cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Unvaniezh evit ul Luskad Poblel
An unvaniezh evit ul luskad poblel pe (UMP) zo ur strollad politikel gall, a oa anvet "Unvaniezh evit muiañ-niver ar prezidant" (Union pour la majorité présidentielle) pa oa krouet a-benn harpañ koulzad ar prezidant Jacques Chirac evit bezañ dilennet un eil gwezh e 2002. Ezel eo eus ar strollad poblek europat, hag eus an Unvaniezh demokratel etrebroadel, a vod strolladoù politikel kreizennour eu an tu dehou er bed a-bezh.
E miz Mae 2015 e teu da vezañ Les Républicains ("ar Republikaned") an anv.
Perses (mab Helios)
Perses a oa mab da Helios, an Heol, ha d'an Okeanidenn Perse. Roue Taoris e oa, ha brezel a rae d'e vreur Aietes, roue Kolc'his.
Pa'z eas kuit an Argonaoted eus bro e vreur ec'h aloubas e vro. Met pa zistroas Medeia, merc'h Aietes, a oa aet da-heul Iason, e lazhas Perses hag ec'h adlakaas he zad da roue.
Lavaret e veze e oa tad an doueez Hekate, met peurvuiañ e vez lavaret e oa an Titan Perses an hini e oa.
Tanichthys
Tanichtys a zo ur genad eus kerentiad ar Cyprinidae. Betek n'eus ket pell ne oa nemet ur spesad er genad Tanichthys albonubes met e 2001 e voe livet ur spesad arall gant Freyhof hag Herder : Tanichthys micagemmae a gaver er stêr Ben Hai e Vietnam
Fersen
Fersen, pe von Fersen, zo un anv-tiegezh brudet eus Sveden.
Afrodite Anadyomene
Ar c'hentañ livadur
Afrodite anadyomene a oa ur murlivadur brudet e Pompei, savet diwar unan kalz koshoc'h a oa bet graet gant al livour meur Apelles evit doare, hag a zo aet da get pell zo.
Diwar livadur Pompei a-raok ma voe peurzistrujet eo bet graet ar skeudenn a weler amañ.
Meneg eus livadur Apelles zo el levr Naturalis historiae gant Plinius Kozh, a gont e voe implijet Kampaspe, ur serc'h da Alesant Veur, evel patrom. Hervez Athenaeus e oa bet awenet al livour gant istor Frine, un hetaira brudet eus Hellaz, a yae da neuñvial en he noazh er mor da vare gouelioù relijiel Eleusis.
Degaset e voe livadur Apelles eus Hellaz da Roma gant Augustus, met en ur gwall stad e oa da vare Plinius. Sevel a ra roll gwellañ livadurioù Apelles hag e ra anv eus un daolenn all eus Gwener o sevel eus ar mor, dediet gant Augustus benniget e eñvor e bez Julius Caesar e adtad hag a zo anvet "Anadyomene" meulet e gwerzennoù hellenek evel oberennoù arall aloubet gant an amzer met disaotr o brud.
Arouezioù reizhel
Hervez ar vojenn e savas Kronos a-enep e dad Ouranos, an oabl, hag e spazhas anezhañ hag e taolas e zivgell er mor, ma teuas sperius an eon-mor. Merc'h an oabl hag ar mor eo Afrodite eta.
En amzer an Azginivelezh ha war-lerc'h
Adalek ar e savas c'hoant d'an arzourien, goude lenn ar pezh a skrivas Plinius, da geveziñ gant Apelles ha d'ober gwelloc'h ma c'hallent ; meur a Venus anadyomene a voe livet neuze : Livadur Alexandre Cabanel (1823-1889), Ganedigezh Gwener a oa bet diskouezet e 1863 e Salon Pariz ha prenet gant Napoleon III evitañ e-unan. E 1879 e voe echuet livadur William-Adolphe Bouguereau.
Nudd
Nudd pe Natanleod a oa roue ar rouantelezh vrezhon a anver Caer Gwynntguig. N'ouzer netra diwar e benn nemet e voe faezhet gant Cerdic Wessex en emgann Natanleag e 508.
Denoeg
Ur yezh tchadek eus isskourr ar bolek rik eo an denoeg (deno, den(a)wa pe be) komzet gant tro-dro da 6 000 den e Bauchi Nigeria (1995). Emañ muioc'h-mui an dud o tilezel ar yezh-mañ evit ober kentoc'h gant ar haousaeg hag ar foulfouldeeg.
993
Diwar-benn bloavezh 993 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 993
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 993
Amteg
Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù amtek-mousek eo an amteg (amto, ki, siwai pe siafli) komzet gant tro-dro da 300 den (2006) e Papoua Ginea-Nevez.
Uztarroze
Uztarroze  (Uztárroz e spagnoleg ) zo ur gumun en hanternoz-reter Nafarroa, en Euskal Herria, e traonienn Erronkari, er Pireneoù, stok ouzh ar Stad C'hall.
Kab ar Pikernigoù
Dre voas e vez kontet Kab ar Spi Mat, hemañ 140 km alese er c'hornôg e-touez ar c'haboù meur, met ouzhpennet e vez er roll gant lod Kab ar Pikernigoù p'eo e endro eus ar re zañjerusañ evit al listri. Du-hont ez eus bet aet da goll meur a hini anezho p'eo bas an dourioù koulz war an aod ha war ur vazenn ha pelloc'h en donvor.
Ur gasenn vras, hini Benguela, a ya ouzh kasenn Antarktika e tro ar pol hag an avelioù bras o skeiñ d'ar Reter ken e vez gwelet gwagennoù divent (30 m o uhelded a-wechoù) e-kichen ar c'hab.
Enez Sant-Paol (Alaska)
thumb|280px|Enez Sant-Paol, en Alaska, gwelet eus ur c'harr-nij Enez Sant-Paol (Saint Paul Island e saozneg) zo un enezenn en Alaska e Mor Bering. An hini vrasañ eus an Inizi Pribilof eo, 104 km² dezhi. 532 a dud zo o chom enni, an holl e kêr Sant-Paol. An inizi tostañ eo an Enez Otter er mervent, hag an Enez Walrus er reter.
Istor
thumb|Kartenn an enezenn Dizoloet e voe an enezenn da zeiz Pêr ha Paol, d'an 12 a viz Mezheven 1788 (hervez an deiziadur juluan en implij gant an ortodoksed), gant Gavriil Pribilov. War a seblant ne oa ket a dud o chom eno, met moarvat e oa un douar anavezet gant an henvroiz a-raok donedigezh ar Rused.
En kantved e oa an Inizi Pribilof etre daouarn ar Rused. Gante e voe rediet un toullad Aleouted, eus an Inizi Aleout, pelloc'h er c'hreisteiz, da vont d'an inizi Pribilof da chaseal reuniged evito. Bevañ a rejont en dienez hag er sklavelezh evit reiñ tu d'ar Rused da binvidikaat gant gwerzh ar c'hrec'hin.
Palud
Palud (Paulx e galleg) a zo ur gumun a Vreizh, e kanton Machikoul, e Liger-Atlantel, e gevred ar vro.
Ardamezioù
Troc'het ; ouzh 1 an troc'het, rannet ː ouzh 1 en argant e vrizhenn erminig en sabel ; ouzh 2 en aour e flourdilizenn en glazur ; ouzh 2 an troc'het, en gul e c'halir en aour.
