cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marco Polo
Il Milione
Kemer a reas Marko Polo perzh en un emgann war vor etre Venezia ha Genoa, dirak Curzola (hiziv Korčula e Dalmatia), e 1298. Paket e voe ha kaset d’un toull-bac’h, ma chomas un nebeud mizioù. En toull-bac’h e stagas da gontañ e veajoù e broioù pell ar Reter pellañ, gant forzhig munudoù. Ul levr a voe skrivet, diwar e gomzoù, da gontañ e veajoù e broioù dianav ar Reter pellañ. Al levr a voe skrivet en okitaneg da gentañ, dindan an titl ‘’Le divisament do monde’’, ha troet goude se e meur a yezh eus Europa. Kollet e voe ar skrid orin hag a-wechoù e kaver dislavarioù etre an embannadurioù er yezhoù all. Bezet pe vezet, e istorioù a reas berzh, ken ez eo ur souezh gant an dister ma oa an doareoù embann d’ar c’houlz-se en Europa.
Ha gwir eo ar beajoù-se ?
Just a-raok e varv, hervez a gonter, Marco Polo a voe goulennet digantañ gant ur beleg kofesaat e c’hevier. Nac’h a reas Marco Polo ha disklêriañ a reas n’en doa ket kontet an hanter eus ar pezh en doa gwelet.
Kavout a ra d’an darn vrasañ eus an istorourien e oa bet Marco Polo e Sina. Evit lod ne vije ket aet keit-se ha n’en dije graet nemet kontañ traoù bet kontet dezhañ gant tud all. Evit an dud diskredik-se eo souezhus ne vije ket bet anv gant Marco Polo eus traoù heverk evel an doare-skrivañ sinaek, ar bizhier bihan implijet evit debriñ, an te, pe Moger Vras Sina. Ouzhpenn se, emezo, ne gaver ket meneg eus Marco Polo e skridoù Sina eus ar mare-hont, daoust ma oa e lez Kubilai, hervez e gomzoù.
Eus an tu all e vez diskrivet gant Marco Polo traoù heverk eus Sina ha dianav da dud ar C’hornôg, gant forzhig munudoù, evel ar moneiz paper, Kanol Vras Sina, an tigred, servij ar post en Impalaeriezh. Anv a vez graet gantañ ivez eus Japan, anvet Zipang pe Cipangu en e skridoù. Ar meneg kentañ eus Japan eo e skridoù Europa.
Evit ar re gentañ eta n’en deus graet nemet adkontañ ar pezh en doa klevet digant marc’hadourien arab bet war Hent ar seiz. Met evit ar re all eo posupl-tre e vije bet e Sina e-unan.
Levezon Marco Polo
Daoust ma n’eo ket Marco Polo an Europad kentañ a vije aet betek Sina war droad (sellit da skouer ouzh Giovanni da Pian del Carpini), e levr a voe bras e levezon : brudet e voe e veaj gantañ hag e-pad pell e chomas al levr gwellañ diwar-benn ar broioù-hont.
Skrid Marco Polo, gant e zeskrivadur eus pinvidigezhioù ar Reter, a voe unan eus an abegoù a vroudas Kristol Goulm da vont war ar mor ouzh o c’hlask eus tu ar c’hornôg. Hervez ar vojenn en dije degaset Marco Polo traoù eus Sina da Italia, evel ar spaghetti. Met gouzout a reer e oa anavezet an toazennoù en Italia a-raok amzer Marco Polo.
Nudo de Paramillo
thumb|right|280px|Torosennadur Colombia An Nudo de Paramillo zo ur skoulm orografek e-barzh Cordillera Occidental an Andoù en Colombia en Antioquia, dezhañ 3.960 m uhelder.
Bruay-la-Buissière
Bruay-la-Buissière  a zo ur gêr hag ur gumun eus departamant gall Pas-de-Calais e Bro-C'hall. Pennlec’h Kanton Bruay-la-Buissière eo.
kantved
Brezel-bed kentañ: .
Klujar-Spagn
Ar c'hlujiri-Spagn, eo an evned a ya d'ober ar c'herentiad Numididae, termenet e 1842 gant ar politikour ha skiantour belgiat Edmond de Sélys Longchamps (1813-1900).
Diouzh Doare 12.1 an IOC World Bird List ez a pevar genad klujiri-Spagn d'ober ar c'herentiad :
Annezva
O c'havout a reer holl en Afrika.
Trey Parker
thumb|Trey Parker e 2007 Trey Parker a zo ur sevener filmoù, bet ganet d'an 19 a viz Here 1969 e Conifer e Kolorado. Brudet eo bet a-drugarez d'ar rummad tresadennoù-bev South Park kaset a-benn asambles gant Matt Stone
Ger
Ger eo ar ger brezhonek ger, gwelout Ger (yezhoniezh).
Karabayeg
Ur yezh direnk komzet e Kolombia, e departamant Amazonas, etre ar stêrioù San Bernardo ha Pure, eo ar c'harabayeg. Kuzh eo c'hoazh ar meuriad a gomz anezhañ ha n'ouzer hogozik netra diwar e benn.
Ger
Ar ger evit yourt eo er yezhoù mongolek.
Anvioù-lec'h
Anv meur a lec'h er Pireneoù eo :
Saozon (ar Gerveur)
<HR noShade>
Saozon a zo ur porzh bihan hag ur gumun eus Breizh, en Enez ar Gerveur, e departamant ar Mor-Bihan.
Brezel-bed kentañ Eil Brezel-bed Brezelioù didrevadenniñ
Houitcholeg
Ur yezh outoek-aztekek eus isskourr ar yezhoù koratcholek eo an houitcholeg (huichol pe wixarica) komzet gant tro-dro da 20.000 den (1990) e stadoù Nayarit ha Jalisco e Mec'hiko.
Yezh OSV
Er yezhoniezh e vez implijet an termen yezh OSV evit komz eus yezh ganti da frammadur kevreadurezhel diazez an urzh renadenn ("O") - rener ("S") - verb ("V"). Anvet e vez ivez yezh OAV, da lâret eo renadenn - graer ("A") - verb.
N'eo ket houmañ un urzh kavet stank e-touez yezhoù ar bed. Implijet e vez gant ar chavanteg (xavante) hag ur re yezhoù all komzet e Brazil, da skouer ar jamamadieg (jamamadi), an apourinaneg (apurinã), ar c'hayabieg (kayabí) hag an nandeubeg (nadëb). Implijet e vez ivez a-wezhoù gant ar sardeg hag ar yidicheg hag unan eus div urzh pennañ ar malayalameg an hini eo, a-gevret gant an urzh SOV.
Eilpennadur
Implijet e vez an urzh-mañ ivez gant yezhoù nann-OSV evit merkañ elfennoù pouezus ar frazenn, da skouer e saozneg:
Antioquia (departamant)
Antioquia zo unan eus an 32 zepartamant a zo e Kolombia, e gwalarn ar vro. Medellín eo ar gêr-benn hag eil brasañ kêr ar vro.
Andreas Hofer
Andreas Hofer (22 a viz Du 1767 - 20 a viz C'hwevrer 1810) a oa ur brogarour eus Tirol. Hag eñ o terc'hel ostaleri, e lakas tud menezioù Tirol d'en em sevel a-enep an diktatour gall Napoleone Buonaparte. Deuet eo da vout skeudenn ar vroadelouriezh tirolat.
Ganet e oa e 1767 e St. Leonhard in Passeiertal, San Leonardo in Passiria en italianeg, e Su Tirol.
