cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
André Morice
Kannad al Liger-Izelañ eo bet adalek 1945, sekretour-Stad ha ministr eo bet meur a wech.
Maer Naoned eo bet etre 1965 à 1977, e penn un emglev etre strolladoù eus ar CNI betek an SFIO. Adalek 1965 betek 1983 eo bet senedour al Liger-Atlantel, gant an tu kleiz demokratel.
Berndeg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar berndeg (bernde) komzet gant tro-dro da 2.000 den (1999) e Rannvro Guera e Tchad.
Te
''Sterioù all zo d'ar ger te. Gwelout: te (disheñvelout) .'' Te a reer eus ur blantenn, Camellia sinensis he anv skiantel, hag eus an died a farder diwarni dre c'hlechiañ delioù ha broñsoù ar vodenn-de.
Aozañ an delioù
Aozet e vez an delioù dre o lakaat da c'hoiñ a-raok o lezel da sec'hañ. Kustum eur da frondiñ an te gant temzoù, bleuñv pe frouezh a bep seurt. Pevar stumm te a zo : an te du, an te oolong, an te gwenn hag an te glas.
Kafein ha teofilin zo ennañ hag unan eus an diedoù evet ar muiañ eo, pa voe kenderc'het 3 200 000 tonenn e 2004 en India dreist-holl hag e Sina, Sri Lanka, Kenya.
Orin an anv
Daou zistagadur zo d'al lizherenn sinaek 茶 hervez ar rannyezhoù. Diwar an eil pe egile anezhe e teu ar ger a dalv te en hogozik an holl yezhoù.
Gounezerezh
Ar vodenn-de a gresk e rannvroioù torgennek gant hañvezhioù tomm ha gleb ha goañvezhioù yen ha sec'h.
Gwechall gozh e veze kavet en tuchennoù war-dro an Himalaya. Bremañ e vez gounezet e kalz broioù trovanel pe dindantrovanel. E rannvroioù trovanel e kresk gwelloc'h en uheldirioù.
Setu ar broioù pennañ ma vez gounezet te :
En Unvaniezh Europa ne vez gounezet te nemet en Asorez, e Kernev-Veur, en Tregothnan Estate, ma vez gounezet te du ha glas.
Gouennoù te
Teir louzaouenn disheñvel zo dindan an anv te:
Plantadegoù te
Gounezet e vez ar bodennoù-te e plantadegoù anvet gardens (liorzhoù) pe estates. Tizhout a c'hellont 1000 kantar hag un anv ispisial a zo gant pep hini. Dindan o anv o-unan e vez gwerzhet frouezh ar re vrudetañ anezho, evel Margaret's Hope e Darjeeling, pe Bamonpookri en Assam. Ar re arall a vez implijet d'ober meskajoù anvet blend.
Dastumadeg
Gant maouezed e vez dastumet deil te, estreget en Afrika. E kalz broioù e vez graet gant an dorn c'hoazh, daoust ma'z eo bet ardivinkaet e Japan pe e Jeorjia. Pouezus tre eo an doare da zastum evit mirout perzhioù an te rak an delioù gwellañ eo ivez ar re yaouankañ hag ar re vihanañ. Dibab a ranker da ober etre perzh ha kementad.
Aozerezh ha renkadur
Bez ez eus pevar stumm te, diforc'het dre o prienterezh. Ma n'int ket sec'het buan goude o tastumadeg e weñv deil Camellia Sinensis. An ampez a ya da sukr, ar c'hlorofil a zo distrujet ha duañ a ra an deil. Ar fiñvadenn na c'heller harzañ nemet en ur dommañ an deil da lemel an dour a zo enne. Ar poent ma vez graet a ziforc'h ar stummoù lies de.
Te gwenn(白茶)
Gant delioù yaouank ha ne oant ket bet goet e vez graet an te gwenn. Gallout a reer goleiñ ar broñs d'ampech furmidigezh klorofil. Brudet tre e Sina ma vez kaeroc'h eget darn vrasañ anteoù arall, eo-eñv nebeutoc'h anavezet e Europa hag e Amerika
Oolong (烏龍茶)
Harzet e vez ar c'hoidigezh goude daou pe tri deiz.
Te du(紅茶)
An te boutinañ eo. Graet e vez dre aotren an deilioù da beurc'hoiñ. Anvet e vez te ruz e Sina.
Pu erh(普洱茶)
Un te peurc'hoet e ar Pu erh. Ur blaz douarel a zo gantañ ha gallout a reer e virout e-pad dekvloaziadoù.
Te melen (黃茶)
Gallout a reer an te melen un te mat tre e berzh prientet en un doare ispisial evit an impalaer, pe un doare te glas sec'het goustadigoc'h.
Gemaicha (玄米茶)
Un te glas mesket gant riz rostet eo ar Gemaicha.
Te gant bleuñv (花茶)
Alies e vez mesket an te du pe gla gant bleuñv e bro-Sina. An hini brudetañ a zo an H­eung Pín 香 花, un te glas pe oolong mesket gant Jasmin.
Meskajoù ha frondoù
An te gwerzhet e seierigoù a deu eus meskajoù, pe blends. An te a c'heller meskiñ er vro ma vez gounezet, met un dra ordinal eo meskañ te liesseurt, eus meur a orin.
Pezh a glasker ober gant ar meskañ eo
Alies e vez mesket te gant frondoù, da skouer ar vent e broioù arab pe ar suraval e Europa.
Aozadur an te
Enderc'hel a ra an te meur a broduioù oberus:
Istor an te
Lec'h-orin an te a zo en ur ranvro venezek a endalc'h kreisteiz ha reter Sina, Myanmar an hanternoz hag Asam. Kreskiñ a ra en un doare naturel Camellia Sinensis Sinensis e reter bro-Sina ha Camellia Sinensi Assamica e Yunnan, Myanmar an hanternoz hag Asam.
Moujennoù krouidigezh
Hervez Sinaiz e voe ijinet gant Shennong, un impalaer mojennel tra m'edo o veajiñ. Dre ma oa un den a boell e ouie e ranked birviñ an dour a-raok hen evañ. Un deiz e verzas e oa kouezhet un nebeud delioù te en dour a oa o virviñ. Blasaat an evaj a reas an impalaer ha dezhañ e plijas e dañva. Hervez ur vojenn arall e voe dizoloet an te gant ur manac'h boudaat Bodhidharma, diazezer ar skol Chan. O veajiñ war-du Sina edo-eñv. Droug ennañ peogwir e oa manet kousket e-pad ur brederiadenn, e troc'has kuit e valvennoù. Ur vodenn-de a ziwanas e lec'h ma oant kouezhet.
Sina
Disklaer eo orin an te e Sina met ur perzh pouezus en doa c'hoariet e sevenadur Sina abaoe milvedoù. Seblantout a ra e oa tavouldekaet evel ul louzoù pe un atiz. E rol pennañ e oa e-pad an renziad Han ha ne oa nemet e-pad an renziad Tang (618 - 907) e oa evet evit ar plijadur.
Al levr klasikel kentañ diwar-benn an te a zo  Cha Jing (茶经) gant Lu Yu (陆羽) (729-804). Hervezañ e oa boutin evañ te war-dro 760. Livañ a ra al levr penaos e veze gounezet ha prientet. D'an amzer-hont e raed kouignoù gant delioù te. Da brientiñ an evaj e valed anezho kent skuilhañ dour tomm warno. O birviñ e chaodouronioù a c'helled ivez.
Un doare te mac'het, te gwenn e anv, a veze graet adal ar renziad Tang. An te ispisial-mañ a oa dastumet abred en nevezamzer.
