cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Skolveurieg
Hiziv
Ne vez implijet ar skolveurieg-falc'huneg nemet gant an tier-embann-mañ ken : E-touez fealañ skoazellerien ar skolveurieg-falc'huneg eo ret menegiñ Yann-Bêr Thomin, bet kuzulier-rannvro, bet maer Landerne, ha bet e-touez renerien diwezhañ ar Bleun Brug, aozadur kozh Yann-Vari Perrot, deuet da vezañ un tasmant hiziv.
Met nebeut a bouez a chom en gant ar strolladoù-se, a oa e barr o brud er bloavezhioù 1960. Kement-se a ziskouez diskar ar bed katolik ha laik mod kozh evel-just, ha hini ar brezhoneg war un dro, dre ma n'o deus ket gallet kavout tud yaouank da zerc'hel o stal en he sav.
Banniel
thumb|300px|right|Bannieloù kêrioù eus Italia e gouel ar Palio, e [[Siena]] Ur banniel zo un tamm lien, skouergonek peurvuiañ, a dalvez da arouez d’ur vro, d'ur stad, d’ur strollad tud, d’un aozadur...
Skolveurieg
Skouerioù
Skouerioù eus an diforc'hoù a zo etre an 3 skritur e brezhoneg :
Banniel
Bannielouriezh a reer eus studi ar bannieloù. E Breizh ez eus ur gevredigezh anvet Bannieloù Breizh a studi bannieloù Breizh, re he broioù, he c’hêrioù...
Cumdach
Cumdach eo an anv roet d'ur gouhin kinklet a veze lakaet ul levr ennañ en Iwerzhon ar Grennamzer. Koshañ skouerenn anavezet eo hini Levr Durrow graet evit Roue Meur Flann Sinna (879-916).
Banniel
Istor
Ar bannieloù kentañ a oa gwiadoù a-liv a veze lakaet er vann e-pad an emgannoù, da ziskouez ardamezioù mistri an armeoù, en Europa, e Japan, e Sina. Ar Romaned ne raent ket gant bannieloù, met gant arouezioù metal bihan, gwintet war gwernioù (loened evel an erered, an arzhed...). Hiziv an deiz e kaver bannieloù graet gant paper pe gant plastik, met peurvuiañ e vezont graet gant lien c’hoazh.
Ar bannieloù koshañ a anavezer hag a vije c’hoazh en implij hiziv a gaver en Europa. Bez e oa warno livioù aes da welet ha lunioù aes da anavezout a bell, evel banniel Danmark, ruz ha warnañ ur groaz wenn. Ar ruz zo ul liv splann a weler mat hag aes da ober (graet e veze gant gwad alies gwechall). Skouerioù all eus bannieloù kozh, warno al liv ruz, a gaver en Europa, evel hini Aostria (ruz ha gwenn) pe hini Katalonia (ruz ha melen). Er Grennamzer, ha betek hiziv, e veze graet kalz gant "livioù" klasel an ardamezouriezh (ruz ha glas, ha gwer er broioù muzulman ; ha kalz nebeutoc’h gell) mesket gant an daou "vetal" (gwenn/arc’hant ha melen/aour). Nevesoc’h zo, ne vez ket heuliet ar reolennoù kozh kement, ha livioù divoasoc’h a gaver evel an orañjez, da skouer war banniel India) ha lunioù divoaz ivez (kelc'hioù, tric'hornioù…) pe un niver brazik a livioù disheñvel (da skouer bannieloù Bangladesh, Sechelez, Kreizafrika…)
right|thumb|200px|An "Dannebrog", banniel broadel [[Danmark, unan eus bannieloù koshañ ar bed.]] Gwechall e talveze ar bannieloù da aroueziañ pennoù armeoù. Pa greskas pouez ar stadoù kreizennet, diwar-goust an aotrouien, e talvezas mui-ouzh-mui ar bannieloù da aroueziañ ar stadoù-se. Hiziv an deiz eo anavezet mat ar bannieloù broadel, met bannieloù zo a dalvez ivez da aroueziañ strolladoù tud, aozadurioù, mennozhioù…
War ar bannieloù modern o devez al livioù talvoudegezhioù anavezet : Ar ruz eo arouez ar gomunourien hag ar sokialourien alies. Stadoù komunour, pe bet komunour, a implij bannieloù ruz (Unaniezh soviedel, Sina) hag e broioù muzulman zo e kaver al liv-se ivez (Aljeria, Turkia, Maroko). E Reter Europa e kaver alies livioù "hollslavek" en implij : ruz, glas, gwenn. Hag en Afrika e kaver livioù anvet "hollafrikan" : ruz, melen, gwer. Er broioù arab e vez implijet alies al livioù gwer, gwenn, du ha ruz. Broioù Skandinavia o deus implijet arouez ar groaz, tra ma kaver alies ur greskenn loar hag ur steredenn war bannieloù stadoù turkek pe ar re zo bet dindan beli an Durked.
Ral eo e vefe div stad o defe bannieloù heñvel, met c’hoarvezout a ra a-wechoù, da skouer Monako hag Indonezia.
Banniel Bro-C'hall (lesanvet an Triliv) hag hini ar Stadoù-Unanet o deus awenet kalz tud e broioù all da dresañ bannieloù diwar o skouer.
Sokotreg
Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù suarabek eo ar sokotreg (soqotri, saqatri pe suqutri) komzet gant war-dro da 70.000 den war inzi Soqotra, Abd al-Kuri ha Samha e Yemen (1990).
Difennet eo d'ar maouezed kuitaat an inizi hag abalamour da se ne vez kavet kumuniezh ebet ma rafe gant ar yezh-mañ en tu all d'an inizi genidik.
Pemp rannyezh ez eus:
576
Diwar-benn ar bloavezh 576 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez: Rummad:Ganedigezhioù 576
Gwaskoneg
Ur rannyezh okitanek eo ar gwaskoneg komzet dreist-holl e Gwaskogn (Bro-C'hall) en departamantoù-mañ: Pireneoù-Atlantel, Pireneoù-Uhel, Landes, Gers, Gironde hag en ul lodenn eus Lot-et-Garonne, Haute-Garonne hag Ariège. Komzet e vez ivez e Val d'Aran e gwalarn Katalonia (Spagn) e-lec'h ma'z eo unan eus ar yezhoù kenofisiel.
Meur a isrannyezh a zo:
thumb|left|Tachenn ar [[gwaskoneg (gant anvioù ar c'hêrioù e galleg hag en okitaneg)]]
Meliphagidae
Meliphagidae a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1825 gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840), ennañ spesadoù hag a vev e Ginea Nevez, Aostralia, Zeland Nevez hag inizi ar meurvor Habask.
Dont a ra e anv eus ar gerioù henc'hresianek μέλι (mel e brezhoneg ha φάγος (lonteg e brezhoneg).
Diouzh Doare 12.1 an IOC World Bird List ez a pemp genad golvaneged ha hanter-kant d'ober ar c'herentiad :
Genadoù (renket diouzh an urzh filogenetek)
Daou c'henad all a veze renket er c'herentiad kent : diblaset Notiomystis d'ar c'herentiad Notiomystidae (2007) ha Moho (†) d'ar c'herentiad Mohoidae (2008).
45
798 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0045 PC (goude ganedigezh J.-K.)
Kalir Ardach
thumb|300px|Kalir Ardach
Kalir Ardach zo ur c'halir a vije bet graet en en Iwerzhon a zo kontet da vezañ unan eus pennoberennoù an arz kelt. Kavet e voe e 1868, gant daou baotr, Jim Quinn ha Paddy Flanagan, a oa o turiat douar en ur parkad patatez e Riaráiste, e-kichenik Ardach, e Kontelezh Luimneach. Ur gib arc'hant ledan eo, daouzornek, gant kinkladurioù aour, graet gant 354 fezh. Miret eo bremañ e Mirdi Broadel Iwerzhon e Dulenn.