Dimeziñ a eure gant Anna Ladurner, hag e 1791 e voe dilennet da gannad e Landtag Tirol.
Arouez an dizalc'hted
En 1823 e voe degaset relegoù Hofer eus Mantova da Innsbruck. En 1834 e voe lakaet ur monumant marmor war e vez.
Blaise Pascal
Blaise Pascal, (19 a viz Mezheven 1623, 19 a viz Eost 1662) a oa matematikour, fizikour ha prederour gall.
Pipileg
Ur yezh outoek-aztekek eus isskourr ar yezhoù aztekek eo ar pipil (pipil pe nawat) komzet gant tro-dro da 20 den (1987) en El Salvador.
Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.
Luksembourg (proviñs)
Proviñs Luksembourg a zo unan eus proviñsoù Belgia, e reter Wallonia.
Kumunioù proviñs Luksembourg
1. Arlon (kêr)
2. Attert
3. Aubange
4. Bastogne (kêr)
5. Bertogne
6. Bertrix
7. Bouillon (kêr)
8. Chiny (kêr)
10. Durbuy (kêr)
11. Érezée
12. Étalle
13. Fauvillers
14. Florenville (kêr)
15. Gouvy
16. Habay
17. Herbeumont
18. Hotton
19. Houffalize (kêr)
20. La Roche-en-Ardenne (kêr)
21. Léglise
22. Libin
23. Libramont-Chevigny
24. Manhay
25. Marche-en-Famenne (kêr)
26. Martelange
27. Meix-devant-Virton
28. Messancy
29. Musson
31. Neufchâteau (kêr)
32. Paliseul
Timbroù Prusia
right|thumb|160px
Unan eus Stadoù kozh Alamagn e oa Rouantelezh Prusia, an hini greñvañ hag a roas lañs da unvanidigezh ar vro e fin an XIXvet kantved.
E 1850-56 ez eo embannet an timbroù kentañ. Kinnig a reont penn a Roue Frederig-Gwilherm IV. Un eil hag un trede rummad gant e boltred a vo lakaet e gwerzh e 1857 ha 1858. Ar rummad kentañ warni ar meneg PREUSSEN (« Prusia ») zo embannet dindan tresadenn un erer kurunennet o terc’hel ur vazh-veli (1861-65 ha 1867).
Under the Influence (dastumad)
Under the Influence a zo ur rummad pladennoù dastumadoù embannet gant DMC UK. An tonioù a zo dibabet gant un arzour pe ur strollad sonerien da ziskouez petra eo o levezonioù a-fet sonerezh.
Timbroù Prusia
27 timbr-post zo bet embannet gant melestradurezh Prusia.
Adalek ar 1añ a viz Genver 1868 e vez implijet timbroù Kengevread Norzh Alamagn eno, ha timbroù an Impalaeriezh alaman diwezhatoc’h.
Luksembourg (proviñs)
Kumunioù proviñs Luksembourg
33. Rendeux
34. Rouvroy
35. Sainte-Ode
36. Saint-Hubert (kêr)
37. Saint-Léger-en-Gaume
Aiolos
Aiolos zo anv daou zen hag un doue e gwengelouriezh Hellaz. Αἴολος / Aíolos eo e gregach (lakaet da Éole e galleg).
Luksembourg (proviñs)
Kumunioù proviñs Luksembourg
38. Tellin
Aiolos
Anaout a reer :
Luksembourg (proviñs)
Kumunioù proviñs Luksembourg
39. Tenneville
40. Tintigny
41. Vaux-sur-Sûre
Matt Stone
Matthew Richard Stone a zo ur skriver senario bet ganet d'ar 26 a viz Mae 1971. Krouet en deus asamblez gant Trey Parker ar rummad tresadenn-bev South Park. E zoare da vezañ gant e dud en deus levezonet an daou gamalad evit ijinañ Kyle Broflovski, unan eus tudennoù pennañ South Park.
Chakeg
Ur yezh direnk komzet e Myanmar (Birmania) ha Bangladesh, e menezioù glas Arakan, eo ar chakeg. Komzet eo gant 25 000 a dud. 5 000 anezho a vev e Bangladesh. Bez' e vefe ur yezh skrivet implijet gwechall met ne ouzer netra diwar he fenn.
Iksion
thumb|right|220px|[[José de Ribera, Iksion, 1632, mirdi ar Prado.]] Iksion (Ἰξίων Ixiôn e gregach) a oa ul Lapit ha roue Thessalia. Hervez Aesc'hulos e oa mab da Antion ha Perimele, merc'h Amythaon ; mab da Leonteüs e oa hervez Caius Julius Hyginus, pe da Flegyas hervez Euripides.
Mojenn
Goulenn a eure Dia, merc'h Deioneüs, da bried. D'an tad e prometas madoù a-leizh. Goude an eured avat ne zalc'has ket d'e c'her. Hag an tad-kaer da virout kezeg ar mab-kaer. Goulenn a reas Iksion neuze digant e dad-kaer dont da gerc'hat e brofoù e-unan. Pa erruas an den kozh e voe taolet en ur puñs leun a dan.
Bugale
Eus Iksion ha Nefele e voe ganet an dud-varc'h, pe war-eeun, pe dre hanterouriezh Kentauros, mab da Iksion a embaras gant kezeg Magnesia. Ur mab en doa bet ivez, Peirithoos, digant e wreg Dia.
Aran
Aran zo un anv-lec'h a gaver e meur a vro.
Luksembourg (proviñs)
Kumunioù proviñs Luksembourg
42. Vielsalm
Igor Efimov (Monako)
Igor Efimov a zo bet ganet e 1960 e Tbilisi Jorjia.
Aran
E Kembre
Anv tri menez eo en Eryri e Gwynedd:
Luksembourg (proviñs)
Kumunioù proviñs Luksembourg
44. Wellin
Paiouteg an norzh
Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù noumek eo paiouteg an norzh (paviotso) komzet gant tro-dro da 1.631 den e reter Kalifornia, kornôg Nevada ha su Oregon.
Hénin-Beaumont
Hénin-Beaumont  a zo ur gêr hag ur gumun eus departamant gall Pas-de-Calais e Bro-C'hall. E 1971 e oa bet savet kumun Hénin-Beaumont dre gendeuziñ div gumun: Hénin-Liétard ha Beaumont-en-Artois.
kantved
Brezel-bed kentañ: .
Loire (departamant)
Al Loire (Lêre en arpitaneg, Léger en okitaneg) zo un departamant, e reter kreiz Bro-C'hall, er rannvro Arvern Ron-Alpoù. Dont a ra e anv eus hini ar stêr a dremen drezañ, al Liger anvet Loire e galleg. Saint-Étienne eo ar penn-kêr anezhañ. Al lodenn gornaoueg hag al lodenn su a zo en Okitania.
Istor
Krouet e voe en 1793, goude dispennet departamant ar Rhône-et-Loire d'ober daou zepartamant: hini al Loire ha hini ar Rhône (departamant). Al lodenn greiz anezhañ eo ar Forez, ur gontelezh kozh.
Igor Efimov (Monako)
Mestrc'hoarier echedoù jorjian ha soviedat o vevañ e Montecatini Terme (Italia).
C'hoari a ra e Kleub Echedoù Montecatini Terme (Circolo Scacchistico Montecatinese Surya A.S.D.) hag e Kevre Echedoù Monako.
Negidaleg
Ur yezh altaek eus ar skourr ar yezhoù negidalek eo an negidaleg (negidal), komzet gant tro-dro da 100-170 den (diwar 500 den en holl) e C'habarovsk hag e Paulina Osipenko e Rusia (Azia) (1995).
