cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Holloueziadur
Un holloueziadur (pe kelc'hgeriadur) a lavarer e brezhoneg eus ul levr a glasker lakaat muiañ ma c'haller a zeskamant pe gouiziegezh ennañ, diwar-benn danvezioù a bep seurt.
Koulskoude, daoust d'ar strivoù, met ne c'hell an holloueziadur enklozañ an holl ouiziegezh.
Anvadur
Savet eo ar ger holloueziadur diwar ar gerioù holl, ha gouez-, ur wrizienn a gaver er verb gouzout hag en anv gouiziegezh, gant al lostger -adur a gaver e-barzh geriadur pe yezhadur. Tost eo d'ar ger gwyddoniadur a gaver e kembraeg evit envel ar seurt oberenn ha d'ar ger kernevek godhonyador.
Ur ger all a zo bet e brezhoneg evit se : kelc'hgeriadur, zo savet diwar ar gerioù geriadur ha kelc'h, evit treiñ ar gresianeg Enkuklopaideia, a dalveze deskamant lakaet en ur c'helc'h, peogwir e vez enklozet ennañ deskamant an oberour(ien) betek o harzoù diwezhañ skeudennaouet gant ar c'helc'h. Ouzhpenn-se ne c'heller ket implij un holloueziadur urzhiet dre zanvezioù hep brassellout ouzh ur meneger hag a zo stumm eeunañ ur geriadur.
Doareoù all da envel an dra-se a gaver c'hoazh. Frañsez Favereau a ra gant geriadur a ouiziegezh (Geriadur brezhoneg a-vremañ, 1992). Frañsez Vallée en doa kinniget levr kelc'houiziegez ha kelc'houiziegezadur. An termen kelc'hgeriadur zo bet kavet e-pad pell e geriadurioù brezhoneg-galleg Roparz Hemon.
Ret eo lavarout eo gant tud ar wikipedia brezhonek e vez implijet ar ger holloueziadur dreist-holl, rak n'eus nemet un holloueziadur e brezhoneg evit ar poent, ha hemañ eo.
Savet eo ar ger holloueziadur da dreiñ ar ger latin encyclopædia eta, ur ger latin savet da vare an Azginivelezh, er XVIvet kantved eta, hag a deu eus un droienn e gregach Ploutarc'hos, enkuklios paideia (εγκύκλιος παιδεία), da lavarout eo littéralement « kelc'h ar gouiziegezhioù » pe « chadenn ar gouiziegezhioù » (en: en, kuklios : kelc'h, ha paideia : deskadurezh).
An daou zoare da glask enklozañ an deskamant
P'eo ar geriadur astennet da vezañ un holloueziadur, ledan pe arbennig he falioù, ez eus bet savet hollouezadurioù hentennek ivez.
Holloueziadurioù gant ur framm ennañ rummoù urzhiet hervez ur poell savet a-ratozh ez int. Dre vras e vez bodet an deskamant dindan anvioù ar c'helennoù bras evit ma reas Aristoteles (Poellouriezh, Politikouriezh, Barzhegezh, Aritmetik, Oablouriezh, Fizik hag ar pezh a zo "goude" ar Fizik, ar Metafizik (Trabedoniezh e brezhoneg).
Istor
En e teuas er-maez an holloueziadur sinaek kentañ, dindan an anv Melezour an Impalaer. An holloueziadurioù e Sina a oa un harp evit ar studierien en o arnodennoù. Lod anezho a voe savet a-hed meur a gantved. Ar Statudoù Ledan da skouer a voe savet da gentañ gant Du Yu en 801 hag a voe kendalc’het da skrivañ betek an.
Cheng Zu, an impalaer eus Sina eus rummad ar roueed Ming a lakaas sevel an holloueziadur Yongle, an oberenn vrasañ eus ar seurt-se. Echuet e oa bet er bloavezh 1408 hag ennañ e oa 11 000 levrenn dornskrivet a chom war-dro 400 anezho.
Niedorp
thumb|right|200px|Lec'hiadur Niedorp thumb|right|120px|Banniel Niedorp thumb|right|80px|Ardamez Niedorp thumb|right|180px|Krugell an oadoù (01/01/2008) Niedorp (distagañ :) a zo ur gumun e proviñs Noord-Holland, e rannvro West Friesland, en Izelvroioù. Niedorp ha Barsingerhorn, hag a zo war dachenn Niedorp, a voe lakaet da gêrioù e 1415. D'an 31 a viz Mae 2009 e oa 12 133 annezad enni, ha 62,99 km² eo gorread Niedorp. Ar c'herioù, kêriadennoù ha distrigoù da-heul a ya d'ober Niedorp : Barsingerhorn, Haringhuizen, Kolhorn, Lutjewinkel, Nieuwe Niedorp, Oude Niedorp, 't Veld, Winkel, Zijdewind.
Holloueziadur
Istor
En IXvet kantved e voe embannet an holloueziadur arabek kentañ, savet gant Ibn Qutayba. Dek levrenn a oa en oberenn, ha plediñ a rae gant an danvezioù-mañ : ar galloud, an noblañs, an temz-spered, ar c’hloer, ar garantez, ar boued, ar maouezed…, oc’h ober gant krennlavarioù, barzhonegoù…
Lavarout a reer peurvuiañ ez eo gant ar Saoz John Harris e voe savet ar c’hentañ holloueziadur modern, e stumm ul levr ennañ pennadoù renket hervez urzh al lizherenneg. E 1704 e teuas er-maez e Lexicon technicum. E dibenn an e teuas er-maez an Encyclopaedia Britannica, e stumm teir levrenn embannet etre 1768 ha 1771. Hiziv an deiz c’hoazh ez eo an holloueziadur brudetañ ha pouezusañ er bed saoznek. D’an hevelep mare e voe embannet e Bro-C'hall an Encyclopédie gant Diderot. E 1772 e voe echuet. Ennañ e oa pennadoù gant Voltaire, Rousseau, d'Alembert ha Montesquieu, kefredourien vras d’ar mare-se. Gant an Iliz katolik ha gant lez ar Roue e voe gwelet Encyclopédie Diderot evel un oberenn awenet gant ur spered disuj koulz lavaret. D’ar mare-se ivez e voe savet en Alamagn holloueziadur Brockhaus.
Niedorp
Arkeologiezh
Kêriadennoù eus dibenn an Neolitik a zo bet kavet De Gouw hag e Groetpolder. Goloet int gant lec'hidadoù. E 1995 e voe kinniget lakaat anezho e listenn glad bedel UNESCO. N'eo ket bet kemeret an diviz c'hoazh,.
Kuzul-kêr
E kuzul-kêr Niedorp ez eus 15 dileuriad :
Holloueziadur
Ha bremañ
An holloueziadurioù, anezho oberennoù ledañ deskamant e stumm pennadoù a ra dave an eil re d’ar re all, a c’hell mat-tre bezañ lakaet war un urzhiataer. Kalz aesoc’h ha buanoc’h e kaver ar pezh a glasker evel-se. Ouzhpenn-se e c’heller lakaat war un urzhiataer traoù ouzhpenn ar pezh a vezer boas da gavout el levrioù : sonioù, videoioù ha kement danvez liesvedia a c’heller ijinañ. Ur roll brasoc’h-brasañ zo gant an holloueziadurioù-se war dachenn an deskadurezh elektronek.
Hollouezadurioù brezhonek
E brezhoneg n’eus bet embannet holloueziadur ebet war baper morse betek-henn. Bremañ, gant Wikipedia, ha gant kenlabour an holl vrezhonegerien a youl vat, emeur o klask sevel ur benveg par d’ar pezh a gaver e yezhoù all, ha kaout deskamant war a bep seurt traoù en hor yezh.