Lagnicourt-Marcel
Lagnicourt-Marcel a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Sant-Yann-Gerdaniel
Sant-Yann-Gerdaniel a zo ur gumun eus Breizh e Bro-Dreger, e kanton Pleuloc'h, en Aodoù-an-Arvor.
45 (niver)
45 (pemp ha daou-ugent) eo an niver etre 44 ha 46.
Nord-Pas-de-Calais
Nord-Pas-de-Calais a oa unan eus rannvroioù Bro-C'hall, krouet gant ar gouarnamant gall e 1955. Departamantoù an Norzh hag ar Pas-de-Calais a gavere enni.
Yezhoù arabek
Un is-skourr eus ar yezhoù semitek ar c'hreiz-su eo ar yezhoù arabek, enno 35 yezh komzet en Arabia Saoudat, Yemen, Oman, Kiprenez, Egipt, Tunizia, Bahrein, Israel, Aljeria, Maroko, Ouzbekistan, Libia, Maouritania, Malta, Tchad, Soudan, Siria, Liban, Jordania, Irak, Koweit, Emirelezhioù Arab Unanet ha Palestina :
Harsouseg
Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù suarabek eo ar harsouseg (harsusi, hersyet, harsi pe aforit) komzet gant war-dro da 1.000-2.000 den e Jiddat al-Harasis e Proviñs Dhofar en Oman (1998).
Tost a-walc'h eo d'ar mehreg.
Doubraouna
120px|right|Skoed ardamez Doubraouna
Doubraouna, Дуброўна e belaruseg, a zo ur gêrig eus Belarus.
Mirandeg
Ar mirandeg (mirandeg : lhéngua mirandesa pe astur-lhionés ; portugaleg : língua mirandesa pe mirandês) zo ur yezh romanek komzet e biz Portugal. Anavezet e oa bet ez-ofisiel evit ar wech kentañ gant Breujoù Portugal e miz Genver 1999.
Disheñvel eo ar mirandeg diouzh ar portugaleg unvan e meur a geñver, rak diorroet e oa bet ar mirandeg diwar al leoneg a veze komzet e hanternoz Iberia. Kar eo d'an asturianeg neuze, met disheñvel eo an eil yezh diouzh eben abalamour ma'z eo bet levezonet ar mirandeg gant ar portugaleg tra m'eo bet levezonet an asturianeg gant ar spagnoleg.
Komzet e vez hiziv gant nebeutoc'h evit 5 000 den evel yezh kentañ, e Miranda do Douro dreist-holl.
Teir rannyezh zo : "mirandeg ar vevenn", "mirandeg ar c'hreiz" ha "mirandeg sendinek".
An darn vrasañ eus an dud a gomz mirandeg a oar portugaleg ha lod all zo barrek war ar spagnoleg ivez.
Djibaleg
Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù suarabek eo an djibaleg (jib(b)ali, geblet, shehri, sheret, ehkili pe qarawi) komzet gant war-dro da 25.000-34.800 den e Dofar er menezioù e hanternoz Al-Salala en Oman (1993).
Teir rannyezh ez eus:
Ka
Henegiptiz a rae ka eus unan eus ar pemp elfenn a yae d'ober ar boud bev ha n'halled ket dispartiañ : an Djet (ar c'horf), ar Bâ (hag a vije mui-pe-vui an ene), ar Shout (ar skeud), ar Ren (an anv) hag ar C'ha, doubl speredel hag a vez ganet gant an den met na ya ket da get war-lerc'h ar marv.
Hobyoteg
Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù suarabek eo ar hobyoteg (hobyót, hewbyót, hobi pe kalam rifi) komzet gant nebeutoc'h evit 100 den en Oman stok ouzh ar vevenn gant Yemen hag gant un nebeudig tud en tu all dezhi ivez (1998).
575
Diwar-benn ar bloavezh 575 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez: Rummad:Ganedigezhioù 575
Marvioù
Gwelet ivez: Rummad:Marvioù 575
Genver 2008 e Breizh
Kronologiezh vloaziek evit Breizh
2008 e Breizh
Chaînés (barrez)
E barrez klasel ec'h implijer an termen chaînés pe tours chaînés, diverraet diwar tours chaînés déboulés, evit deskrivañ un heuliad troiennoù buan-ha-buan kaset da-benn gant an treid an eil war-lerc'h hag egile en ur heuliañ ul linenn pe ur c'helc'h war al leur. Kaset e vez da-benn en pointe pe en demi-pointe.
Dudley
Ur gêr ha distrig deuet da vezañ er pleustr ur Velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Kornôg Midlands e 1986, eo Dudley.
Parlamant Bro-Skos
Parlamant Bro-Skos (Scottish Parliament e saozneg; Pàrlamaid na h-Alba e gouezeleg; Scots Pairlament e skoteg) eo kambr lezenniñ Bro-Skos. Emañ e karter Taigh an Ròid, e kêr Dinedin. Abalamour d’an dra-se e reer Holyrood anezhañ alies dre gomz.
N’eus nemet ur gambr ennañ, gant 129 c’hannad. Dilennet e vezont bep pevar bloaz, e daou zoare: 56 anezho zo dilennet dre ur votadeg kenfeurel en 8 rannvro, ha 73 zo dilennet en un doare eeun e 73 pastell-vro hervez an doare ober boas er Rouantelezh-Unanet ('"first past the post"', da lavaret eo an hini a dap ar muiañ a vouezhioù en dro gentañ a zo dilennet).
Gallout a ra ar gannaded-se sevel lezennoù evit Bro-Skos ha sevel pe kemm tailhoù.
Peder dilennadeg zo bet abaoe m'eo savet Parlamant Skos: e 1999, 2003, 2007 ha 2011. An dilennadeg a zeu a zlefe bezañ e miz Mae 2016.
D'ar 6 a viz Mae 2021 eo trec'h broadelourien ar Strollad Broadel Skosat en dilennadeg evit ar Parlamant.
Parlamant 2011-2016
Emañ an tu kreñv (muianiver dreist) gant Strollad Broadel Skos.
Kerfod
Kerfod a zo ur gumun eus Breizh e Bro-Oueloù e kanton Pempoull, e departamant Aodoù-an-Arvor, e hanternoz Breizh.
Wolverhampton
250px|thumb|right|Wolverhampton e Bro-Saoz Ur gêr ha distrig deuet da vezañ er pleustr ur Velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Kornôg Midlands e 1986, eo Wolverhampton.
Georgia
Georgia (distagadur: ), pe a-wechoù Jorjia e brezhoneg, a zo ur Stad eus gevred Stadoù-Unanet Amerika, hag unan eus ar re a oa disrannet da vont da sevel Kengevread Stadoù Amerika. Savet e voe ar stad e 1733, an hini diwezhañ eus an Trizek Trevadenn saoz. Atlanta eo ar gêr-benn.
An anv
Anvet e oa diwar anv ar roue saoz George II.
Liammoù diavaez
thumb|left|400px|Spaghetti Junction, un eskemmlec'h e Georgia.
Échappé (barrez)
E barrez klasel ec'h implijer an termen échappé  evit deskrivañ ur fiñvadenn kroget en un emstumm serr (kentañ pe bempvet emstumm) hag achuet en un emstumm digor (eil pe bevare emstumm).
Daou doare échappé zo :
Mehreg
Ur yezh semitek eus is-skourr ar yezhoù suarabek eo ar mehreg (mehri pe mahri; en arabeg: المهرية ) komzet gant war-dro da 100.000 den en holl Mahra en Yemen (58.000 den e 1997) hag en Oman (15.000 den e 1993) ha Koweit (3.537 den e 1965).