Igor Efimov (Monako)
Mestr Meur eo.
Negidaleg
Div rannyezh ez eus:
Igor Efimov (Monako)
2415 edo e renk Elo d'ar 1añ a viz Meurzh 2011.
Negidaleg
Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo dre ma vez dileusket muioc'h-mui gant ar re yaouank hag a ra kentoc'h gant ar ruseg.
Igor Efimov (Monako)
Div wezh eo bet Kampion Italia, e Reggio Emilia e 1997 hag e Saint-Vincent e 1998.
Aran Fawddwy
300px|right|thumb|Aran Fawddwy Aran Fawddwy zo ur menez e Mawddwy, un vroig kozh e Gwynedd, e hanternoz Kembre, e kreisteiz Park Eryri. 905 metrad uhelder zo dezhañ ha gant se eo an eil menez uhelañ e Kembre, war-lerc'h Yr Wyddfa.
Ar menez uhelañ bepred eo eus al livennad a ya eus biojoù Llanuwchllyn war-du ar mervent betek Dolgellau, enni Aran Benllyn ivez, izeloc'hik, hag alese war-du ar c'hornôg, gant Cadair Idris, ha Bwlch Oerddrws an ode etre an div rann eus ar chadennad.
Kêrioù
An tostañ kêriadennoù dezhañ eo Dinas Mawddwy er c'hreisteiz, Llanymawddwy er gevred, Rhydymain er c'hornôg ha Llanuwchllyn en hanternoz.
Budig
Budig (Budic en henvrezhoneg) zo un anv-badez brezhonek:
Monoeg
Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar
yezhoù noumek eo ar monoeg (mono pe monachi) komzet gant tro-dro da 20 den (1977) e reter-kreiz Kalifornia.
Ur yezh damvarv an hini eo.
Kawaiyisoueg
Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù noumek eo ar c'hawaiyisoueg (kawaiisu; Nɨwɨ'abigidɨ, Nɨwɨ'abigipɨ e kawaiyisoueg) komzet gant 5 den komzer a-vihanik (2005) e su Kalifornia. Klasket e vez addegas buhez d’ar yezh-se hag etre 60 ha 100 den bennak a ouife ar yezh bremañ.
1647
Diwar-benn bloavezh 1647 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1647
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1647
Blegny
Blegny ( e walloneg : Blegneye) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Liège.
Istor
left|thumb|Monumant koun ar re varv, Blegny left|thumb|Monumant koun ar re varv, Blegny
Kostezenn (yezhoniezh)
Er yezhoniezh e vez implijet an termen kensonenn gostez pe kostezenn (saoz. : lateral consonant) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn heñvel he son e mod pe vod ouzh hini al lizherenn 'l', produet dre serriñ ar genoù en ul lec'h bennak a-hed an teod en ur leuskel an aer o tont eus ar skevent da redek ha da vont kuit dre ar c'hostezioù eus an teod pe dre ur c'hostez eus an teod nemetken.
Rouantelezh Unanet an Izelvroioù
thumb|upright 0.9|Banniel Rouantelezh Unanet an Izelvroioù thumb|upright 0.9|Skoed-ardamez Rouantelezh Unanet an Izelvroioù thumb|upright 0.9|Rouantelezh Unanet an Izelvroioù en Europa e 1815 Rouantelezh Unanet an Izelvroioù (1815 - 1830) (1839) (e nederlandeg: Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, e galleg: Royaume-Uni des Pays-Bas hag en alamaneg: Vereinigtes Königreich der Niederlande) a oa an anv diofisiel graet eus ur stad europat nevez savet diwar un darn eus an Impalaeriezh C'hall kentañ e-kerzh Kendalc'h Vienna e 1815.
Kostezenn (yezhoniezh)
Peurliesañ e vez serret ar genoù en un tu bennak dre stekiñ penn an teod ouzh an dent (gw. kensonenn dent) pe ouzh al logigoù (gw. kensonenn logigoù).
Rouantelezh Unanet an Izelvroioù
E anv ofisiel a voe Rouantelezh an Izelvroioù hag enni e oa douaroù kozh Republik ar Seizh Izelvro-Unanet en hanternoz, re an Izelvroioù aostrian er c'hreisteiz, gant priñselezh Liège. Tiegezh Oranje-Nassau a voe lakaet er penn anezhi.
Ems-Occidental
200px|right Ems-Occidental a oa anv un departamant gall a voe savet e 1810 en Alamagn hag en Izelvroioù en amzer an Impalaeriezh c'hall kentañ, pa voe staget Rouantelezh an Izelvroioù ouzh Bro-C'hall. E nederlandeg e oa anvet Wester Eems, hag en alamaneg West-Ems.
Kensonenn dre froumal
Er yezhoniezh e vez implijet an termen kensonenn dre froumal (saoz.: trill) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ma vez lakaet an aer da froumal en ul lec'h distagañ resis, da skouer pa vez distaget un 'r' kroañennek.
Ems-Occidental
Dre vras e klot douaroù an departamant gant proviñsoù nederlandat Groningen ha Drenthe.
Kensonenn dre froumal
Daosut ha ma c'hall bezañ heñvel o son ec'h eo disheñvel-krenn doare distagañ ur gensonenn dre froumal diouzh hini ur gensonenn dre stlakat dre ma chom difiñv an organoù fonadur pa distager ur gensonenn dre froumal keit ha ma vez skoet un organ fonadur difiñv gwezh-ha-gwezh all gant un organ fonadur all pa distager ur gensonenn dre stlakat.
Ems-Occidental
Groningen e oa ar pennlec'h.
Kensonenn dre froumal
Setu roll ar c'hensonennoù dre froumal pennañ gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:
San Sebastián de los Reyes
thumb|220px|San Sebastián de los Reyes San Sebastián de los Reyes a zo ur gêr e Kumuniezh emren Madrid (Spagn), gant 72 414 annezad e 2008.
Ems-Occidental
Orin an anv
Dont a ra an anv eus ar stêr Ems.
O diskar
Goude faezhet Napoleon e 1814 ez eas an departamant gant Rouantelezh Unanet an Izelvroioù, war-bouez kanton Jemgum hag al lodenn vrasañ eus hini Weener, a yeas gant Rouantelezh Hannover (bremañ e Saks-Izel en Alamagn).
Rouantelezh Unanet an Izelvroioù
C'hoant a oa da sevel ur stad padus en hanternoz Bro-C'hall evit harz ouzh strivoù gall da c'hounit tachenn en tu-se. Ha padout a reas ken na em zistagas proviñsoù ar c'hreisteiz da sevel Belgia e 1830.
Plymouth (Bro-Saoz)
Plymouth (distaget [ˈplɪməθ] e saozneg ; distaget Plimout alies gant ar Joniged) (Aberplymm e kerneveureg), zo ur porzh bras e Bro-Saoz e kontelezh Devon, er reter da g-Kerne-Veur. Brudet eo evel porzh-brezel dreist-holl dre m'eo an hini brasañ en Europa ar c'hornôg.