Maen (mein)
Unan eus danvezioù fonnusañ a c'heller kavet eo ar maen, hemañ an danvez kalet m'eo graet gantañ lodenn vrasañ gorre an Douar (planedenn), met graet e vez ivez gant ar gerioù roc'h ha karreg evit un dolzenn vras a weler en natur. Kavet e vez mein e gwiskadoù roc'hellek tev dindan gorre an Douar, met ur maen a zo, da gentañ holl, un dra kalet-tre a c'hell bezañ dezouget ha treuzfurmet. N'eus forzh peseurt stumm a zo d'ar mein e c'heller benañ ha pikañ anezho gant ostilhoù a-feson. A-bell en deus desket an Den sevel tiez ha savadurioù bras ha bihan dre lakaat mein war o sonn pe en ur aozañ mogerioù ha tolzennoù mein. Mein vihan a c'hell bezañ benet ha kizellet evit ober bravigoù.
Azginivelezh
An Azginivelezh eo an anv roet d'ar marevezh eus an Istor, en Europa, a deu war-lerc'h ar Grennamzer, a-raok an Amzerioù modern, hag a glot, dre vras ha hervez ar broioù, gant dibenn ar hag ar.
Ul lusk sevenadurel e oa hervez lod, a grogas e Firenze dreist-holl da gentañ, hag e kêrioù all en Italia, a-raok tizhout ar peurrest eus Europa.
Ar ger
Troet eo ar ger Azginivelezh diwar ar ger gallek Renaissance, a zo tremenet e saozneg, hag eus ar ger italianek Rinascita e teu an hini gallek. Ar ger "rinascita"-se a voe arveret er gant Giorgio Vasari en e arnodskrid Vite de' più eccellenti architetti, pittori, et scultori italiani ("Buhezskridoù an disavourien, livourien ha kizellerien italian wellañ"), anavezet ivez evel Le Vite ("Ar Buhezskridoù").
Diwezhatoc'h e voe troet ar ger gallek en italianeg en-dro, ha deuet da vout Rinascimento.
Kemmoù
Ur marevezh kemmoù eo bet an Azginivelezh en anaoudegezh dre vras, er skiantoù hag en arzoù, dre ma veze skignet an anaoud nevez e-touez an dud uhel ha desket evel biskoazh kentoc'h. Er skridoù kozh avat, diazezet eo war studi ar skrivagnerien glasel, latin ha gresianek, e voe diorroadur an deskadurezh, ha dizoloadur ar pellwelad en arz.
E deroù an Azginivelezh europat emañ an Azginivelezh italian.
Er XVvet ha XVIvet kantved, gant al lusk war-zu an anaoud, e stagas broioù zo da gas listri da weladenniñ ha dizoloiñ ar bed. Kement-se a zo anavezet evel an Dizoloadennoù Meur.
Mare an dazkemmoù relijiel eo an Azginivelezh ivez. Hervez an istorour saoz John Hale eo en amzer-se e voe kroget da gomz eus Europa en un doare ordinal, gant kartennoù da ziazez, hag un hollad skeudennoù a gadarnae he bezoud sevenadurel, dre ar sellout.
Istor hag Azginivelezh
Dizemglev zo etre an istorourien hag an arzistorourien diwar-benn an doare da rannañ Istor ar marevezh-se, a zo evel ur stagell pe un nor etre ar Grennamzer hag an amzerioù modern. Darn a gomz eus Azginivelezh an XIIvet kantved.
Ma voe un tamm Azginivelezh en XIIvet kantved en Europa n'eas ket pell, rak torret e voe gant bosenn ar XIVvet kantved a lazhas ouzhpenn un drederenn eus ar boblañs. A-hend-all, abalamour d'ar Brezel Kant Vloaz e c'haller kompren e krogas an Azginivelezh diwezhatoc'h e Bro-C'hall eget en Italia.
Klask termeniñ
N'eo ket gwall aes termeniñ meizad an Azginivelezh. Hervez Jean Delumeau (en 1991), e teu ar ger eus Italia, ma veze kaoz eus Rinascita al lizhiri hag an arzoù adalek fin ar ; hiziv e lavar an Italianed Rinascimento.
Ar ger Azginivelezh zo bet adkemeret en 1860 gant an arzistorour suis Jacob Burckhardt (1818-1897) en e levr Die Kultur der Renaissance in Italien .
Kalz oberourien a ro un termenadur amzerel. Hervez darn avat e vo hir pe hiroc'h :
Hervez Jean Delumeau (1999) ez eus bet roet ur ster bras-oc'h-bras bepred d'ar ger. Abeg ha neuz an Azginivelezh eo a zo da anaout, ha kompren kenober ha kenlevezon ar broioù hervez pep tachenn.
Ur gerzhadeg vras war-raok eo en Europa er hag er, eme Jean Delumeau.
René Rémond a lavar ez eus dezverkoù d'un azginivelezh :
Pa vez anv a nevezadur en arzoù, el lennegezh, er skiantoù, e komzer a-wechoù ivez eus azginivelezh (pe nevezadur) marevezh Karl Veur (en amzer-se e komzed eus renovatio), eus azginivelezh Cluny (920-1000) e marevezh Otton, pe eus azginivelezh an (1060-1200). A-wechoù ivez e komzer eus ragazginivelezh, gwelout ar pennad Azginivelezh en Istor.
Ganedigezh ar meizad
Pa gelenne an istorour gall Lucien Febvre er c'h-Collège de France e 1942-43 en doa diskouezet eo Jules Michelet an hini en devoa ijinet krak ar ger Renaissance war-dro 1840, gant abegoù personel. En amzer-se edo Jules Michelet o labourat war-dro ar roue gall Loeiz XI, glac'haret e oa goude koll e wreg ha nec'het gant emdroadur gouarnamant an Unpenniezh c'hall (pe : Monarkiezh Gouere) dalc'het gant mirourien, ha c'hoant en doe da gaout neventi. E zoare da gompren an istor a rae dezhañ heñvelekaat ar pezh a veve hag ar pezh a studie ; ijinet en devije un Azginivelezh goude ren Loeiz XI, dre hanterouriezh brezelioù Italia.
Lod istorourien n'int ket a-du gantañ avat, pa welont evel un troc'h etre ar Grennamzer hag an Azginivelezh. Ar pezh a zo sur, hervez an darn vrasañ, eo n'eo ket bet ken splann an tremen hag ar c'hemm etre an daou brantad ha ma veze kontet gwechall.
Ganidigezh Europa
Skrivañ a ra an istorour saoz John Hale e ouie lenneien ar Grennamzer e oant o chom en ur c'hevandir anvet Europa gant an douaroniourien, disheñvel diouzh Azia hag Afrika. Koulskoude ne oa ket bet klevet anv eus Europa gwech ebet gant an darn vrasañ eus an dud, na lennet, dre na ouient ket lenn. Hervez an Iliz, ar galloud europat brasañ, e oa genidik ar gristenien eus broioù dibabet gant Doue da vezañ oaled ar gwir feiz war an Douar. Ne oa ket an dud emskiantek e oa eus ur sevenadur europat.
Ar moullerezh
Ar moullerezh an hini a levezonas ar muiañ buhez an dud e mare an Azginivelezh. Kent ma voe ijinet an doare-ober-se gant Johannes Gutenberg, war-dro 1450, e veze graet al levrioù gant an dorn : dornskridoù a veze lavaret anezhe. Kloer e oa an dud a rae al levrioù, int-i nemetken ar re a oa gouest da skrivañ, ha da skrivañ e latin, yezh an dornskridoù.
En XIvet ha XIIvet kantved e veze skrivet an dornskridoù gant ar venec'h e salioù-skrivañ anvet scriptoria, hag unan eus o c'hefridioù bras e oa. Goude-se e kaeraent o levrioù gant livioù hag aourlivadurioù.
Gant ar skolioù-meur e oa dalc'het an deskadurezh hag ar c'helaouiñ. Ne oa nemet Skol-veur Bologna, hini Pariz ha re Salamanca, Oxford ha Cambridge a oa aotreet da gelenn hervez doareoù ar skolastik.