Gwernenezeg
Ar gwernenezeg (dgèrnésiais pe Guernésiais) a zo ur yezh normanek komzet e Gwernenez. Ur yezh oïl an hini eo.
Mehreg
Div rannyezh pennañ ez eus ha kemmañ a ra ar yezh a gêriadenn da gêriadenn ha dreist-holl etre ar c'hêriadennoù war ar maez hag ar c'herioù bras pe brasoc'h:
Gwernenezeg
E 2001 e c'helle 1.327 a dud, da lâret eo 2% eus poblañs an enezenn, komz ar yezh en un doare flour ha 3% he c'homprene mat. Ouzhpenn 70% eus ar gomzerion-se a zo en tu all da 64 vloaz avat. Etre ar re yaouank ne vez komzet nemet gant 0,1% eus an dud, met 14% a gompren ar yezh tamm pe damm.
Dont a reont a-benn, tu pe du, ar wernenezegerion da gompren ar jerzenezeg ha gallout a reont ivez kompren normanded e Bro-C'hall.
N'eo ket bet ken levezonet ar gwerenezeneg gant ar galleg ha m'eo bet ar jerzenezeg, met kreñvoc'h eo bet levezon ar saozneg war yezh Gwernenez.
Labourat evit difenn ar yezh a ra L'Assembllaïe d'Guernesiais bet krouet e 1957. Kelennet e vez ar yezh er skolioù a-wechoù ivez evel ur yezh da dibab.
Kerborzh
Douaroniezh
Kerborzh emañ war lez reter genoù ar Yeodi.
Enez ar Yar.
Anv
B. Tanguy : '''Cap. seu eccl. beatissimae Mariae de Kerportz, 1546 Kerpors''', 1778.
An anv ne zeu ket diouzh ur porzh mor, mes diouzh porzh ur c'hastell (= cour).
Istor
Un trev eus Pleuvihan e oa Kerborzh, betek an 17 Mae 1856.
Breutadegoù kentañ Evian
Deiziet d’ar 7 a viz Ebrel 1961, daleet e vint rak chenchamanoù oa gant politikerezh bro-C’hall. Ouzhpenn-tra nac’het ‘oa an FLN kemer perzh eno p’en deus diskleriet Louis Joxe an 31 a viz Meurzh 1961 ar c’hoant en doa ar gouarnamant c’hall da pedin an MNA (Mouvement National Algérien) ha pa’z eo bet lazhet aotroù maer Évian. A benn ar fin eo bet deiziet tabutoù Evian an 20 a viz Mae 1961, eno en vodas Krim Belkacem, Mohamed Seddik Benyahia, Ahmed Francis, Saad Dahlab, Reda malek hag Ahmed Boumendjel, dileuridi ar GC’hRA ha Louis Joxe, Claude Chayet ha Bruneo De Leusse dileuridi ar gouarnamant c’hall. En despet d’an emgavioù hag a zo bet etre an 20 a viz Mae hag an 13 a viz Even 1961 n’int ket deuet a benn da aozan ur feu-emglev, rak ne oant ket a-du evit ar pezh a sell ouzh an arsav-tan pe politikerezh dispartian ar Sahara. Bro C’hall n’oa c’hoant rein an daou broadelouriezh d’an aljerianed, an hini gall hag an hini aljerian. Nac’het ‘neus an FLN tabutal war pennaennoù disklêriet ar c’hentan a viz Du 1954, paouez a reas neuze an tabutoù an 13 a viz Even 1961.
Zeland-Nevez
Zeland-Nevez (saozneg : New Zealand, maorieg : Aotearoa) zo ur vro er su d'ar voul-zouar. Wellington eo anv ar gêr-benn, met Auckland eo ar gêr vrasañ. Emañ al lodenn vrasañ eus douaroù ar vro etre div enezenn : Enez an Norzh hag Enez ar Su, met inizi all zo ivez.
Politikerezh
Bez' ez eo unan eus ar broioù a zo bet savet a-viskoazh a-enep an arnodoù nukleel gall er Meurvor Habask, e Moruroa.
En Auckland (porzh brasañ ar vro) eo e teuas dre laer ur bagadig tud eus servijoù kuzh an arme c'hall da lakaat lestr an aozadur etrebroadel Greenpeace, ar Rainbow Warrior, da darzhañ : ul luc'hskeudenner eus Portugal a voe lazhet war al lestr gant ar vombezenn c'hall.
Levrlennadurezh
KOSTIOU Jeremi, Ur banniel nevez e Zeland-Nevez, e-barzh Ya !, niv. 461, miz miz Ebrel 2014, p. 3.
Niver
Un niver zo un draezenn vatematik implijet da gontañ ha da vuzuliañ ; niveroù a anver « pemp, « kant seizh », da skouer. Ur sifr a reer eus an arouezenn a dalvez da skrivañ un niver : gant ur sifr hepken ez arouezier « pemp » ("5"), gant tri sifr e reer evit aroueziañ « kant seizh » ("107...").
En implij pemdeziek e c'hall ar ger "niver" talvezout evit anv ar meiziad difetis, un arouezenn a dalvez da skrivañ (reishoc'h eo komz eus "sifr(où)", pe ar ger a dalvez d'hec'h envel (an niver tri). Ouzhpenn o implij da gontañ pe da vuzuliañ e c'hallont bezañ implijet, da urzhiañ un dra bennak (niverennoù a-steudad : ...) hag er c'hodoù (sellet da skouer ouzh an niverennoù pellgomz pe an ISBN).
Er matematik eo bet astennet termenadur an niver betek niveroù evel zero ("0"), an niveroù leiel ("-9"), an niveroù poellek pe feurek ("5/8"), an niveroù anfeurek ("\sqrt 2"), hag an niveroù kemplezh ("23 + i 6").
Ar seurtoù niveroù disheñvel
Seurtoù niveroù disheñvel a vez implijjet alies. Gallout a reer o renkañ e rummadoù matematik anvet « reizhiadoù niveroù ». (Da ouzout hiroc'h diwar-benn an doareoù disheñvel da skrivañ niveroù, evel an niveradur roman, sellet ouzh reizhiadoù niveroù.)
Un elfenn zifetis (c'houbar) eo an niver, gantañ e vez deskrivet ur c’hementad en un doare resis.
E-keñver an istor int degouezhet en urzh-mañ :
N’eo ket dic’hortoz-kaer an dra-se : eus an doare da vuzuliañ e teuomp da teknikoù danzeet-fin.
Brakiosaor
Ar brakiosaor a oa ur genad a dinaosored sauropod a veve e pad ar juraseg diwezhat. Eus ar gresianeg brachion/βραχιων (brec'h) ha sauros/σαυρος (glazard) e teu e anv. Tapout a reas an anv-se abalamour e oa hiroc'h e bavioù a-raok eget e bavioù a-dreñv.
E pad pell e voe kredet e oa eñ an aneval brasañ en defe bevet war an Douar. N'eus ket pell 'zo avat ez eus bet dizoloet e c'helle un nebeud titanosauridae (an Argentinosaurus da skouer) bezañ pounneroc'h eget ar brakiosaor. War a seblant e oa un ezel all eus kerentiad ar vrakiosaoridae, Sauroposeidon, brasoc'h eget ar brakiosaor ivez. Ouzhpenn-se e vije, hervez klaskourien'zo, ar fosil gwellañ miret eus brakiosaor e gwirionez fosil ur Giraffatitan.
War a greder e c'helle ar brakiosaor muzuliañ 25 metrad hag e benn a c'helle tizhout 13 metrad a-us d'an douar. Fosiloù miret falloc'h a ro da soñjal e c'hellfe pennoù'zo bezañ 15% brasoc'h. N'anavezer ket e pouez en un doare resis. Hervez ar glaskerien e c'hellfe tizhout etre 15 ha 78 ton.
