cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Istor Japan
Marevezh Edo
Didruez e voe ar shōgunelezh Tokugawa a-fet peoc'h er gevredigezh, pa lakaas kastizañ pep felladenn, bras pe vihan, dre dibennidigezh, kroazstagadur pe boazhadur : doujet-kenañ e oa pep samourai, pa c'helle lazhañ un dinobl abalamour d'an disterañ dismegañs ; ar felladennerion a renk uhel a veze rediet da seveniñ seppuku. Dre ma veze gwelet ar gristeniezh evel ur galloud gourdrouzus e voe moustret, betek bout lakaet er-maez lezenn a-c'houde emsavadeg Shimabara (島原の乱 Shimabara no ran, miz Kerzu 1637 – miz Ebrel 1638), ma savas kouerion ha samouraied katolik enep an heskinadur a-berzh daimyō an domani Shimabara e Kyūshū.
Adalek 1633 betek 1639, ar bakufu dindan ren ar shōgun Tokugawa Iemitsu (1604-1651) a embannas politikerezh ar sakoku (鎖国 "chadenn ar vro"), a dalvezas betek 1854 : sparlet e voe Japan ouzh an estrenien, berzet e voe ouzh Japaniz mont d'an estrenvro, ha berzet e oa sevel listri keinvor. Dre ar sakoku e voe lakaet un dermen da levezon bolitikel tost pep galloud estren e Japan, ha finvezh lec'h kantvedel Portugaliz e voe. Izelvroiz (protestanted anezho) e voe an Europiz nemeto a voe gouzañvet e Japan ; aotreet e voent da virout ur c'hontlec'h en Enez Dejima, un enezenn 9 000 m² bet savet gant an dud, a oa bet e dalc'h Portugaliz nepell diouzh Nagasaki. Sina ha Korea e oa an div vro all a oa aotreet da genwerzhañ. Kalz levrioù estren e voe berzet o gwerzhañ e Japan.
A-hed kentañ kantved ren ar c'hlann Tokugawa e kreskas poblañs Japan daougement, betek tri milion a dud, abalamour d'ar gounezerezh dreist-holl ; stabil e chomas betek diwezh ar marevezh. Hentoù ha pontoù a voe savet, lamet e voe ar gwirioù treizh warno, un doare moneiz hepken a voe skoet, kement-se holl a lakaas ar c'henwerzh da vleuniañ. Muioc'h a dud a voe er c'hêrioù, met tost da 90% eus ar boblañs a oa o chom war ar maez,. Diorroet e voe ar varregezh da lenn, da skrivañ ha da gontañ e-touez kêriz koulz ha maezidi. Kalz skolioù prevez a voe savet, en-dro d'an azeuldioù pergen, ha hepdale e voe 30% a dud desket — moarvat ar feur uhelañ er bed d'ar mare-se. — ha dre-se e kreskas kalz an niver a levrioù embannet, betek kantadoù bep bloaz. A-fet gouzout kontañ, muioc'h-mui a dud a voe gouest da reiñ o oad gwirion, ar pezh a oa a-live gant Europiz ar C'hornôg. A-hed an e veze gouest 100% a Japaniz da gontañ reizh. A-drugarez d'an izel ma oa an dislennegezh enni e c'hallas Japan ober finborte er c'hantved da-heul.