Ar poultr-te hag ar brientadenn gant an aezhenn
E-pad ar renziad Song (960-1279) e kemmas kenderc'h ha prientadur an te. Gwelloc'h e plije d'al lez teoù graet gant deilioù klok met un doare nevez poultr-te a yeas da vrudet. Aezhenet buan tre e veze an deil da wareziñ o blaz hag o liv. Sec'het ha malet e vezent goude an aezhenadur. Ar poultr a c'hounezed en doare-mañ a skuilhed dour gor warnañ. An evaj optenet a veze brudet kenañ abalamour d'e liv gwenn pe c'hlas-emrodez. Ur perzh pouezhus a c'hoarie an te e kevredigezh uhel marevezh Song ar C'hreisteiz (12th to 13th centuries). Uhelidi ha tud e karg a veze oc'h evañ en ur lennañ, skrivañ pe breutaat diwar-benn politikerezh pe brederouriezh.
Ijinet gant ar Songed un doare ispisial da servij an te gant podoù-douar ha poultr-te. Lid Song an Te e oa anvet ha enbroet e oa bet gant menec'h voudaat e Japan. Daoust ma oa bet dilezet gant ar siniz ez eas an doare Song da servij an te un darn bouezhus eus ar sevenadur japanat a-vremañ. Gwenn te a veze talvoudekaet, dreist holl. An doareoù brudetañ a oa "Diwan Palez Maen-Jad" pe "Diwan Dour Sidan-arc'hant".
Goidigezh
E kreisteiz Sina e voe ijinet ar c'hoidigezh er XVIIvet kantved. Sec'het er maez e veze an deil ha lezet da c'hoiñ e-pad un nebeud devezhioù. Gant an teknik-mañ e teuas kalz doareoù te nevez evel an oolong, an te du pe ar pu erh
Korea
N'anavezer ket pegoulz an te a vo embroet e Korea met e gavout a ra evit ar wech kentañ e livadur un aberzh graet e 661 da spered ar roue Suro, diazezer ar rouantelezh Geumgwan Gaya. E-pad ar renziad Goryeo (918-1392) e raed ofrantoù te e idoldioù boudaat da sprededoù ar menec'h marv. Betek ar renziad Joseon e eve anezhañ ar familh roueel hag an uhelidi dreist holl. E penn ar maread hepken e tremenas d'ar werin. D'an derou e eve ar goreiz un doare te mac'het heñvel met gant donedigeh ar voudaegezh e perc'hennjont teoù glas evel ar "chaksol" or "chugno"
Embroadur ha derou gounezerezh an te
Ar meneg kentañ eus an te glas a gaver en un destenn skrivet gant ur manac'h boudaat en navet kantved. Embroet e voe an te e Japan gant beleien a oa bet kaset e Sina da studiañ he sevenadur. D'un evaj boutin e-touez ar renkad relijiel ez eas buan. Krediñ a reer e voe degaset greun te da Japan evit ar wech gentañ gant ur beleg, Saicho e anv, e 805. E-pad ren an impalaer Saga (嵯峨天皇, Saga tennō) (809 - 823) ez eas d'un evaj boutin el lez ha kregiñ a reer d'e c'hounid en un doare bras.
Kissa Yokoji - Levr an Te
E 1191 e tougas greun te ar beleg zen Eisai (1141-1215) da Gyoto. Eñv a skrivas al levr kentañ a-zivout an te e Japan - ar c'hKissa Yokoji (Penaos chom yac'h dre evañ te) - e 1211 goude e eil beaj da Sina. Enni e veulas perzhioù mezegel an te a displegañ a rae penaos e c'hounid hag e brientiñ. Eisa a gendrec'has ar renkad brezelel da evañ te ivez.Klevet en-deus e lonke ar Chogun Minamoto no Sanetomo pep noz. E 1214 e kinnigas-eñv dezhañ ul levr eñ-deus skrivet en un doare ispisial evitañ. Enna e veulas perzhioù an te. Goude se ez eas da voutin evit uhelidi Japan da evañ te. Kreskiñ a ra kalz kenderc'h, zoken ma ne oa ket talvoudekaet kalz gant ar werin.
Embroadur an te rostet
Kalz eskemmoù a oa, en XIIIvet Kantved, etre renziad Song ar C'hreisteiz ha Japan ha rosterezh a te a oa embroet e enez Kyushu. Darn vrasañ an uhelidi japanat a chomas feal d'an te glas mod kozh.
Ganedigez sevenadur Japanat a te
Da voutin ez eas boaz sinat da lennañ, skrivañ, livañ ha breutaat en ur evañ te e touez uhelidi japanat. Ijinet e-pad kantvedoù gant menec'h zen, Sen-no Rikyu (1522-1591) an hini pennañ, e voe lid te a-vremañ. Ur perzh bras a c'hoarie e diplomatiezh hag ur boaz e veze evit pennoù klan da varc'hata e frammadur lid an te. Goustadik e dremenas kustum an uhelidi dar werin ha da evaj pennañ tout an dud er vro ez eas an te.
Ardivinkoù da rolliñ
E-pad ar marevezh Meiji(1868-1912), e voe enbroet e Japan ardivinkoù da rolliñ an te. Da kalz aesoc'h e lakajont prientadur an te.
D'un evaj bedel ez a an te
Ger ebet a-zivout an te ez eus e levr Marko Polo ha krediñ a reer e voent ar jezuited an Europiz kentañ o tizoloiñ an te. Posupl eo e voent marc'hadourien bortugalat o weladenniñ Japan. Emporzhiet e voe an te evit ar wech kentañ e Rusia pa ginnigas un tammig un impalaer Ming d'ar tsar Mic'hail I e 1618.
Da respond d'ar goulenn, hag a groue un divigad kenwerzhel ment gant Sina, a vroudas bro-Saoz da c'hounid te e Sri-Lanka hag e kreisteiz bro India. O broudañ a reas da emporzhiañ opiom e Sina da vihanaat an divigad. Abeg ar Brezel Kentañ an Opiom a oa.
Prientadur an te
An doare gwellañ da brientiñ te a zo da lakaat deil en ur pod-te be en ur voul-te. Gant ur sac'hig a c'heller ober ivez, zoken ma ne blij ket an doare-se d'an anavezourien.
E Sina e c'helchier an te meur a wech. Ar re re wellañ a vez kavet an trede, ar pevarvet hag ar pempvet, daoust ma c'hell en dra-mañ kemm hervez an doare te. Hervez an doare te e vari ar gwrezder gwellañ ivez. War-dro 80 °Ceo evit teoù nann-goiet evel an teoù glas pe wenn. Evit an teoù du ez eo gwelloc'h d'ober gant un dour gorroc'h, war-dro 100 °C.
Teoù du
Estreget evit doareoù milzinañ e tlefe bezañ war dro-100 °C gwrezder an dour a skuilher war an te du. An dra-mañ en-do un efed bras war ar tañva hag ober gant un dour re yen frond an te. Evel ma ya da izeloc'h grwezder birvadenn an dour gant uhelder, e laka da ziaes an dra-mañ da brientiñ un te du mat e rannvroioù menezek. Aliañ a reer da dommañ ar pod-te kent skuilhañ an dour. Ne c'hellfe padañ muioc'h eget pemp munutenn ar c'helc'hiadenn. Goude-se e tremen al liz en dour ha stourm a ra ouzh efed an deofilin. Nebeutoc'h efedus ma fell deoc'h chom digousk an te "skañv" eget an te "kreñv".
Te oolong
War dro 90 °C e tlefe bezañ an dour evit an teoù oolong hag ar pod-te a dlefed tommañ kent skuilhañ an dour ivez. Gant un dour melar e vezer oc'h aliañ d'ober, rak gwellaat an tanva a ra an dra-mañ.