Saint Hélyi
Saint Hélyi a lavarer e jerzenezeg eus Saint Helier (e saozneg) ha Saint-Hélier (e galleg), unan eus 12 parrez Jerzenez, ha war un dro kêr-benn an enez ha kêr vrasañ ha porzh brasañ an holl Inizi Angl-ha-Norman.
33,522 den zo o chom enni (2011), hag ur gorread a 10.6 km² zo dezhi.
Rannoù
C'hwec'h vîngtaine a zo er barrez-mañ:
Kêrioù gevellet
Saint Hélyi zo gevellet gant :
Liammoù diavaez
Lec'hienn ar gêr
Ragusaeg
Ar ragusaeg zo ur yezh romanek eus skourr ar yezhoù dalmatek. Komzet e veze e Republik Ragusa (Dubrovnik) e Kroatia a-vremañ. Er dija e oa ar yezh-mañ en arvar da vont da get, ha difennet e voe gant sened Ragusa al "lingua sclava" ("yezh slavek", dle. ar c'hroateg) hag a oa o kemer he flas. Hogen ne deued ket a-benn da saveteiñ ar ragusaeg, ha mervel a reas war-dro ar bloavezh 1600.
Alpoù
An Alpoù a zo un aradennad venezioù hag a gaver en Europa, ledet war harzoù hanternoz Italia, gevred Bro-C'hall, Suis, Liechtenstein, Aostria, su Alamagn ha Slovenia.
Emañ uhelañ barr an Alpoù e beg ar Menez Gwenn dezhañ uhelded 4 810,45 metr, war harzoù Bro-C'hall hag Italia. Kontet ez eus bet 128 pikern ouzhpenn 4 000 metr a uhelded dezho. Kalz a odeoù etre an traoñiennoù a zo muioc'h eget 2 000 metr o uhelded.
Istor
Deuet e oa tud d'ober o annez en Alpoù tre e dibenn ar skornadenn vras, 15 000 bloaz 'zo. Ar gern skornet divent a c'holoe an takad a ya da deuziñ...
Douaroniezh an Alpoù
E teir lodenn e kustumer rannañ an Alpoù : Alpoù ar C'hornôg (eus ar Mor Kreizdouar betek ar Menez Gwenn), an Alpoù kreiz (eus Traoñienn Aosta betek ar Brenner) hag Alpoù ar Reter (eus ar Brenner betek Slovenia).
Senyllt
Roue diwezhañ Galwyddel e voe Senyllt ap Dingat. Tec'hel a reas eus e vro pa voe aloubet gant tud Rheged an Hanternoz ha ret dezhañ mont da repuiñ da Enez Manav, ma krouas e vab un diernelezh a badas betek 844.
Walsall
Ur gêr ha distrig deuet da vezañ er pleustr ur Velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Kornôg Midlands e 1986, eo Walsall.
46
799 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0046 PC (goude ganedigezh J.-K.)
Marvioù 46
40er
Unpenniezh
Ur reizhiad hag ur renad politikel m'emañ ar galloud e penn ur riez gant un den hepken eo an unpenniezh pe monarkiezh.
Dre hêrezh e vez treuzkaset ar galloud d'an unpenn peurliesañ, ha renadoù ar rouantelezh, impalaeriezh ha priñselezh a zo unpenniezhoù. Kavout a reer unpenniezhoù hep bevennoù lakaet dre skrid, a reer unpenniezhoù hollveliek anezho. Koulskoude en unpenniezhoù-se e vez reolennoù kuzh ha reizhiadoù kempouezañ, ar gourzhgalloudoù ofisiel pe guzh.
Unpenniezhoù bonreizhel zo ivez, da lavaret eo renadoù ma lakaer reolennoù evit kempouez ar galloudoù en ur skrid anvet "bonreizh". Rannet e vez ar skrid-se e melladoù a zeskriv ar c'hoari etre an dud veur, an emvodoù ofisiel pennañ hag an doareoù d'o sevel. Deskrivet eo bet ar vonreizh evel ur gevrat etre un unpenn hag e bobl gant ar prederour gall Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) en e oberenn Du contrat social, ou principes du droit politique "A-zivout ar gevrat kevredigezhel, pe pennaennoù ar gwir politikel" (1762).
Unpenniezh hollveliour ha bonreizhel e Bro-C'hall
Abaoe deroù rouantelezh ar Franked e oa bevennoù strizh da c'halloud ar roueed pa oa ret dezho ren aferioù ar rouantelezh diwar ali o gwizien bennañ ha hini an eskibien. Ar re-se a zlee degas soudarded pa veze goulennet gant ar roue, met e mod-se ne oa ket frankiz gant hennezh da ober hervez e soñj.
Zeus
Zeus (henc'hresianeg : Ζεύς Zeús ; gresianeg a-vremañ : Δίας), diwar ur wrizienn indezeuropat *dyēus, doue an oabl) zo roue an doueed e mojennoù Henc'hres. Ren a ra en Oabl, hag an erer hag an tan-taran eo e arouezioù.
Mab eo da Gronos ha da Rea, ha dimezet eo d'e c'hoar Hera.
Kevatal eo an doue roman Yaou dezhañ. Tennañ a ra ivez da zoueed arall :
Bugeliezh
Kronos, dre m'en doa aon rak koll e c'halloud a roue an doueed, hag aon na vije graet dezhañ gant e vugale evel m'en devoa graet d'e dad, a zebre e vugale kenkent ha ma vezent ganet. Glac'haret e oa e wreg Rea gant kement-se, setu e tivizas kuzhat he c'hwec'hvet bugel Zeus, hag e kinnigas d'he gwaz ur pezh pikol maen paket e lienoù e-lec'h ar c'hrouadur c'hoantaet gant ar marlonk ha ne reas van ebet.
Lakaat a reas sevel he mab e kuzh e Lyktos, e Kreta, ma voe maget ar bugel en ur vougev, gant laezh ar c'havr Amaltheia, a vo graet gant unan eus he c'herniel ar c'horn puilhentez), ha Nimfezed oc'h ober war e dro,
Evit ma ne c'hallje ket Kronos klevout garmoù an hini nevez c'hanet e oa bet lakaet ar Goureted dirak ar vougev, brezelourion armet ha trouzus ma oant.
Pa oa deuet bras e tieubas Zeus e vreudeur ha c'hoarezed dre lakaat o zad da zislonkañ anezho an eil goude egile.
Danevell a ra an dastumer mojennoù anvet Antoninus Liberalis en e Metamorfoseon Sinagoge ur stumm disheñvel eus ar vojenn, kavet e skridoù Boios : Rea a c'han Zeus en ur vougev e Kreta. Eno oe oa maget ar bab gant gwenan. Pevar den eus ar vro a zeuas un do bennak er vougev evit kavout mel, ha gwelet a reont an doue yaouank. Droug ennañ e kinnig teurel ar foultr deus oute, met sioulaet eo gant Themis ha gant ar Moira, rak « difennet eo mervel el lec'h sakr-se ». Treuzfurmet int neuze gant Zeus en evned, dougerien kemennadoù. Kollet eo bet ar peurrest eus ar vojenn. N'eus ket pikol titouroù a ro tu da dostaat ar stumm-se eus ar vojenn gant he stumm e skridoù Hesiodos.
Hervez Homeros, avat, Zeus a oa mab henañ bugale Kronos, hag alese e teu e c'halloud. Abalamour da se e pleg Poseidon dirazañ e-pad Brezel Troia, rak « Ar memes orin o deus o-daou hag eus ar memes kerentiezh emaint ; met e vreur henañ eo Zeus ha gouzout a ra hiroc'h evitañ » (Ilias, XIII, 354–355).
E skridoù Homeros ez eo an Okeanidenn Dione zo e baredr hag a adkaver gantañ e santual Dodone.