Rouantelezh Unanet an Izelvroioù
Koulskoude ne voe ket anavezet dizalc'hted Belgia gant ar rouantelezh a-raok 1839. Neuze e chomas an anv "Rouantelezh an Izelvroioù" war ar stad a vode proviñsoù an hanternoz. Dugelezh Veur Luksembourg a voe renet gant Tiegezh Oranje-Nassau betek 1890 : er bloavezh-se e varvas Willem III der Nederlanden (1817-1890). Pendegwir ne oa ket aotre d'ar merc'hed da ren e Luksembourg abalamour d'al lezenn salek ez eas an Dugelezh Veur gant Tiegezh Nassau-Weilburg, kerent tost d'ur skourr priñsel all ; kement-se a voe graet hervez un emglev en tiegezh Nassau e 1783.
Plymouth (Bro-Saoz)
Gerdarzh
Dont a rafe anv kêr eus anv ar stêr Plym mouth, genoù e saozneg. Savet eo an anv kerneveurek gant aber ha Plym, skrivet Plymm gant lod.
Douaroniezh
Emañ kêr Plymouth etre ar stêr Tamer er c'hornôg, hag ar stêr Plym er reter, en ur pleg-mor a ra anezhi unan eus brasañ perzhier naturel er bed. Se zo kaoz e oa ur goudor eus ar c'hentañ evit ar morlu saoz.
Istor
Eus Plymouth e tivroas an dud anvet pilgrims da Amerika en 1620 war al lestr Mayflower, hag eno e voe savet trevadenn Plymouth gante ha kêr Plymouth, e Massachusetts.
Chipac'heseg
Ur yezh direnk komzet e Kolombia e oa ar chipac'heseg. Hogozik netra n'anavezer diwar e benn.
Plymouth (Bro-Saoz)
Statud
Abaoe ar 1añ Ebrel 1998 ez eo un Amaezherezh unvan disrannet diouzh kontelezh amaezel Devon, daoust dezhi chom en he c'hontelezh lidel, e Bro-Saoz,
Chipac'heseg
Gwelet ivez
Yezhoù Kolombia
Plymouth (Bro-Saoz)
Kêrioù gevellet
Dimezet pe gevellet eo ar c'hêrioù-mañ gant Plymouth:
Chipac'heseg
Gwelet ivez
Yezhoù direnk
Plymouth (Bro-Saoz)
Kêrioù gevellet
Darempred zo ivez gant :
Da Vreizh
Ul lestr-treizh a zo da vont a-dreuz Mor Breizh eus Plymouth da Rosko.
Kostezenn (yezhoniezh)
Kensonennoù dre dostaat eo an darn vrasañ eus ar c'hensonennoù kostez. Renket e vez ar c'hensonennoù kostez e rummad ar c'hensonennoù linkus.
Kemmañ a ra kalz an niver a gensonennoù implijet gant pep yezh resis, o vont eus unan nemetken e japaneg pe e pachtoueg, betek seitek e !xóõ.
Setu ur roll klok a-walc'h eus ar c'hensonennoù kostez kavet e yezhoù ar bed gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:
Implijet e vez arouezennoù ad hoc all a-wezhioù ivez evit treuzskrivañ ruzennoù kostez kilbleg, staon ha gouel divouezh en ur c'hoût n'int ket bet degemeret ez-ofisiel gant LFE.
Uniunea Sârbilor din România
Uniunea Sârbilor din România (hervez ar roumaneg, pe Савезу Срба у Румунији hervez ar serbeg, Unvaniezh Serbed Roumania) a zo ur strollad a zifenn gwirioù ar vinorelezh serbek e Roumania. Evel ar minorelezhioù broadel all o deus ur sez er parlamant, gwarantet gant ar vonreizh. Slavomir Gvozdenović eo prezidant ar strollad.
Naer-wiber Fea
Naer-wiber Fea (Azemiops feae) a zo ur stlejvil binimus hag a vev en Azia. Ar spesad nemetañ eo er genad Azemiops hag en iskerentiad Azemiopinae.
Llívia
Llívia zo ur gumun e Cerdanya, e Pireneoù Katalonia. Eviti da vout enklozet e departamant gall ar Pyrénées-Orientales emañ e Spagn, e proviñs Girona, e Katalonia.
Anvioù
Meur a anv he deus bet a-hed ar c'hantvedoù. Dont a ra an anv eus hini Livia, gwreg an impalaer roman Augustus.
Istor
Hervez an dihelloù ez eo e Llívia edo an tolpad tud koshañ anavezet e Cerdanya, e dibenn Oadvezh an Arem.
Levezonoù iberek da gentañ, romanek da c'houde, a voe war ar boblañs. Kêr-benn ar Pagus Liviensis e oa gwechall.
Kêr-benn Cerdanya e voe goude, e-pad meur a gantved, a-raok na voe kemeret he lec'h gant Puigcerdà er Grennamzer.
Douaroniezh
Er gumun emañ, ouzhpenn kêrig Llívia, kêriadennoù Gorguja ha Cereja, an tiez anvet Gorguja Petita, Mas de Travis, ha Mas Jonquer, hag iliz Sant Guillem de la Prada.
Gevellerezh
Gevelet eo Llívia gant Boèr, e departamant al Lot-et-Garonne.
Koksimeg
Ur yezh direnk komzet e Kolombia e oa ar c'hoksimeg. N'anavezer hogozik netra diwar he fenn.
Gwelet ivez
Yezhoù Kolombia
Yezhoù direnk
Koraeg
Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù koratcholek eo ar c'horaeg (cora) komzet gant tro-dro da 8 000 den (1993) e Mec'hiko dreist-holl hag ivez en tu all d'ar vevenn er Stadoù-Unanet.
Dranouter
left|thumb|An iliz katolik Sint-Jan-Baptist
Dranouter a zo ur rann-gumun eus Heuvelland e Kornôg-Flandrez e Belgia. Ur gumun e oa gwechall; gant lezenn 1977 eo bet lakaet e kumun Heuvelland.
Aescwine Essex
Aescwine Essex (494 - 587) a oa roue kentañ Essex. Ganet e vefe e bro-Saks e norzh Alamagn. E 527 e vefe aet da roue kentañ Essex. E vab Sledda a renas goudezañ.
Duos habet et bene pendentes
Lakaet e veze ar pab da azezañ war ur gador-doull ha mont a rae un diagon da balvata da welout hag-eñ ne oa ket ur vaouez. Goude graet e labour e youc'he Duos habet et bene pendentes. Ha kor ar gardinaled da eilgeriañ: " Deo gratias ".
N'ouzer ket peseurt kred reiñ d'ar vojenn, na pegement a wirionez zo e-barzh.
Unan zo trawalc'h
Un astenn zo d'an istor.
Ibiz Puna
Anvet e voe Falcinellus Ridgwayi (kentanv) da gentañ-penn (e 1876) gant ar skiantour stadunanat Joel Asaph Allen (1838-1921) da zougen bri d'an evnoniour stadunanat Robert Ridgway (1850-1929).
Duos habet et bene pendentes
Unan zo trawalc'h
Hervez ur vojenn all e lavare an diagon, pe ar c'hardinal dastorner: "Est nullius" (Ne dalv ket). Hag eilgeriet e vije bet: Doue da ziwallo.
Outeg
Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù noumek eo an outeg (ute) komzet gant tro-dro da 1.984 den (1990) e Utah ha Colorado. N'eo ket mui tremenet d'ar vugale hag unan eus e ranneyezhoù, ar Chemehuevieg a zo en arvar bras da vont da get.
Ibiz Puna
Annez
Kavout a reer ar spesad e Suamerika, en un takad hag a ya eus Andoù kreiz Perou da walarn Arc'hantina ha hanternoz Chile.
An Arvor
<HR noShade>
An Arvor a zo ur gumun eus Breizh e kanton Plañvour e departamant ar Mor-Bihan.