Ar gwir a oa, gant an doueoniezh, unan eus penndanvezioù ar skolioù-meur.
Lenn skiantel an oberennoù diazez
Kentañ embannadur ar Bibl moullet a voe graet e 1455 gant Johannes Gutenberg e Mainz. Lod skouerennoù a voe kinklet gant prenerien, evel ma veze graet en amzer gent gant an dornskridoù.
Adlenn oberennoù an Henamzer
Alies e vez lavaret e pledas an dud gant an Henamzer.
Neue Nationalgalerie (Berlin)
thumb|right|250px| Diavaez Neue Nationalgalerie. Lod brasañ ar salioù da weladenniñ a zo en dan right|thumb| Diabarzh Neue Nationalgalerie. Neue Nationalgalerie a zo ur mirdi eus Berlin, bet ijinet gant Ludwig Mies van der Rohe, ennañ dastumadegoù arzoù modern an 20vet kantved.
Savouriezh
Digoret eo bet ar mirdi e 1968. Ar savadur nemetañ bet ijinet gant Ludwig Mies van der Rohe goude m’en defe kuitaet Alamagn (e 1933) eo. Gwelet eo ar savadur evel unan eus re zedennusañ ar savouriezh vodern. Diazezet eo war steuñvioù bet treset er bloavezhioù 1950 evit ur savadur burevioù a oa sañset bezañ savet e Kuba (met chom a reas ar raktres a-sav abalamour d’an dispac’h).
Ar salioù da weladenniñ a zo staliet e dan ar savadur, e diabarzh an diaz maen-greun. Ar savadur savet a-us a zo dibar a-fet savouriezh ha teknik : n’eus moger ebet, nemet eizh peul ha speurennoù gwer ha a zalc’h an doenn. Ken eeun eo ar savadur ken e seblant skañv-tre. Tro-dro d’ar mirdi ez eus bet staliet delwennoù, en o zouez re Henry Moore, Richard Serra hag Alexander Calder.
An dastumadegoù
Daoust ma vank oberennoù zo (abalamour da stourm a nazied a-enep d’an arz “disteraet” (entartete Kunst)) e dastumadeg Neue Nationalgalerie, e kaver enni taolennoù ha delwennoù bet savet etre penn-kentañ an XXvet kantved hag ar bloavezhioù 1960. E-touez al luskadoù kinniget er mirdi emañ an eztaoladurezh alaman hag aostrian, oberennoù arzourien Die Brücke : Ernst Ludwig Kirchner, Karl Schmidt-Rottluff. Hag ivez delwennoù savet gant Käthe Kollwitz. Evit a sell ouzh ar gubouriezh e kinniger kalz oberennoù, en o zouez re Pablo Picasso pe re Fernand Léger. Luskad ar Bauhaus a gaver ivez (Paul Klee), hag oberennoù dreistrealour (Max Ernst). Evit a sell ouzh oberennoù ar bloavezhioù 1950 ha 1960 e kaver oberennoù (Yves Klein, Barnett Newman pe c’hoazh re Mark Rothko). Diskouezadegoù berrbad a vez kinniget ivez.
Perses (mab Perseüs)
Perses (henc'resianeg : Πέρσης Perses) a oa mab da Perseüs hag Andromeda e mojennoù Henc'hres.
Chomet e vije gant e dad-kozh, Kefeüs, roue Aithiopia ha tad Andromeda. Embarañ a reas gant an Okeanidenn Perse, ma teuas da vezañ hendad ar Bersed.
Nabaskoze
Nabaskoze (Navascués e spagnoleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun e reter Nafarroa, en Euskal Herria, a-stok ouzh Aragón.
Nyameg
Ur yezh tchadek eus isskourr ar bolek rik eo an nyameg (nyam(bolo)) komzet e Taraba e Nigeria. N'ouzer ket gant pegement a dud e vez komzet met bihan eo o niver moarvat rak ne vez implijet nemet en ur gêriadenn, hini Andami.
Sindeg
Ur yezh indezariek eo ar sindieg (सिन्धी,سنڌي; RLVK: sindhī) komzet gant tro-dro da 17 milion a dud e Pakistan e Proviñs ar Sind ha 2.8 milion all en India.
Ur yezh ofisiel an hini eo kement e Pakistan, ma vez skrivet gant al lizherenneg arabek, hag en India ma vez skrivet gant ar skritur devanagari. Perzhioù boutin a zo etre ar Sindeg hag ar Balouchieg.
Geroumeg
Ur yezh tchadek eus is-skourr ar bolek rik eo ar geroumeg (geruma pe ger(e)ma) komzet gant tro-dro da 4.700 den e Bauchi e Nigeria (1971).
Muioc'h-mui emañ an dud o tilezel ar yezh-mañ evit ober kentoc'h gant ar haousaeg.
Div rannyezh ez eus:
Mouseg
Ur yezh papouek eus isskourr ar yezhoù amtek-mousek eo ar mouseg (Musa, Musan, Musian, Siafli, Siwai) komzet gant tro-dro da 220 den (2007) e Papoua Ginea-Nevez.
Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.
Tiber (stêr)
An Tiber (Tevere en italianeg) zo ur stêr italian zo hec'h eien er menez Fumaiolo, 1 268 m a uhelder, en Apenninoù Toskana. Treuziñ a ra bro Ombria en ur ober tro Perugia dre ar reter, ha dourañ a ra kêr Roma hag al Lazio a-raok en em deuler er mor Tirrenia dre un delta. Trede stêr hirañ Italia eo goude ar Po hag an Adige.
Hec'h adstêrioù pennañ a ya d'o ober ar Chiani, kresket gant ar Paglia a dremen dre Orvieto, an Nera a dremen dre Terni, hag an Aniene. Bras eo ar c'hementad gouezelennoù dilec'hiet dre an diazad ha mont a ra tre genoù ar stêr er mor eus 4 metr bep bloaz. Hiziv emañ dismantroù porzh roman kozh Ostia e-kreiz ar maezioù, pevar c'hilometr diouzh ar mor. Rannet eo ar blaenenn chaladurioù dre kêr-hañv Lido di Ostia er su hag an aerborzh Leonardo da Vinci en norzh.
Istor
Hervez hengounioù zo e teufe anv ar stêr - Tiberis e latin - eus anv un den heñvelanvet hag a vije bet beuzet enni. Koulskoude e hañval an anv bezañ kentoc'h a orin etruskek, dre ma'z eo o zachenn a vez treuzet gant ar stêr evit ar pep brasañ.
190
943 Ab Urbe Condita = 190 goude J.-K.
Tiber (stêr)
Istor
Da vare ar vonarkiezh e oa eus an Tiber un harz naturel etre Roma hag Etruria. Da vare ar Republik roman en em stummas ur c'harter nevez "en tu all d'an Tiber" (en tu all eus kêr eta), anezhañ an Transtiberim (an Trastevere a-hiziv), poblet gant Yuzevien ha Sirianed dreist-holl. "Estren" e penn-kentañ, e voe staget an dachenn-se ouzh kêr dindan ren an impalaer Aogust.
190
Ganedigezhioù 190
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 190
Stêr Conwy
Ar stêr Conwy (Afon Conwy e kembraeg) zo unan eus stêrioù hanternoz Kembre, dezhi tost da 41 kilometrad hed.
190
Marvioù 190
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 190
Stêr Conwy
Dont a ra er-maez eus Llyn Conwy, degemer a ra dour hec'h adstêrioù Machno ha Lledr kent tizhout Betws-y-Coed, hag ar stêr Llugwy. Alese ez a da Llanrwst, Trefriw ha Dolgarrog a-raok degouezhout e bae Conwy e Conwy.