Karantezioù
Tad eo da veur a zoue :
Dre ma ne vez ket feal atav d'e drede gwreg Hera (a-raok e oa bet dimezet da Vetis ha da Dhemis) e vez sach-blev alies etre mestr an doueed hag e wreg.
Ouzhpenn-se ne vez ket tener e wreg ouzh e vestrezed nag ouzh o bugale: klask a ra ober droug ha noaz dezho gwashañ ma c'hall : en gouzout a oar a-walc'h Io, Leto, hag Herakles.
Sandwell
Ur gêr ha distrig deuet da vezañ er pleustr ur velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Kornôg Midlands e 1986, eo Sandwell.
Troazhañ
Troazhañ (pe staotat) a vez laret eus skarzhañ troazh (pe staot) eus ar c'horf, dre c'houllonderiñ ar c'hwezigell. Gant an dud vras e vez mestroniet an troazhañ, met gant ar vugale vihanañ ne vez ket, ha gallout a reont troazhañ hep gouzout dezho. Deskiñ dezho mestroniañ o c'horf a rank o zud ober eta.
Pegement
Pegement a vez troazhet a zo hervez pegement a vez evet. Dre vras e vez troazhet etre 1 000 ha 1 500 mililitrad bep 24 eur, en ur ober div pe deir gwech. Muioc'h a droazh a vez aozet gant ar c'horf war-dro 6 eur diouzh ar beure,
Lec'hioù da droazhañ
Pa ne vez ket skarzhet an troazh eus ar c'horf, pe pa vez nebeutoc'h eget 100 ml en un ober 24 eur, e komzer eus anuriezh.
Parafiliezh
Tud zo a gav o flijadur reizhel o vezañ staotet warne: ur barafiliezh eo kement-se.
Arz
Ral eo an oberennoù gant tud o troazhañ. Evit ar baotred eo Manneken-pis Brussel eo an hini vrudetañ.
Rembrandt en doa engravet ur vaouez o staotat e 1631. Pablo Picasso a reas unan all en un daolenn graet d'ar 16 a viz Ebrel 1965, La Pisseuse.
Loened
E-touez al loened, ar chas da skouer, e vez implijet an troazhañ da verkañ pe mestroniezh en un dachenn pe sujerezh. Sevel o fav pe kluchañ a ra ar chas da staotat.
Staotat dre aon
Gant an dud ivez e vez troazhet dre aon, anavezet eo ar c'hoant-staotat a-raok un amprouenn. La meada del miedo (staotadenn an aon) a lavar ar matador.
Troioù-lavar
Un toullad troioù-lavar a zo diwar-benn an troazhañ, pe implijet e-lec'h ar verb troazhañ.
Kantlou
Kantlou (Chanteloup e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e kanton Baen-Veur e departamant Il-ha-Gwilen.
Bonifas III
Bonifas III (e latin: Bonifacius III), marvet d'an, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'an.
Breutadegoù Lugrin
Kregiñ a raio en-dro an tabutoù etre Aljeria ha bro C’hall etre an 20 ha an 28 a viz Gouere 1961 e Lugrin hep kaout emglev ebet. Ar wech mañ eo an tu aljerian a baouezo gant an tabloïd rak e nac’h ar gouvernement c’hall ansav perc’hentiezh Aljeria war ar Sahara. An tabutoù a grogo en-dro nemet ur wech disklêriet gant De Gaulle, présidant bro C’hall d’ar c’houlz-se, e oa Aljeria perc’hen war ar Sahara. Da heul eo e Bâle, e Bro Suis e gendalc’ho an tabutoù etre an 28 ha an 29 a viz Here 1961 ha da c’houde an 9 a viz Du.
Troazh
An troazh (pe staot, en un doare dibalamour) eo an dourenn a servij da ezteurel an danvezennoù noazus diouzh ar c'horf. Krouet eo an troazh el lounezhi, kaset d'ar c'hwezigell dre ar sanioù-troazh ha skarzhet dre ar c'han-troazh.
Hervez a lavarer e c'haller lenn stad yec'hed un den e liv e droazh:
Staot
Ur ger dizereat eo staot, hag implijet e vez e troiennoù disprizus.
Beromeg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù edoek eo an beromeg (berom) komzet gant tro-dro da 300 000 den e Stadoù Plateau, Kadouna ha Baouchi, e Nigeria.
Soutenu (barrez)
E barrez klasel ec'h implijer an termen échappé  evit deskrivañ un heuliad troiennoù kaset da -benn buan-ha-buan heñvel ouzh tours chaînés.
Kregiñ a ra an dañser(ez) gant ur demi-plié oc'h astenn ur c'har en un emstumm tendu ha neuze e laka ar c'har da sevel en ur gregiñ da dreiñ ha neuze e laka ar c'har all da sevel, oc'h achuiñ 360º e-keñver an emstumm kentañ.
Trede marevezh etre Henegipt
E fin an tierniezh en doa kollet Ramses XI (-1098/-1069) tout e galloud hag e krog Henegipt da zizrannañ en-dro. A-dalek -1080 mui-pe-vui, e krog Herihor, hag eñ beleg meur Amon e Teba, da vezañ ur seurt briz-faraon e Teba, mestr war kreizteiz ar vro, pa gendalc'h Ramses XI da ren war an hanternoz.
A-dalek ar mare-se, e krog meuriadoù a orin libyan, ar "Machaouached", de vont tre e Egipt, ha da grouiñ tiernioù e kornog an delta. Tro-dro da -950 e sav ur faraon a orin libyan, Chechonk 1añ, war dron Tanis goude bezañ dimezet gant merc'h faraon diwezhañ XXI tierniezh. Diazez a ra neuze an XXII tierniezh, anavezet evel an dierniezh libian. Ul lodenn eus kloer Amon a gav repu e Nubia Uhel, ha resisoc'h e Napata. E touesk faraoned an dierniezh-mañ ez eus tu menegiñ Osorkon II, brudet dreist-holl evit e "triad" meurdezus a c'heller gwelet e mirdi al Louvre.
Piye (Pyanc'hi), nubian ha roue Napata eus ar tierniezh, a aloub Gorre Egipt adalek -740. Klask a ra bezañ mestr war an delta ivez evit peur-unvaniñ Egipt, met ur c'hwitadenn eo. Rannet e chom Egipt etre ar XXIV tierniezh "libian" en delta hag ar tierniezh "kouchiteg" er C'hreisteiz.
Ar brezelioù diabarzh-mañ a gwana kalz Egipt. Tennañ spled a ra an Asirianed eus kement-mañ evit aloubiñ ar vro e -667, dindan ren Asurbanipal.
Arzhur III (dug Breizh)
Arzhur III, ganet d'ar 24 a viz Eost 1393 e kastell Susinioù (e Sarzhav) ha marvet d'ar 26 a viz Kerzu 1458 e Naoned, a voe dug Breizh e 1457, e-pad unnek miz. Anavezet ivez evel konestabl Richemont, pe ar Justisour, pe Arthur de Richemont e galleg.
Morskoul
Ar Morskouled eo an evned-mor mor a ya d'ober ar c'herentiad Sulidae. Ar Morskoul boutin eo an hini anavezetañ anezho e Breizh.
Arzhur III (dug Breizh)
Kont Richmond (e Bro-Saoz), ha konestabl ar roue gall Charlez VII e oa. Ouzhpenn-se e oa Kont Montfort, un titl roet dezhañ da varv e niz dug. Ur perzh a-bouez en deus bet en istor Bro-C'hall koulz hag en istor Breizh evel brezelour.
Morskoul
Genadoù
Tri genad ha 10 spesad morskouled a zo:
Arzhur III (dug Breizh)
E vuhez
Mab e oa da Yann IV, dug Breizh, ha d'e drede pried, Janed Navarra. Goude bezañ bet e servij ar rouaned saoz ha gall, hag eñ ur brezelour eus ar re varrekañ, e teuas da vezañ dug Breizh e 1457, met ne fellas ket dezañ plegañ e-keñver al lid a wazoniezh a ginnigas e doare ar wazoniezh eeun. Un den a Stad hag a justis barrek-tre eo bet e servij Bro-C'hall.