Koulskoude ez eus bet un seurt holloueziadur savet e Breizh hag e oa kalz a vrezhoneg ennañ daoust dezhañ bezañ skrivet e galleg. Geriadur Pierre Joseph de Coëtanlem de Rostiviec an hini eo, savet e-doug an Dispac'h gall ha chomet diembann e zornskrid betek dibenn 2008. Un astenn da c'heriadur Loeiz ar Pelleter eo gant addisplegoù gouiziek da bep ger.
Laren
thumb|right|200px|Lec'hiadur Laren thumb|right|120px|Banniel Laren thumb|right|80px|Ardamez Laren thumb|right|180px|Krugell an oadoù (01/01/2008) Laren (distagañ : ) a zo ur gumun e proviñs Noord-Holland, en Izelvroioù. E rannvro 't Gooi emañ, hag unan eus kêrioù koshañ ar rannvro-se eo. Unan eus kêrioù pinvidikañ an Izelvroioù eo ivez. En Izelvroioù eo brudet peogwir e kaver kalz stalioù-dilhad enni. 11 377 annezad a oa d'an 31 a viz Mae 2009, ha 12,39 km² eo gorread Laren.
thumb|right|150px|Iliz Laren
Kuzul-kêr
E kuzul-kêr Laren ez eus 15 dileuriad :
Kanton Nieuw-Koudekerke
Kanton Nieuw-Koudekerke (canton de Coudekerque-Branche e galleg) a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs, bet krouet gant lezenn an 23 a viz Eost 1790, e departamant an Norzh hag er rannvro Hauts-de-France. Brasaet e oa bet da 10 kumun gant dekred an 17 a viz C'hwevrer 2014.
Abaoe 2015
Goude ar c'hendeuzadur etre Tetegem ha Koudekerke-Dorp d'ar 1 a viz Genver 2016, ez a 9 c'humun d'ober ar c'hanton:
Oberiadur-brezel Overlord
Aloubadeg Normandi, pe Oberiadenn Overlord, eo an anv roet d'an aloubadeg a grogas d'ar 6 a viz Even 1944 gant dilestradeg ar 6 a viz Even 1944 pe Oberiadenn Neptune, pa voe taolet war draezhegi Normandi 155 000 soudard, eus an arme stadunanat dreist-holl.
Ma padas un 30 eurvezh an dilestradeg ervat e voe 45 deiz e padas aloubadeg Normandi e Kornôg ar vro, eus ar 5 a viz Mezheven betek ar 27 a viz Gouhere pa c'hellas al lu SUAat toullañ al linennoù alaman en Avranches. E reter Normandi e padas an traoù pelloc'h.
Kefeleg-aod
Ar c'hefeleg-aod a zo un evn hirc'harek, Numenius arquata an anv skiantel anezhañ.
Yezhoù moundek
Ar yezhoù moundek a zo anezhe ur familh-yezhoù komzet e biz ha kreiz India gant tro-dro da 9.000.000 a dud.
Kefeleg-aod
Annez
Bevañ a ra al labous en Eurazia.
Kanton Sant-Filberzh-Deaz
Kanton Sant-Filberzh-Deaz a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Bro-Raez, e Bro-Naoned, e Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs). Brasaet e oa bet da 22 gumun gant dekred ar 25 a viz C'hwevrer 2014.
Yezhoù moundek
Hiziv, an darn vrasañ eus ar yezhoniourion a renk ar yezhoù moundek a-gevret gant ar yezhoù monek-kmerek e familh ar yezhoù aostrez-aziatek.
Kanton Sant-Filberzh-Deaz
Betek 2015
Kanton Sant-Filberzh-Deaz a yae 5 kumun d'ober anezhañ:
Sardin
Ar sardin (Sardina pilchardus) a zo ur pesk mor bihan kar d'an harink.
Kefeleg-aod
Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar c'hefeleg-aod en urzhiad Charadriiformes pe Ciconiiformes.
Yezhoù moundek
Meur a doare ez eus da isrannañ er yezhoù moundek. Setu unan eus an doareoù implijet alies:
Sardin
Sardîn Sardine fa:ساردین Sadin 정어리 മത്തി
Canteloup (Calvados)
Canteloup a zo ur gumun eus departamant gall Calvados e Bro-C'hall.
William Styron
William Styron zo ur skrivagner stadunanat ganet e Newport d'an 11 a viz Even 1925.
Gounezet e voe gantañ priz Pulitzer 1968.
Marvet eo d'ar 1añ a viz Du 2006.
Temse
Temse a zo ur gumun eus Belgia e proviñs Reter-Flandrez.
Strollad Rakward ar Bobl
Strollad Pobl Costa Rica (en spagnoleg: Partido Vanguardia Popular) zo anv ur strollad komunour oberiant e Costa Rica, bet krouet e 1931 gant an anv "Strollad Komunour Costa Rica" (Partido Comunista de Costa Rica) hag adanvet Partido Vanguardia Popular e 1943.
Portsmouth
Portsmouth (distaget: ), a zo ur gêr eus kontelezh Hampshire war aod kreisteiz Bro-Saoz gant 205 400 a dud o vevañ enni e 2011, hag 1 547 000 a dud er veurgêr. Ur porzh brezel eo, unan eus tri porzh brezel brasañ ar Royal Navy, ur porzh kenwerzh ha beajiñ. Diazezet e oa bet ar ger e-pad mare ar Romaned.Porzh pouezus e-pad kantvedoù, Portsmouth a zo ar c'hal-alej koshañ eus ar bed. Bez e voe ivez lec'h diazez difenn Bro-Saoz e-pad aloubadeg ar C'hallaoued e 1545. E 1859 e voe savet lec'hioù kreñv anvet Palmerston Forts evit talañ ouzh un dagadenn o tont eus peurrest Europa. E penn kentañ an, Portsmouth a oa ar gêr kreñvaet ar muiañ er bed. Gwelet e oa evel "the world's greatest naval port" pa oa Impalaeriezh Bro-Saoz en e-barr dre ar Pax Britannica. Ar c'hentañ linenn produiñ a voe savet eno, d'ar mare-se e oa al lec'h greanterezh pouezusañ er bed. E-pad an Eil Brezel-bed, ar gêr a oa bet diazez evel poent sevel ha loc'hañ ar bigi dilestrañ. Bombezet garv e voe gant al Luftwaffe e-pad ar Portsmouth Blitz. Lazhet e oa bet 930 a dud.
War enezenn Portsea emañ ul lodenn vat eus kêr Portsmouth.
Pirahaneg
Ar pirahaneg (pirahã) a zo ur yezh digenvez komzet gant ar bobl Pirahã e Brazil. Hiziv ne van nemet ur 150 a dud barrek war ar yezh o chom en eizh kêriadenn war lennoù ar Stêr Maici. Unyezhek eo an darn vrasañ anezhe ha n'anavezont nemet toullad gerioù e portugaleg. N'emañ ket en arvar da vont da get rak evit ar Birahaned ec'h eo o yezh an hini wellañ.
N'eus niverenn ebet er pirahaneg hag ober a reont gant gerioù hag a dalvez kement ha nebeut, ur re ha kalz.
Ouzhpenn-se ec'h eo fonologiezh ar pirahaneg e-touez ar re eeunañ, rak n'eus nemet ar rotokaseg en deus nebeutoc'h a fonemennoù (10).
Pemp doare disheñvel a zo da "gaozeal" pirahaneg: dre gomz (evel boaz); dre c'hwitellat; dre fraoñval; dre youc'hal pe dre seniñ.
Toni Morrison
thumb|Toni Morrison (2008)
Toni Morrison zo ur skrivagnerez amerikan ganet en Ohio d'an 18 a viz C'hwevrer 1931 - 2019.