Nyiragongo
An Nyiragongo a zo ur menez-tan e Traoñienn ar Rift Meur e reter Afrika. E anv a dalv e brezhoneg an hini a zivoged. Dre m'emañ tost ouzh ur bern kêriadennoù poblet mat, met ivez dre ma tislonk alies hag ez eo redus-kenañ e lava, ez eo anavezet an Nyiragongo evel unan eus ar menezioù-tan dañjerusañ en Afrika.
Lec'hiadur
E Republik demokratel Kongo emañ an Nyiragongo, ha resisoc'h : 29,5° Reter ; 1,52° Su. En aridennad ar Virunga (80 km eus Reter da Gornôg hag 20 km ledander) emañ, gant ar menezioù-tan-mañ: ar Vuhaura, ar Vgahinga, ar Sabinyo, ar Vishole, ar Vikeno, ar Garisimbi hag an Niamuragira. War-hed 19 km emañ an Nyiragongo eus kêr Goma, tost d'ar vevenn etre ar C'hongo hag ar Rwanda. Kêr Goma a zo war-dro 400 000 a dud o chom enni. Uhel a-walc'h eo an Nyiragongo, gant 3 469 m a uhelder. War rift Afrikan Esten emañ an Nyiragongo.
Tarzhadennoù
Pa vez komzet eus an Nyiragongo e ranker gouzout o deus cheñchet e darzhadennoù e-kerzh ar bloavezhioù, da laret eo e oant tarzhus betek an 19vet kantved evit dont da vezañ dislonkus adalek dislonkadenn 1927 hag he deus paouezet e 1977. E-kerzh an dislonkadenn a badas 50 vloaz e voe krouet ul lenn magma hag en em zileunias en un eurvezh. An dislonkadenn-mañ a gemeras hent Goma hag a baouezas un tammig a-raok an aerborzh, met lazhet e voe 600 den ha leusket ur graterenn 900 metrad donder.
Dislonket en deus dija peder gwech :ur wech e 1944, e 1948, e 1977 hag e 2002. Dislonkadenn 2002 he deus lakaet da fall 14 kêriadenn nepell dioutañ ha touchet he deus e lava kêriadenn Goma en ur leskel un nant lava eus 60 km hirder ! Setu n'eo ket marv c'hoazh an Nyiragongo. Ur vojenn a zo en-dro d'an Niamuragira diwar-benn an Nyiragongo : laret e vez gant an dud o vevañ tro- dro d'an daou venez-tan-se ez a ene an dud varv da lakaat anezhañ da zislonkañ. Tarzhus eo an Nyiragongo hag ur stumm kemmesk en deus ar mnez-tan Peleat-mañ. Lava berradus ha tarzhadennoù aezhenn dour a zo en e zislonkadurioù. Teñval eo liv e lava hag ur gimiezh bazek he deus. An Nyiragongo na servij da vann evit an dud o vevañ tro-dro (labour-douar...).
Bodjpoureg
Ur yezh indez-aryek eo ar bodjpoureg (bhojpuri भोजपुरी), komzet en India dreist-holl e Uttar Pradesh gant 25 millon a dud hag ivez e Nepal (1.4 milion) hag e Moris (300.000). Komzet e vez ivez e Guyana, Surinam, Fidji hag e Trinidad ha Tobago.
Tost-tre eo ar bodjpoureg ouzh ar maitileg (maithili) hag er magaheg (magahi), hag a-grevet e vez graet yezhoù biharek anezhe.
Fernand Lechanteur
Fernand Lechanteur a oa ur skrivagner, barzhoneger ha yezhoniour norman, ganet d'an 20 a viz Mezheven 1910 en Agon-Coutainville hag aet da anaon d'ar 7 a viz Mae 1971 e Caen.
Buhez
Stummet war ar yezhoniezh hag an dudoniezh, kelenner alamaneg, rener lise Le Verrier e Saint-Lô hag hini lise Malherbe e Caen, savet en deus Fernand Lechanteur un oberenn normanek birvidik. Stourmet en doa dizehan e vuhez-pad evit an normaneg en doa reolennet e zoare-skrivañ.
Krouet en doa, a-gevret gant André Louis, ur gevredigezh hag ur gelc'h-gelaouenn : Parlers et traditions populaires de Normandie (1968). Mod-all en doa skrivet meur a bennad-skrid hag a levrioù diwar-benn Normandi hag e sevenadur e normaneg, e galleg koulz hag e norvegeg ( Det Skandinaviske Normandie, e-barzh ar pemdezieg Samtiden, Oslo, 1948).
Meur a anv-pluenn en doa implijet: Maître Gire (anv un hendad dezhañ, gwiader a vicher), Björn af Hringefirði (anv skandinaviat a dalvez "arzh Menez Mikael"), Samuel, hag all...
Lakaet ez eus bet sonerezh war daou skrid a-zindan e bluenn gant ar gevredigezh Magène e 1989 ha 1994.
Savet ez eus bet ur savadur-kañv e stumm ur vag viking e koun dezhañ e-tal Agon-Coutainville (departamant ar Manche).
Eil brezel Kongo
thumb|300px|Takadoù dalc'het gant al luioù da heul e miz Mezheven 2003 : Gouarnamant, [[MLC en norzh, RCD er reter]]
Porched:Ar mor
<div style="width:100%; border:1px solid #deccb4; text-align:center; background-color:#ffe; vertical-align:middle;"> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #cccc99; background-color: #f1f1de;"
Moraerion hag o zud
Henmzer : Piteas
Krennamzer : Jeanne de Belleville • Kheir-ed-Din • Sant Brendan
Amzer vodern : Jean Bart • Sébastien Bigot de Morogues • James Cook • Vasco da Gama • Kristol Goulm • Fernan Magalhaes
Peskerezh ha produadurioù ar mor
gwalenn-besketa • higenn • kavell • palaer • roued • seulenn • tramailh • treant, bazh-krog
Bevien vorel
bezhin • bronneg mor • goumon • kresteneg • pesk • plankton
Sportoù-mor
neuñverezh ; neuerezh • planken-dre-ouel • redadeg-vagoù • roeñverezh • splujerezh • surf • kitesurf
Rummadoù
Mor • Morouriezh • Peskerezh
Geraeg
Ur yezh tchadek eus is-skourr ar bolek rik eo ar geraeg (gera pe gerawa) komzet gant tro-dro da 200.000 den e Bauchi e Nigeria (1995).
Dilezet eo bet ar yezh dija gant meur a gêriadenn.
Sgwd Gwladys
300px|thumb|Sgwd Gwladys Sgwd Gwladys zo ul lamm-dour brudet e kreisteiz Kembre, war an Afon Pyrddin, unan eus ar stêrioù a ya d'ober an Afon Nedd, e Glyn Nedd uhelañ, e kontelezh Castell-nedd Port Talbot.
Dont a ra an anv eus santez Gwladus, war a hañval.
1883
Diwar-benn bloavezh 1883 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Roll ar filmoù diazezet war mojenn ar Roue Arzhur
Niverus ha liesseurt eo ar filmoù a zo bet savet diwar mojenn ar Roue Arzhur.
E. Lancel
E. Lancel a zo ur vestrc'hoarierez echedoù belgiat.
Saint Paul (Antigua-ha-Barbuda)
right|Kartenn Antigua, ma weler parrez Saint Paul
Roll ar filmoù diazezet war mojenn ar Roue Arzhur
Connecticut Yankee
Filmoù diazezet war danevell Mark Twain A Connecticut Yankee in King Arthur's Court.
Kolameg
Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar c'hreiz eo ar c'holameg (kolami) komzet gant tro-dro da 50.000 den (1989) e Maharashtra, Andhra Pradesh ha Madhya Pradesh en India.