Servij
En ur pod-te e gwer pe e douar e tlfefed servij an te rak ar metal a brienn ar blaz. Dizalian a reer da dabac'hat an te tra m'emañ o c'helc'hiañ. Ne lakaio ar c'helc'hiadenn da vuanoc'h met risklan a ra da frankizañ al liz. Evit an hevelep abeg ne waskor ket an sac'hig te. Ma fell deoc'h un te kreñvoc'h e lakaior ur sac'hig pe un nebeud deil ouzhpenn.
Traoù ouzhpenn
D'an te e ouzhpenner alies sukr, laezh, sitron ha koñfitur. Dialiet e vez d'ouzhpennañ dienn rak priennañ a ra blaz an te, estreget evit meskajoù kreñv tre evel an East Friesian. Laezh, er c'hontrol, a sparl al liz ha lakat a ra an trenkder da vihanoc'h. Pa vesker te ha laezh e alier da skuilhañ an te el laezh kentoc'h eget ar c'hontrol, rak da vihanoc'h e laka a riskl da goailhañ an laezh.
E broioù yen evel Mongolia pe Tibet e ouzhpenner amann d'an te.
Seierigoù
Deil te a lakaer en un sac'hig paper pe gwiadenn. Un doare pratik d'ober an te eo met ne blij ket d'ar garourien, rak poultr-te a vez kavet e darn vrasañ ar seierigoù, ar pezh a falla ar blaz. Ouzhpenn-se en em vesk blaz ar paper gant hini an te.
Koll a ra deil te e seierigoù o blaz buanoc'h ivez, o vezañ bihanoc'h
Alain Chénard
Alain Chénard zo bet ganet d'an 20 C'hwevrer 1937 e Naoned.
Te
Deil te
E boestadoù pe sac'hadoù e vez gwerzhet deil te. Rannadoù a zleer muzuliañ a-raok prientiñ an te, ar pezh a aotre ur wevnded vrasoc'h met a laka ar fazioù da aesoc'h ivez. Gallout a reer kavout podoù-te gant siloù, seier-te (heñvel a-walc'h ouzh ar re graet ganto evit ar c'hafe, ha bouloù-te da virout an deil d'en em vesk gant dourenn. Gallout a reer ivez ober gant un pod-te sinaat ispisial anvet ar gaiwan a zo ijinet e c'houlc'her evit da zalc'hen an delioù.
Claude Pujade-Renaud
Claude Pujade-Renaud zo ur skrivagnerez c'hall ganet e 1932.
Goude bezañ bet dañsourez e stagas gant ar skrivañ hag embann he romant kentañ e 1978.
Te
Te mac'het
Doareoù te zo a vez mac'het c'hoazh rak e verniañ pelloc'h e c'heller. Ar Pu-Erh a vez mac'het alies hag an delioù a vez distaget gant ur ganived.
Alain Chénard
Maer eo bet eno etre 1977 ha 1983.
Claude Pujade-Renaud
Meur a briz he deus bet evit hec'h oberoù, en o zouez priz Goncourt al liseidi evit Belle-mère.
Alain Chénard
Unan eus an divizoù pennañ e respedad eo bet adlakaat an tramgarr da vont en-dro e Naoned. Koulskoude eo abalamour da se evit lod en deus kollet an dilennadegoù e 1983 rak rebechet e veze outañ prizioù al labourioù-se.
Kannad sokialour al Liger-Atlantel eo bet etre 1978 ha 1988.
Te
Bizhier te
En Izelvroioù e voe bet ijinet an bizhier-te er bloavezhioù 1990 gant un embregerezh Venezia Trading e anv. Hervezañ e c'hellont erlec'hiañ ar seierigoù. N'int ket aet de voutin tre, avat.
Te trumm
Er bloavezhioù 1930 e voe ijinet an te da aozañ prim met ne voe ket gwerzhet a-raok ar bloavezhioù 50 ha n'eo ket gwall voutin er-maez eus Amerika c'hoazh. Blaz frouezh pe vanilha a vez taolet warnañ alies, ha poultr-laezh zoken a-wechoù.
Claude Pujade-Renaud
En hec'h oberennoù e vesk alies Claude Pujade-Renaud istorioù hag Istor (Chers disparus, Le jardin forteresse, La nuit la neige).
Moullerez
thumb|Ur voullerez liesarc'hwel Canon Ardivinkoù da voullañ teulioù war skoroù moullañ paper pe blasik eo ar moullerezioù. Ur voullerez, evit bezañ implijet, a rank bezañ kennasket ouzh ur reizhiad stlenneg. Un drobarzhell stlennegel eo neuze. Resev a ra ar roadennoù enboneget eus ar reizhiad stlenneg d'ober dezhe sturiañ ar moulladur, da lavaret eo ren al lodenn treloc'hel ha tredanel dezhi da moullañ un teul. Moullañ un teul peurliesañ (ha dreist-holl en amzer a-vremañ e 2006) a dalvez kement hag arzodiñ huz war ur skor moullañ d'ober anezhañ un teul a c'hellimp lenn.
Coel Hen
Coel Hen a vije bet roue kozh Rheged, marvet war-dro 440, brudet evel Old King Cole gant ar Saozon.
Gantañ, pe gant un den heñvel e anv, e vije bet savet kêr Colchester (Col evit Coel, Chester a glot gant kêr), en Essex e Bro-Saoz a-vremañ.
Moullerez
Da reiñ lañs d'ur moulladur adalek un urzhiataer e vez arveret un arload arbennik e vez anvet stur moullañ. Pal ar stur eo amdreiñ boneg un teul stlennegel (enboneget gand un arload evel da skouer OpenOffice.org Write) d'un areg e vo bet komprenet gant ar voullerez da vezañ keweriet ganti. An trevell d'ar reoler moullañ eo, pe d'an dafariad moullañ evit ul lod anezhe.
Coel Hen
Rimadell
Diwar e benn eo ar rimadell saoznek-mañ a vez kanet gant ar re vihan :
Kentañ tro ma voe anv eus ar ganaouenn a voe gant gant William King en e Useful Transactions in Philosophy e 1708-9.
Moullerez
Seurtadoù moullerezioù
Ur seurtadoù all diamzeret bremañ a zo c'hoazh evel ar moullerezioù diouzh an arouezenn. Ar re-se a denn kentoc'h ouzh ur skriverez kennasket ouzh un urzhiataer. An arouezennoù a vez engravet war ur voull hag e teuint da stekiñ ouzh ar follenn, ul lietenn huzer etre an daou, da voullañ an arouezennoù warni.
Ur seurtad gwell gozh eo ar re diouzh al linenn. Gant unan evel-se e veze moullet un teul a linenn da linenn, pep hini anezhe o vezañ kenaozet a-raok bezañ moullet.
Ar moullerezioù dre huz-vannañ a zeu da vezañ ardivinkoù da voullañ implijet muioc'h mui gant an dud brevez nemetken. Bannet e vez gante a dizh uhel takennoùigoù huz war ar paper. Moullerezioù a berzhded uhel int. An huz arveret a zo dourenneg paket e-barzh karitelloù bihan. Unan (evit ar moullerezioù du) pe vuioc'h (evit ar re liv) a vez implijet enne. Daou ziaezamant pennañ a zo gante : ne ket possubl da zizhout ur genderc'husted (produsted) gwell uhel gante ha pa vez ur voullerez a-seurt-se o paouez moullañ un teul ne vez ket sec'h c'hoazh an huz warnañ dre ma vez o sec'hiñ en aer vat.