Brezel-bed kentañ 1925 Eil brezel-bed Brezelioù all
Peig Sayers
Peig Sayers (1873 – 8 a viz Kerzu 1958) a oa ur gonterez iwerzhonat hag a oa bet ganet e Dún Chaoin (Dunquin e saozneg), ur gêr vihan e kontelezh Ciarraí. Da vatezh ez eas a-raok bezañ dimezet gant Pádraig Ó Gaoithín, un den eus An Blascaod Mór (Great Blasket Island) ; da neuze ez eas gant he fried da vevañ war an enez. Diaes-bras e voe he buhez eno, evel ma kont en he buhezskrid, Peig. Betek ar bloaz 1953 e chomas en Blascaod Mór, a rankas kuitaat pa voe dilezet an enez dre ziouer a dud enni.
Kaset e voe Peig, oadet 80 vloaz, d'un ospital en An Daingean e kontelezh Ciarraí, ma varvas da 85 bloaz d'an 8 a viz Kerzu 1958. E bered Dún Chaoin war beg-douar An Daingean (Corca Dhuibhne) emañ he bez.
Peig
Brudet-bras eo Peig Sayers abalamour d'he buhezskrid iwerzhonek,Peig, he devoa lakaet he mab Micheál (1901-1974) da skrivañ eviti. E 1936 e voe embannet al levr, a zo aet da lennegezh iwerzhonek klasel ; ret e oa e studiañ e skolioù an eil derez betek nevez zo. Unan eus al levrioù pouezusañ an Irish Literary Revival ("Azginivelezh al Lennegezh C'houezelek") eo Peig, pa ziskouez skeudenn disi ur vaouez eus ar C'hornôg, enni holl stereotipoù ur vuhez ploueziat, hengounel, katolik hag iwerzhonek-rik. En hevelep rummad emañ ar skridoù An tOileánach ("An eneziad", 1929) Tomás Ó Criomhthain (1856-1937), Fiche Bliain ag Fás ("Ugent bloavezh o kreskiñ", 1933) Muiris Ó Súilleabháin (1904-1950) hag an teulfilm Man of Aran (1933) gant Robert J. Flaherty (1884-1951).
Peig a gont bloavezhioù diwezhañ ur gevredigezh vihan iwerzhonek, paour, devot ha mod-kozh, hag a zalc'he soñj mat eus torridigezh ar Penal Laws (Na Péindlíthe) diwezhañ e 1829 hag eus amzer an Naonegezh Veur en Iwerzhon (1845-1849). An ton klouanek a vez implijet el levr penn-da-lost a vez santet adalek ar frazennoù kentañ anezhañ : ''I am an old woman now, with one foot in the grave and the other on its edge. I have experienced much ease and much hardship from the day I was born until this very day. Had I known in advance half, or even one-third, of what the future had in store for me, my heart wouldn't have been as gay or as courageous it was in the beginning of my days.''
An holl dud o deus studiet iwerzhoneg evit tremen al Leaving Certificate Examination a anavez mat al levr-se. Rummadoù skolaerien a oa ret dezho bezañ e studiet, setu bremañ e vez sellet outañ un tammig evel ouzh ul levr-skol gant kalz a dud, ken e vez ankounac'haet alies ar pouez en deus e-keñver studi Istor ha sevenadur Iwerzhon a-gozh.
Iapetos
Iapetos (e gregach: Ιαπετός, Iapetós ; e latin Iapetus), a oa un Titan e mojennoù Hellaz kozh. Evel an holl Ditaned e oa mab da Ouranos (an oabl) ha Gaia (an douar). Pried Themis, doueez ar Justis, e oa, a-raok ma timezas-hi da Zeus. Tad e oa
Iapetos zo unan eus ar pevar Zitan o devoa iriennet gant Kronos a-enep o zad Ouranos. E vreudeur hag eñ a oa e pevar c'horn ar C'hosmos, ha kenkent ha ma tiskennas an Oabl d'en em unaniñ gant an Douar, e sailhjont da gregiñ ennañ, ha Kronos neuze d'e spazhañ.
2009 e Breizh
Kronologiezh vloaziek evit Breizh
2009 e Breizh
Kilchoman
thumb|right|260px|Strilherezh Kilchoman Kilchoman zo ur strilherezh wiski dizalc'h, en atant Rockside, en Enez Ìle, en Inizi Gall Bro-Skos.
Istor
Krouet eo bet ar strilherezh e miz Mezheven 2005. An hini nevez kentañ en Ìle eo abaoe 124 bloaz. D'ar 15 a viz kerzu 2005 Divrud eo e-skoaz ar re all en enezenn abalamour ma'z eo an hini nevesañ, ha n'he deus ket skoazell digant ar bruderezh evel ar re perc'hennet gant ar c'hompagnunezhioù bras.
Ouzhpenn-se, pa ouzer eo ret gortoz 10 vloaz evit kaout ur wiski mat (12 vloaz zo gwelloc'h), eo splann n'hallo ket wiski Kilchoman bezañ par da re all an enezenn a-raok dibenn 2015.
Un drederenn eus an heiz implijet a zo gounezet en atant, ha lakaet da eginañ d'ober malt. Ar peurrest a deu eus malterezh an enezenn e Port Ellen.
Kensonenn dre fri
Er yezhoniezh e vez implijet an termen kensonenn fri (saoz.: nasal consonant), pe frienn, war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ma vez laosket an aer da redek dre ar fri keit ha ma vez damstanket an aer ha/pe harzhet da vont kuit dre stokat pe tostaat an teod stok ouzh un organ fonadur bennak. Ledanoc'h eo e ster an termen « frienn » avat, rak e implijout a c'haller evit ar vogalennoù fri ivez. Kemmañ a ra son ur gensonenn fri hervez an organoù fonadur ma vezont implijet evit serriñ ar genoù.
Kavet e vez stankañ a-galz kensonennoù fri mouezhiet evit divouezh.
Ral-kenañ eo ar yezhoù ma reont hep sonennoù fri ebet, en o zouez yezhoù wakachek 'zo.
Tepehouaneg an norzh
Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù tepimek eo an tepehouanek an norzh (tepehuán norte) komzet gant tro-dro da 8.000 den (1990) e Mec'hiko.
Kensonenn dre stlakat
Er yezhoniezh e vez implijet an termen kensonenn dre stlakal (saoz.: tap pe flap) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ma vez skoet pe stlaket un organ fonadur ouzh unan all dre stignañ ar c'higennoù a-daol-trumm ur wezh nemetken.
Daoust ha ma c'hall bezañ heñvel o son ec'h eo disheñvel-krenn doare distagañ ur gensonenn dre froumal diouzh hini ur gensonenn dre stlakal dre ma chom difiñv an organoù fonadur pa distager ur gensonenn dre froumal keit ha ma vez skoet un organ fonadur difiñv gwezh-ha-gwezh all gant un organ fonadur all pa distager ur gensonenn dre stlakal.
Setu roll ar c'hensonennoù dre froumal pennañ gant bep o arouezenn hervez reolennoù treuzskrivañ al lizherenneg fonetikel etrebroadel:
Rhos (hanternoz Kembre)
Ur rouantelezh vrezhon e oa Rhos er pezh a zo bremañ Sir Ddinbych, e hanternoz Kembre. Hec'h anv, kar d'ar brezhoneg roz, a dalvez lanneg. Un darn eus rouantelezh Ceredigion e oa da gentañ, moarvat, met er ez eas gant Gwynedd.
