiz), evel arouez eus adunvanidigezh an teir bro goude an Eil Brezel bed.
Loison-sous-Lens
Loison-sous-Lens a zo ur gumun hag ur gêrig eus departamant gall Pas-de-Calais e Bro-C'hall.
kantved
Brezel-bed kentañ: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .
Phillip Stamma
thumb|right|Phillip Stamma Phillip Stamma a zo bet ganet e 1705 en Aleppo (Siria) ha marvet e 1755.
Korn (mentoniezh)
Ur c'horn zo ur stumm mentoniezh dezvonnet gant div eeunenn gengej.
Phillip Stamma
Mestrc'hoarier echedoù sirian eo.
Lionel Kieseritzky
thumb
Phillip Stamma
Bevañ a reas e Bro-C'hall hag e Bro-Saoz: unan eus gwellañ c'hoaririon ar vro e oa.
Lionel Kieseritzky
Lionel Adalbert Bagration Feliks Kieseritzky a zo bet ganet d'ar 1añ a viz Genver 1806 e Dorpat (Estonia) ha marvet d'an 18 a viz Mae 1853 e Pariz (Bro-C'hall).
Mestrc'hoarier echedoù estonian ha kelennour jedoniezh.
Korn (mentoniezh)
Notenniñ ar c'hornioù
Alies a-walc'h e vez notennet ar c'hornioù war-bouez lizherennoù c'hresianek ( α, β , γ , δ , θ , φ , ...). Ne vez ket implijet al lizherenn π koulskoude, rak talvezout a ra al lizherenn-se evit an niver \pi dija. Ober a reer ivez gant lizherennoù munut latin (a, b, c, ...), hag a-wezhioù gant pennlizherennoù latin evit al liestuegoù.
Stefan (kentañ merzher)
Sant Stefan, (gresianeg : Stephanos = kurunenn - stumm brezhonek all : Steven) a vefe bet merzher kentañ an Iliz. Evit bezañ embannet e feiz e vije bet lazhet seizh bloaz goude pasion ar C'halvar, war-dro bloavezh 40 an oadvezh kristen. Levr Oberoù an Ebestel a gont e voe dibabet gant an ebestel evit bezañ unan eus ar seizh diagon kentañ. Labezet e voe Stefan hag eñ o pedin evit e vourevion. Gouel lidet d'an 26 Kerzu.
Karelieg
Ur yezh finnek-ougrek eo ar c'harelieg (karjala) komzet gant tro-dro da 118.000 e Karelia isrannet etre Rusia ha Finland.
Tost-tre eo ar c'harelieg d'ar finneg, ken tost ma vez renket ken alies all evel ur rannyezh finnek kentoc'h evit ur yezh en hec'h-unan. E gwirionez avat ez eus meur a diforc'h etre an div yezh e pep keñver (geriaoueg, distagadur) ha diaezet eo evit an dud barrek war ar finnek kompren ar garelegerion.
Teir rannyezh kareliek pennañ ez eus:
N'eus yezh unvan ebet ha skrivet e vez gant al lizherenneg latin goude ma oa bet klasket en aner ober gant al lizherenneg kirillek da vare an ez-Unaniezh Soviedel.
Korn (mentoniezh)
Notenniñ ar c'hornioù
Gant an tri foent o zermen e c'haller notenniñ ar c'hornioù c'hoazh. Da skouer, ar c'horn termenet gant an tri foent A, B ha K a zo e veg en A a c'haller notenniñ ∠BAK pe. Pa ne vez riskl ebet e vefe droukvesket e c'haller ober gant ar beg ar c'horn hepken (en degouezh-mañ : "korn A").
Phillip Stamma
E Londrez e c'hoarie ingal e "Slaughter's Coffee House" e Sain-Martin's Lane, ur greizenn a vode lod eus gwellañ c'hoarierien echedoù eus Bro-Saoz.
Trec'het e voe e 1747 gant François Philidor.
Korn (mentoniezh)
An daouadoù kornioù
Un nebeud daouadoù kornioù a zo par o sammad d'ur c'horn heverk : Un nebeud daouadoù kornioù a zo par o diforc'h d'ur c'horn heverk :
An daouadoù kornioù dezvonnet gant eeunennoù kengej
E-touez an daouadoù kornioù dezvonnet gant eeunennoù kengej emañ : Par eo ar c'hornioù ilgroaz an eil d'egile.
Daou gorn kefin dezvonnet gant div eeunenn gengej a vez skladus atav.