Ar moullerezioù laser eo ar re ar muiañ implijet en amzer a-vremañ. O fennreolenn mont en dro a zo peurheñvel ouzh hini al luc'heilerezioù niverel laser. Evelte ec'h implijont ul luc'hreüser e vez "skrivet" warnañ skeudenn an teul da vezañ moullet gant ur penn laser. Ur genderc'husted uhel a c'hell tizhout an ardivinkoù-se (betek 60 pajenn dre vunutenn pe vuioc'h). Evit ar re vihanañ anezhe (betek 15-20 pajenn dre vunutenn, pezh n'eo ket fall endeo), e vez graet ul lodenn eus ar c'has en dro gant an arveriaded : ar c'hemmadur d'an unvezioù skeudenn pe digelañ. Evit gwir, ar c'haritelloù-se e vez kavet enne al luc'hreüser, an huz, an unvez digelañ hag ar c'horona da vec'hiañ a vez da vezañ kemmet ur wech an amzer hervez un niver a luc'heilenn graet gante. Al voullerez a vez roet ganti da c'hoût pe da amzer e rank an arveriad kemmañ ar garitell dre gwereañ ur c'hemmenad a zere war he hewel. Gant donedigezh al luc'heilerezioù niverel war ar marc'had ma c'heller kennaskañ anezhe ouzh reizhiadoù stlenneg, e vihanna tamm ha tamm an harzoù etre an daou seurt a venveg.
Ha da echuiñ gant ar renabliñ-se e c'heller menegiñ ur seurtad moullerez a vez priziet abaoe mac'h eo deut war ar marc'had al luc'hskeudennerezioù niverel. Moullerezioù gwrezel da voullañ war baper luc'hskeudenn a vent 10x15 eo. Moullet e vez gante nemetken evel just war skoroù ispisial.
Modoù kennaskañ
Gant ar moullerezioù kozh e veze graet evit o c'hennaskañ ouzh un urzhiataer gant an eread a-steud ha c'hoazh gant an eread a-stur (hemañ o vezañ implijet c'hoazh en amzer a-vremañ). Hogen ar modoù-se da lugañ ur voullerez ouzh un urzhiataer a zeu da vezañ tamm ha tamm diamzeret en-abeg mac'h int re c'houstad e-keñver ar seurtadoù kennaskañ arveret bremañ (e 2006). Muioc'h mui e vez implijet ar mod USB peogwir eo kalz akomod, fonnus a-walc'h hag aes-tre da lakaat da dalvezout. Met ar mod ar muiañ arveret, dreist-holl e-barzh an embregezioù, eo ar c'hennaskañ oc'h implijout kartennoù rouedad (marc'het muioc'h mui a orin e-barzh ar moullerezioù). Gwell fonnusoc'h eo met ivez e chom c'hoazh diesoc'h da lakaat da vont en dro ablamour d'ar c'hefluniad a ranker lakaat da dalvezout a-raok ma vefe possubl implijañ ar c'hennaskañ-se. Peurliesañ e implij ar c'hennaskadurioù-se ur c'homenad kehentiñ anvet TCP/IP war ar reolad Ethernet.
Oultcheg
Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù nanaiek eo an oultcheg (ulch pe hol-chih), komzet gant tro-dro da 500-1.000 den (diwar 3.200 a dud) e ranndir Ulch e Rusia (Azia) (1995).
Kelennet e vez er skolioù kentañ-derez.
Korn (pesk)
Ar c'horned a zo pesked mor eus ar c'herentiad Triglidae.
Spesadoù
E-touez ar spesadoù korned emañ:
Wieringermeer
thumb|right|200px|Lec'hiadur Wieringermeer thumb|right|150px|Banniel Wieringermeer thumb|right|150px|Ardamez Wieringermeer thumb|right|190px|Krugell an oadoù (01/01/2008) Wieringermeer (distagañ ) a zo ur gumun hag ur polder e proviñs Noord-Holland en Izelvroioù. 307,76 km² eo gorread Wieringermeer (douar : 194,95 km², dour :12,81 km²) ha d'an 31 a viz Mae 2009 e oa 12 611 annezad enni. Ar c'hêrioù, kêriadennoù ha distrigoù da-heul a ya d'ober kumun Wieringermeer : Kreileroord, Middenmeer, Slootdorp, Wieringerwerf. Dont a ra anv Wieringermeer eus anv lenn Wieringen, a oa anezhi da vare ar Grennamzer.
Istor
thumb|right|200px|Iliz Christus Koning e Wieringermeer Wieringmeerpolder a zo ur polder a voe savet e 1927. Sañset e oa da vezañ savet pa vefe bet echu Afsluitdijk, met abretaet e vo ar chanter peogwir e fazie douaroù. Fardelloù ar polder a voe savet er Zuiderzee. Ar fardelloù a ranke neuze bezañ solut a-walc'h da dalañ ouzh nerzh ar mor. Dizouret e voe ar polder penn-da-benn d'an 21 a viz Eost 1930. E 1934 e c'hallas an dud implijout an douar, ha peder c'hêriadenn a voe savet war ar polder : Slootdorp (1931), Middenmeer (1933), Wieringerwerf (1936) ha Kreileroord (1957). Lakaet e voe Wieringermeer da gumun dizalc'h d'ar 1añ a viz Gouere 1941. Pa voe aloubet an Izelvroioù gant an arme nazi e tivizas ur c'homandant ma vefe distrujet fardell Wieringermeer : beuzet e voe Wieringermeer d'ar 17 a viz Ebrel 1945. Ne voe lazhet den ebet, ha tamm-ha-tamm e teuas ar polder war wel en-dro. Lod brasañ ar pezh a oa bet savet er bloavezhioù 1930 a voe distrujet avat. Buan e voe adsavet an traoù, hag e fin 1945 e voe dizouret ar polder ha savet en-dro an tiez, ar pontoù hag an hentoù.
Fongoroeg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar fongoroeg (fongoro) komzet gant tro-dro da 1.000 den pe nebeutoc'h (1983) e Tchad.
Ur yezh varv an hini eo pe dost hiziv.
Enez Tibidi
Enez Tibidi zo un enezennig en aber stêr ar Faou, e goueled morlenn Brest, e kumun an Ospital-Kamfroud. Pa vez tre gant ar mor e vez stag Tibidi ouzh an douar-bras. Ur maner zo war an enezenn.
Istor
Hervez Buhez sant Gwenole, e vije bet ar sant o sevel un ti-pediñ war an enezennig, pa oa deuet di da chom war-dro 485. Tri bloaz goude e vije aet d'ober e annez da Landevenneg, en tu all d'ar vrec'h-vor. Insula Thopopegya pe insula Thopepigia eo anv enez Tibidi er Vuhez latin-se.
XXvet kantved
Perc'hennet e oa gant an tiegezh Bollore pa zegouezhas etre daouarn eskob Kemper ha Leon en 1935; mont a reas ar c'hastell d'ober skol gatolik.
Emboltred en tog
An Emboltred en tog (Autoportrait au chapeau) zo un daolenn livet gant Paul Gauguin pa zistroas da Bariz war-lerc'h e veaj da d-Tahiti en 1892.
En em boltredet eo en e stal-labour.
An daolenn
Diskouez a ra Gauguin stourm e vuhez evit tud Tahiti.
Kourzh
Ar c'hourzh, pe heñchoù (eus hent), eo lodenn diavaez reizh ar merc'hed ha parezed bronnek all. Treuzoù ar gouhin eo ar c'hourzh.
N'eus kaoz amañ nemet eus kourzh ar merc'hed, petra bennak ma'z eo heñvel a-walc'h ouzh kourzh ar vronneged all.
Diorreadur
Daou vare a bouez a zo e kresk ar c'hourzh :
Heñvel eo stumm ar c'hourzh ouzh hini ur vi, gant ur faout er c'hreiz, dindan ur voudennig, e-traoñ ar c'hof, e-kreiz ar c'haol.
Ar gaezourenn, anezhi ur voudennig vlot dirak ar c'hourzh, zo graet gant un danvezenn druz a c'holo juntad ar c'haezour ; mons pubis eo an anv latin, ne vern pe da baotr pe da blac'h eo. Gant ar vaouez e teu ar mons pubis da vezañ mons veneris da lavarout eo « Menez Gwener » pe "Menez ar Garantez".