Saint Paul (Antigua-ha-Barbuda)
Saint Paul zo unan eus c'hwec'h parrez enez Antigua, e kreisteiz an enezenn, en Antigua-ha-Barbuda. 46 km² a c'horread zo dezhi, ha 6 117 annezad e 2000. Nelson's Dockyard eo ar pennlec'h anezhi
Enepdisivouderezh
An Enepdisivouderezh zo ul lusk a-berzh an Iliz Katolik Roman, kroget er XVvet kantved, hag Anna Bijns er penn a-raok, ha buanaet gant an Disivouderezh protestant. Hiziv e komz an istorourien eus « Kempennerezh Katolik ».
E. Lancel
Kampionez echedoù (maouezi) eus Belgia e voe e 1964.
Enepdisivouderezh
Ezhomm da gempenn
Adalek ar XIVvet kantved e oa splann an ezhomm da gempenn an Iliz : goulennet e veze kempenn gant prederourien gristen evel John Wyclif, Jan Hus, hag er XVIvet gant Martin Luther ha Jean Calvin.
Senedoù-iliz a voe e Konstanz (1415-1418), Basel (1431-1449) ha Latran (Latran V) (1512-1515) da studiañ ar c'hempennoù kentañ d'ober. Sened-iliz Trento (1545–1563) avat a voe an hini pouezusañ. Gantañ e voe lakaet fin da walloberoù zo: gwerzh an induljañsoù, fallvuhez beleien hag eskibien zo. Adembannet e voe dlead ar veleien da chom hep dimeziñ. Lavaret e voe splann e ranke an eskibien chom en o eskopti.
1883
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1883
Enepdisivouderezh
Ezhomm da gempenn
Adaozet e voe Curia romana ar Vatikan. Adtermeniñ ha kreñvaat a reas divizoù an Iliz diwar-benn an doueoniezh hag aozadur an Iliz. Savet e voe dogma an treuzkorfañ.
1883
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1883
Enepdisivouderezh
Ezhomm da gempenn
Gwellaet e voe stummadur ar veleien gant labour tud evel Ignacio de Loyola. Ar C'hempenn a voe skignet en Iliz gant tud uhel evel Peter Canisius, Carlo Borromeo, Ignacio de Loyola, Frañsez a Sal. Kemmoù en deiziadur, gortozet abaoe ouzhpenn 100 vloaz, a voe graet war-lerc'h sened-iliz Trento en 1582, gant Gregor XIII: abalamour dezhañ eo e komzer eus deiziadur gregorian.
Galamboueg
Ur yezh tchadek eus is-skourr ar bolek rik eo ar galamboueg (galambu pe galambi) komzet gant tro-dro da 20.000 den e Bauchi e Nigeria (1993).
Oriyeg
Ur yezh indez-aryek eo an oriyeg (ଓଡ଼ିଆ), komzet dreist-holl e Orisa (India). Tost-tre eo d'ar banglaeg (bengali) ha d'an asameg.
Galamboueg
Ne vez ket komzet ar galamboueg gant an darn vrasañ eus a dud.
Oriyeg
Skrivet e vez an oriyeg gant ar skritur oriyek.
Douaroù Aostral hag Antarktikel Frañs
Tiriad Douaroù Aostral hag Antarktikel Frañs (ent-ofisiel territoire des Terres australes et antarctiques françaises, berraet e Douaroù Aostral hag Antarktikel Frañs hepmuiken dre vras, TAAF da deskanv) a zo un tiriad tra-mor eus ar Republik c'hall savet e 1955. Tri distrig dishañval eus su Meurvor Indez a zo ouzh e ober: Un distrig all, lod eus Antarktika, a zo lakaet da zarn ivez: Abaoe miz C'hwevrer 2007 ez eus bet savet ur pempvet distrig, gant un toulladig inizi trovanel eus Meurvor Indez, a vez graet:
Viell
E pep viell e vez an hanter eus kromozomoù ar vamm.
Gant ar maouezed ne vez sperius ar vielloù nemet e-pad 24 eur pa ziskennont e korzennoù ar grozh war-lerc'h bout skarzhet ag ar vigelloù.
Naikeg
Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar c'hreiz eo an naikeg (naiki, metla-kinwat, utnur pe asifabad) komzet gant tro-dro da 10.000 den (1989) e Andhra Pradesh ha Maharashtra en India.
Redonda
Redonda zo un enezenn didud perc'hennet gant stad Antigua-ha-Barbuda er Mor Karib.
Gadabeg
Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar c'hreiz eo ar gadabeg (gadaba) komzet gant tro-dro da 10.000 den (1996) en Andhra Pradesh en India. Komzet e vez ivez e Bangladesh.
Nazar (Nafarroa)
Nazar zo ur gumun e kornaoueg Nafarroa, en Euskal Herria, a-stok ouzh Araba.
Kouroukeg
Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù an hanternoz eo ar c'houroukeg (kurukh, kurux, kunha, kuda, kora, morva pe birhor) komzet gant tro-dro da 2.053.000 den (1978) e Bihar, Madhya Pradesh, Bengal ar C'hornôg, Orissa, Assam ha Tripura en India. Komzet e vez ivez e Bangladesh.
Div rannyezh pennañ ez eus:
Thomas Fersen
thumb|Thomas Fersen Ganet eo Thomas Fersen d'ar 4 a viz Genver 1963 e Pariz. Gant e dad-kozh eo, en deus dizoloet bed ar sonerezh. Da c'hwec'h vloaz eo-eñ plijet-kenañ gant ar c'hanañ. E 1980 e tremen ur BAC D (skiantoù an natur) hag e sav e gentañ strollad sonerezh «UU». E-barzh «piano-tavarnioù» en deus kanet gant e wreg goude-se. E 1988 ec'h enroll e gentañ kanaouenn war un disk 45-tro anvet «Ton héros Jane» ; a-drugarez da Vincent Frèrebeau en deus enrollet ar bladenn-mañ.
E vuhez arzour
E-giz arzour en deus graet Thomas Fersen kalz a bladennoù. Setu o zitloù:
E strollad
Piv a zo ennañ ? Mont a ra da ganañ ha da seniñ dre vBro-C'hall, Kebek, Suis ha Belgia peurviañ. Pemp soner a vez bepred gantañ pa ya d'ober sonadegoù. Setu o anvioù hag ar binviji sonerezh a c'hoariont :
An doare sonerezh
Diouzh ar bladenn e cheñch e stumm sonerezh, gallout a ra bezañ rock, folk rock, jazz pe blues.
Perak Breizh ?
Dilojet eo Thomas Fersen da Vreizh. Karout a ra Breizh ha kalz a vignoned en deus amañ. Un ti en deus e Treger Izel, e Penn-ar-Bed, e Sant-Yann-ar-Biz.
A-raok ma teufe e bladenn gentañ er-maez, eo bet ret gortoz daou vloavezh. Ur wech bet skrivet an holl ganaouennoù gantañ, eo bet enrollet ar bladenn en ur sinema kozh e Breizh. Setu penaos en deus dizoloet Breizh.
Elvinieg
Ardamezioù
En glazur e deir fellenn en aour leinet pep hini gant ur groaz ivez en aour (siell 1196).
Nazar
Nazar zo:
191
944 Ab Urbe Condita = 191 goude J.-K.
Ganedigezhioù 191
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 191
Marvioù 191
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 191
Alfonso d'Este
Alfonso d'Este zo anv pevar den da vihanañ eus an Tiegezh Este, bet o ren e Modena ha Ferrara.