E dibenn an e krogas ar shōgunelezh da wanaat. Echu e oa gant an araokadennoù er gounezerezh, ha dister e voe mererezh an naonegezh Tenpō (天保の飢饉 Tenpō no kikin) a skoas Japan adalek 1833 betek 1837. Un emsavadeg kouerion a oa e gor, ha nebeutoc'h a delloù a zeue e kefioù ar gouarnamant. Ar shōgunelezh a grennas gopr ar samouraied, a oa paour un niver bras anezhe dija hag o deveze alies un eil micher evit skoulmañ ganti. Dizale e voe lod anezho, aet er-maez pep framm, o fichañ diskar shōgunelezh ar c'hlann Tokugawa. D'an hevelep mare e teue mennozhioù Europa ar C'hornôg d'ar bobl dre ar rangaku (蘭學 "studioù izelvroat") degaset gant levrioù eus an Izelvroioù. Ar mezeg Sugita Genpaku (1733-1817), da skouer, a implijas teknikoù kornôgel evit kemmañ ar c'healioù japanat a-fed korfadurezh an den. Gouizieion all a voulc'has al luskad kokugaku (國學 "studioù broadel") evit distreiñ d'ar pezh a lakaent da "dalvoudegezhioù broadel" : enebiñ ouzh an nevez-konfusianegezh sinaat a veze skoret gant ar shōgunelezh Tokugawa, hag adlakaat an impalaer er galloud dreist ar shōgun, evel ma veze kelennet gant ar relijion shintō en ur ober dave da orinoù Japan : Oadvezh ar Speredoù (神代 kami-yo), kent Jimmu, an impalaer kentañ, diskennad eus Amaterasu, doueez an Heol, hag eus Susanō, he breur, doue ar c'horventennoù.
Tousmac'h bras a savas e Japan e 1853 pan erruas ul lestraz eus ar Stadoù-Unanet renet gant ar c'homodor Matthew C. Perry (1794-1858). Kaset e oa bet da Japan gant gouarnamant SUA evit terriñ emglozadur ar vro. Ar shōgunelezh n'he devoa difenn ebet enep ar c'hanolioù modern, hag e rankas neuze plegañ da urzhioù en estrenien nevez : reiñ aotre d'al listri amerikan d'en em bourveziñ ha da ober kenwerzh e porzhioù Bro-Japan. Galloudoù ar C'hornôg a redias an dierniezh Qing e Sina, Impalaeriezh Rusia ha Japan da sinañ ar pezh a voe anvet "feurioù-emglev digempouez" gant Sinaiz ; Japan a voe rediet da lezel Kornôgiz da ober o annez er vro, hep lakaat kresk war prizioù ar marc'hadourezhioù enporzhiet ha ne oant ket aotreet kas Kornôgiz dirak ul lezvarn. Pa ne c'halle ket ar shōgunelezh enebiñ e voe brouezet kalz Japaniz, re ar Su dreist-holl. Dindan levezon al luskad broadelour kokugaku, kalz samouraied a savas a-du gant al lugan son'nō jōi (尊皇攘夷 "Azaouziñ an impalaer, argas ar varbared") enep ar shōgunelezh hag an alouberion, gant harp daou zaimyō eus Chōshū ha Satsuma er Su. E miz Eost 1866, nebeut goude bout lakaet da shōgun, Tokugawa Yoshinobu (1837-1913) en devoe poan o sioulaat an emsavadeg a oa c'hoazh e gor. Er bloaz 1868, an daou zaimyō eus ar Su a gendrec'has an impalaer Meiji (1852-1912), 16 vloaz, hag e guzulierion da embann un daskrid a c'houlennje ma vije echu gant ren ar shōgunelezh Tokugawa, ar pezh a voe graet. Dizale ez kerzhas armeoù Chōshū ha Satsuma betek Edo, ha boulc'het e voe Brezel Boshin (戊辰戦争 Boshin sensō), a badas eus miz Genver 1868 betek miz Mezheven 1869 ha finvezh ar shōgunelezh Tokugawa.
Levezonet-don e oa klann Tokugawa gant an nevez-konfusianegezh a skorent. Rannañ a rejont ar gevredigezh e peder rann, ar peder micher (士農工商 shì nóng gōng shāng) evel e Sina : shī (士 "klezeour"), nóng (農 "labourer-douar"), gōng (工 "artizan") ha shāng (商 "marc'hadour"). A-zisrann e chome ar samouraied, a venne heuliañ ar bushidō (武士道), "hent ar c'hadour".
Japan a-vremañ
Pemp oadvezh zo bet en Istor Japan a-vremañ : Meiji (1868-1912), Taishō (1912-1926), Shōwa (1926-1989), Heisei (1989-2019) ha Riwa (2019 betek bremañ).