Dont a ra an darn vrasañ eus organoù reizhel ar pared ha parezed eus ar memes danvez eus kresk ar grouell. Heñvel an traoù gant ar c'hourzh.
Liammet eo korfadurezh ar c'hourzh ouzh korfadurezh ardivink-genel ar pared dre ma'z eo rannet etrezo bevoniezh-kreskiñ o gouenn.
Klotañ a ra mezenn an ellig gant mezenn ar c'halc'h, ha korf an ellig ouzh korf keviaouek ar c'halc'h. Ar muzelloù bras ha bihan ha tog an ellig a glot gant ar gousac'h, gant kroc'hen troad ar c'halc'h, gant kaezour ar c'halc'h.
Yec'hedouriezh
An daou zoare boutin da gempenn ar c'hourzh eo :
Kizidikoc'h eo ar c'hourzh eget ar c'halc'h ouzh ar mikroboù.
Abalamour da ziwall diouzh koeñvadur o c'hourzh ez eus kalz merc'hed oc'h implij dour ha gwezeladoù. Ret eo diwall ouzh an aozadoù implijet, a c'hall endelc'her elfennoù kimiek a dag ar c'hroc'hen dreist-holl en ul lec'h kizidik. Aes eo tapout ur gouhinfo, bilimadur ar gouhin.
Liammet eo yec'hed ar c'hourzh ouzh an doare-bevañ, an evezh taolet ouzh an naetadurezh, ar boued yac'h. Ret eo implij soavonoù dous, naturel, bevedel, ha gwalc'hiñ eus an tu diaraok d'an tu an diadreñv.
Yezh
E latin e veze graet pudendum femininum eus ar c'hourzh'. Ar ger pudendum a dalv kement ha lodennoù mezhus da lavarout eo ar pezh n'eo ket dereat diskouez.
Er sevenadur hindou e reer gant ar ger sanskritek « Yoni ( योनि ) », dezhañ meur a ster, hag en o zouez feunteun a vuhez, neved, hag all.
Ar c'hourzh en arz
Abaoe pell e klask an arzourien tresañ pe livañ ar c'hourzh, aroueziañ galloud an organ-se da « reiñ ar vuhez », rak kemmesk a zo etre kourzh ha gouhin abaoe ar ragistor, met nebeutoc'h-nebeutañ dre ma kresk ar skiant hag anaoudegezhardivink-genel an den. Kemmesk zo ivez etre kourzh hag oriadell, ar blijadur reizhel.
Naarden
thumb|right|200px|Lec'hiadur Naarden thumb|right|150px|Banniel Naarden thumb|right|90px|Ardamez Naarden thumb|right|190px|Krugell an oadoù (01/01/2008) Naarden (distagañ :) a zo ur gumun hag ur gêr e rannvro Gooi, e proviñs Noord-Holland en Izelvroioù. 32,89 km² eo gorread Naarden (douar : 	21,39 km², dour : 11,5 km²) ha d'an 31 a viz Mae 2009 e oa 17 058 annezad enni. Enni e kaver ur skouer eus ur c'hreñvelc'h mod Spagn. Kempennet eo bet ar mogerioù hag an douvezioù. thumb|right|200px|Diabarzh iliz Sint-Vitus Lakaet e voe Naarden da gêr e 1300. Goude-se e teuas da vezañ ur gêr ma veze roet bod d'ur gwarnizon, ha ma veze embregerezhioù gwiaderezh. Enni emañ ivez mirdi izelvroat ar c'hreñvlec'hioù (Nederlands Vestingmuseum). Bep bloaz e vez aozet ur festival luc'hskeudenniñ enni ha bep bloaz ivez da Wener Bask e vez sonet Pasion Sant Vazhev bet savet gant Johann Sebastian Bach da Wener Pask, en iliz Sint-Vitus. Daoust ma voe ur gêr a-bouez en amzer dremenet e kreskas buanoc'h Hilversum en kantved, hag hiziv an deiz ez eus muioc'h a dud o chom e er gulun dost anvet Bussum. E Naarden emañ bez Comenius.
Transportoù
Ti-gar Naarden-Bussum eo an ti-gar tostañ, ma c'haller tapout an tren da vont da Amsterdam dindan 25 munutenn.
Kuzul-kêr
E kuzul-kêr Naarden ez eus 17 dileuriad :
Fyn
thumb|250px|Fyn Fyn (distaget [ˈfyːˀn] e daneg) zo unan eus inizi Danmark. An eil enezenn vrasañ eo er vro, gant ur gorread a 2 975 km². Dre bontoù ha ribouloù-hent eo stag ouzh ledenez Jutland hag ouzh enez Sjælland. Annezet eo gant war-dro 447 000 a dud. Odense eo kêr-benn an enezenn.
Tud brudet eus Fyn
thumb|left|300px|Kastell Egeskov
Tugdual Kalvez
Tugdual Kalvez, ganet d'an 22 Kerzu 1937 e Plañvour, zo bet unan eus krouerien Unvaniezh ar Gelennerien Brezhoneg e 1980, ha prezidant kentañ ar gevredigezh betek 1990.
Kelenner prederouriezh ha brezhoneg e oa en Alre betek ar c'houlz da vont war e leve. Bet eo ivez prezidant Kelc'h Sevenadurel Gwened ha labouret en deus kalz gant Kendalc'h.
Skrivet en deus ivez danevelloù ha barzhonegoù e brezhoneg hag e galleg.
Troidigezhioù
Levrioù bugale troet e brezhoneg hag embannet gant Flammarion (dastumad Le Père Castor).
Orocheg
Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù oudihek eo an orocheg (oroch), komzet gant tro-dro da 100-150 den (diwar 900 a dud en holl) e reter Siberia Rusia (Azia) (1990).
Peder rannyezh ez eus:
Katalog ar Maouezed
Katalog ar Maouezed (γυναικῶν κατάλογος /gynaikỗn katálogos e gregach) zo ur meurgan aet da goll eus Hellaz an Henamzer, anavezet ivez evel Ἠοῖαι, pe Ἢοἷαι (en latin Eoeæ, Ehoeæ, Eoiæ, etc.), deveret eo eus an droienn ἢ οἵη / ê hoiê, « Pe honnezh... », a oa e deroù pep arroud eus ar varzhoneg.
Kontañ a ra ar C'hatalog buhez an harozezed brudet e mojennoù Hellaz kozh, hini o bugale, doueed ha tud mesk-ha-mesk. Ur vammenn a dalvoudegezh eo evit studi ar mojennoù-se.
An oberourien
Lakaet eo an oberenn war gont Hesiodos abaoe an Henamzer, abalamour d'ur werzenn a lenner e dibenn e Deogonia.
Ouzhpenn-se, e kreder peurvuiañ eo tennet 54 gwerzenn gentañ Skoed Herakles (un oberenn all lakaet war-gont Hesiodos) eus e Gatalog. Diwar-benn Alkmena eo ar gwerzennoù-se :
A zeuas da Debai, da-heul Amfitrion gadarn,
Alkmena, merc'h da Elektrion a vod ar pobloù(...) »
Koulskoude ez eus meur a veneg er skrid a denn d'un amzer diwezhatoc'h eget hini Hesiodos, ma ranker lavarout n'haller ket bout sur eus piv e oa an oberour.
Aozadur
Pemp kan a oa en oberenn en he fezh, ha betek 1000 gwerzenn e pep hini. Ne oa ket ur meurgan harozek evel an Ilias, met kentoc'h ur meurgan kentelius.