Jan van Scorel
thumb|right|Poltred David Joris Jan van Scorel (1495 e Schoorl - 6 a viz Kerzu 1562 en Utrecht) a oa ul livour izelvroat. Peurliesañ e vez lavaret e voe degaset arz an Azginivelezh italian d'an Izelvroioù gantañ. Ne ouezer ket hag-eñ e voe stummet gant Jan Gossaert en Utrecht pe gant Jacob Cornelisz en Amsterdam, met heñvel eo e deknik ouzh o re, ha kejañ a reas ganto e-pad e vuhez. Van Scorel a veajas dre Europa goude e 20 vloaz, da gentañ da Nürnberg ha goude-se en Aostria. Eno eo e livas e daolenn a-bouez kentañ, anvet Sippenaltar. Giorgione a levezonas Van Scorel pa zeuas da Venezia. Van Scorel a guitaas Venezia goude-se, mont a reas da Roma hag ur birc'hirinded en Douar santel a reas ivez. Meur a daolenn diwar-benn Jeruzalem a livas goude-se.
Meneget eo e Pictorum aliquot celebrium Germaniae inferioris effigies  gant Dominicus Lampsonius.
Mignon e oa da Jan Everaerts, ha kenskrivañ a rejont (Epistolarum libri duo).
Tianjin
Ur gêr e Sina an hanternoz eo Tianjin (Pinyin: Tientsin en he stumm romanizaet) hag unan eus ar peder c'heoded e RPS a zo par d'ur rannvro er frammadur melestradurel sinat. Stok ouzh kumun Beijing eo, e-kreiz rannvro Hebei. Ouzhpenn pemzek milion a dud a oa e 2015. An pevarvet kêr Sina dre he ment eo goude Shanghai, Beijing ha Guangzhou.
War ribl ar stêr Hai emañ hag he forzh a zo war vord pleg-mor Bohai er Mor Melen. Emañ 111 km e gevred Beijing.
Istor
Al lec'h m'emañ Tianjin hiziv a voe krouet gant goueledennoù ar stêrioù a en em daole e pleg-mor Bohai, ar Stêr Velen en-o-touez.
Kleuziadeg Kanol Bras Sina gant ar Suied a lakkas Tianjin d'ur greizenn-genwerzh vras. Betek 1404 e oa anvet "Zhigu" (直沽), pe "Porzh Reizh". Er bloaz-se e adanvas an impalaer Yongle anezhi "Tianjin", ar pezh a dalvez "Roudouz an Neñv" peogwir e oa aet an impalaer a-dreuz ur roudouz en-he-c'hichen p'edo o vrezeliñ ouzh e niz. Ur c'hreñlec'h a savas, Tianjin Wei e anv (h: 天津衛 / e: 天津卫).
D'un prefeti e voe lusket Tianjin e 1725.
E 1856 e abourzhe soudarded sinat an Arrow, ul lestr perc'hennet gant ur sinat met o tougen ar banniel saoz. War vezañ ur morlaer ha war ober floderezh opiom e tiskredent e gabiten. 12 a dud a vac'hjont. E distro-gwall e kasas ar saozon hag ar c'halloued bigi-kanoliañ bleniet gant an amiral Michael Seymour da gemer kreñvlec'hioù an Taku e mae 1858. E fin an darn gentañ an eil brezel an opium e tigoras ar feur-skrid Tianjin Tianjin d'ar c'henwerzh etrevroadel. Peurwiriekaet e voent gant impalaer Sina e 1860.
Etre 1895 ha 1900 e savas bro-Saoz, Frañs, Japan, Alamagn, Rusia, Aostria ha Belgia lec'hioù er vered e-barzh Tianjin. An dalc'h estrañjour a voe abeg un nebeud trubuilhoù evel Tabut Iliz Tianjin(天津教案)er viz Even 1870. Iliz Wanghailou (H: 望海樓教堂 / E: 望海楼教堂) a voe tamallet da vezañ bet kaoz eus skrapadeg ha marv bugale sinat. D'ar 21 miz Even e aozas mistri-kêr Tianjin ur vanifestadeg a droas d'un taol-dispac'h. Un emgann a voe etre izili an iliz hag ar vanifestourien. An iliz ha ti ar c'hoñsul gall a voe peurdevet. Klemm a ra ar gouarnamant gall ouzh ar Qinged hag d'hemañ e voe ret paeañ un digoll.
Er viz Even 1870 e teuas a-benn ar voxerien da gontrolliñ un darn vras eus ar gêr. D'ar 26 miz Even e harpjont luioù ar broioù europeat o vont war-du Beijing e-kichen Langfang hag o rediañ da vont en dro da Dianjin a rejont. Sezizet e voent al lec'hioù er vered e-pad meur a viz.
D'ur geoded e voe lakaet Tianjin e 1927.
Douaroniezh
War aod kôrnog pleg-mor Bohai emañ Tianjin.
Pevar amzer en deus ar gêr. Ar goañvoù a vez yen, avelek ha sec'h kenañ, delanvadet gant antisiklonenn Siberia, pa vez gleb ha tomm an hañvoù abalamour d'ar monson. An neveramzerioù a vez sec'h hag avelek, a-wechoù gant korventennoù-traezh o tont eus dezerzh Gobi.
Boleg
Ur yezh tchadek eus is-skourr ar bolek rik eo ar boleg (bole, bolanchi, borpika pe bolewa) komzet gant tro-dro da 100.000 den e Bauchi e Nigeria (1990).
Div rannyezh ez eus:
Gina Linn Finegold
Gina Linn Finegold a zo ur vestrc'hoarierez echedoù eus SUA.
Mestr Etrebrodel (Maouezi) eo.
Kampionez echedoù (maouezi) eus Belgia e voe e 1989 gant 8 poent diwar 9.
2 085 eo e renk Elo diwezhañ.
1884
Diwar-benn bloavezh 1884 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1884
Timbroù Postoù Manav
thumb|250px|Timbroù Manav Enoret eo bet banniel Breizh en un doare dic’hortoz gant Postoù Manav pa voe embannet ur rummad timbroù gouestlet d’an « Etrekeltiegezh » d’an 12 a viz Mae 2008.
1884
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1884
Timbroù Postoù Manav
Bannieloù Breizh, Bro-Skos, Kembre, Iwerzhon, Enez-Vanav, Kerne-Veur, Galiza ha Bro-Astur zo danvez 8 timbr liesliv o kinnig ivez ur frazennig-stur e yezh ar vro. Dindan ar Gwenn-ha-du da skouer e c’heller lenn Hep brezhoneg Breizh ebet. Klotañ a ra an degouezh-se gant diviz Aozadur ar Broadoù Unanet (ABU) a embanne lesanvet 2008 « bloavezh etrebroadel ar yezhoù ».
Ar wech kentañ eo ez eo roet an tu da welout skeudenn banniel broadel Breizh war un timbr embannet gant postoù ur gouarnamant.
Lauburu
thumbnail|right|Lauburu, arouez vroadel [[Euskal Herria ]] thumbnail|right|[[Svastika kromm en ur maen-badez kristen en iliz Labach, e Knopp-Labach, e Rheinland-Pfalz, en Alamagn.]]
Lauburu a vez lavaret en euskareg eus ur seurt svastika kromm e beder esker. Dont a ra an anv eus daou c'her euskarek: lau a zo pevar, ha buru a zo penn. Tennañ a ra un tamm d'an arouezioù teiresker, evel an triskell breizhek, ha d'an tomoe japanat.
Arouez
Kavet e vez an arouez e-maez Euskadi, gant Kelted pe Germaned ivez, hag en engravadurioù ar Wizigoted. E Galiza hag Asturiez (evel e Piornedo) e vez lavaret "tetrasqueles" anezho.
Un arouez rakindezeuropeat e vije, abaoe Nevezoadvezh ar Maen. Da gentañ e vije bet pevar bouc'h o treiñ en-dro d'ur c'helc'h.