Harana (stêr)
Ar stêr Harana a zo ur stêr eus Euskal Herria, en Iparralde, 48km dezhi hag adstêr d'an Adour, hag a vez graet Aran pe Joyeuse anezhi e galleg.
Rhos (hanternoz Kembre)
E 480 e voe roet ar rannvro da Owain Ddantgwyn evel un isrouantelezh. Lazhet e voe Owain Ddantgwyn gant Maelgwn Gwynedd met kemeret e voe penn ar rouantelezh gant Cynlas Goch, a vez komzet diwar e benn gant Gweltaz e-barzh De excidio Britanniae. E vab Einion ap Cynlas a stagas isrouantelezh Afflogion ouzh e hini met ne voe ket gouest e ziskennidi da virout o frankiz. Goude 560 e voe renet Rhos war-eeun gant rouaned Gwynedd war a seblant.
Harana (stêr)
Gerdarzh
Harana zo kement ha traonienn en euskareg.
Rhos (hanternoz Kembre)
Familh roueel Rhos a chomas pouezus avat, hag unan eus hec'h izili, Caradog ap Meirion a eas da roue Gwynedd en.
Harana (stêr)
Kumunioù
Ne red ar stêr nemet en un departamant gall, hini ar Pyrénées-Atlantiques :
Rhos (hanternoz Kembre)
Kêr Dinerth e oa kêr-benn Rhos moarvat, e-kichen Llandrillo-yn-Rhos. Aze, war Bryn Euryn, e oa bet kavet rivinoù ur c'hreñvlec'h a c'hellfe bezañ bet palez rouaned Rhos.
=Listenn rouaned Rhos (bloaziadoù disur)=
=Liammoù diavaez (e saozneg)=
=Gwelet ivez=
Tepehouaneg ar su
Ur yezh outoek-aztekek eus skourr ar yezhoù tepimek eo tepehouanek ar su (tepehuán sur) komzet gant tro-dro da 14.000-17.00 den (1990 e Kalifornia.
Tepehouanek ar gevred(8.000-9.000 den) Tepehouanek ar mervent (6.000-8.000 den)
Yezh OVS
Er yezhoniezh e vez implijet an termen yezh OVS evit komz eus yezh ganti da frammadur kevreadurezhel diazez an urzh renadenn ("O") - verb ("V") - rener ("S"). Anvet e vez ivez yezh OVA, da lâret eo renadenn - verb - graer ("A").
An tu-gouzañv hag an urzh OVS
Implijet e vez an urzh-mañ alies evit sevel an tu-gouzañv gant yezhoù nann-OVS. Disheñvel eo avat ar fed-mañ diouzh ur yezh OVS pa dalvez an urzh-mañ da urzh diazez ha muiañ-implijet ur yezh bennak.
Yezhoù OVS dre ar bed
Hemañ eo an urzh ralañ implijet gant ar yezhoù komzet dre ar bed, kavet dreist-holl er yezhoù karibek, en o zouez ar hichkaryaneg. Implijet e vez an urzh-mañ alies a-walc'h en tamileg e degouezhioù resis
Eilpennadur
Implijet e c'hell bezañ an urzh OVS gant yezhoù gante urzhioù all da diazez evit merkañ fedoù resis, dreist-holl evit pouezañ war un elfenn resis er frazenn.
494
Diwar-benn bloavezh 494 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Yezh OVS
Eilpennadur
Evel-hen e vez implijet a-wezhoù e yezhoù merket gante en un doare morfologel sklaer (da skouer gant troadoù) arc'hwel resis pep arguzenn en ur rannfrazenn bennak ha neuze e c'hell kemmañ aesoc'h urzh ar gerioù, da skouer en euskereg, roumaneg, hungareg, finneg, esperanteg hag ivez, met nebetoc'h, e yezhoù germanek 'zo.
E brezhoneg
Implijet e c'hell bezañ an urzh-mañ e brezhoneg da skouer evit resisaat pe hini eo an elfenn a dalvez da respont ur goulenn, da skouer:
494
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 718
Priz Hasselblad
Ar Priz Hasselblad (anv klok : Priz luc'hskeudenniñ etrebroadel diazezadur Hasselblad) a zo ur priz hag a vez roet d'ul luc'hskeudenner hag en deus savet oberennoù dibar. Aozet eo gant Diazezadur Erna ha Victor Hasselblad ha krouet eo bet e 1980. Gant Victor Hasselblad e voe ijinet ar mekanik-luc'hskeudenniñ refleks anvet Hasselblad. Embannet e vez anv al loread bep bloaz e miz Meurzh pe e miz Ebrel. Un diplom, ur vedalenn aour ha 500 000 SEK (kurunenn svedat) a vez roet d'an hini aet ar priz gantañ pe ganti. Ne voe deroet priz ebet e 1983, ar bloavezh ma varvas Erna Hasselblad.
Mazheaz Iañ Naoned
Mazheas I a voe kont Naoned eus 1038 da 1050, war-lerc'h e dad Budig.
Dre ma oa yaouank ar paotr e voe eskobet gant an eskob Gaoter II, graet gantañ e studi e Saint-Martin-de-Tours. Fellout a rae d'an eskob krouiñ un diernelezh eskibien evel ma oa neuze e Roazhon ha Kemper.
E 1049 e voe kondaonet an eskob gant ar pab Leon IX abalamour d'e simoniezh ha d'e nepotegezh, ma rankas reiñ e zilez d'an 3 a viz Here 1049. Mervel a eure er bloaz war-lerc'h.
Daou vloaz diwezhatoc'h e varvas Mazheaz, hag eñ hag e wreg Ermengarde divugel. E voereb Judit Naoned, gwreg Alan Kanhiart, kont Kerne, a voe anvet da gontez neuze.
Kontelezh Roazhon
Kontelezh Roazhon a oa en he fenn konted a zeuas kalz anezho da vout duged Breizh adalek Konan Iañ. E-barzhet e voe ar gontelezh e dugelezh Breizh.
Gwener o kousket
Gwener o kousket (108 x175 cm, eoullivadur war lien), anavezet ivez dindan an anv Gwener Dresden, a zo un daolenn bet savet gant al livour italian Giorgione hag a c'haller gwelout e Gemäldegalerie Alte Meister, Staatliche Kunstsammlungen, e Dresden, en Alamagn. Hiziv an deiz e ouezer eo bet echuet an daolenn (an oabl hag an endro) gant Tizian e 1510, goude marv Giorgione.
An daolenn
Ur vaouez zo en he gourvez, en he noazh, hag he zrolinenn a seblant heuliañ hini an endro a weler a-dreñv, o tiskouez neuze ar c'horf evel un dra naturel-tre, tost ouzh an natur.
Hervez lod vefe an daolenn-se penn-kentañ an arz modern, rak diskouez ur vaouez en he noazh a oa un dra ral-kenañ d'ar mare-se, war-bouez e taolennoù Sandro Botticelli. Ouzhpenn da se ez eo leun a erotegezh an doare m'eo astennet Gwener, hag an doare ma laka he daouarn. Liv an argant a zo gant al lien a zo dindani, padal e oa boas an arzourien (gwelout Tizian pe Diego Velázquez) da implijout livioù tomm evit livañ seurt traoù.
Diwezhatoc'h e voe levezonet arzourien evel Dominique Ingres, Pieter Paul Rubens, pe c'hoazh Édouard Manet gant taolenn Giorgione.
Frañsez (sant)
Meur a sant zo bet anvet Frañsez:
Otto Mueller
Otto Mueller (16 a viz Here 1874 e Liebau - 24 a viz Gwengolo 1930 e Breslau) a oa ul livour hag un engraver alaman ezel eus Die Brücke.