Ar c'hornioù a-hiniennoù
Daou zoare kornioù a zo dezvonnet gant pep hini eus an div eeunenn hag an eeunenn dreuz :
An daouadoù kornioù
Meur a zaouad kornioù a c'haller termeniñ : Pa vez kenstur an div eeunenn e vez skladus ar c'hornioù kenheuilh, e vez par ar c'hornioù keñverek hag e vez par ar c'hornioù keñverenebek ivez.
Ar c'hornioù a-hiniennoù
Daou zoare kornioù a denn d'al liestuegoù rez :
Jediñ a c'haller sammad kornioù diabarzh ul liestueg rez n tu. E radianoù,, hag e derezioù, pe. Alese e c'haller jediñ korn diabarzh ul liestueg keitkornek n tu. E radianoù ez eo par da, hag e derezioù da pe da.
Jediñ a c'haller ivez kornioù diavaez ul liestueg reoliek rez n tu. E radianoù ez int par da, hag e derezioù da \frac{360}n.
Ur c'horn all a c'haller menegiñ evit al liestuegoù reoliek rez :
Jediñ a c'haller kornioù kreizet ul liestueg reoliek rez n tu. Par eo an n korn kreizet, ha par eo o sammad da π radian pe da 360° E radianoù ez eo par ar c'hornioù kreizet da, hag e derezioù da \frac{360}n. Par int d'ar c'hornioù diavaez neuze.
An daouadoù kornioù
Daou gorn kenheuilh eus ul liestueg rez a zo daou gorn diabarzh eus al liestueg-se dezvonnet gant un hevelep tu hag un tu disheñvel anezhañ.
Daou gorn ragenep eus ur pevarzueg rez a zo daou gorn ha n'int ket dezvonnet gant un hevelep tu. Daou gorn ragenep par a zo en ur sarpant-nij, ha par eo ar c'hornioù eus pep daouad kornioù ragenep en ur c'hensturieg.
Ar c'hornioù a denn d'ar c'helc'hioù
Ur c'horn kaeet a zo dezvonnet gant div eeunenn a zo kengej en ur poent eus ur c'helc'h hag a gej ar c'helc'h-se en ur poent all.
Ur c'horn kreizet a zo dezvonnet gant div eeunenn a zo kengej e kreiz ur c'helc'h.
Ur c'horn kreizet a zezvonn an hevelep gwarenn gelc'h hag ur c'horn kaeet a zo par da zaougement hemañ diwezhañ.
Meankieleg
Ur yezh finnek-ougrek eo hag a vez komzet gant un 40,000-70,000 den bennak e Sveden.
Distrig kevreadel
Un distrig kevreadel zo ur rann eus ur vro gevreadel. Rannet e vez ar broioù kevreadel pe etre stadoù kevreet (evel Alamagn pe ar Stadoù-Unanet) pe etre proviñsoù (evel Arc'hantina), hag a-wechoù e vez un distrig kevredadel ouzhpenn, ha hennezh n'eo ket ur stad pe ur broviñs emren evel ar re all, peogwir eo stag ouzh ar gouarnamant kreiz.
Stadoù-Unanet
Emañ sez gouarnamant kevreadel amerikan en un distrig kevreadel anvet Distrig Columbia (District of Columbia, e saozneg), e-lec'h emañ ar gêr-benn: Washington DC. En tu all da se ez eus meur a seurt distrig kevreadel all dindan gouarnamant ar Staodù-Unanet ha n'int ket stag ouzh bezañs ur gêr-benn:
Malaysia
E Malaysia e vez graet gant an anv "tiriegezh kevreadel" (Malayeg: Wilayah Persekutuan) evit an teir rannvro lakaet war-eeun dindan renerezh ar gouarnamant kevreael: Kuala Lumpur (kêr-benn ar Stad), Putrajaya (kreizenn velestradurel ar gouarnamant kevreadel) hag Enez Labuan (kreizenn arc'hanterezh offshore etrebroadel).
Amerika ar Su
Pa gomzer eus distrig kevreael (Distrito Federal) e spagnoleg ha portugaleg) e vez anv:
N'eus nemet unan e pep bro.
Kazh
Ar c'hazh (liester kizhier), pe kazh doñv, a zo ul loen-ti doñvaet gant an dud a bell zo. Flour eo e vlevenn. Miaoual a ra ha rouzmouzat, pe lavarout a ra e bater. Brudet eo ar c'hizhier da logota. Kelinañ a ra ar gazhez.
Skiant
Ur bronneg bihan eo, ha kigdebrer, hag an hini anavezetañ eus ar c'hazheged. Renket e vez er c'herentiad Felidae hag en isspesad Felis silvestris catus p'eo bet e c'hourdad ar c'hazh gouez (Felis silvestris).