Oadvezh Meiji
Pa oa aet ar shōgunelezh Tokugawa da get e voe adlakaet an impalaer er galloud. Er bloaz 1869, an impalaer hag e familh a guitaas Kyōto d'em staliañ en Edo, a voe adanvet Tōkyō (東京 "Kêr-benn ar Reter") Daoust da gement-se, gant samouraied eus Chōshū ha Satsuma a oa er gouarnamant e oa ar galloud gwirion kentoc'h eget gant an impalaer Meiji, a oa 17 vloaz. Oligarkiezh Meiji (藩閥 Han batsu "klannegezh") a reer eus an dud-se, a oa savet a-du gant al luskad kokugaku hag a rakwelas ar c'hemmoù bras a oa da c'hoarvezout e Japan. Krediñ a rae dezho e oant krouerion un urzh nevez ker meurdezus hag an hini a oa bet staliet gant diazezerion ar vroad. Fellout a rae dezho e troje Japan d'ur Stad-vroad arnevez a live gant galloudoù impalaerour ar C'hornôg. E-touez an dud-se e oa Kido Takayoshi (1833-1877) eus Chōshū, Ōkubo Toshimichi (1830-1878) ha Saigō Takamori (1828-1877) eus Satsuma.
Ganto e voe torret renkadur kevredigezhel ar "peder micher" (shì nóng gōng shāng), hag erlec'hiet e voe domanioù gladdalc'hel an daimyō gant prefediezhioù. Adaozet penn-da-benn e voe reizhiad an telloù, hag aotreet en-dro e voe ar feiz kristen. Rouedadoù hent-houarn, pellskriverezh ha skolioù a voe savet. Evit ober kement-se, ar gouarnamant Meiji a vroudas ar c'hôrnogeladur hag a c'hopras kantadoù a guzulierion eus broioù ar C'hornôg, anezho arbennigourion war an aferioù milourel, ar bankoù, ar c'helenn, ar gwir, ar mengleuzioù hag an treuzdougen evit adaozañ an ensavadurioù broadel ; an deiziadur gregorian a voe lakaet e pleustr, ha skignet e voe an doareoù kornôgel d'em wiskañ ha da fichañ ar blev ; unan eus pennluskerion bennañ ar c'hornôgeladur-se e voe ar skrivagner ha kazetenner brudet Fukuzawa Yukichi (1835-1901). En tu-hont da framm ar Stad, ar gouarnamant Meiji a bouezas evit ma vije enporzhiet skiantoù ar C'hornôg, ar vezegiezh dreist-holl. Er bloaz 1893 ha gant harp Fuzukawa, ar mezeg Kitasato Shibasaburō (1853-1931) a ziazezas Ensavadur ar Poreadoù, a c'hounezas buan brud er bed a-bezh rak ken abred ha 1894 e kavas gwezher ar vosenn werblek. . Dre al lennegezh kornôgel e voe broudet hini Japan, Mori Ōgai (1862-1922) ha Futabatei Shimei (1864-1909) o vout a skrivagnerion bennañ war-lerc'h o c'henseurt hollvrudet Natsume Sōseki (1867-1916) a skrivas en doareoù hengounel ha nevez kemmesket. Higuchi Natsuko (1872-1896) e voe ar skrivagnerez bennañ er Marevezh Meiji.
Er bloavezhioù 1880 e savas al Luskad evit Frankiz ha Gwirioù ar Bobl (自由民権運動 jiyū minken undō), ur c'houlzad poblelour a c'hourchemenne ma vije kresket perzh ar bobl e politikerezh Japan. Itō Hirobumi (1841-1909), kentañ Pennmaodiern Japan, a respontas dre skrivañ Bonreizh Impalaeriezh Japan (大日本帝国憲法 Dai Nihon teikoku kenpō) a voe embannet e 1889. Drezi e voe staliet dilennidi en ur Gambr Izel, hogen gwan e oa he galloud. Daou dre gant hepken eus ar boblañs a oa aotreet da vouezhiañ, hag ul lezenn kinniget gant ar Gambr Izel a ranke bout skoret gant ar Gambr Uhel na oa ket dilennet. Koulz gouarnamant Japan hag an arme a oa atebek dirak an impalaer, ne oant ket dirak ar Gambr zilennet. Ar gouarnamant a vroudas ar vroadelouriezh, a lakaas ar shintō da relijion ar Stad, hag a zisklêrias e oa an impalaer un doue bev En holl skolioù e voe kelennet an talvoudegezhioù broadelour hag al lealded ouzh an impalaer. E miz Kerzu 1871 e torras ul lestr japanat ouzh aodoù Enez Taiwan ; drouklazhet e voe 54 den diwar 66, an daouzek all o vout sikouret gant Sinaiz. Tri bloaz goude, an darvoudenn-se a voe kemeret da zigarez gant Japaniz evit boulc'hañ aloubadeg Taiwan e 1874 ha kadarnaat o beli war Inizi Ryūkyū. Ar wezh kentañ e voe ma tisentas an arme d'ar gouarnamant nann-milourel : urzh a oa bet roet dezhi da ampellat ar gwezhiad.