Pengeg
Teir rannyezh pennañ ez eus:
Lauburu
Arouez Euskal Herria
Deuet eo al lauburu da vezañ arouez vroadel Euskal Herria. Koulskoude n'er c'haver ket en ardamez istorel ebet. Hiziv er gweler er beredoù, war an arrebeuri, ouzh an tier, hag ar stalioù, war ar boutailhadoù gwin...
994
Diwar-benn bloavezh 994 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Lauburu
Ster
Meur a zisplegadenn zo d'an arouez, a c'hallfe talvezout pe lusk ar peder rannvloaz pe c'hoazh ar peder elfenn diazez (dour, douar, tan, aer).
E Breizh
Kavet ez eus pevarskeloù gant Albert Poulain e meur a lec'h: Dol, Langolen, Comblessac, Rieg
994
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 994
Kunik
Kunik eo an anv a vez graet eus an doare pok a vez roet gant Inuited zo. En Europa hag e Stadoù-Unanet Amerika e vez anvet  pok eskimo  alies, dre fazi.
Krediñ a ra an dud alies e vez roet pokoù gant ar fri e-touez an Inuited da ziskouez karantez. N'eo ket se ar c'huni. Gant ar fri hag ar weuz uhelañ e vez roet, ha war ar jod.
Plouyann
Plouyann a oa ur gumun eus Bro Dreger, e departamant Penn-ar-Bed, e Gwalarn Breizh.
192
945 Ab Urbe Condita = 192 goude J.-K.
Giwoeg
Ur yezh tchadek eus isskourr ar bolek rik eo ar giwoeg ((bu) giiwo, kir(i)fi pe kirifawa) komzet gant tro-dro da 14 000 den e Bauchi e Nigeria (1998).
Pok eskimo
Pok eskimo a vez lavaret alies, dre fazi, ha dre fallgompren kunik an Inuited, eus an doare pokat a vije gant an Inuited, o frotañ beg o fri.
Plouyann
Anv
N'ouzer ket hag-eñ e teufe hec'h anv eus ur Yann dianavez, pe eus an abostol Yann.
Pardjeg
Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar c'hreiz eo ar pardjeg (parji, durwa, thakara, tugara) komzet gant tro-dro da 90.000 den (1986) e Madhya Pradesh hag Orissa en India.
Pok eskimo
N'eo ket se a dle mirout ouzh an dud da implij ar fri e-lec'h muzelloù ma karont, na da glask ur ger gwell. Da c'hortoz n'eus nemet ober gant ar ger anavezet, o c'houzout ez eo ur fallanvadur deuet diwar ar boan a vez o kompren ar sevenadurioù all.
Ivan Nemet
Ivan Nemet (e serbeg:Иван Немет) a zo bet ganet d'ar 14 a viz Imbril 1943 e Sombor (Yougoslavia) ha marvet d'an 16 a viz Kerzu 2007 e Basel (Suis).
192
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 192
Pardjeg
Peder rannyezh pennañ ez eus:
Ivan Nemet
Mestrc'hoarier echedoù yougoslaviat serb ha suis.
Pok eskimo
baiser
Ivan Nemet
Mestr Meur e oa.
601
Diwar-benn bloavezh 601 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 601
Waardamme
thumb|left|An ti-kêr kozh hag an iliz katolik Sint-Blasius
601
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 601
Waardamme
Waardamme en izelvroeg, Woardamme e flandrezeg kornôgel, a zo ur rann-gumun e Flandrez Belgia hag e proviñs Kornôg-Flandrez. Ur gumun e oa gwechall; gant lezenn 1977 eo bet lakaet e kumun Oostkamp.
192
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 192
Ivan Nemet
E miz Here 2007 edo 2348 e renk Elo.
Glaouer-Sibiria
Ar glaouer-Sibiria, (liester : glaouered-Sibiria) a zo ur spesad evned amprevanetaer, Apus pacificus an anv skiantel anezhañ.
Boued
Bevañ a ra an holl izili eus kerentiad an Apodidae diwar amprevaned tapet diwar nij gante, gwenan, gwesped, kelien, laou-koad ha tartouz en o zouez.
Hervez ur studiadenn sinaat bet embannet e 1987, nav spesad amprevaned a yae da voueta Apus p. pacificus war Enez Tchenlu-chan er Mor Melen koulz etre miz Mae ha miz Eost 1980 hag e miz Gouere 1981 ; an darn vuiañ eus an amprevaned-se a oa drastus evit ar gounezerezh hag ar c'hoadegi.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad  anezhañ :
Ivan Nemet
Kampion Yougoslavia e oa bet e 1979. Erruet e oa e Suis e penn-kentañ ar bloavezhioù 1980. Broadet e voe suis. Ezel e oa a skipailh broadel Suis. Kampion Suis e voe en Arosa e 1990. Kampion kevredel Suis e Basel. C'hoari a rae e Kleub Birseck ha labourat a rae kalz da skoazellañ ar c'hoarierion yaouank.
Koubieg
Ur yezh tchadek eus is-skourr ar bolek rik eo ar c'houbieg (kubi) komzet gwechall e Nigeria.
Ur yezh varv an hini eo, ha komzet e vez haouaeg bremañ gant an dud eus ar meuriad-se.
Gondeg
Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar su-kreiz eo ar gondeg (gondi, gondiva pe gondwadi) komzet gant tro-dro da 1.954.000 den (1997) e Madhya Pradesh hag e Chhattisgarh en India.
Eizh rannyezh pennañ ez eus:
Glaouer gell
Ar glaouer gell (liester : glaouered gell) a zo ur spesad evned, Apus pallidus an anv skiantel anezhañ.
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad  anezhañ :
Kraoñell ar silabenn
Er yezhoniezh e vez implijet an termen kraoñell ar silabenn (saoz.: syllable nucleus pe peak ("krec'h")) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus elfenn greiz ur silabenn, peurliesañ ur vogalenn pe un diftongenn, evel e brezhoneg, pe c'hoazh un driftongenn hag alies a-walc'h ivez ur gensonenn silabennek, evel da skouer e meur a yezh slavek.
Ur silabenn enni ur vogalenn verr da graoñell a vez graet "skañv" outi keit ha ma reer "pounner" eus silabennoù gante da graoñell vogalennoù hir, diftongennoù pe triftongennoù.
Graet e vez "klotennad" eus kraoñell ar silabenn mui al lost mar bez anezhañ.
Austol
Austol (St Austell e saozneg, distaget [sɛn 'ɔstɛl]) a zo ur gêr a gKernev-Veur. E 2001 e oa 22 658 a dud o chom enni.
Gwechall e oa Austol hag he zrowardroioù un takad dibarrez (unparished area), eleze ne doe he foblañs kuzul-kêr pe kuzul-parrez ebet dilennet ganti d'ober war he zro. E Kerzu 2008 e voe embannet krouidigezh 4 farrez keodedel nevez, en o zouez hini Austol, a voe dilennet o c'huzulioù nevez e Mae 2009.
Pok d'an dorn
Ar pok d'an dorn a vez graet e broioù zo, e-touez tud zo. Pevar doare pokoù d'an dorn zo anavezet dreist ar re all: Met re all zo c'hoazh.
Pok da zorn ar maouezed
Ur merk a zoujañs, a sevenadur, hag a renk kevredigezhel eo war un dro. Gwechall e veze poket da zorn ar maouezed e-touez an dud uhel hepken.
Pok da zorn ur roue
thumb|400px|Pok da zorn ar roue [[Fernando II Aragon|Fernando el Católico en Gernika (Bizkaia) e 1476]] Un doare da ober le a wazoniezh e oa pokat da zorn ar roue. Heñvel eo ar pok-dorn er mafia.