Broudet gant ar c'hoant difenn gwirioù ar re zu er Stadoù-Unanet ec'h embann meur a romant ha barzhonegoù a ziskouez o buhez eno. En o zouez emañ The bluest eye (al lagad glasañ) pe Love (karantez).
E 1993 eo aet priz Nobel al lennegezh ganti.
Korrgi
Korrgi (korr ha ki) ) eo anv brezhonekaet an anv kembraek corgi, ur ouenn chas eus su Kembre.
Kontelezh Clwyd
thumb|right|Ardamezoù Clwyd thumb|right|200px|Kartenn Clwyd (1974 -1996)
1146
Diwar-benn bloavezh 1146 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Korrgi
Anaout a reer daou seurt anezho :
1146
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1146
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1146
Deskrivelezh (yezhoniezh)
Keit ha ma plede ar yezhadurioù a-gozh gant sevel reolennoù o tennañ da implijoù "reizh" ur yezh dreist-holl, e talvez an deskrivelezh da vetodologiezh pennañ ar yezhoniezh a-vremañ, da lâret eo deskrivañ implijoù gwirion ur yezh hep soursial hag-eñ int "reizh" pe get.
Gwelit ivez:
共时语言学
Deiziadur armenian
An niverioù armenian e implij an deiziadur armenian. Deraouiñ a ra e 552,deroù ar marevezh armenian. Merkt e vez an amzeriadoù gant al lizherioù ԹՎ t’v, un teskanv evit t'vin, "er bloaz" en Armenieg heuliet gant lizherioù al lizhereg amenian, a erlerc'h an niverioù.
Kontelezh Clwyd
Clwyd zo bet anv ur gontelezh en hanternoz Kembre etre 1974 ha 1996, savet diwar gontelezh istorel Sir Ddinbych, an anv zo bet adkemeret abaoe.
Deiziadur armenian
Levezonet e oa bet anvioù ar mizioù gant an deiziadur zoroastrian
Armistead Maupin
thumb|right|Armistead Maupin (a-gleiz) gant e bried (a-zehou) Armistead Maupin zo ur skrivagner amerikan ganet e Washington D.C. e 1944.
E 1976 e krogas da embann Tales of the city (Kronikennoù eus kêr) er pemdezieg San Francisco Chronicles. Berzh a rejont kenañ hag embannet e voent goude-se e 6 levr skignet er bed a-bezh. Enno e kont ar skrivagner buhez Michael, heñvelreviad e San Francisco, gant fent ha from war un dro.
Kanton Savenneg
Kanton Savenneg a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs).
Kumunioù
Kanton Savenneg a yae eizh kumun d'ober anezhañ:
Bristol
Ur City hag ur County (abaoe 1373) e mervent Bro-Saoz eo 'Bristol. An District a-bezh zo an 10 brasañ e Bro-Saoz, ha 472 400 a dud a oa vevañ e kêr e 2021.
Abaoe ar ez eo Bristol war un dro un Velestradurezh unvan hag ur gontelezh lidel.
Strollad Komunour Costa Rica
Strollad Komunour Costa Rica (en spagnoleg: Partido Comunista Costarricense) a oa anv ur strollad komunour oberiant e Costa Rica, bet krouet e 1931, adanvet da c'houde Partido Vanguardia Popular (Strollad Rakward ar Bobl).
Yezhoù indezeuropek
Un dreist-familh-yezhoù eo ar yezhoù indezeuropek, enni 449 yezh vev hiziv an deiz (hervez SIL International/Ethnologue) komzet en Europa dreist-holl met en Azia ha Norzhamerika ivez.
An hevelep kentyezh, an indez-europeg, zo da holl yezhoù ar c'herentiad-mañ.
War-dro an hanter anezho (219) a zo ezel eus iskerentiad ar yezhoù indez-ariek, an isskourradoù enno darn vrasañ yezhoù Europa, kement ha re iskevandir Indez, Azia ar Su, Azia ar C'hornôg hag Azia ar C'hreiz.
Ar yezhoù Indezeuropek o deus ar brasañ niver a dud ouzh o c'homz e-touez ar familhoù-yezhoù anavezet, 3 miliard a dud o vezañ o komz unan anezho da yezh-vamm.
Yezhoù a vremañ gant ouzhpenn 100 milion a dud ouzh o c'homz a zo en o zouez an Hindieg, ar Spagnoleg, Saozneg, Portugaleg, Banglaeg, Rusianeg, Galleg, Alamaneg hag ar Pundjabeg
Kastell Keryann Koadanskourr
Kastell Keryann Koadanskourr (Kastel Ker Iann Koatanskour en doare-skrivañ orin) eo titl ar romant kentañ zo bet skrivet e brezhoneg. Skrivet eo bet gant Yves-Marie Gabriel Laouenan e 1830. Diembann e oa, ha kollet an dornskrid. Adkavet eo bet e paperioù Kervarker gant Fañch Postig e diwezh 2001 hag embannet gant un droidigezh diwar zorn Yves Le Berre, kelenner e Skol-Veur Brest, e 2004.
Deskrivadenn an dornskrid
An dornskrid a ya tost 200 pajenn d'e ober. Anvet eo Kastel Ker Iann Koatanskour ha gallout a reer lenn dindan an titl : Pe buhez ur veteran eus ar Revolusion dastumet ha skrivet e brezhoneg gant Y. M. G. Lxxx . Kavout a reer un arroudenn eus Cicero war ar memes pajenn, nostra nos patria delectat, troet div wezh e brezhoneg.
Ar skritur zo hini un den desket, bihan ha diaes da lenn alies. Un eilenn eo ar skrid ha buan e oa bet skrivet moarvat rak ur bern fazioù dievezhted zo hag e weler kalz traoù disoñjet ha fazioù en ereadur, en doare-skrivañ pe er gerioù implijet. Frazennoù zo n'int ket reizh : mankout a ra ar verb, ar rener pe al lavarenn bennañ. Renablet eo bet ar fazioù-se gant aozer an embann en notennoù. Kavout a reer ivez ur bern niverennoù en destenn a oa da dalvezout evit notennoù. N'eo ket bet adkavet ar re-se avat. Meneget int en ul lizher eus ar Gonideg da Laouenan.
Kregiñ a reas Laouenan da skrivañ ur raktres eus ar romant e galleg adalek 1824. Lakaat a ra dek vloaz evit treiñ ha skrivañ e romant en esper e plijo d'e genvroidi.
Laouenan a estlamme ouzh oberenn ar Gonideg ha sellet a rae outañ evel e vestr. Kaset en doa un eilenn dre skrid dezhañ da vezañ difaziet, pa voe echu, e 1834. Anv zo anezhañ en o lizheroù. Deg vloaz goude marv ar Gonideg, just goude al lid-koun aozet e 1845 e bered Lokrist e-kichen Konk-Leon, e skrivas Laouenan da Gervarker hag e kasas e romant dezhañ. Ne oa ket e zornskrid orin rak kavout a reer ennañ lod eus ar reizhadennoù kinniget gant ar Gonideg en e lizheroù. N'eo ket kennebeut an eilenn reizhet gant ar Gonideg ha gwelet e 1949 gant Loeiz Dujardin abalamour ma'z eo skrivet pep tra gant ar memes dorn.
Un trede dornskrid eo eta, skrivet war-dro 1845 moarvat ha miret gant Kervarker en e levraoueg.
An Istor
Teir lodenn a gaver er skrid.