Yamagata Aritomo (1838-1922), ur samurai eus Chōshū, a greñvaas hag a vrasaas Lu Impalaeriezh Japan, dre an enrolladur broadel pergen. Gant al Lu nevez e voe flastret un emsavadeg samurai e Satsuma e 1877. Hollbouezus e voe perzh al Lu en emastenn Japan. Hervez ar gouarnamant e oa ret da Japan kaout trevadennoù dezhi evit kevezañ ouzh galloudoù trevadenner ar C'hornôg. Goude startaet he beli war Hokkaidō ha destaget rouantelezh Ryūkyū e troas ouzh Korea. Er bloaz 1894 e voe ur c'hrogadig etre Japaniz ha Sinaiz e Korea, m'edo an daou lu o klask frikañ un emsavadeg kouerion. A-c'houde an darvoudenn-se e tarzhas ar C'hentañ brezel etre Japan ha Sina (1894-95), ma voe faezhet Sinaiz daoust dezho bout niverusoc'h hag armet gwelloc'h ; Sina a rankas reiñ Taiwan da Japan. A-c'houde ar gur-se e voe gouest gouarnamant Japan da adkevraouiñ ar "feurioù-emglev digempouez" ha da skoulmañ un emglev gant ar Rouantelezh-Unanet d'an 30 a viz Genver 1902. D'an 8 a viz C'hwevrer 1904, Japan a zisklêrias brezel da Impalaeriezh Rusia a-zivout tiriadoù Manchouria ha Korea. D'ar 5 a viz Gwengolo 1905 ez echuas ar brezel gant trec'h Japaniz : Korea a voe lakaet dindan gwarezveli Japan kent bout destaget penn-da-benn e 1910.
Yac'h e oa armezh Japan d'ar mare, ha yac'husoc'h ha hiroc'h e voe buhezioù an dud ivez. Pa oa bet 34 milion a dud e Japan e 1872 e oa 52 milion anezho e 1915. Dre ma oa kalet al labour e krogas an implijidi d'em sevel, ha kalz labourerion ha kefredourion a droas war-du ar sokialouriezh, met friket e voe pep emsavadeg gant ar gouarnamant. Lod sokialourion radikal hag anveliourion a iriennas evit lazhañ an impalaer e 1910 da geñver Darvoudenn an Uheldrubarderezh (大逆事件 daigyaku jiken) ; harzet e voe an iriennerion, hag 11 anezho a c'houzañvas ar boan a varv. Goude-se e voe staliet ur gerreizh kuzh evit diwriziennañ pep emsavadeg eus tu-kleiz ar skalfad politikel. , war an dro gant lezennoù kevredigezhel a warante ur muiañ-niver a eurvezhioù labour hag un oad izek evit mont da labourat.