Buhez hag oberenn
Etre 1890 ha 1892 e teskas ar maendreserezh e Görlitz hag e Breslau. Etre 1894 ha 1896 e studias en Akademiezh arzoù-kaer Dresden, hag e kendalc'has e München e 1898. Kuitaat a reas Akademiezh München pa lavaras Franz von Stuck dezhañ e oa divarrek. E oberennoù kentañ a voe levezonet gant an drivliadelouriezh, ar Jugendstil hag an arouezouriezh. E 1908 en em stalias e Berlin hag e tostaas ouzh an eztaolouriezh. D'ar mare-se ivez e tarempredas Wilhelm Lehmbruck, Rainer-Maria Rilke hag Erich Heckel. E 1910 ez eas er strollad Die Brücke, ma chomas betek ma vije divodet e 1913. Er memes koulz e tarempredas ivez izili Der Blaue Reiter. E-pad ar Brezel-bed kentañ e vrezelias e Frañs hag e Rusia, ha goude ar brezel e kelennas en Akademie der Bildenden Kunste (akademiezh arzoù) e Breslau, ma chomas betek e varv e 1930. E-touez ar re a zeskas gantañ e voe Johnny Friedlaender hag Isidor Ascheim. En holl e savas 172 engravadur: war goad, war baper pe maendresadennoù. E 1937 e voe dilamet 357 oberenn savet gantañ diouzh mirdioù Alamagn gant an Nazied, hag a renke anezhañ e rummad an arz disteraet. Tem pennañ e oberennoù eo al liamm etre mab-den hag an natur. Eeun eo e daolennoù a-fet stummoù, trolinennoù ha livioù. Brudet eo al livadurioù ma tiskouez tud en o noazh pe merc'hed rom.
Treuzsilvania
Treuzsilvania, (e roumaneg Transilvania pe Ardeal, en hungareg: Erdély; en alamaneg: Siebenbürgen) a vez graet eus ar vro a dap lodenn greiz ha kornôg Roumania. Ur briñselezh dizalc'h e oa Treuzsilvania a-hed ar Grennamzer.
Douaroniezh
thumb|left|Kartenn Roumania {{Legend|#fccb00|Treuzsilvania}} Mont a ra 16 kontelezh (judeţ e roumaneg) d'ober Treuzsilvania a-vremañ. Goleiñ a ra tost 103 600 km² e kreiz ha kornôg Roumania ha pakañ a ra ouzhpenn an hanter eus gorread Roumania. Setu anvioù ar 16 kontelezh Alba, Arad, Bihor, Bistriţa-Năsăud, Braşov, Caraş-Severin, Cluj, Covasna, Harghita, Hunedoara, Maramureş, Mureş, Sălaj, Satu Mare, Sibiu, ha Timiş.
Etre 300 ha 500 metr uhelder emañ pladenn Treuzsilvania. Treuzet eo gant ar stêrioù Mureş, Someş, Criş, hag Olt ha gant adstêrioù all eus an Danav. Cluj-Napoca (318,027) eo ar gêr-benn anezhi; Timișoara (317,651), Braşov (283,901), Oradea (206,527), Arad (172,824), Sibiu (155,045), Târgu Mureş (149,577), Baia Mare (137,976), ha Satu Mare (115,630) eo kêrioù bras all ar vro.
Armerzh
Pinvidik-mor eo Treuzsilvania evir ar pezh a sell ouzh barregezhioù metalek ar c'hondon; dreist-holl e vez kavet lignit, houarn, plom, manganez, aour, kouevr, gaz naturel, holen, ha soufr. Bras eo ar greanterezh war an houarn hag an dir, ar gwiaderezh hag ar gimiezh. Mont a ra produerezh ar gwin, al labour-douar hag ar gounit frouezh d'ober obererezhioù bras. Pouezus eo ar c'hoataerezh ivez.
Kontañ a ra Treuzsilvania evit 35% eus PDK (Produ diabarzh kriz) Roumania hag e sav ar PDK dre zen (PDD) da $11,500, well-wazh 10% uheloc'h eget keidenn Roumania.
Poblañs
Diouzh niveridigezh 2002 e sav poblañs ar broviñs da 7,221,733 a dud, gant ur muiañniver bras a Roumaned. Ouzhpenn ez eus un niver bras-mat a Hungariz (1,415,718 e Roumania a-bezh), Romed hag Alamaned ivez. Bevañ a reont en o c'humuniezhioù a-dreuz Treuzsilvania.
Gerdarzh
Meneget eo an anv Treuzsilvania evit ar wech kentañ en un diell latin eus 1075 dindan ar stumm "Ultra silvam," a dalvez en tu all d'ar c'hoad." Diwezhatoc'h e voe cheñchet an anv e "Transsylvania," a dalvez ar memes tra. Klotañ a ra an anv Treuzsilvania gant an anv brezhonek Troc'hoed en deus roet an anv modern Porc'hoed e Breizh (diwar Pou + troc'hoed).
Talvezout a ra an anv alamanek Siebenbürgen kement ha "seizh keoded", diwar an niver a gêrioù sakson bet savet ganto er vro. Amsklaer eo orin an anvioù roumanek Ardeal hag hungarek Erdély (gwelet Gerdarzh Treuzsilvania).
Istor
thumb|270px|Rouantelezh Dakia, e-pad ren Burebista, [[82 kt JK]]
Henistor : Treuzsilvania, kalon Stad an Daked
Meneget eo bet gant Herodotus an Agathyrsied a veve e Treuzsilvania e-pad ar.
Bez' e oa eus rouantelezh Dakia ken abred ha deroù an da nebeutañ dindan ren ar roue Oroles. Dindan ren Burebista, brasañ roue an Daked, a vevas da vare Julius Caesar, e tizhas ar rouantelezh hec'h emled brasañ. Kreizenn bolitikel Dakia e oa an takad a anavezomp bremañ dindan an anv a Dreuzsilvania.
Alies eo meneget anv an Daked dindan ren Augustus a embann e voent rediet da zegemer aotrouniezh Roma. Padal, ne hañvalont ket bezañ bet sujet da vat hag er mareoù diwezhañ ne c'hwitent ket evit treizhañ an Danav skornet e-pad ar goañv evit plantañ freuz e kêrioù roman proviñs nevezc'hounezet Moesia.
Meur a gêr kreñvaet bras zo bet savet gant an Daked evel, da skouer, Sarmizegetusa, nepell eus Hunedoara hiziv.
Da-heul emled an Impalaeriezh roman er Balkanoù e oa tonket d'an Daked kaout brezel digor gant Roma. Brezelioù niverus a voe etrezo e-pad ren Decebalus (etre 85 ha 89). Goude daou goll bras e tapas ar Romaned o c'hreñv war an Daked a-benn ar fin met rediet e voent da skoulmañ ar peoc'h abalamour da drec'h ar Marcomanni war Domitian. Diwar neuze e chomas dizalc'h an Daked met ret e oa dezho paeañ un truaj d'an Impalaer.
E 101-102 e krogas Trajan gant ur vrezeliadeg a-enep d'an Daked (Brezelioù Dakia). Lakaet e voe ar seziz war Sarmizegetusa ar gêr-benn hag aloubet e voe darn eus ar vro. Laosket e voe Decebalus evel un adroue dindan ur warezveli roman. Tri bloaz war-lerc'h e voe un emsavadeg ha dispennet e voe al lu roman e Dakia. Echuiñ a reas an eil vrezeliadeg (105-106) gant emlazh Decebalus ha dont a reas Dakia da vezañ ur broviñs roman : Dacia Trajana. Kontet eo bet istor brezelioù Dakia gant Dio Cassius met an testeni gwellañ anezho a chom kolonenn vrudet Trajan e Roma.