Mouezh wigourus
Er yezhoniezh e vez implijet an termen mouezh laosk (saoz.: creaky voice, laryngealisation, d.l.e "larinskedur", pe 'pulse phonation'') war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus un doare fonadur ma vez sachet an eil war-du ar re al an aritenoidoù el larinks betetek ma vez gwasket kerden ar vouezh lakaat da daravat kalet hag o tremen red an aer goustadik-tre dre an troc'h-avel.
Pa vez produet gant un tammig gourlañchennekadur war un dro e kaver ar vouezh reut implijet ez-fonemek gant ar c'horeaneg.
E daneg e tenn ar stød kentoc'h d'un doare larinskedur heñvel ouzh ar vouezh wigourus kentoc'h evit d'an taol troc'h-avel hervez an doare ma vez deskrivet peurliesañ.
Gwelit ivez:
Скрипучий голос
Roperzh Iañ (dug Normandi)
Roparzh Iañ, lesanvet Roparzh an Diaoul, ganet d'an 22 a viz Mezheven 1000 ha marvet d'an 3 a viz Gouhere 1035, a voe dug Normandi adalek adalek 1027 betek e varv. Mab e oa da Richarzh II, dug Normandi, ha da Judit Breizh, merc'h da Gonan, dug Breizh.
Tad e oa da Wilherm an Alouber.
1198
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1198
Moudenn
E korfadurezh an dud, ha hini ar bronneged dre vras, ar voudenn pe kaezour eo an tamm tuchennig kig a gaver gant an eil reizh hag eben a-us organoù ar genel. Da vare ar gaezouregezh e teu blev war an duchennig kig-se.
Mons pubis (moudenn ar c'haol) eo anv latin ar c'haezour.
Yezhoù
A-hend-all e vez graet "ar mouded" eus ar merc'hed gant paotred dizereat zo.
E saozneg e veze lavaret fanny hill, da lavarout eo "moudenn ar giez/ar gazhez/ar c'hont" (anvioù dizereat rev ar merc'hed), hervez doare abalamour da Fanny Hill, romant erotek saoznek brudet an skrivet gant John Cleland.
Poltred Bartolomeo Panciatichi
Poltred Bartolomeo Panciatichi zo un daolenn livet gant al livour italian Agnolo di Cosimo, anavezet evel Bronzino. Echuet e voe an daolenn war-dro 1540. War ziskouez emañ en Uffizi Firenze, en Italia.
Bartolomeo Panciatichi a oa ur politikour hag un den a zeskadurezh. E wreg Lucrezia zo bet poltredet ivez gant Bronzino un toullad bloavezhioù war-lerc'h.
Laurent Gaudé
thumb|Laurent Gaudé e saloñs al levrioù Pariz, 14/03/2009
Laurent Gaudé zo ur skrivagner gall ganet d'ar 6 a viz Gouere 1972.
Goude bezañ skrivet pezhioù-c'hoari e stagas gant romantoù a reas berzh buan.
E skridoù zo romantoù-deskoni a c'hoarvez en un aergelc'h mojennel.
Gounezet en deus priz Goncourt al liseidi e 2002 gant La mort du roi Tsongor hag ar priz Goncourt e 2004 gant Le soleil des Scorta.
Oberennoù
Romantoù
Orokeg
Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù nanaiek eo an orokeg (orok pe u(j)lta), komzet gant tro-dro da 30-82 den en holl (diwar 250-300 a dud) en Enezenn Sac'halin Rannbarzhoù Poronajsk ha Nogliki e Rusia (Azia) hag ivez gant un nebeud tud e Japan. Div rannyezh ez eus, disheñvl-tre an eil diouzh eben:
Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.
Tiern a vrezel
thumb|right|225px|[[Feng Yuxiang, un tiern a vrezel eus Sina]] Un tiern a vrezel a zo un den a ren de facto un darn eus ur vro abalamour d'ul arme feal dezhañ e-unan ha pas d'ar gouarnamant. Disheñvel eo diouzh un aotrou gladdalc'hel a c'hell kaout ur veli vras hag un arme dezhañ met a denn e reizhder eus ar gouarnamant kreiz.
Un droidigezh eus ar ger alamanek Kriegsherr eo. Ijinet e oa bet de livañ ar rouestl a rene e Sina goude marv Yuan Shikai. En implijout a reer, avat, ivez, da livañ anadennoù damheñvel e lec'hioù ha mareadoù arall evel e Somalia, Bro-Japan e-pad ar maread Sengoku pe e Sina e-pad maread an Teir Rouantelezh.
Tierned a vrezel en Europa
Un nebeud pennoù eus bagadoù gopridi a oa aet da dierned a vrezel e-pad ar Grennamzer goude m'en doa fontet ar gouarnamant kreiz evel e bro-Alamagn e-pad an Etrerenadur Bras pe e Bro-C'hall goude Emgann Poitier. Ar re vrudetañ anezho a oa John Hawkwood, Roger de Flor pe Hugh Calveley
Michel Chauty
Michel Chauty zo bet ganet d'an 11 a viz C'hwevrer 1924 e Cholet ha marvet d'ar 16 a viz Eost 2007 e Naoned.
Senedour al Liger-Atlantel eo bet etre 1965 ha 1992, maer Sant-Ervlan etre 1959 ha 1977 a-raok mont da vaer Naoned etre 1983 ha 1989.
Tiern a vrezel
Tierned a vrezel e Bro-Japan
E-pad an darn vrasañ ar kantved (ar maread Sengoku e oa renet Japan gant tierned a vrezel. Ur c'hastell hag ul lu dezhañ e-unan a oa gant pep hini.
Tierned a vrezel pouezus
* Oda Nobunaga * Uesugi Kenshin * Takeda Shingen * Hojo Soun * Toyotomi Hideyoshi * Tokugawa Ieyasu
Tierned a vrezel e Sina
Meur a wech e oa renet darnoù 'zo eus Sina gant tierned a vrezel. Ar wech diwezhañ a oa goude an Dispac'h Xinhai e 1911, pa embannas kalz proviñsoù e oant dieub. Padout a reas Maread an Dierned a Vrezel betek Argasadeg an Hanternoz, zoken ma chomas pouezus an dierned a vrezel betek 1949, pa gemeras ar gomunourien ar galloud.
Tierned a vrezel vrudet eus maread an Teir Rouantelezh
* Gongsun Kang * Gongsun Yuan * Yuan Shao * Sun Jian * Cao Cao * Liu Bei
Tierned a vrezel vrudet ar maread ar remziad Jin
*Puxian Wannu
Tierned a vrezel e Republik Sina
*Zhang Zuolin (Chang Tso-lin) *Zhang Xueliang (Chang Hsüeh-liang) *Zhang Zongchang (Chang Tsung-ch'ang) *Feng Yuxiang (Feng Yü-hsiang) *Bai Chongxi (Pai Ch'ung-hsi) *Yan Xishan (Yen Hsi-shan) *Wu Peifu
Tierned a vrezel er bed a-vremañ
Kavout a reer tierned a vrezel e-barzh un nebeud broioù m'en deus fontet ar gouarnamant kreiz pe m'eo aet re wan da gontrolliñ tout e ziriad. * Somalia * Inizi Salomon * Republik Demokratel Kongo * Afganistan
Tierned a vrezel el lennegezh
Danevellañ a ra ar skrivagnerez amerikan Pearl Buck buhez un tiern a vrezel eus amzer Republik Sina en he romant Mibien Wang Lung.
Tierned a vrezel er skiant-faltazi
An dierned a vrezel a zo boutin tre en darn-mañ eus ar skiant-faltazi a liv fontadeg ar sevenadur
Spagn (anvadurezh)
Spagn zo
Bidarrai
thumb|200px|Sede pelec'h emañ Bidarrai, e [[Nafarroa Beherea.]] Bidarrai (Bidarray e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Baigorri, e Benafarroa, en Iparralde, tre war lez ar stêr Errobi hag an hent a gas eus Baiona betek Garazi.