Pa oa bugel ez eas da chom a-gevret gant e eontr, dug Bourgogn, hag gant priñsed c'hall all. Prizoniet e oa bet en Azincourt (1415) ha kaset da Vro-Saoz. Dieubet e voe goude asantiñ labourat evit ar roue saoz Herri V a oa mestr war dost holl ar rouantelezh c'hall (dimezet e oa da verc'h ar roue Charlez VI.
E 1425, an Daofin, Charlez, ha ne rene nemet war pastelloù-bro bihan e Bro-C'hall, a ginnigas da Arzhur mont e penn e lu. Klask a rae Charlez resev ur skoazell milourel digant dug Breizh Yann V a oa breur Arzhur.
Breur-kaer e oa Arzhur ivez da zug Bourgogn a oa mignon d'ar Saozon. Koulskoude e savas enebourien d'ar c'honestabl ha ne c'helle ket kas e gefridi da benn kement ha ken bihan ma veze trec'het lu Charlez VII ingal gant ar Saozon. E 1428 ez eas Arzhur e kuzh da harpañ Janed Ark hag e voe trec'h da armeoù ar Saozon e Patay e 1429. E 1434 e asantas Charlez VII reiñ e garg da Arzhur en-dro. Adaozañ a reas an arme en ur urzhiañ ma vefe krouget ar breizherien. E 1436 ec'h adkemeras Pariz.
Ur roll pennañ a gemeras e politikerezh rouantelezh Bro-C'hall pa renas he diplomatiezh ha pa zistagas Bourgogn eus e emglev gant ar rouantelezh saoz. E 1450 e vo trec'h Arzhur war ar Saozon en Formigny ken e oent skarzhet eus Normandi kuit.
Galvet e voe da gemer an dugelezh e karg e 1457, goude marv e niz Pêr II, met fellout a reas dezhañ chom konestabl war un dro. Mervel a reas re abred e 1458 pa vage soñjoù bras, evel mont da argadiñ Bro-Saoz pe mont da vrezeliñ evit ar Groaz.
E lignez
Teir gwech e voe dimezet Arzhur, nemet ne c'hanas bugel ebet er briedelezh. Ur verc'h vastard en doa, Jacqueline, a voe anavezet gantañ e 1443. War e lerc'h e voe anvet e niz Frañsez II, kont Étampes, da zug Breizh.
Idomeg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù edoek eo an idomeg (idoma) komzet gant tost d'ur milion a dud e Nijeria.
Penn (amprevaned)
thumb|350px|Penn ur valafenn
War ar penn emañ organoù ar skiantoù (lagad, tastornell) ha pezhioù ar genoù.
Morfologiezh
6 segmant a ya d'ober penn un amprevan. War pep hini anezho eo stag pezhioù morfologel disheñvel :
Levrlennadur
Insekten
Berejani
Berejani (ukraineg: Бережани, treuzskrivet ivez a-wechoù "Berezhany", poloneg: Brzeżany) a zo ur gêr eus Kornôg Ukraina.
Solihull
Un distrig deuet da vezañ er pleustr ur velestradurezh unvan abaoe freuz Kuzul-kontelezh Kornôg Midlands e 1986, eo Solihull.
Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel Distrig Solihull
Merzher
Ur merzher a zo un den hag a varv evit e gredennoù relijiel, evel a oa c'hoarvezet e deroù istor ar gristeniezh.
A-wechoù e vez lavaret eus un den hag a zo marvet evit un dra bennak all, evit e vro pe evit kredennoù politikel. Ar verzherinti a vez lavaret eus ar marv-se.
Kristeniezh
E-pad an tri c'hantved kentañ e veze kroazstaget ar gristenien koulz hag ar vac'hidi bolitikel hag a-wechoù e vezent roet da zebriñ d'al loened gouez er sirk. An holl anezho a zo bet anavezet gant an ilizoù kristen kentañ evel merzherien ha sent.
Tertulllian (Eil kantved) a skrivas : sanguis martyrum, semen christianorum (had ar gristenien eo gwad ar verzherien).
Islam
En arabeg e kaver ar ger shahid o talvezout test koulz ha merzher. Ne gaver ket an termen er c'hKoran, met en Hadith (teskad komzoù Mohammed). Ar verzherez kentañ eo bet Soumaya bent Khabbab, ur vaouez kozh lazhet gant keodederien Mekka a-du gant al liesdoueadegezh.
Darn eus ar vuzulmaned, ar Chiited, a lid memor ar shahid Hussein ben Ali a voe lazhet en emgann Kerbala, pa oa o vrezeliñ ouzh an eil kalif omeyad, Yazid Iañ. Bep bloaz e vez lidet eñvor an darvoud e-pad gouel an Achoura pa ya ar Chiited er straedoù o huanadiñ hag o stekiñ ouzh o bruched.
Marquion
Marquion a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall). Pennlec'h Kanton Marquion eo.
kantved
Brezel-bed kentañ: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .
Sabinianus
Sabinianus (e latin: Sabinianus), ganet e Blera (Impalaeriezh roman ar Reter) ha marvet d'an, a oa bet dilennet da bab an Iliz katolik roman d'an.
Bikini
Bikini a zo
Yezhoù yoroubek
Ur skourr eus ar yezhoù benouek-kongoek, renket d'o zro e-touez ar yezhoù nijerek-kongoek eo ar yezhoù yoroubek (yoruboid), ennañ 13 yezh, en o zouez an ingaleg hag ar yoroubeg
Mneme (loarenn)
Mneme (eus ar gresianeg Μνήμη "Mneme")a zo ul loarenn gilgradek direizh da Yaou.
Gant ur strollad steredoniourien eus Skol Veur Hawai e voe dizoloet e 2003.
Unan eus loarennoù strollad Ananke eo, ur strollad loarennoù a gelc'htro etre 19,3 ha 22,7 milion a gilometradoù gant ur stouadur a 150°.
S/2003 J 21 e oa hec'h anv betek 2005. Tennañ a ra hec'h anv eus Mneme, merc'h Zeus hag unan eus an teir Muzenn orin.
Bruched
thumb|right|Lec'hiadur ar bruched
En-dro d'ar bruched
En-dro d'ar bruched emañ an divskoaz, ar c'hostezennoù, (ar c'hostezioù ivez a-wechoù), hag ar c'hein.
War ar bruched
War ar bruched e weler ar bronnoù, pe an divvronn, a c'hall bezañ goloet a vlev, met kentoc'h gant ar wazed.
A-wechoù, en un doare elevezek, e lavarer bruched e-lec'h bronnoù pa gomzer eus ur vaouez.
Organoù
Er bruched emañ:
Kigennoù
thumb|left|Pectoralis major thumb|right|Pectoralis minor
Loened all
Gant al loened pevarzroadek e vez tost ar bronnoù ouzh ar pavioù a-dreñv, ha gant-se n'emaint ket ouzh ar bruched.
thumb|Tres ur gelienenn, a weler mat an [[toraks anezhi, hag an abdomen izeloc'h.]]
Gant loened evel an amprevaned, a zo o eskern e-maez o c'horf, e vo komzet eus toraks kenkoulz hag eus bruched.
Fablenn
Ar fablenn zo un danevell verr, berr-tre zoken peurvuiañ, skrivet e gwerzennoù kentoc'h evit e komz-plaen, en sell da gelenn. Perzhioù arall he deus: lakaat a ra an anevaled da gomz, a-wechoù ar plant, pe nerzhioù an natur, pe traoù zoken. Antropomorfekaet e vezont, da lavarout eo e vez roet perzhioù denel dezho.