Kregiñ a ra al lodenn gentañ gant danevell un den dizanv a ra anv eus danevell e vreur dezhañ e-unan a gont ar veaj a reas da Gastell-Paol gant e vab pa zistroas hemañ eus ar skolaj. Bizitañ a reont Kastell Keryann hag ober a reont anaoudegezh gant ar perc'henn. Hemañ a laka anezhe da anaout ar c'hastell hag ar parrezioù a weler tro-war-dro : Kastell-Paol, Plougouloum Sibirill, Kleder, Ploueskad, Gwinevez, Goulc'hen, Plouneour-Traezh. Kaoz a zo goude se etre perc'henn ar c'hastell hag an danevellour eus ar beñseerien hag eus an doare gwellañ da viret ouzh ar breizherien da ober o reuz. Un digarez eo ar gaozeadenn evit komz eus ar relijion (gant ur flemmadenn all ouzh ar gloer virour), eus ar pardonioù (gant ur gondaonidigezh eus ar bedagogiezh dre ar spont) hag eus ar brezhoneg (difennet gant gred).
Evit echuiñ ar c'hentañ lodenn e skriv c'hwec'h pennad berr ma laka keñver-ha-keñver stad ar rannvro da vare ar Renad Kozh hag e stad da neuze. En amzer dremenet : an noblañsoù arvevat, ar gloer re niverus, ar waskerezh, an dienez, an direizhded, met ivez ur melestradur efedus a-walc'h en desped d'e zigempoell, ha Breujoù a roe ur skeudenn vat eus ar pezh a vefe ar renad dindan ar parlamantoù. E mare ar renad nevez : ar skiant, ar poell deuet da vezañ hollc'halloudek hag an eeurusted e amen an holl a-drugarez d'an dra-se. Echuiñ a ra ar skrid gant meuleudioù roet d'ar roue keodedad Loeiz-Fulup.
En eil lodenn, heñcher al lodenn gentañ, dianv ha kevrinus, a zeu da vezañ an aotrou G..., haroz pennañ ar romant. Danevelliñ a ra an oberour e vuhez en ur c'hant pajenn bennak, en urzh an amzer dre vras. Kregiñ a ra an istor gant eured e dud ha deroù ar vignoniezh etre ar varkizez hag an eontr kourser, war-dro 1770 moarvat. Goude se e kendalc'her gant bugaleaj an haroz e kastell Keryann ha marv klodus e dad e 1778. Mont a ra da skolaj Sant-Paol. E 1778 ez a an aotrou G. war studi ar Gwir e Roazhon. Kemer a ra perzh en afer Breujoù Breizh dindan renerezh ur studier war ar Gwir all, ar montroulezad Jean-Victor Moreau ha goude-se e darvoudoù deroù an Dispac'h, Gouel ar C'hevredad peurgetket, e 1790.
Lakaat a ra e anv en arme e 1793 dindan ar jeneral Canclaux ha war a seblant e kemer perzh e mougerezh an emsavadeg a-du gant ar roue e Bro-Leon. E diwezh ar bloaz e wel reuz ar Sponterezh e Naoned. Saveteiñ a ra eno Sofi goant a deuio da vezañ e vaouez. Doñjeret gant doareoù ober Carrier e c'houlenn bezañ kaset da arme an Norzh dindan renerezh Moreau zo o paouez bezañ anvet da jeneral. Dont a ra da vezañ e eiler. Da-geñver un dreverzh e ra anaoudegezh gant danvez e dad-kaer, an aotrou B., ofiser en arme Condé. E 1795 ez eo dimezet hag e kemer perzh e dizoloadenn kentañ treitouriezh Pichegru. Goude peoc'h Campo-Formio e 1797 e kuita an arme hag ez a d'an Naoned davet e vuiañ-karet hag ec'h eured ganti nebeut amzer goude.
Kregiñ a ra ar brezel en-dro e 1799. Eiler Moreau eo adarre hag heuliañ a ra anezhañ en Italia. Kemer a ra perzh en emgann Novi. Goude peoc'h Amiens (1801) e tistro adarre d'ar vuhez disoudard ha n'emell er politikerezh nemet evit reiñ harp da Voreau e-pad e brozez e 1804. Ne zistroio d'an arme nemet e 1814, e-pad egerzh-brezel Bro-C'hall, evit diwall e vab zo er varc'hegiezh.
En trede lodenn ez eus kaoz eus prantadoù an Eil Adaozidigezh hag eus ren Loeiz-Fulup. Gouestlet eo da gudennoù an haroz republikan en e diegezh. Gwastet eo e vuhez prevez gant an tabutoù ideologel gant e dad-kaer hag e vreur-kaer roueelour. Pa ra anaoudegezh e 1830 gant beajer-daneveller ar c'hentañ lodenn emañ en e 60 vloaz, oad ar furnez evit doare. Deuet eo a-benn gant poan da blegañ ouzh e donkad ha tizhet en deus un doare peoc'h diabarzh en e zamani santsimonian o ouestlañ e vuhez da vad an holl, nepell eus lec'h e c'hanedigezh.
Yezh ar skrivagner
Fazioù a bep seurt a zo en destenn ha meneget gant an aozer embann. Da skouer :
Embannadur KEBK
Embannet eo ar romant gant kinnig, troidigezh ha notennoù Yves Le Berre dindan anv Kreizenn an Enklaskoù Breizhek ha Keltiek (KEBK), (Centre de recherche bretonne et celtique (CRBC)) diwar an anv gallek) e Brest.
Miret eo bet evit an embann an doare-skrivañ a oa d'an oberour e-unan. Diaes eo da lenn a-wezhioù abalamour da se. Marteze ne c'halle ket bezañ graet mod-all gant KEBK hag herzel a raio un niver brasoc'h a dud da ober anaoudegezh gant an oberenn pa n'eus ket un destenn en doare-skrivañ a-vremañ c'hoazh. Ul labour kempenn a vije d'ober e-keñver ar yezh implijet.
Santaleg
Ur yezh voundek eo ar Santali Language komzet gant tro-dro da c'hwec'h milion a dud en India, Bangladesh, Nepal, ha Bhoutan. Met en India emañ an darn vrasañ eus ar gomzerion o chom, dreist-holl e stadoù Jharkhand, Asam, Bihar, Odisha, Tripura ha kornôg Bengal.
Skrivet e vez gant ul lizherenneg ispisial a reer ol cemet' pe ol chiki outi, met izel-tre eo an niver a dud a oar lenn ha skrivañ (etre 10% ha 30%).
Torfaen
Er sav-heol dezhi emañ Sir Fynwy, Casnewydd er c'hreisteiz, Caerffili er c'huzh-heol, ha Powys en hanternoz.
Salaun (roue Breizh)
Salaun (?-†874), mab da Riwalon, kont Poc'her, a zo bet roue Breizh etre 857 ha 874. Dont a ra e anv eus hini Salomon, roue an Hebreed. Salamun e oa ar stumm kozh, aet da Salavun ha Salaun. Ur sant eus an Iliz katolik eo ivez
Dont a reas da vezañ roue Breizh e 857 goude bezañ muntret ar roue Erispoe, mab da Nevenoe ha kenderv dezhañ. Ne blije ket dezhañ gwelout Breizh o tostaat ouzh Bro-C'hall dre un dimeziñ. Prest e oa Erispoe da eurediñ e verc'h gant Loeiz, mab da Karl Voal, ar roue frank, diwar ali Alkmar, eskob Naoned. E 863, dre Emglev Entrammes (Mayenne), ez eas Maine hag ul lodenn eus Anjev gantañ, diwar-goust ar Franked. E 868, dre Emglev Compiègne e c'hounezas ar c'hotentin, Bro-Avrañch hag Inizi Mor Breizh. Evel-se e tizhas Breizh ar brasañ gorread he deus bet bizskoazh.