An anv
Dont a rafe eus bide "hent" ha gar(r)ai "uhel". Bidarraitar a vez graet eus un annezad.
Korn glas
Ar c'horn glas (Eutrigla gurnardus), liester: korned glas, a zo ur pesk mor.
Valeg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar valeg (vale) komzet gant tro-dro da 	5.400 den (1996) e Republik Kreiz Afrika.
Loutoseg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo al loutoseg (lotus pe lutos) komzet gant tro-dro da 17.000 den (1996) e Republik Kreiz Afrika.
Ar Vretoned
Bécassine protège délicatement un marin-pêcheur remontant un casier. Deux « symboles forts de la Bretagne », selon Marc Morvan, taillés dans plusieurs métaux. Sa sculpture, « Les Bretons », se veut un « témoignage d'indignation » aux fameux propos de Nicolas Sarkozy - « Je me fous des Bretons » - rapportés par Yasmina Reza (« L'aube le soir ou la nuit », éditions Flammarion). Et niés depuis par l'intéressé. « Témoignage d'indignation » aussi après « son comportement de star à l'enterrement du patron du Sokalique ou la fuite organisée des marins de l'Ocean Jasper », résume le sculpteur. « A chaque fois, c'est l'expression d'un mépris pour les personnes qui assurent la sécurité maritime, pour les marins et les Bretons en général », ne décolère pas Marc Morvan.
« Nicolas Sarkozy s'est foutu de nous », tonne Jean-Paul Hellequin, le président de l'association de défense des milieux marins Mor Glaz (une centaine d'adhérents). « La Bretagne est une région dynamique, dont les activités d'éducation et de recherche notamment sont tournées vers l'avenir. La Bretagne promeut le label France dans le monde entier. Ses propos sont insultants pour les marinsLiamm titl, diffamatoires même pour les marins bretons », assure celui qui a navigué pendant vingt-sept ans à bord du remorqueur L'Abeille-Flandres. « Je suis sidéré, une fois de plus par la non réaction des Bretons », commente, de son côté, le musicien Dan Ar Braz, venu épauler ses amis.
Le maire fait suivre
Mor Glaz et Morvan entendent prêter « Les Bretons » au président de la République, « à condition qu'il l'expose à l'Elysée ». « Nous lui donnons dix jours pour venir la chercher. S'il ne vient pas, nous l'exposerons dans le salon d'honneur de l'hôtel de ville de Brest, afin qu'elle soit vue par un maximum de monde », assurent-ils. Marc Morvan a proposé au maire UMP de Quimper de transmettre la sculpture à Nicolas Sarkozy. L'élu a décliné. Mais assure, via son chef de cabinet, faire suivre le message au chef de l'Etat. Bruno Salaün - Le Télégramme - 26 septembre 2007 -->
Korn ruz
Ar c'horn ruz (Aspitrigla cuculus pe Chelidonichthys cuculus), liester: korned ruz, a zo ur pesk mor. Ar spesad nemetañ eo er genad Aspitrigla.
Tourc'h
Tourc'h a zo un anv brezhonek, boutin ha divoutin.
Arsav-brezel
Un arsav-brezel zo un emglev lakaet dre skrid a laka an holl armeoù da baouez d'en em gannañ evit ur prantad e-kerzh ur brezel. N'echu ket ar brezel evit kelo-se, en un doare ofisiel d'an nebeutañ. Gallout a ra an emgannoù kregiñ en dro. Koulskoude e vez implijet a-wezhioù gant an enebourien evit atropiñ.
Kemeret e vez deiziad ar skrid-emglev da zeiz kentañ distro ar peoc'h hag alies e vez graet anezhañ ur gouel broadel er broioù trec'h.
Ni
Ur ger dezhañ meur a ster eo ni e brezhoneg:
Unrevelezh
Un identelezh (pe stad-den) revel eo an unrevelezh o tennañ d'un den hag a en em sant dedennet ez-reizhel gant tud eus ur rev nemetken.
Heñvelrevel-rik pe arallrevel-rik e c'hell bezañ un den unrevel neuze, ar c'hontrol diouzh an dud divrevel pe hollrevel hag o devez darempredoù reizhel ha/pe karentezus gant tud a bep seurt rev (goured ha maouezed kizrevel ha treuzrevel.
Diaes eo goût pe dregantad eus an dud a zo unrevel e gwirionez hervez implij resis an termen, met gant studiennoù Kinsey e oa bet lâret e c'hellfe bezañ ken izel ha 5%-10% eus ar boblañs.
Hervez teoriennoù Freud an dud ne vez ket ganet unrevel met kelennet e vez dezhe gant o zud hag ar gevredigezh.
Nanaieg
Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù nanaiek eo an nanaieg (nanai, nanaj pe gold(i)), komzet gant nebeutoc'h evit 5.760 den en holl e reter-pellañ Rusia (Azia) dreist-holl hag ivez gant 40 den (diwar 4.245 a dud) e Sina.
Wilhelmine Luise Baden
Wilhelmine Baden, en alamaneg Wilhelmine von Baden (21 a viz Gwengolo 1788 – 27 a viz Genver 1836) a oa dugez-veur Hessen ha bei Rhein.
He zud
Merc'h yaouankañ an dug-meur Karl Ludwig von Baden hag Amalie von Hessen-Darmstadt e oa.
Nanaieg
En arvar da vont da get emañ e Sina.
Korn mouk
Ar c'horn mouk (Chelidonichthys obscurus pe Aspitrigla obscura) a zo ur pesk mor.
Wilhelmine Luise Baden
He c'hoarezed
C'hoar e oa
Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas e 1804 da Louis II, dug-meur Hessen, ur c'henderv a-berzh-mamm, unnek vloaz koshoc'h egeti (1777–1848), a voe anvet da zug-veur e 1830. Seizh bugel he doe Wilhelmine, ha pevar anezho ne varvjont ket en yaouank.
He fevar bugel diwezhañ, hag Alesant ha Marie en o zouez, he devoa bet, a greder, gant he fried-kleiz August von Senarclens de Grancy.
Gwiz
Troioù-lavar
Ouzhpenn se e vez lavaret
Bodeoù
Bodeoù a zo ur gumun eus Breizh, e Bro-Gernev hag e kanton Pleneventer e departamant Aodoù-an-Arvor.
Diseg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo an diseg (disa) komzet e Tchad.
Geleg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù soudanek ar c'hreiz eo ar geleg (gele).
Wilhelmine
Wilhelmine (pe Wilhelmina a-wechoù) zo un anv-badez alamanek roet d'ar merc'hed. Savet eo diwar Wilhelm (hag a zo Gwilherm e brezhoneg), gant un dibenn ine gwregel.
Korn rizennek
Ar c'horn rizennek (Chelidonichthys lastoviza pe Trigloporus lastoviza) a zo ur pesk mor.
Wilhelmine Prusia
Wilhelmine Prusia pe Wilhelmine von Preußen hervez ar yezh orin, zo anv meur a briñsez eus Prusia:
Twrch
Twrch zo un anv kembraek, kar ha par d'ar ger tourc'h e brezhoneg,
Caracalla
Caracalla (4 a viz Ebrel 186 - 8 a viz Ebrel 217), anvet Septimius Bassianus da gentañ, ha Marcus Aurelius Severus Antoninus Augustus goude, a voe impalaer roman eus 211 da 217, war-lerc'h e dad Septimius Severus Bez' e voe unan eus an Impalaerien roman ar muiañ troet da drelatiñ. ,.
Darvoudoù meur e ren
E 198 e voe anvet Caracalla da Augustus, evel e dad, da lavarout eo da genimpalaer ; e 209 e voe anvet e vreur Geta da Augustus ivez.