Prim e vez ar c'homzoù, ha fent a vez alies. Ur gentel a vez ivez, lavaret fraezh gant an oberour peurvuiañ, e dibenn ar skrid kentoc'h eget er penn kentañ, anat d'al lenner a-wechoù.
N'eo ket evel ur barabolenn eta, rak nemet tud ne vez er parabolennoù.
Gerioù
Dont a ra ar ger fablenn eus ar ger latin "fabula" ("istor"), deuet eus ar verb "fari" ("komz"). Diwar ar ger-se eo deuet ar verboù fablar/hablar e spagnoleg. Ar ger fablenn, a gaver e Geriadur Gregor, e 1732, e-kichen ar gerioù marvailh ha mojenn.
Istor
Anavet eo ar fablenn a bell zo, graet e veze fablennoù e Mezopotamia 4000 bloaz zo. Kavet ez eus bet taolennoù eus levraouegoù-skol an amzer-hont ma lenner istorioù eus lern lorberien, kon diampart (« Ki ar gov ha n'en doa ket gallet diskar an annev a ziskaras ar podad dour »), olifanted (« Ur flemmerez diskennet war gein un olifant a c'houlennas digantañ ha ne oa ket re bonner ha ne vije ket gwelloc'h dezhi nijal kuit »). Kalz fablennoù a zo da dostaat ouzh krennlavaroù, ha savet int war un enebiezh (« Pezh ac'h eus kavet, na lavar ger anezhañ; pezh ac'h eus kollet, komz anezhañ »). Koulskoude n'eus kentel splann ebet.
Levezon indezat
Berzh bras a reas ar fablennoù en Indez gant ar 'Pañchatantra. Skrivet e voe an dastumad fablennoù indezat-mañ e sañskriteg entre -300 ha 570, ha kemmet-ha-digemmet meur a wech. Unan eus e stummoù zo anvet Hitopadesha pe An deskadurezh talvoudus . Kavet e vez al loened boutin d'ar fablennoù europat: azen, leon, marmouz, naer, hag un toullad re all, nemet emañ an aourgi e lec'h al louarn. Gant al levr-se e voe levezonet lennegezh ar C'hornôg, gre un hir a hent.
Da gentañ e tegouezhas e Pers ma voe troet en arabeg hag anvet Kalîla wa Dimna, ha diweZhatoc'h en hebreeg ha neuze en latin hag anvet Directorium humanae vitae'' en 1280.
Pierre Poussines a reas un droidigezh all traduction en 1666, anvet  Specimen sapientiae Indorum veterum. Un doare pers a voe lakaet ivez en galleg en 1644 hag anvet le Livre des lumières ou la Conduite des Rois, composée par le sage indien Pilpay, traduite en français par David Sahid, d’Ispahan, ville capitale de Perse. Evit an troour ne oa nemet un anv-pluenn kemeret gant Gilbert Gaulmin.
Gant an oberennoù-se e voe awenet Jean de La Fontaine pa skrivas « L’Ours et l’Amateur des jardins » « La Laitière et le pot au lait », « La Tortue et les deux Cygnes » ha « Les Poissons et le Cormoran ».
Er Grennamzer
En e savas Marie de France un dastumad 102 fablenn. An darn vrasañ zo diwar-benn loened (bleiz, louarn, leon, ki, erer), darn a ra anv eus tud, evel "La femme et son amant", Le paysan et son épouse querelleuse", "le vieillard et le chevalier".
War-lerc'h Jean de La Fontaine
Bras e oa bet berzh fablennoù Jean de La Fontaine, ha kalz heulierien en doe.
Kuzul Kernev-Veur
E 1889 eo e voe savet Kuzul Kontelezh Kernev-Veur.
D'ar 1añ a viz Ebrel 2009 e voe kendeuzet gant Kuzulioù ar 6 Distrig a oa e Kernev-Veur betek neuze. Da c'hortoz an dilennadeg kentañ e chome ar guzulierion kontelezh dilennet e 2005 evit sevel ar C'huzul nevez.
Fablenn
En XVIIIvet kantved
Kalz eus heulierien Jean de La Fontaine zo kouezhet e puñs an ankoun. Koulskoude ez eus chomet koun:
Kuzul Kernev-Veur
Chom a ra Inizi Sillan e-maez eus tachenn ar C'huzul.
Fablenn
En XVIIIvet kantved
E-kichen da se e ranker menegiñ ar Reineke Fuchs, gant Goethe.
Kuzul Kernev-Veur
D'ar Yaou 4 a viz Mezheven 2009 e voe dalc'het an dilennadeg kentañ evit Kuzul Kernev-Veur (Konsel Kernow e kerneveureg, Cornwall Council e saozneg). E miz Mae 2013 e oa bet dalc'het dilennadegoù nevez.
Fablenn
En XIXvet kantved
En XIXvet kantved e vo dilezet ar fablennoù e galleg, met e Rusia e talc'ho Ivan Krylov da skrivañ fablennoù. E Spagn e rae heñvel skrivagnerien evel Cristóbal de Beña (Fábulas políticas) ha Juan Eugenio Hartzenbusch.
E Bro-Saoz e skrivas Rudyard Kipling The Jungle Book, hakontadennoù a zeuas a zindan pluenn Beatrix Potter (1858-1943).
E SUA e voe implijet ar fablennoù gant Ambrose Bierce evit ar flemmerezh politikel, hag e Fables for the Frivolous.
Fablennoù en XXvet kantved
Jean Anouilh a embannas un dastumad gallek anvet Fables, ennañ 43 fezh, e 1961.
N'eo ket el lennegezh c'hallek ken avat e vez aozet fablennoù, met gant tud evel Franz Kafka (1883 – 1924) en alamaneg, gant Monteiro Lobato ha José Cardoso Pires en portugaleg, gant Damon Runyon (1884-1946) ha James Thurber (1894-1961) en saozneg. Animal Farm gant George Orwell (1903 - 50) a zo ur fablenn bolitikel.
E brezhoneg
Brud o deus bet fablennoù La Fontaine (anvet  Yann ar Feunteun  gant lod zoken) e brezhoneg.
Meur a zen zo bet o treiñ darn eus e oberennoù : Eozen Kombod, Gwilherm Rikou, Paotr Treoure, Stefan ar Strad, Pierre Désiré de Goësbriand, Gab Milin, Daniel Doujet.
Komzoù kriz en deus bet Roparz Hemon diwar-benn an doug-se d'un doare-lennegel diamzeriet, ha d'un oberour gallek a oa, ouzhpenn ur skrivagner dister hervez e soñj, arouez ar marmouzerezh lennegel ha sujidigezh al lennegezh vrezhonek.
E 2005 e oa bet embannet al levr brezhonek Fablennoù Jean de la Fontaine, troet gant Yves Louis Marie Combeau ha Daniel Doujet.
Privezioù
Ar privezioù eo an anv a vez graet hiziv eus ur sal, en tier, ma c'hall an dud troazhañ ha difankañ.
Gerioù
Tud zo a lavar eo ur ger brezhoneg OGM (sic). Koulskoude e kaver anezhañ e levrioù kozh zo :
Gerioù all zo avat, darn roet dre fent: kabined, gablotoù, Kersoulaj.
Istor
War ar maez, betek er bloavezhioù 1950, ne oa ket a brivezioù e-barzh an tier kozh, neuze e veze savet lochennoù nepell diouzh an tier, a veze implijet pa n'aed ket a-drek ur c'hleuz d' ober ur blegadenn, evel a veze lavaret.
E-pad an noz e veze implijet ar pod-kambr, pe kelornioù hag a veze diskarget war ar bern teil diouzh ar beure.