Oadvezh Taishō
A-hed ren berr an impalaer Taishō (1879-1926, ren 1912-1926) e troas Japan muioc'h war-du an demokratelezh, ha kresket e voe he fouez war an dachenn etrebroadel. A-c'houde marv an impalaer Meiji e 1912 e voe tri fennmaodiern lerc'h-ouzh-lerc'h er gouarnamant, p'edo hennezh o klask ur c'hempouez etre ar genrō (元老 "henañ"), da lavaret eo politikerion war o leve a gendalc'he da guzuliañ an impalaer, hag ar bobl evel termenet e Bonreizh Impalaeriezh Japan ; Emsavadegoù ar Riz e 1918 a greñvaas galloud ar strolladoù politikel war an nemeurveliezh a oa o ren. Ar Rikken Seiyūkai (立憲政友会 "Strollad Keneiled ar Gouarnamant Bonreizhel") hag ar Rikken Minseitō (立憲民政党 "Strollad Demokratel Bonreizhel") e voe an daou strollad pennañ e diwezh ar mare a voe anvet "Demokratelezh Taishō". Tamm-ha-tamm e oa bet roet muioc'h a frankiz d'ar Gambr Izel adalek 1890, hag adalek 1925 e c'hallas an holl wazed mouezhiañ. En hevelep bloaz avat e voe embannet an hini ziwezhañ eus ar rummad lezennoù anvet Lezenn evit mirout ar peoc'h (治安維持法 chian iji hō, 1894-1925), a lakae kastiz kriz war enebiezh an tu-kleiz.
Tri bloaz goude, e miz Gwengolo 1923, ur c'hren-douar a lazhas trement 100 000 a dud en Honshū, ha distrujet e voe tiez tremen tri milion a dud gant an tanioù-gwall a voe war e lerc'h. Stankoc'h-stankañ e voe an embann istorioù pobl e komz-plaen, a oa bet boulc'het er marevezh kent, abalamour ma voe mui-ouzh-mui a dud gouest da lenn ha ma tigreskas priz al levrioù ; a-douez skrivagnerion bennañ ar Marevezh Taishō e voe Akutagawa Ryūnosuke (1892-1927), Satō Haruo (1892-1964) ha Tanizaki Jun'ichirō (1886-1965) — kalz e skrivas Tanizaki, e meur a zoare levezonet gant lennegezh ar C'hornôg, met e deroù ar marevezh da-heul e skrivas meuleudi da sevenadur hengounel Japan dre e romant 蓼喰う虫 Tade kū mushi "Amprevaned debrerion <abbr title="Persicaria hydropiper">troadur " (1929)
Oadvezh Shōwa
Goude an impalaer Taishō e renas an impalaer Shōwa (Hirohito) adalek 1926 betek 1989, ar ren hirañ en Istor Japan. E-pad ugent bloavezh kentañ e ren e savas al luskad broadelour radikal, ha meur a vrezel emledelour a voe. Goude bout bet faezhet en Eil Brezel-bed e voe dalc'het Japan gant Stadoù estren evit ar wezh kentañ en Istor ; pelloc'h e savas en-dro evel unan eus ar galloudoù armerzhel pennañ er bed.
Moustret e oa bet luskadoù politikel an tu-kleiz e diwezh ar Marvezeh Taishō, ha buan e voe graet berz gant strolladoù eus an tu-dehou levezonet gant ar faskouriezh. Galloudus e voe an tu-dehou pellañ koulz er gouarnamant hag er gevredigezh, dreist-holl a-drugarez da Arme Kantōgun (関東軍 Kantō-gun), a oa kantonet e Sina a-hed an hent-houarn japanat e Manchouria ar Su. D'an 18 a viz Gwengolo 1931, un ofiser japanat eus an tu-dehou pellañ a lakaas dinamit da darzhañ war an hent-houarn, hep freuzañ tra pe dra avat. Goude tamallet Sinaiz, Lu Japan a aloubas Manchouria kent staliañ eno ur Stad dezhi, Manchukuo (満州国 Manshū kuni), d'an 18 a viz C'hwevrer 1932 hep aotre ebet digant o gouarnamant. Taolet e voe ar garez etrebroadel war Japan, en em dennas diouzh Kevredigezh ar Broadoù e miz Meurzh 1933. Ar Pennmaodiern Tsuyoshi Inukai (1855-1932) a glaskas krennañ war galloud Arme Kantōgun, met drouklazhet e voe d'ar 15 a viz Mae 1932 gant tud eus an tu-dehou pellañ. Dre ma oa kreñvoc'h-kreñvañ enebiezh al Lu hag an tu-dehou pellañ ouzh ar bolitikerion nann-soudard, a lakaent da c'houbrenet, Tsuyoshi Inukai a voe an trevour diwezhañ o c'houarn Japan etre an daou Vrezel-bed. D'ar 26 a viz C'hwevrer 1936, ofiserion eus al Lu Impalaerel a glaskas kemer ar galloud : kalz politikerion habask a voe drouklazhet a-raok ma c'hwitas an taol-Stad. Startaet e voe beli al Lu war ar bolitikerion evelkent, hag an darn vuiañ eus ar strolladoù politikel a voe diskaret gant Kevredigezh Skoazell Beli an Impalaer (大政翼賛会 Taisei yokusan-kai), a voe disklêriet e miz Here 1940 gant ar Pennmaodiern Konoe Fumimaro (1891-1945).