Klask a reas Salaun distagañ eskibien Breizh eus arc'heskob Teurgn ha goulenn a reas digant ar pab lakaat eskopti Dol da vezañ un arc'heskopti. War an entremar e chomo statud Dol o vezañ ma oa gwelet evel an arc'heskopti gant ar Vrezhoned. Un asant a roas ar pab e 1076 pa gasas ur pallium, arouez ar garg, d'an arc'heskob Even. Cheñch a reas an traoù gant ar pab Inosant III pa urzhias e 1199 adlakaat beli arc'heskob Teurgn war an eskibien e Breizh.
E 853 e savas ur manati, dediet da sant Masen e Masen-Skirieg (Il-ha-Gwilen).
Larruen
Larruen, pe Laruen a zo ur gumun eus Breizh, e Kernev hag e kanton Rostrenenn en Aodoù-an-Arvor.
Salaun (roue Breizh)
E dibenn e ren en em dennas en ur manati, er Merzher-Salaun pe e Lanwelan, evit goulenn pardon digant Doue eus muntr Erispoe. Eno e voe drouklazhet d'ar 25 a viz Mezheven 874 gant e zeuñv Paskwezhen harpet gant Gurwant, deuñv Erispoe : « Salaun a glaskas repu en iliz ur manati ma oa kemeret hag handeet gant ur gouezder bras-meurbet. Tennet e oa e zaoulagad gant kement a feulster ma varvas e-doug an noz » ).
Larruen
Emdroadur ar boblañs
Emdroadur poblañs Larruen etre 1793 ha 2020
Krennlavaroù
Tennet eus Kroaz ar Vretoned:
Salaun (roue Breizh)
Lakaet e voe ar roue da sant e 910 abalamour d'e verzherinti ha d'e vertuzioù (Emañ Sant Salaun e roll merzherien an Iliz katolik war lec'hienn ar Vatikan ).
Bombezadennoù atomek Hiroshima ha Nagasaki
Bombezadennoù atomek Hiroshima ha Nagasaki zo div vombezadenn graet gant aerlu SUA e miz Eost 1945 e Japan, war kêrioù Hiroshima ha Nagasaki. En holl e oa bet lazhet 129 000 ha 226 000 den, an darn vrasañ anezho o vezañ trevourien. Betek-henn eo ar wechoù nemetañ ma voe implijet an arm nukleel e-kerzh ur stourm gwir.
Bloavezh diwezhañ an Eil Brezel-bed, ar Gevredidi a oa o prientiñ un aloubadeg koustus eus bro Japan. A-raok an oberiadur e oa bet krog bombezadennoù ramzel ha bombezadennoù tan war 67 kêr brasañ ar vro. Ar brezel en Europa a oa echuet gant kodianidigezh an Trede Reich d'an 8 a viz Mae 1945, holl aked ar Gevredidi a zo trot neuze war Talbenn ar Meurvor Habask. E miz Gouhere 1945, ar Manhattan Project en devoa savet div vombezenn atomek lesanvet: "Fat Man", ha "Little Boy".
The Great Escape (1963)
The Great Escape zo ur film amerikan gant John Sturges diwar istor Paul Brickhill, ha deuet er-maez e 1963.
Carson McCullers
thumb|right|250px|Carson McCullers d'an 31 a viz Gouere 1959
Carson McCullers, ganet e Colombus (Georgia) d'an 19 a viz C'hwevrer 1917, ha marvet d'an 29 a viz Gwengolo 1967 e Nyack (Stad New York), a zo ur skrivagnerez amerikan.
Aet da gêr New York e 1934 e tilezas he c'hoant krouiñ sonadegoù evit en em ouestlañ d'ar skrivañ. He romant kentañ The heart is a lonely hunter (Ur chaseour digenvez eo ar galon) a voe embannet e 1940 ha berzh bras da heul. E-touez hec'h oberennoù emañ ivez The ballad of the sad cafe (gwerz an davarn drist) pe Reflections in a golden eye (dasskedoù en ul lagad alaouret).
Euredet e voe div wech gant James Reeves Mc Cullers ha darempredoù karantez he doe war un dro gant ur vignonez dezhi. Goude emlazh he fried e 1953 ec'h eas he yec'hed war fallaat (klañv e oa gant ar remm abaoe he 15 vloaz).
Sir Gaernarfon
Sir Gaernarfon a oa unan eus an 13 kontelezh a oa e Kembre betek 1974, ha Caernarfon e oa ar penn-lec'h. Ebarzhet eo bet e kontelezh Gwynedd.
Istor
Savet e oa bet e 1284 pa voe unanet cantrefi kozh Arfon, Arllechwedd a Llŷn.
Kalliroe (merc'h Ac'heloos)
Kalliroe (henc'hresianeg : Καλλιρόη / Kalliróê) pe Kallirroe (Καλλιρρόη) a oa merc'h Ac'heloos, gwreg Alkmaion ha mamm Akarnan hag Amfoteros.
Yezhadur
Er yezhoniezh e vez implijet ar ger yezhadur evit komz eus an hollad reolennoù a zispleg mont-en-dro ur yezh bennak. Disheñvel eo neuze yezhadur pep yezh diouzh hini ar yezhoù all.
Gwechall ha bremañ
A-gozh ne veze kontet nemet ar vorfologiezh hag ar gevreadurezh evel tachennoù eus ar yezhadur.
Bremañ avat e vez graet "yezhadur", en un doare kalz ledanoc'h, eus hollad an holl dachennoù-studi a zo e-barzh ar yezhoniezh estreget ar pragmatik, da lavaret eo ar fonetik, ar fonologiezh, ar vorfologiezh, ar gevreadurezh hag ar semantik.
Implijet e vez ivez ar ger "yezhadur" da ober dave da oberennoù dre skrid bet savet evit displegañ reolennoù yezhadur ur yezh bennak, da skouer Yezhadur bras ar brezhoneg Frañsez Kervella.
Yezhadur dre skrid
War dachenn ar c'hompoderezh e vez termenet kevreadurezh pep yezh programmiñ gant ur yezhadur furmel dre ma'z eus anezhi ur yezh furmel evel ma vez implijet ivez war dachenn ar matematik. Gant urzhaz Chomsky e vez kinniget meur a zoare yezhadur furmel pennañ.
Cilmeri
E 1956 e voe savet ur monumant d'ar priñs gant broadelourion. Abaoe e teu tud bep bloaz, d'an 11 a viz Kerzu, da lidañ an darvoud.
E 2011 e oa 431 a dud o chom e kumuniezh Cilmeri ha 51 a oa kembraegerien (12,1%).
Gram-Ya
Ar bakteri Gram-Ya eo ar re a zalc'h ur livadur mouk e-pad argerzh liverezh Gram. Ar bakteri Gram-Ya a zeu da vezañ glas-oabl pe mouk pa seller oute en ur mikroskop, e-skoaz ar bakteri Gram-nann a zeu da vezañ ruz pe ros. Reizhiad rummatadur Gram zo arnodel, ha diazezet evit ul lodenn vras war ar c'hemmoù e framm speurennoù ar c'helligoù. Pal liverezh Gram zo gallout lakaat kemm etre strolladoù bakteri ken nemet ouzh o gwelet, evit o anavezout da gentañ-penn.
<!-- ==Characteristics== The following characteristics are generally present in a Gram-positive bacterium:
History of Gram positive
In the original bacterial phyla, the Gram-positive forms made up the phylum Firmicutes, a name now used for the largest group. It includes many well-known genera such as Bacillus, Listeria, Staphylococcus, Streptococcus, Enterococcus, and Clostridium. It has also been expanded to include the Mollicutes, bacteria like Mycoplasma that lack cell walls and so cannot be stained by Gram, but are derived from such forms.