Pe
Pe zo
thumb|right|200px|Pe, lesanv [[Penélope Cruz]]
Saint Pièrre (Jerzenez)
thumb| thumb|right|Iliz-parrez Saint Pièrre
Saint Pièrre eo anv jerzenezek unan eus 12 parrez Jerzenez, anvet Saint Peter e saozneg ha Saint-Pierre e galleg, enni 5,003 den o chom (2011), hag ur gorread 11,6km².
Pemp vîngtaine a zo er barrez-mañ:
Yezhoù bantouek ar su
Ur skourr eus ar yezhoù benouek-kongoek, renket d'o zro e-touez ar yezhoù nijerek-kongoek eo yezhoù bantouek ar su (saozneg: southern bantoid), ennañ 643 yezh disheñvel.
Isrannet e vez ar skourr-mañ evel-henn:
48
801 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0048 PC (goude ganedigezh J.-K.)
Marvioù 48
40er
Nevezaramaeg ar c'hornôg
Ur yezh semitek eus isskourr yezhoù aramaek ar c'hornôg eo nevezaramaeg ar c'hornôg (maalula, siryon, loghtha siryanoytha) komzet gant tro-dro da 15 000 den en holl er menezioù Qalamoun e Siria (1996).
Teir rannyezh pennañ a zo, heñvel-tre an eil ouzh eben:
Jiangsu
Jiangsu (sinaeg: 江苏; pinyin: Jiāngsū) zo ur proviñs eus Republik Pobl Sina, e reter ar vro.Dont a ra e anv diouzh anv div gêr : Jiangning (Nanjing bremañ) ha Suzhou.
Sheffield
Un distrig deuet da vezañ er pleustr un Amaezerezh unvan abaoe freuz Kuzul-Kontelezh Su Yorkshire e 1986, eo Sheffield.
Merc'her (doue)
thumbnail|Augustin Pajou, Merc'her
E anv
Roet eo bet e anv d'un deiz eus ar sizhun ha d'ur blanedenn.
Fexhe-le-Haut-Clocher
Fexhe-le-Haut-Clocher ( e walloneg:Fexhe-å-Hôt-Clokî) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Liège.
Monumantoù ha traoù heverk
thumb|left
Pêr II (Yougoslavia)
Pêr II Yougoslavia (Petar II, Петар II), bet ganet d'an 6 a viz Gwengolo 1923, marvet d'an 3 a viz Du 1970.
Ar Gouer
Ar Gouer (La Couyère e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e departamant Il-ha-Gwilen.
Barzhaz Breizh
Ur bennoberenn heverk hag a bouez bras eo Barzhaz Breizh, ma’z eus unan, ken evit a sell ouzh al lennegezh ha skiantoù al lavar, ken evit a sell ouzh ar politikerezh hag Istor Breizh. Kalz arzourien o deus kavet awen enni, en o zouez sonerien hag a denn splet eus kevrollennoù ar c'hanoù, a gavont e dibenn al levr.
An dastum
E 1834, goude bout lennet al levr Recherches sur les ouvrages des bardes de la Bretagne armoricaine dans le Moyen-Âge bet skrivet gant ar chaloni G. de La Rue, e krogas ar beskont oadet 19 vloaz da zastum barzhonegoù brezhonek kanet gant tud e gorn-bro, da lavarout eo Nizon. Kenderc'hel a reas da veajiñ ha da notenniñ kanoù e Kerne ; hervez e garnedoù edo e Lokeored e miz Gouere 1835, hag e miz Gwengolo e voe e Lesneven, e Leon. Bloaz war-lerc'h e tremenas dre vro Vontroulez kent dastum kostez Lannuon hag e Treger. E miz Mezheven ar bloavezh 1837, goude bout bet tremenet dre vro Gwened ivez, en devoa war-dro 300 pajennad kanoù treuzskrivet, peadra neuze da gregiñ gant al labour sevel Barzhaz Breizh.
An aozañ
Pa voe distroet da vaner ar Genkiz e Nizon e rannas Kervarker e zastumad e teir lodenn : kanoù istorel, kanoù a garantez ha kanoù nevet. Ur skoilh a gavas war e hent avat pa verzas ne c'helle ket embann ar c'hanoù er stad m'edont : peogwir en devoa notennet betek ugent doare eus an hevelep kan digant kement a dud hag a gomze rannyezhoù disheñvel e rankas o c'hendeuziñ evit adkavout bewech ur varzhoneg peuzklok ha kempoell. War ar yezh e rankas labourat ivez, pa oa diforc'hioù bras a stil hag a lusk etre kentelioù ar c'han-mañ-kan ; reizhañ ar brezhoneg a reas neuze pa oa ret, erlerc'hiañ ur poz mat bet klevet aze ouzh an hevelep poz fall bet klevet du-hont – evel-se er c'han XLVIII, Iannik Skolan, m'emañ ar rann gentañ e yezh Gwened-Izel hag an eil e yezh Treger. E miz Eost 1837, miz goude 22 deizh-ha-bloaz an dastumer, e voe prest taolenn al levr, ennañ 24 c'han istorel, 14 kan a garantez ha 6 kan nevet – 44 c'han en holl eta evit an embannadur kentañ.
Embannadurioù
A-boan savet gantañ taolenn Barzhaz Breizh e klaskas Kervarker kaout digant Maodierniezh an Deskadurezh Foran an aotre da embann e labour, ar pezh a voe nac'het outañ ; treiñ a reas war-du an Institut de France, hogen daoust d'e baeroned c'halloudus e voe nac'het an aotre c'hoazh, en abeg ma ne gredas ket da Boellgor al Lennegezh bout arbennik a-walc'h evit barn gwiriegezh ar c'hanoù. Ret e voe neuze d'ar beskont embann e oberenn diwar e goust-eñ.
E 1839 e teuas Barzaz-Breiz er gouloù evit ar wech kentañ, gant an Embannadurioù Delloye e Pariz, e stumm div levrenn in-8.
Adembannet e voe e 1840, e 1845 – gant 33 c'han ouzhpenn, ar pezh a lakaas ar sammas da 77, da c’houde e 1846 (4e embannadur, gant an ti Franck e Pariz ha Leipzig ) hag e 1867 gant Didier & Cie, e Pariz bepred (6 embannadur, 91 c'han ennañ). Meur a wech e voe adembannet doare 1867 gant al Librairie académique Perrin e Paris, ha meur a wech ivez e voe troet an doare-se en alamaneg (Keller-Seckendorf), en italianeg (Pascoli), e poloneg (Lucjan Siemieński), e saozneg (Taylor, Fleay, hag all), hag e meur a yezh all c'hoazh. Un eilskouerenn eus doare 1867 a voe embannet e 1981 gant ti La Découverte.
E 1989 eo gant Mouladurioù Hor Yezh, un ti-embann staliet neuze e Lesneven ha renet gant Yann Desbordes, e teuas er-maez kentañ embannadur hollvrezhonek Barzhaz Breizh, skrivet e peurunvan.
E 1996 ez embannas Coop Breizh doare gallek Barzhaz Breizh, da lavaret eo hep skridoù brezhonek, e stumm ul levr-godell.
E 2003 e voe adembannet doare 1867 al levr gant an ti Éditions du Layeur, e Pariz, dindan an talbenn Barzaz-Breiz. Kinniget eo al levr-se gant Yann-Fañch Kemener, kaner brezhonek bet dastumet kalz a ganoù gantañ ivez. El levr-se emañ rakskridoù 1839, 1845 ha 1867 a-raok ar skridoù gallek ha brezhonek lakaet keñver-ha-keñver, en doare da aesaat lenn ar gwerzioù en div yezh. Da-heul al levr ez eus ur bladenn-arc’hant a zo bet enrollet warni 12 kan gant Yann-Fañch Kemener ha Maîtrise de Bretagne, a gan o-unan pe a-gevret.
E 2016, an embanner aostralian Wentworth Press a lakaas moullañ un eilskouerenn eus doare 1867.