Kalz politikerion japanat a voe mennet da vrasaat tiriad Japan evit ar mengleuzierezh hag evit divroañ dreistad ar boblañs, ar pezh a gasas d'an Eil brezel etre Japan ha Sina e 1937. Goude kemeret Nanjing, a oa kêr-benn Sina d'ar mare, e miz Kerzu 1937, e voe lazhadeg, palforsadeg, jahinadeg, preizhadeg, tangwalladeg ha torfedoù brezel all gant Lu Japan. Daoust d'o zrec'h, Japaniz ne zeujont ket a-benn da ziskar gouarnamant Sina hag ar brezel a droas d'un hent-dall gwadek a badas betek 1945, ha da get ez eas raktres Japan da staliañ ur bloc'had Stadoù aziat renet ganti ; den ne oar petra e voe perzh resis an impalaer Shōwa e brezelioù emastenn Japan : hervez lod istorourion ne oa nemet ur vargodenn dic'halloud, hervez lod all e skore hag e vroude raktresoù ar vilourion. SUA a zivizas respont da aloubadeg Sina dre gastizañ armerzh Japan evit krennañ war he danvez ha mirout outi a vrezeliñ. D'ar 1añ a viz Gwengolo 1939 e tarzhas an Eil Brezel-bed. Evit enebiñ ouzh darbaroù SUA, Japan a sinas ur feur-emglev gant Alamagn hag Italia d'ar 27 a viz Gwengolo 1940 hag e miz Gwengolo ar bloaz-se ez aloubas Indez-Sina c'hall ; e miz Gouere 1941 e voe lakaet seziz war holl vadoù Japan en Europa gant SUA, ar Rouantelezh-Unanet hag an Izelvroioù. E dibenn 1941, gouarnamant Japan renet gant ar Pennmaodiern Tōjō Hideki (1884-1948), oa oa jeneral ha kadoriad Kevredigezh Skoazell Beli an Impalaer, a zivizas terriñ embargo SUA dre nerzh. D'ar 7 a viz Kerzu 1941, Morlu an Impalaeriezh a loc'has an arsailh war Pearl Harbor, ur bon d'ar morlu stadunanat en Hawaii, ar pezh a redias SUA da emezelañ en Eil Brezel-bed antronoz, a-du gant ar Gevredidi. Goude an argadenn-se, Japan a aloubas trevadennoù da SUA, ar Rouantelezh-Unanet hag an Izelvroioù en Azia.
Diaesoc'h-diaesañ e voe buhez Japaniz en abeg d'ar boued tailhet, d'an troc'hoù tredan ha da voustrerezh garv pep enebiezh ouzh ar gouarnamant. E kreiz 1944 bepred, SUA a stourmas Emgann Saipan hag a adkemeras Inizi Mariana digant Japaniz ; aleze e krogas an Amerikaned da vombezañ Japan. Tremen an hanter eus gorread ar c'hêrioù bras a voe dismantret. Emgann Okinawa (Ebrel-Mezheven 1945) a voe brasañ emgann war vor an Eil Brezel-bed ; 115 000 soudard ha 150 000 trevour japanat a voe lazhet. D'ar 6 a viz Eost 1945, SUA a vannas ur vombezenn derc'hanel war Hiroshima, a lazhas 20 000 soudard ha tremen 120 000 trevour japanat ; tri deiz goude, d'an 9 a viz Eost, e rejont heñvel war Nagasaki (betek 80 000 a dud lazhet). Ar c'hentañ argadenn derc'hanel en Istor e voe bombezadennoù derc'hanel Hiroshima ha Nagasaki. D'an hevelep deiz, URSS a zisklêrias brezel da Japan hag a aloubas Manchouria. D'ar 14 a viz Eost e kodianas Japan, hag antronoz e komzas an impalaer Shōwa er skingomz broadel.