Kolokeg
Ur yezh tchadek eus isskourr ar bolek rik eo ar c'holokeg (kholok, ko(o)de, kwoode, pia, pitiko, widala pe wurkum) komzet gant tro-dro da 2.500 den e Taraba e Nigeria (1977).
Pok d'an dorn
Pokoù all
Anaout a reer meur a zoare all c'hoazh. Dirak an impalaered roman e ranke an dud daoulinañ. Darn a stoke dousik ouzh traoñ sae an impalaer neuze hag a boke d'o dorn goude.
Dogreg
Ur yezh indez-aryek eo an dogreg (dogri डोगरी) komzet gant tro-dro da 2 vilion a dud e Jammu, e Jammu ha Kachmir dreist-holl, met ivez e Panjab en India, e Himachal Pradesh hag e lec'hioù all zo eus Kachmir.
Unan eus yezhoù kenofisiel India eo an dogreg e Stad Jammu ha Kashmir.
Kouveg
Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar su-kreiz eo ar c'houveg (kuvi, kuvinga, khondi, jatapu) komzet gant tro-dro da 300 000 den (1990) en Orissa ha Madhya Pradesh en India.
Dogreg
Skrivet e vez gant ar skritur devanagari pe gant al lizherenneg arabek hervez al lec'h ma vez komzet.
Odieta
Odieta zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Arc'heskopti anglikan Canterbury
Unan eus daou arc'heskopti Iliz anglikan Bro-Saoz eo arc'heskopti Canterbury, egile o vezañ arc'heskopti York.
Tregont eskopti zo en arc'heskopti anglikan Canterbury :
Mandeg
Ur yezh dravidek eus skourr yezhoù ar su-kreiz eo ar mandeg (manda) komzet en Orissa en India.
Olaibar
Olaibar (Oláibar e spagnoleg) zo ur gumun e Nafarroa en Euskal Herria.
Noain Elortzibar
right|250px|Sede pelec'h emañ Elortzibar Noain Elortzibar (ent-ofisiel: Noáin (Valle de Elorz) e spagnoleg, ha Noain (Elortzibar) en euskareg) zo ur gumun e Nafarroa, en Euskal Herria.
Paolieg
Paolieg a zo ur gumun eus Breizh e kanton Gwern-Porc'hoed e departamant ar Mor-Bihan.
Brezel-bed kentañ Eil Brezel-bed Brezelioù didrevadenniñ
Inizi Sillan
Inizi Sillan (Ynysek Syllan pe Enesek Syllan e kerneveureg, LFE: [ɪ,nɪ:zɛk 'sɪl:an]), zo un enezeg e penn pellañ mervent Kernev-Veur, ouzh toull-dor Mor Breizh, hag ur gorread 16,33 km² dezho.
E Breizh-Veur eo unan eus an Takadoù a Gaerder Naturel Dibar (Area of Outstanding Natural Beauty).
Anv
Anavezet e oant e Latin evel Insulae Sillinae, Silina pe Siluruni , ar pezh a glot gant Σίλυρες ha Σύρινες en henc'hresianek. Dont a ra marteze eus gwrizioù keltiek. E diwezh ar grennamzer e vezent anvet gant merdeerien Europa Sorlingas (Spagnoleg, Portugaleg) pe Sorlingues (galleg). Skrivagnerien zo a gred e teu al latin Sillinae eus solis insulae, “Enezoù an Heol”.
An deroù
Kavout a reer roudoù eus sevenadur Oadvezh an arem gant un hanterkant bennak a vezioù megalitek, eus an eil milved a-raok J.-K.
An inizi a c'hall bezañ bet ul lodenn eus Rouantelezh Dumnonia ha diwezhatoc'h eus hini Kernow (Kerne-Veur), betek aloubadeg ar saozon en.
Gwirheñvel eo e oa kalz ledanoc'h an inizi betek n'eus ket keit-se ha marteze e oan staget an eil re ouzh ar re all o vont d'ober un enezennn vras a vefe bet anvet Ennor. Beuzet e oa kompezennoù kreiz an enezenn gant ar mor war-dro 400–500 Kent J.-K., ha lezel a reas ar 55 enezenn hag enezennig zo hiziv. An anv Ennor a zeufe eus an hengerneveureg En Noer, a dalvezfe "an douar" pe an enezenn vras.
Meur a desteni zo diwar-benn un enezenn vrasoc'h ha koshoc'h.
Hanter hent etre Penn an Wlas hag an Inizi Sillan e vije bet bro vojennek Lyonesse, a reer anv anezhi e Danvez Breizh. Hervez ar vojenn e vije bet beuzet ar vro-se ha lonket gant ar mor en un nozvezh. Ar vojenn-se a gaver e lec'hioù all evel Mojenn Kêr-Is e Breizh hag hini Kantrev ar goueled e Kembre. Marteze e talc'h eñvor dourioù-beuz c'hoarvezet gwezhall-gozh
Er e vije deut daou eskop eretik, Instantius ha Tiberianus, diskibled da Brisillian, da glask repu en Inizi Sillan.
Brezel 335 vloaz
Ur brezel 335 vloaz en deus enebet an Izelvroioù (ar Proviñsoù-Unanet d'ar c'houlz-se) hag Inizi Sillan etre 1651 ha 1986. E-pad Eil Brezel Diabarzh Bro-Saoz a enebas ar roueelourien hag ar barlamantourien etre 1642 ha 1652, Cromwell en doa argaset ar roueelourien. Ur rannvro hepken a gendalc'he da herzel outañ : Kerne-Veur. Kevredet e oa neuze ar Proviñsoù-Unanet hag ar barlamantourien. Evel ma oa al lodenn vrasañ eus Breizh-Veur etre daouarn ar barlamantourien d'ar c'houlz-se e oa bet disklêriet ar brezel da Inizi Sillan a enebe atav oute. Paouez a reas ar brezel un nebeud mizioù goude. Sinet e oa ar feur-emglev a beoc'h e 1986 hepken en un doare ofisiel, ar pezh a sinifi e c'hallfe bezañ bet taget unan eus ar broioù gant eben e-pad an amzer-se. Dre ma ne oa ket bet sinet ar peoc'h ez eo sañset bezañ padet ar brezel e-pad 335 vloaz hep ma vije bet tennet an disterañ tenn. Unan eus ar brezelioù hirañ ha sioulañ eo eta.
Douaroniezh
Didud eo an inizi all. Setu ar brasañ anezho : <references group="Notenn" />
Politikerezh
Abaoe 1890 ez eo distag Inizi Sillan diouzh kontelezh amaezhel Kernev-Veur hag ur c'huzul distag o deus da verañ an inizi. Chom a reont bodet en hevelep kontelezh lidel avat.
602
Diwar-benn bloavezh 602 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 602
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 602
Penn ar silabenn
Er yezhoniezh e vez implijet an termen penn ar silabenn (saoz.: syllable onset) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn a c'hell bezañ implijet e penn-kentañ ur silabenn dirak ar graoñell.
Hervez reolennoù fonotaktikel pep yezh e c'heller kaout e penn ur silabenn ur gensonenn nemetken pe meur a hini renk-ouzh-renk: da skouer:
E yezhoù all, evel da skouer ar jorjieg e c'heller kavout kalz muioc'h a gensonennoù renk-ouzh-renk e penn ur silabenn.
Gwelit ivez
Syllable
Pod
thumb|right|Ur [[pod-bronnek, er bloavezhioù 1850-1870]] thumb|200px|Podoù-kambr thumb|200px|Pod-espern
Llew ap Cynfarch
Breur Urien Rheged ha roue Caer Guendoleu e oa Llew ap Cynfarch. E zirioù en-doa degemeret goude marv Gwenddolew ap Ceidio en Emgann Arfderydd. Asambles gant e vreur Arawn ap Cynfarch e renas ar vro.