Bevañ a ra ar c'hazh nes-tre d'an den abaoe 3.500 vloaz d'an nebeutañ pa implije Henegiptiz kizhier a-leizh evit diwall o grignoloù diouzh al logod ha diouzh ar c'hrignerien all. Bremañ eo deuet ar c'hazh da vezañ al loen ti stankañ.
Renket e vez ar c'hizhier all etre kizhier ti hir o blev ha kizhier ti berr o blev.
Perzhioù ar c'hazh
Pouez ur c'hazh a vez etre 2,5 ha 7 kilogramm (ral a wech en tu-hont da 10 ha betek 23 pa vezont dreistvaget). Bezañ dreistvaget n'eo ket mat evit yec'hed ar c'hazh hag en deus ezhomm bras da bleustriñ e gorf ha da gaout ur reol-voued aozet mat, dreist-holl pa vez miret ar c'hizhier er gêr. Ar c'hizhier bihanañ eo re ar ouenn treid-du (war-dro 2 gilogramm).
Pa vezont dalc'het e-barzh an tiez e c'hell ar c'hizhier bevañ e-pad 15-20 vloaz, hag anavezout a reer ur c'hazh hag en deus bet bevet betek 36 vloaz. Bevañ a ra pellikoc'h peurliesañ ar c'hizhier ti pa ne vezont ket aotreet da vont er-maez (izelaet eo an arvar diwar emgannoù ha gwallzarvoudoù) hag ivez pa vezont difrouezhet (kizhier-mamm) pe spazhet (targizhier). An oberatadennoù-se a zigresk ar riskloù krign-bev eus ar c'helloù pe ar vierezoù. Ar c'hizhier-mamm a c'hell chom hep tapout krign-bev en o bronnoù pa vezont difrouezhet a-raok kasha pe kaout ar c'hentañ klodad. Bevañ a ra ar c'hizhier dizoñv (deuet da vezañ gouez en-dro) war-dro daou vloaz (keidenn) pe nebeutoc'h peurliesañ (nemet paa vez graet war o zro gant tud a-youl-vat, evel e Roma).
An darnvuiañ eus ar c'hizhier o deus divskouarn sonn ha rouez eo an divskouarn pleget evel m'o deus ar chas. Pa vez fuloret pe spontet e kas ar c'hazh e zivskouarn en a-dreñv en ur grozal pe en ur bufal. E pep skouarn ez eus 32 gigenn hag e c'hell bezañ fiñvet ar skouarn hec'h-unan.
Evit mirout o energiezh e kousk ar c'hizhier muioc'h eget meur a loen ha mui-oc'h-mui en o buhez. Keitat an eurioù kousket bemdez a zo 13 pe 14, met 12 pe 16 ivez. A-wechoù ez a betek 20 eur diwar 24.
Gwrezverk normal e gorf a zo 39 pe 40 derez Celsius (37 evit an dud).
Kredet e vez eo gouest ar c'hazh da bradañ bewech war e bavioù met n'eo ket gwir e pep degouezh. Gwir eo koulskoude e c'hell ar c'hazh, p'emañ o kouezhañ, lakaat e gorf da weañ dre dastaol. Dont a ra eus e varregezh evit lakaat e gorf gwevn war e gempouez. Kavet e vez unan eus an abegoù e-barzh e livenn-gein 60 mell enni (34 hepken evit an Den). Gant-se e c'hell al loen ober ur c'hamm don gant e c'hein.
Ar c'hazh, an dremedal hag ar jirafenn eo ar pevarzroadeged nemeto a c'hell keflusk pavioù ur gostezenn asambles (hag an hini all goude). Pa vez kaoz eus ar c'hezeg a lakaer d'ober evel-se dre ar pleustriñ e vez graet ar paz-inkane eus al lusk-se. E-touez al loened doñv n'eus nemet ar c'hizhier hag a vale war o bizied (evit-se e vezont anvet digitigradioù).
Gweled
Mat-tre eo gweled ar c'hizhier e-pad an deiz, met dibar eo ar gweled e-pad an noz ivez. Pa vez skedus ar gouloù e teu an iris da vezañ ur faout moan-tre evit diwall ouzh ar retina a resev re a c'houloù, ken e vez strishaet tachenn ar gweled. Bez' e c'hell ar c'hizhier gwelout pa vez nebeut-tre a c'houloù p'o deus e-barzh al lagad un organ ispisial anvet an tapetum lucidum. Evel an darn-vuiañ eus ar breizherien, e wel o daoulagad war-eeun asambles ha diouzh-se n'eo ket mat ar gweled war ar c'hostezioù. N'o deus ket ar c'hizhier ur gweled aes gant an tri liv : pa sellont pell e teuz al livioù en o daoulagad.