E dalc'h ar Gevredidi e voe Japan neuze. Renet e voe de facto gant Komandant Meur ar Gevredidi, ar jeneral stadunanat Douglas MacArthur (1880-1964), a voe lesanvet "shōgun estren" (外人将軍 gaijin-shōgun) gant Japaniz. Kalz eus ar c'hemmoù a vroudas a voe levezonet gant re an New Deal bet lakaet e pleustr gant Franklin D. Roosevelt er bloavezhioù 1930.
Klask a reas an dalc'hidi digreizennañ ar galloud e Japan dre derriñ ar zaibatsu, eleze o diberc'hennañ diouzh an douaroù gounezel, a voe roet d'an dud o laboure ha dre vroudañ an dud da sevel c'hweluniadoù labourerion. Dizarmet e voe Lu Impalaeriezh Japan, en o frankiz e voe lakaet he zrevadennoù , torret e voe al "Lezenn evit mirout ar peoc'h" hag an Tokkō , barnet ha kondaonet e voe an dorfedourion vrezel gant al Lezvarn Vilourel Etrebroadel evit ar Reter-Pellañ, unnek Stad enni : Aostralia, Bro-C'hall, Filipinez, India, Izelvroioù, Kanada, Rouantelezh-Unanet, Sina, SUA, URSS ha Zeland-Nevez. Ar gouarnamant a voe tennet diouzh beli an impalaer ha lakaet da atebek dirak ur Parlamant dilennet. Aotreet e voe an impalaer da chom war an tron, met rediet e voe da zianzav e orin doueel, ar pezh a reas d'ar 1añ a viz Genver 1946 dre an Ningen-sengen (人間宣言 "Disklêriadenn a zenelezh") ; echu e oa gant ar "Stad shintō" neuze. Ur Vonreizh nevez a voe skrivet, a wareze ar frankizoù foran, gwirioù al labourerion, ar gwir d'ar maouezed da vouezhiañ, hag a verze ouzh Japan a vrezeliñ.
Hiraat a reas ar spi bevañ ; da 128 milion a dud e save poblañs Japan e 1990 (125,47 milion zo bet jedet evit miz Kerzu 2021 ) E-kerzh ar marevezh-se e teuas Japan da vout ar c'hentañ saverez kirri-tan er bed hag unan eus brasañ kenderc'herezed binvioù elektronek.
Diwar c'houlenn SUA e voe assavet Lu Japan e 1954, dindan an anv "Nerzhioù Emzifenn Japan" (自衛隊 Jieitai) ; lod Japaniz a savas enep en ur lavaret e torre mellad 9 ar Vonreizh. E 1956, Japan a emezelas en ABU. hag en hañv 1964 ez aozas ar C'hoarioù Olimpek. Kevreded gant SUA e voe a-hed ar Brezel Yen, da dra ma savas lod Japaniz enep. E 1956 c'hoazh, Japan hag URSS a zisklêrias ent-ofisiel diwezh ar brezel hag a eskemmas kannaded, daoust d'un dizemglev a-zivout Inizi Kouril, a chom c'hoazh e 2022. E 1960 e voe anzavet Republik Korea gant Japan daoust d'an dizemglev a-zivout Reier Liancourt e Mor Japan. Goude an Eil Brezel-bed ha hervez politikerezh SUA, Japan he devoa anzavet Republik Sina e Taiwan evel gouarnamant reizh Sina ; er bloaz 1972 avat ez anzavas Republik Pobl Sina. A-c'houde diwezh ar gouzalc'herezh e 1952 e vleuñvas ar sinema japanat, en abeg ma oa bet torret kontrollerezh ar gouarnamant, ma oa marc'had-mat ar sevel filmoù, ma oa deuet teknikoù nevez eus ar C'hornôg ha ma'z ae un niver bras a dud d'ar salioù.