The actinobacteria are another major group of Gram-positive bacteria; they and the Firmicutes are referred to as the high and low G+C groups based on the guanosine and cytosine content of their DNA. If the second membrane is a derived condition, the two may have been basal among the bacteria; otherwise they are probably a relatively recent monophyletic group. They have been considered as possible ancestors for the archaeans and eukaryotes, both because they are unusual in lacking the second membrane and because of various biochemical similarities such as the presence of sterols.
The Deinococcus-Thermus bacteria also have Gram-positive stains, although they are structurally similar to Gram-negative bacteria.
Both Gram-positive and Gram-negative bacteria may have a membrane called an S-layer. In Gram-negative bacteria, the S-layer is directly attached to the outer membrane. In Gram-positive bacteria, the S-layer is attached to the peptidoglycan layer. Unique to Gram-positive bacteria is the presence of teichoic acids in the cell wall. Some particular teichoic acids, lipoteichoic acids, have a lipid component and can assist in anchoring peptidoglycan, as the lipid component is embedded in the membrane. -->
Buzzcocks
thumb|upright=1.6|Buzzcocks war al leurenn e Porto Alegre Buzzcocks  zo unan eus ar strolladoù pennañ en istor ar punk rock breizhveuriat. E 1976 e krogas ar strollad da seniñ, war-lerc'h un abadenn roet gant ar Sex Pistols e Manchester.
O sonerezh a zo levezonet gant spered ar punk : kanaouennoù buan, berr, gitar-tredan war-raok, emzalc'h tud yaouank o deus traoù da lavaret en un doare eeun. Ar pezh a oa disheñvel enno e oa danvez ar c'hanaouennoù (istorioù a garantez dreist-holl), mouezh uhel ha bresk Pete Shelley, hag ampartiz dispar ar tabouliner, John Maher, a oa bet dilennet tabouliner gwellañ gant ar gelaouenn rock vreizhveuriat NME.
Ur bladenn maksi-45 tro, Spiral Scratch, a zeuas er-maez e 1976, gant Howard Devoto o kanañ. Mont a reas hemañ kuit evit echuiñ e studioù (krouiñ a reas Magazine un nebeud mizioù diwezhatoc'h). Shelley, Diggle, Garvey ha Maher a embannas teir fladenn LP etre 1977 ha 1981 hag un niver bras a 45 tro (dastumet war Singles Going Steady). Brudet e oant e Bro-Saoz, met hini ebet eus o fladennoù a bignas uhel a-walc'h (ar renk gwellañ a oa tizhet gant Ever Fallen In Love : #12 e Bro-Saoz). E 1981, skuizh ha kollet ganto an awen, e tispartias ar strollad.
Pete Shelley, bet ganet d'ar 17 a viz Ebrel 1955 e Leigh e bannlev Manchester, a varvas d'ar 6 a viz Kerzu 2018 e Tallinn en Estonia, oadet 63 bloaz.
Genougamm Europa
Genougamm Europa (Engraulis encrasicolus) a zo ur pesk mor bihan kar d'an harink.
Suafrika
Suafrika (a veze anvet Unaniezh Suafrika gwechall) zo anezhi ur republik lec’hiet e su pellañ Afrika. Broioù amezek zo dezhi en norzh, Namibia, Botswana ha Zimbabwe, hag er gevred, Mozambik ha Eswatini. Un enklozadur e Suafrika eo Lesotho.
N'eo ket bet heñvel emdroadur Suafrika ouzh hini ar broioù afrikat all. Daou abeg zo da se : deuet ez eus muioc’h a Europiz d’ober o annez er vro eget er broioù all ha mengleuzioù kailh a-leizh zo en he c’hondon, ar pezh a zedenne kalz Kornôgiz, dreist-holl e-pad ar Brezel yen. Dre ma oa deuet kalz a Europiz d'ar vro e weler a bep seurt tud neuzioù disheñvel dezho hiziv an deiz. Suafrika, zo tost da 59 milion a dud o chom enni, zo er plas kentañ evit an armerzh en Afrika. E Suafrika, a-douez broioù Afrika, emañ ar poblañsoù hiron, gwenn hag indezat an niverusañ : 80,2 % a Vorianed, 8,8 % a dud hiron, 8,4 % a dud wenn ha 2,5 % a Azianed a ya d'ober poblañs Suafrika.
Goude bezañ bet bro an apartheid e-pad degadoù a vloavezhioù ez eo lesanvet ar vro bremañ ar vroad kanevedenn.
Anvioù ofisiel Republik Suafrika
Republiek van Suid-Afrika (afrikaneg), Republic of South Africa (saozneg), Riphabliki yeSewula Afrika (ndebeleg), Riphabliki yaseMzantsi Afrika (xhosaeg), Riphabliki yaseNingizimu Afrika (zouloueg), Rephaboliki ya Afrika-Borwa (sothoeg an norzh), Rephaboliki ya Afrika Borwa (sothoeg), Rephaboliki ya Aforika Borwa (tswaneg), IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika (swatieg), Riphabuliki ya Afurika Tshipembe (vendeg) ha Riphabliki ra Afrika Dzonga (tsongeg)
Breizhveuriz
Etre 1795 ha 1803 e voe aloubet Ar C'hab gant Breizh-Veur, da virout na gouezhje etre krabanoù ar C'hentañ Republik c'hall a oa o paouez aloubiñ an Izelvroioù. Goude distroet ur pennad berr d'an Izelvroioù dindan ar Republik Batav e 1803, e tistroas Breizhveuriz d'ar C'hab e 1806. Goude diskar Napoleon e 1815 e voe roet an drevadenn da Impalaeriezh Breizh-Veur, a grogas da gas trevadennerien di adalek 1818, ha dreist-holl e 1820. Lakaet e veze an drevadennerien nevez da zont da binvidikaat an drevadenn ha da ziwall an harzoù gant ar pobloù afrikan, Xhosaed dreist-holl d'ar poent-se.
Politikerezh
Parlamantel eo gouarnamant Suafrika, ha penn ar Stad zo war un dro Prezidant Republik Suafrika ha penn ar gouarnamant. Dilennet e vez ar prezidant goude breudoù ar parlamant divgambr, da lavaret eo gant ar Vodadenn vroadel ha gant Kuzul broadel ar Proviñsoù (National Council of Provinces, NCOP).
Ar 400 ezel eus ar Vodadenn Vroadel a vez dilennet gant ar mouezhiañ kenfeurel. An NCOP, bet krouet e plas ar Sened e 1997, zo enni 90 ezel dileuriet ganto an nav froviñs hag ar meurgêrioù. Pep proviñs a vez renet gant ul lezennadur proviñs ungambr ha gant ur C’huzul Erounit zo ur ministr kentañ en e benn, anvet premier e saozneg hag en afrikaans. N’eo ket ken emren proviñsoù Suafrika ha, da skouer, ha proviñsoù Kanada pe re ar Stadoù-Unanet. Anv zo eus ur reizhiad kevreadel kerreizh.
Ret eo d’ar gouarnamant diskoulmañ an traoù a denn d'ar feulster er maezioù : adreizhet e vez an douaroù hag e-se e ranker adreiñ douaroù d’ar vorianed. Peurliesañ e rank ar gouerien afrikanerien gwerzhañ o stalioù labour-douar d’ar gouarnamant hag abalamour da se e vez sav jeu a-wechoù etrezo. War-dro 35 000 kouer zo er vro hag ur wech amzer e vezont taget gant bandennoù aozet. Lod anezho a ya da gemer perzh er stajoù komando aozet evit talañ outo dre ma ne vez roet harp dezho gant ar gouarnamant. Klask a ra meur a strollad eus an tu dezhoù-pellañ lakaat tud en o zouez da emezellañ outo dre ma santont e vezont lezet a-gostez a-wechoù.
Ret eo derc'hel soñj eus Nelson Mandela a zo bet ar c'hentañ prezidant du e Su Afrika (d'an 10 a viz Mae 1994 e voe dilennet ha betek 1999 e chomas e penn ar vro).