C'hwesha
Barregezh war ar c'hwesha a zo 14 gwech brasoc'h eget hini an Den, rak div wech muioc'h a gelliged santus zo e fri ar c'hizhier ken e c'hellont santout traoù na vezont ket santet gant an dud.
Mafia
Kizhier a vez implijet gant mafia Sikilia da lakaat tan er c'hoadoù .
Mari-Amis Pikard
Mari-Amis Pikard (Marie-Amice Picard e galleg), ganet d'an 2 a viz C'hwevrer 1599 e Gwiglann ha marvet d'ar 25 a viz Kerzu 1652 e Kastell-Paol, a zo ur gevrinourez eus Breizh.
Gouestlañ a reas hec'h holl vuhez da Zoue evit berzh mat misionoù Mikael an Noblez hag an Tad Maner. E-pad seitek vloaz ne reas nemet gouzañv. Brud a oa warni da zegemer goulioù evel reoù Jezuz ha kevrinourion gatolik all, evel re ar Padre Pio en XXvet kantved. Lavaret e vez e reseve goulioù merzherion zo da-geñver o gouel ivez. Ne gouske nemeur.
Liutprand (dug Benevento)
Liutprand (marvet war-lerc'h 759) a oa dug Benevento adal marv e dad Gisulf II e 749 betek an deiz ma voe diroueet. Ren a reas dindan e vamm, Scauniperga, savet a-du gant ar roue Aistulf, betek 756.
Deuet d'an oad da ren e voe roet e zugelezh dezhañ a-berzh Pepin Grenn, Roue ar Franked.
Dider ne reas ket brezel d'ar pab ha Liutprand ne voe ket tapet.
Fontainebleau
Fontainebleau (distaget: ) zo ur gumun e departamant Seine-et-Marne er rannvro Enez-Frañs, e Bro-C'hall. Brudet eo ar c'hastell hag ar c'hoad, lec'hioù da bourmen da dud Pariz.
The Kominas
Pladennoù
Wild Nights in Guantanamo Bay (2008)
Cynon fab Clydno
Soñjal a reer eo diwarnañ eo bet krouet ar marc'heg Calogrenant gant Chrestien de Troyes.
Embregerezh
Un embregerezh a zo ur framm kevredigezhel renet gant un embregour. Diforc'hiñ a ra diouzh ar raktres plaen m'eo gouestlet an aozadur anezhañ da vezañ divodet pa 'z eo bet kaset da benn. Meizet eo kentoc'h an embregerezh evel un dra padus evit seveniñ tro ha tro meur a raktres damheñvel, pezh a empleg e padfe ar frammoù (da sk. : ardivinkoù, koskor, kevranneien, ...).
Pelloc'h e implijer ivez ar ger embregerezh evit raktresoù dieil hogen a seblant arvarus pe ziaes (beajoù bras da skouer).
Vote Hezbollah
Vote Hezbollah a zo ur strollad Taqwacore bet savet e 2004. Krouidigezh ar strollad a zo bet awenet gant lennadenn romant Michael Muhammad Knight The Taqwacores.
Embregerezh
Gallout a raer termeniñ ken plaen all un embregerezh evel obererezh un den pe ur strollad tud a labour evit pourchas madoù pe servijoù da arvalien en un endro a gevezerezh (ar marc'had) pe get (ar monopol).
Tri rumm bras a embregerezhioù a zo en holl vroioù :
Pal un embregerezh a zo kreskiñ war he marc'had en ur reiñ o c'hoant d'e arvalien e sell da c'henel gounidoù, goude bezañ paeet tailhoù ha taosoù hag ar c'hargoù digemm all (goproù, mizoù mont en-dro, ...).
An embregour
Ent istorel, an embregour a zo un hanterour, ur c'hourater labour : urzhiet e vez sonn digantañ madoù pe servijoù, klask a ra ar vicherourien a broduio peb a lodenn eus an urzhiad-mañ ha kemer a ra e karg ma vo degaset reizh. Kement-se en ur c'henarroud lec'h n'eo ket gwall merket rannadur al labour, ma chom ar vicherourien er gêr da labourat, hag ez eus en o c'herz o ostilhoù ha zoken o ardivinkoù (stern-gwiadiñ da skouer).