Sed a c'hoarvezas e-kerzh e ren:
E varv
Caracalla a zeuas da vezañ un tirant a sachas war e gein kasoni ar bobl, hogen karet gant e soudarded.
P'edo o vont a Édesse da Parthia da vrezeliñ e voe lazhet e-kichen Harran d'an 8 a viz Ebrel 217, gant Martialis a roas un taol kleze dezhañ. Ar prefed Macrinus, a oa diskred en doa aozet ar muntr (gant gwir abeg), a renas war e lerc'h.
Devet e voe korf Caracalla ha lakaet e ludu e Mausoleon Hadrian.
En Istor Breizh
En Historia Regum Britanniae ar C'hembread Jafrez Menoe eo meneget e anv, el levrenn V, evel Bassianus, ha Breizhadez e vije e vamm, pa oa Romanez hini e vreur.
Roparzh II (dug Normandi)
Roparzh II, lesanvet Berr-e-heuz, pe Robert Courteheuse e galleg, a oa ganet war-dro 1051 pe 1052, ha marvet d'an 10 a viz C'hwevrer 1134, a oa mab da Gwilherm an Alouber, a oa kont Maine, eus 1063 da 1069, ha  dug Normandi eus 1087 betek 1106.
Klask a reas en aner bezañ roue Bro-Saoz.
E dud
Mab henañ Gwilherm an Alouber e oa. Dug Normandi e voe e 1087 pa varvas e dad. Met bec'h en doe gant e zaou vreur, a renas o-daou e Bro-Saoz, Guillaume le Roux ha Henri Beauclerc, rois successifs d'Angleterre sous les noms de Guillaume II et Henri Ier.
Gwennili-vriell
Ar wennili-vriell (liester : gwennilied-briell) a zo ur spesad golvaneged, Riparia riparia an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Hirundo riparia (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned a bep seurt ha kevnid.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pevar isspesad anezhañ :
Lorenzo de' Medici
Lorenzo zo bet un anv roet alies en Tiegezh Medici. Anaout a reer:
Talgorn
An talgorn (Chelidonichthys lucernus pe Trigla lucerna) a zo ur pesk mor.
Pedro Almodóvar
Levezonet eo bet gant filmaozerien evel Billy Wilder, Douglas Sirk, Alfred Hitchcock, Rainer Werner Fassbinder, Luis Buñuel, Edgar Neville, Federico Fellini, Luis García Berlanga hag an neorealour Marco Ferreri.
Artzamendi
Artzamendi zo ur menez 931 m uhelder, uhelañ menez Lapurdi, en Iparralde, en Euskal Herria, er c'hreisteiz da Itsasu. E Bro-C'hall, e departamant ar Pyrénées-Atlantiques emañ ent-ofisiel.
Un toullad peulvanoù zo warnañ, dreist-holl en ode Meatxe.
An anv
Daou ster a vez roet d'an anv Artzamendi :
Rouantelezh
Ur stumm politikel eo ar rouantelezh e-lec'h ma weler ur roue pe ur rouanez o ren war un tiriad bihan pe vras. Un unpenniezh, pe vonarkiezh, eo ar rouantelezh, unan eus ar stummoù koshañ kavet gant an dud evit en em aozañ ha sevel ur gevredigezh etrezo. Liesseurt koulskoude eo an doareoù rouantelezhioù a weler o roudoù en Istor hag er Ragistor ivez pa ziviner ez eus bet beziet rouaned gant traoù kaer ha ker-kenañ.
Laval
Laval zo un anv-tiegezh gallek hag un anv-lec'h.
Anv-tiegezh
Bez ez eo anv meur a zen :
E Kebek
Diwar anv an eskob François de Montmorency Laval eo bet anvet :
Bro-C'hall
Laval zo anv meur a gumun c'hall :
Duzunaritze-Sarasketa
thumb|right|220px|Duzunaritze-Sarasketa, e [[Nafarroa Beherea]] Duzunaritze-Sarasketa (Bussunarits-Sarrasqueta en okitaneg; Bussunarits-Sarrasquette e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun e Nafarroa Izel en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz da Lekunberri.
Bier
Ar bier a zo un died alkoolek fardet diwar goadur un toullad sukroù dibar e-kreiz ul liñvenn dourek. Ar sukroù a zo produet diwar frikañ ha dourañ greun ed eginet, greun heiz peurvuiañ. Ar seurt yod deuet diwar ar fardañ-se a vez graet malt anezhañ. Ouzhpennet e vez bleunioù houpez peurvuiañ da reiñ ur blaz c'hwervik. Ar breserezh eo arz ar fardañ bier.
Kavet e vez danvezioù hag aozerezhioù a bep seurt e lec'hioù ma vez gounezet edoù, ken a vez meur a liv ha meur a vlaz disheñvel war ar bïer.
Megara (kêr)
Megara (henc'hresianeg τὰ Μέγαρα, tà Mégara) a oa ur geoded c'hresian eus Attika, kêr-benn Bro-Vegara. Edo e penn strizh-douar Korintos, er reter, hanter hent etre Korintos hag Aten. anavezet e oa en deroù dindan an anv a Nisaia (Νίσαια, Nísaia), diwar ar roue mojenn Nisos.
Bier
Bier en Henamzer
Unan eus an diedoù kozhañ eo ar bier, ha roud eus ar bier pa gaver e foñs jarloù eus ar 7vet milved kent Jezuz-Krist d'an nebeutañ ha kavet en Iran ha pa gaver testennoù istorel e Henegipt hag e Mezopotamia.
Megara (kêr)
Un tamm kent 500 kent J.-K. e teu da vezañ ezel eus kevredad Peloponnesos ha kemer a ra perzh er brezelioù medek. E diwezh ar brezelioù-se, Megariz, enebet ouzh Korintos abalamour da zizemglevioù a denn d'an harzoù etre an div geoded, a zilez o c'hevredidi eus Peloponnesos hag en em laka dindan gwarez Aten (460 kent J.-K.). Homañ a gas neuze soudarded a ward ar porzh e pleg-mor Korintos. Staget eo ar porzh all ouzh Megara gant ar Mogerioù Hir, savet e 459 kent J.-K.
Bier
Bier en Henamzer
Ez-naturel e c'hell un nebeud sukroù mont da goiñ (ha da verviñ) diouzh ar goelloù o nijal en aer ha lod a gred eo bet kavet an doare evit produiñ ar bier e meur a vro er bed hep na vije bet liammoù etre an dud.
E Mezopotamia eo bet kavet an dablezenn sumeriad a soñj da lod eo an hini goshañ (6vet milved kent Jezuz-Krist) er bed. Diskouez a ra tud oc'h evañ un died gant ur gorzennig raoskl diwar ul lestr boutin. Kaoz a zo eus bier e-barzh Meurzanevell Gilgamech. Anavezout a reer ivez ur varzhoneg e sumereg savet 3 900 bloaz 'zo en enor an doueez Ninkasi, maeronez ar breserezh, enni ar rekipe koshañ evit fardañ bier dre vara heiz. Un died eus ar re a vez evet ar muiañ ha pouezus-tre en armezh e oa ar bier evit sevenadurioù bras diazezet war gounezerezh an edoù evel hini Henegipt hag hini Mezopotamia.
Bier Breizh
Evit anavezout anvioù kement seurt bier zo er vro, sellit ouzh Bier Breizh.
1199
Diwar-benn bloavezh 1199 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1199
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1199
Korn beg plat
Ar c'horn beg plat (Trigla lyra), liester: korned beg plat, a zo ur pesk mor.
Darc'hateg
Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù oiratek-kalmoukek-darc'hatek eo an darc'hateg (darkhat), komzet gant tro-dro da 4.500 den e Hövsgöl Aimag e norzh Mongolia (1956).