Krennamzer uhelañ : Eus Dakia d'an Treuztiriadoù Bras
Splet zo bet tennet gant ar Romaned eus mengleuzioù aour ar vro. Savet o deus hentoù a gase dezho ha kreñvlec'hioù evit o difenn, evel Abrud, da skouer. Trevadennerien a voe degaset ivez eus Trakia, Moesia, Makedonia, Galia, Siria, ha proviñsoù roman all evit ac'hubiñ ar vro ha diorren kêrioù evel Apulum (Alba Iulia hiziv) ha Napoca (Cluj Napoca hiziv) e kumunioù ha Trevadennoù.
Emsavadegoù ingal a voe a-berzh an Daked, ar brasañ anezho da-geñver marv Trajan. Aotreet e voe neuze Sarmated ha Bured d'en em staliañ e diabarzh Dacia Trajana evit lakaat un termen d'an taolioù brezel niverus a-enep d'ar galloud roman. Degouezhet en e voe rediet ar Romaned da zilezel Dacia Trajana, re ziaes ma oa da zifenn ouzh bountadegoù an Daked dieub (Karpianed) ha Wizigoted.
E 271, e tiviz an Impalaer roman Aurelianus dilezel Dacia Trajana hag adaozañ un Dakia nevez anvet Dacia Aureliana e diabarzh Moesia Uhelañ kozh. Testeniekaet eo dilez Dacia Trajana gant ar Romaned gant Eutropius en e BREVIARIVM LIBER NONVS.
''Proviñs Dacia, bet savet gant Trajan en tu all d'an Danav, a voe dilezet gantañ, mantret, goude ma voe didudet Illuria ha Moesia, a vezañ gouest d'he mirout. Keodedourien Roma, tennet a-ziwar kêrioù ha douareier Dakia, a lakaas staliañ e diabarzh Moesia, en ur envel anezhi Dakia zo rannet ganti bremañ an div Moesia, hag a zo war dorn dehou an Danav pa red war-du ar mor, pa oa gwechall Dakia war an tu kleiz.''
Dispennet e voe Impalaeriezh Attila goude e varv. Kontrollet e oa, neuze, tiriad Treuzsilvania gant dismantroù pobloù liesseurt kengevread an Huned (Alaned, Lombarded, Rukhs-Aed) hag ar C'hepided. Ne voe ket galloud bras ebet evit lakaat ar vro dindan e veli e-pad pell a-raok ma tiazezas Avared Eurazia, deuet eus Skuthia, o galloud milourel warni. Friket e voe Khanelezh an Avared koulskoude gant ar Vulgared dindan Khan Krum e deroù an ha dont a reas Treuzsilvania, a-gevret gant Pannonia da vezañ un tamm eus Impalaeriezh kentañ Bulgaria.
Diouzh a gont ar Gesta Hungarorum, ur gronikenn a sav d'an, e voe trec'het Stadoù Gelou - Penn ar Valaked (Roumaned) en Ardeal (Treuzsilvania da vat), Glad e Banat, ha Menumorut e Byhor (kontelezhioù Bihor ha Bihar), gant an Hungared e Treuzsilvania e-doug an. Menegiñ a ra ivez ar Gesta Hungarorum hag an De Administrando Imperio tri Penn anvet Geula/Gyyla/Gylas e Treuzsilvania. (gwelet pennad Gyula). Tabut zo e-touez an istorourien evit gouzout ha bez' ez eus bet eus ar Pennoù-se e gwirionez. Hervez studiadennoù zo e c'hallfe ar Vulgared bezañ bet dalc'het, ha paneve nemet en un doare arouezel-rik, ur veli war darn eus diazad ar C'harpatoù betek e-tro ar bloaz 1000.
E 978 e voe savet un iliz e-barzh ar c'hreñvlec'h gant misionerien katolik e lec'h emañ kêr Oradea hiziv an deiz.
Skoemp-mat eo heuliañ istor Treuzsilvania e-pad ar Grennamzer Uhelañ rak dibaot-kaer eo ar mammennoù skrivet pe ar roudoù arkeologel. Div deorienn vras kontrol zo evit gouzout ha chomet e oa an Daked romanekaet (hendadoù Roumaned hiziv) da chom e Treuzsilvania war-lerc'h emdenn ar Romaned ha, neuze, hag-eñ e oa c'hoazh Roumaned e Treuzsilvania da vare an Treuztiriadoù Bras, dreist-holl da vare aloubadeg an Hungared; gwelet : Orin ar Roumaned. Alies e talvez ar martezeadennoù-se da vagañ tabutoù etre broadelourien hungarat ha rouman zo a-zivout perc'henniezh ar vro.
Krennamzer Izelañ: Treuzsilvania lodenn eus Rouantelezh Hungaria
Er bloaz 1000 e tiviz ar priñs Steven, priñs Hungaria, en em renkañ dindan askell Roma. Kemer a ra an titl a roue Steven I Hungaria. Degemer a ra ar gatolikiezh ha kas a ra war-raok kristenekadur Hungariz. Diskouez a ra Gyula, mestr Treuzsilvania hag eontr Steven a-berzh mamm, e zisplijadur, en ur reiñ bod da enebourien ar roue. Chom a ra Gyulia mestr war ar mengleuzioù holen ken pouezus evit armerzh ar vro ivez. E 1003 e kas Steven ul lu bras da Dreuzsilvania ha kodianañ a ra Gyulia hep stourm. Gant an taol-se e voe tu da ziazezañ eskoptioù katolik Treuzsilvania a voe peursavet e 1009 da-geñver ur weladenn a reas an eskob Ostia, kannadour ar Pab, d'ar roue Steven; en ur ser e voe dibabet ganto rannoù an eskoptioù hag ar bevennoù anezho. Goude-se ez eas war greñvaat krog Rouaned Hungaria war Dreuzsilvania a-hed an XIIvet kantved hag an.
N'eo ket dibosupl e vije aet tre e Treuzsilvania ar Szeklered, anezho ur gumuniezh hungarek, a-raok da diazad ar C'harpatoù bezañ bet aloubet gant ar Vagyared. E-tro an e voe staliet Szeklered e reter ha su Treuzsilvania evit difenn an harzoù.
E-kerzh an XIIvet kantved hag an eo bet aloubet an takadoù su ha biz ar vro gant trevadennerien alaman eus gouenn ar Saksoned. Siebenbürgen a vez graet en alamaneg eus Treuzsilvania. Dont a ra an anv eus ar seizh kreñvlec'h pennañ bet krouet gant Saksoned Treuzsilvania. Startoc'h e teuas ar c'hrog german war Treuzsilvania da vezañ e deroù an pa voe galvet ar Varc'heien Teutonek gant ar roue Andrev II Hungaria evit gwareziñ Treuzsilvania er Burzenland diouzh ar Gumaned ha, d'ho heul, diouzh ar Vogoled, e 1241. Tuiñ a reas ar Gumaned ouzh ar gatoligiezh neuze ha, goude dezho bezañ bet trec'het gant ar Vogoled e klaskjont repu e Treuzsilvania. Dimeziñ a reas Erzsebet, anezhi ur briñsez Kuman gant ar roue Steven V Hungaria e 1254.