Gwalenn an torfederezh
Hervez ar gazetenn Le Monde, bet embannet d’an 28 a viz Kerzu 2004, ez eo e Suafrika e vez graet an niver brasañ a dorfedoù e-touez broioù ar bed a-bezh : 20 000 den muntret ar bloaz, 30 000 gwech e voe klasket muntrañ tud, ouzhpenn 50 000 maouez a oa bet gwallet ha war-dro 300 000 gwech e oa bet laeret tiez. Diskouez a rae mat ar stadegoù bet embannet e 2004 hag e 2005 e oa niver an torfedoù o tigreskiñ, dreist-holl evit a sell ar muntroù hag ar skrapadennoù tiez. E 2006 e oa digresket niver an torfefoù c'hoazh, ar pezh zo kalonekaus met ne oa ket ken bras an diforc'h etre 2006 ha 2005 ha ma oa bet etre 2005 ha 2004.
E 2005 e voe muntret 19 000 den, 55 000 den all a voe gwallet ha 120 000 hold-up a voe e Suafrika, hervez ar stadegoù bet embannet er gazetenn Sunday Times. André Brink, romantour suafrikan, en doa displeget e soñj diwar-benn an dorferdourezh, koulz ha diwar-benn digasted ar gouarnamant, er gazetenn « Le Monde » e miz Gwengolo 2006. Rak-se e c'hallfe politikerezh ar vro bezañ distabilaet, hervezañ. Disklêriet en doa e soñj ivez diwar-benn ar vreinadurezh, lorc’hentez ministred zo hag ar SIDA ha goulennet en doa ivez digant ministred ar yec’hed hag ar surentez reiñ o dilez dre ma oant divarrek.
Proviñsoù
E fin an apartheid, e 1994, e oa graet 9 froviñs nevez diwar ar 4 froviñs eus Suafrika hag an 10 bantoustan emren pe dizalc’h a oa enni :
Menezioù
E Su ar vro emañ Menezioù Drakensberg. En em astenn a reont war 1000 km, eus Kwazulu-Natal betek proviñs ar C’hap. 3000 m a uhelder keitat int. Thabana Ntlenyana (3482 m) eo ar menez uhelañ eus ar vro. Kozh a-walc’h eo torosad Drakensberg, uhelennoù ront o stumm ennañ. En takad glasvezek-se eo emañ ar boblad San o chom. En torosad-se emañ penn orin ar stêr Orange ivez.
E norzh ar vro emañ Pilanesberg, un takad volkanek kozh. Un takad serzh a-walc’h eo, gant toulloù-diskarg niverus. Loened a bep seurt zo o vevañ eno. Plant dibar zo ivez en takad-se : Adansonia, Tek, Ebena, Hibiscus...
Plaenennoù ha dezherzhioù
An darn vrasañ eus ar plaenennoù zo lec’hiet e gwalarn Stad dieub Orange. Du-hont e vez gounezet ar c’hementadoù brasañ a ed, maiz, kotoñs eus Suafrika ha devaset e vez deñved a-vil-vern.
Dezerzh Kalahari zo e gwalarn ar vro, un deserzh tost da 1 milion km2 en em astenn ivez e Botswana hag e Namibia. Tevennoù traezh ruz ha kornioù savanennoù zo en dezerzh hanter grin-se. Un nebeud gwez, en o mesk kasia draenek ha baobabez, zo ivez. Gallout a reer gwelet kalz a loened tremenidi ennañ ivez.
Aod
Ingal a-walc’h eo an aod a-hed ar Meurvor Atlantel. E Namaqualand ez eus war-dro 4000 spesad plant ( lili, aloes...) o vleuniañ ur miz ar bloaz, etre miz Eost ha miz Gwengolo. Ur c’hornad-bro touristel-tre eo. Trowardroioù Kab ar Spi Mat zo roc’hellek-tre ha trevadennoù manked zo o vevañ eno. En inizi ar Reuniged (Seal Island) ez eus reuniged eus Antarktika dreist-holl.
War an aod, e korn-bro Stellenbosch, ez eo dispar an hin evit gounit gwiniegi.
Er reter, war an aod, ez eus aodoù roc’hellek ha graeoù traezh munut a bep eil. E lec’hioù zo war an aod e vez bevennet ar c’hornioù neuial gant rouedoù evit mirout ouzh ar rinkined, bras-tre an niver anezho a-wechoù, a dagañ an dud.
E Reter ar vro emañ kêrioù kouronkañ pennañ Suafrika, evel East London, Jeffrey’s Bay, Port Elizabeth pe Durban.
Takadoù mor zo deuet da vezañ Parkoù broadel evel gwarezva Finda. Gallout a reer pleustriñ ar splujerezh danvor eno.
Armerzh
Hervez an titouroù a denn d’an diorren denel, bet dastumet da-geñver Programm ar Broadoù-Unanet evit an diorren e weler eo kilet Suafrika a 35 plas er renkadur etre 1990 ha 1995. Paouroc'h eo poblañs Suafrika eget ne oa bet a-raok. Muioc'h a fiziañs a c'haller kaout e disoc’hoù ar studiadennoù nevez-se a ro ur skeudenn eus an traoù evel m'emaint (da vare an apartheid gwechall ne veze ket embannet disoc’hoù ar studiadennoù a vez graet war aozioù bevañ Afrikiz evel ma oant). Setu perak eo heverk ar giladenn-se. Notennomp ivez eo aet Suafrika da gilañ abalamour d'ar SIDA. Ar poblañsoù tud wenn n’emaint ket mui en o bleud kennebeut abalamour ma n’eus ket mui eus an apartheid hag abalamour d’ar Sida, an dorfedourezh hag ar pezh a c’hoarvezh e Zimbabwe hag en Aod-an-Olifant. Gant-se ez a un niver bras a Suafrikiz a ya kuit eus o bro d’ober o annez en Aostralia pe e Zeland-Nevez. Afrikiz a-leizh, er c'hontrol, a guita o bro evit en em staliañ e Suafrika evit gounit muioc’h a arc’hant eget na reont en o bro orin. Kuitaat a reont Suafrika avat un nebeud bloavezhioù war-lerc’h abalamour d’ar SIDA ha d’an torfedoù.
Setu amañ dindan korvoderioù bloaziek ar broioù afrikan, hervez renkadur ar Bank-bed.
An diforc’hiñ pozitivel
E 1994 o doa pennadurezhioù Suafrika lakaet politikerezh an “diforc’hiñ pozitivel” war-sav evit reiñ muioc’h a blas d’ar vorianed e gennadoù ar vro (melestradurioù, servijoù publik ha lezpublik, kevredadoù broadelaet ha prevez). Rak-se e voe kinniget da dud wenn, a laboure e gennadoù armerzhel niverus ar vro, da vont war o leve pe da asantiñ bezañ difredet, a-bouez ma vije roet digolloù bras dezho. Un darn vihan eus an dud wenn zo aet war baouraat (10% eus an dud-se zo o vevañ gant 1000 euro ar bloaz hiziv an deiz).
Kavet ez eus bet abeg en « diforc’hiñ pozitivel »-se peogwir o doa tennet tud tost d’ ANC dreist-holl o mad eus an diarbennoù-se. Gant-se e oa bet krouet ur renkad morianed keitat. Kerkent ha krouet ar renkad nevez-se o doa annezet ar vorianed-se ar c’harterioù ma ne oa nemet tud wenn eno e-lec’h diorren an « townships » kozh.
Gant un danevell bublik bet embannet e 2006, ma’z eo studiet ar prantad 1995-2005, e weler eo aet tud wenn a-viliadoù kuit eus Suafrika: 16,1% eus ar Suafrikaned wenn o deus kuitaet o bro dindan 10 vloaz. Kavet o deus an tuioù enep abeg er politikerezh-se hag e-se en deus adwelet ar gouarnamant e bolitikerezh a-fet diforc’hiñ pozitivel. Klask a ra neuze lakaat an divroidi niverus ha barrek-kenañ diouzh o labour pe diouzh o c’harg da zistreiñ da Suafrika. Ar bezprizantez Phume Mlambo-Ngcuka eo zo karget da adreizhañ an traoù ha broudañ a ra anezho da zistreiñ en ur brometiñ goproù dereat-kenañ dezho. .
Adreizh al labour-douar
Abaoe 1994 n’eus bet adroet nemet 3,6 % eus ar feurmoù d’an 1,2 milion a vorianed, pa’z eus 60 000 a dud wenn perc’henned war 80% eus ar douaroù frouezhus meret ganto. Divizet en doa ar gouarnamant e 1994 koulskoude addasparzhañ 30% eus an douaroù ac’hann da 2014.
Diskennidi ar gouerien du, zo bet diberc’hennet dre heg pe n’int ket digollet evel ma tere en desped d’al lezennoù bet votet war-lerc’h 1913, a c’hall goulenn e vefe roet o douaroù dezho en-dro. E miz Gouere 2005 e oa bet aozet « Emvod an Douar » hag ouzhpenn an hanter eus ar 4000 den o koa kemeret perzh en emvod-se o doa aliet pennadurezhioù Sufrika da dennañ o douaroù digant ar re zo perc’henn warno er mare-mañ, tra ma c’houlenne Phumzile Mlambo-Ngcuka lakaat « mailhed eus Zimbabwe » da zont da Suafrika.
Koulskoude ne zlefe ket askorusted armerzhel an douaroù-se bezañ lakaet en arvar, ar pezh a oa c’hoarvezet pa oa bet adroet d'ar Vorianed ar feurmoù a oa e traoñiennoù frouezhus Limpopo. Ne oa ket sikouret ar gouerien du ken evit a sell an teknikoù ken evit a sell an arc’hant. Evit gwir, gounezet e veze ganto an tachennoù a dalveze dezho magañ o familh met ne veze ket labouret an tachennoù all ganto.
Diorren ar gevalaouriezh du
Abaoe 1994 o deus ar strolladoù mengleuzioù bras hag ar bankoù lezet a-c'hrad-vat etre 10 hag 26 % eus o c'hevala d’ar vorianed, d’an indianed ha d’an dud hiron. Un nebeud morianed bet e penn an ANC o doa graet berzh en o aferioù da gentañ penn dre m’o doa roet an embregerezhioù kalz eus rannoù o c’hevala dezho. Patrice Motsepe eo an den en o zouez en deus dastumet ar sammadoù brasañ. Ouzhpenn 500 milion ag euroioù en deus gounezet dindan dek vloaz.
Abaoe 2000 e vez eskemmet soñjoù e gennadoù zo (mengleuzioù, bankoù, dazparzhañ an tireoul h.a.) evit tizhout palioù zo. Rankout a raio ar c’hompagnunezhioù, hervez karta 2002 ar mengleuzioù, dilezel 26 % eus o c'hevala ac'hann da 2014. 40% eus ar sternerien a ranko bezañ morianed e 2009. Koll o gwirioù korvoiñ e c’hallfe ar c'hompagnunezhioù na zoujfent ket d'an divizoù-se.
Er mare-mañ emeur o sevel lezennoù nevez. Palioù a vo lakaet evit a sell an dilezel kevalaoù hag evit a sell eñvel ar Vorianed da sammañ kargoù uheloc’h e diabarzh an embregerezhioù. Rankout a raio an holl embregerezhioù, en ur gontañ EBE, sevel ul lizher-notennoù. (Muioc'h a chañs o do d’ar re a dapo an notennoù uhelañ g ounit ar marc’hadoù foran). Ne vo ket goulennet avat ouzh an embregerezhioù liesbroadel ober.
Liammoù diavaez
Canal Afrique : skingomz etrebroadel Suafrika
Amsterdam Zuidoost
thumb|right|180px|Amsterdamse Poort e Zuidoost
Amsterdam Zuidoost ("gevred" e nederlandeg) a zo unan eus ar 15 karter (stadsdelen e nederlandeg) a ya d'ober Amsterdam, kêrbenn an Izelvroioù. E Zuidoost e kaver Bijlmermeer, Venserpolder, Gaasperdam, ar gêriadenn Driemond, an takad greanterezh Amstel III/Bullewijk m'emañ "ArenA Boulevard". 84 811 annezad a zo, ha 22,08 km² eo gorread ar c'harter. Ouzhpenn 130 broadelouriezh a gaver er c'harter : 30% a dud a orin izelvroat, 30% a orin eus Surinam, 23% a orin eus Afrika, 6% a orin eus an Antilhez Nederlandat ha 2% a orin eus Maroko. Un ezklozadur eo Amsterdam Zuidoost, rak n'eo stok ouzh karter ebet eus Amsterdam.
Istor
Al lodenn eus Amsterdam Zuidoost anvet Bijlmermeer a oa bet raktreset sevel anezhi evel ur gêr eus an dazont, diwar reolennoù arkitektouriezh Le Corbusier. En holl e voe savet 18 000 annez, 13 000 anezho a oa ranndioù. Siegfried Nassuth eo an arkitektour a reas war-dro ar chanter, hag a grogas e 1963. Ar savadur bras kentañ, anvet Hoogoord, a voe echu e 1968, hag an holl re all e 1975. E 1977 e voe digoret linenn gentañ metro Amsterdam, eus Zuidoost da greiz-kêr ha da di-gar Amsterdam (Amsterdam Centraal).
E 1992 ez eas ur c'harr-nij israelat da flastrañ war ar savadurioù anvet Groeneveen en Kruitberg, e-kreiz Bijlmermeer. En Izelvroioù ez eo anvet Bijlmerramp an darvoud-se. 43 den a varvas, hag ur maen-koun a zo bet savet e-lec'h ma flastras ar c'harr-nij.
Partido
Partido zo ur ger spagnolek, hag a dalvez meur a dra, hag a gaver ivez e yezh ar velestradurezh.
Yezhoù ourouek-tchipayek
Ur familh-yezhoù eo ar yezhoù ourouek-tchipayek (saozneg : Uru-Chipaya), enni div yezh komzet e Bolivia e Suamerika.
Bakteri
Ar bakteri (Bacteria) zo bevedegoù bev unkelligek prokariot, n'o deus ket a nukleüs nag a organelloù. Ar pep brasañ eus ar bakteri o deus ur speurenn kellig glusidek, ar peptidoglikan. Un nebeud mikrometr hirder pe nebeutoc'h eo ar bakteri ha stummoù disheñvel a c'hallont kaout : stumm ur sferenn (klorenn), ur stumm hir pe e stumm bazhoùigoù (bazhell), stumm ur gildroenn. Graet e vez bakteriologiezh eus studi ar bakteri, anezhi ur rann eus ar vikrobiologiezh.
Gallout a reer kavout bakteri e kement seurt metoù zo war an Douar : en douar, en dour dous pe sal pe meizh, en aer, en islonkoù ar morioù, e pluskenn an Douar, war groc'hen hag e-barzh bouzelloù ar vevien. Daou-ugent milion bakteri zo en ur gramm douar hag ur milion en ur mililitrad dour. Pemp gwezh 1030 bakteri a vefe en holl er bed. Ar bakteri o deus ur roll a-bouez bras e kelc'hiadoù biogeokimiek evel kelc'hiad ar c'harbon hag evit stabilaat an azot an aergelc'h.