Oadvezh Heisei
Goude marv an impalaer Shōwa e 1989 e pignas e vab Akihito war an tron e 1990. Ar Marevezh Heisei a reer eus e ren, a badas eus an 8 a viz Genver 1989 betek e zilez d'an 30 a viz Ebrel 2019. E 1989 end-eeun e tarzhas "klogorenn armerzhel" Japan, d'ar strad ez eas eskemmdi Tōkyō ha priz an douaroù, ha dic'hwez moneiz a voe ; sammet e voe ar bankoù gant dleoù a vire ouzh ar vro a bareañ he armerzh. "An Dekvloazhiad Kollet" (失われた十年 Ushinawareta tōnen) e voe ar bloavezhioù 1990. Gwashoc'h e teuas an enkadenn pa sankas ar feur genel pell dindan live an erlec'hiañ. Padout a reas ar chagadur armerzhel en dekvloazhiadoù war-lerc'h, ha biskoazh ne adsavas an eskemmdi betek e live kent ; peuzdistrujet e voe ar reizhiad shūshin koyō, ha kreskiñ a reas an niver a dud dilabour ; gant kleñved an armerzh ha meur a warzh a-fet goubrenerezh e wanaas galloud an SDF, daoust ma voe Pennmaodierned nann-SDF o ren ar vro e 1993-96 ha 2009-12. , Daoust d'an diaesterioù armerzhel e troas sevenadur pobl Japan da vout anavet gant yaouankizoù er bed a-bezh dre anime, c'hoarioù video ha manga.
Oadvezh Reiwa
Pa zilezas an impalaer Akihito e garg e lezas an tron d'e vab Naruhito (*1960) d'ar 1añ a viz Mae 2019.
Tōkyō a oa da aozañ C'hoarioù Olimpek an hañv arre er bloaz 2020, met nullet e voe en abeg d'ar bedreuziad COVID-19 hag ampellet betek 2021.
Kevredigezh Japan
Adalek ar Marevezh Yayoi (300 KAB – 250 AB) e krogas ar gevredigezh japanat da vout haenadet : techet e voe ar pennoù da unpiaouañ ar pinvidigezhioù a oa deuet dre ar c'hresk er gounezerezh hag ar c'henwerzh. Renkadoù a oa dija er, er Marevezh Asuka (538-710), ma oa brientinion al lez, tiegezhioù an aotrouion lec'hel, an dud dinobl hag ar sklaved ; tremen 90% eus ar boblañs a oa dinobl : kouerion, artizaned, marc'hadourion.
Teir renkad a oa o c'houarn Japan er Marevezh Heian (794-1185) : ar brientinion, ar venec'h voudaek hag ar samurai, galloud ar re ziwezhañ o kreskiñ a-hed ar marevezhioù Kamakura (1185-1333) ha Muromachi (1333-1568). Er marevezhioù-se e kreskas galloud ar varc'hadourion ivez, em aozas dre skourroù arbennik.
Er Marevezh Edo (1600-1868), ar shōgunelezh Tokugawa a startaas framm ar gevredigezh dre rannañ ar braz eus ar boblañs dre beder renkad urzhasaet hervez doare an nevez-konfusianegezh : ar renerion er penn uhelañ, ar gouerion (80% eus ar boblañs), an artizaned, hag ar varc'hadourion en traoñ ; e-maez ar framm e chome noblañsoù al lez, ar venec'h, an arzourion hag ar gisti. Hervez ar renkad e oa al lezennoù, a-renkadoù e veze rannet ar c'hêrioù, ha berzet e oa an dimezioù etre renkadoù. Distag diouzh o renkad e oa stad armerzhel an dud : pinvidikoc'h-pinvidikañ e teuas ar varc'hadourion, tra ma veve kalz samurai en dienez. Goude Assavidigezh Meiji (1868) e voe merzet ne c'helle ket an aozadur-se padout hag e voe staliet ur reizhiad ma voe kreñvaet pouez ar varc'hadourion e politikerezh ar vro. Petra bennak ma voe torret reizhiad an holl renkadoù e deroù ar Marevezh Meiji e kreskas kalz an diforc'hioù etre ar c'horvoderioù. Renkadoù nevez a zeuas war wel e metoù ar renkad etre nevez, hini ar stalierion, implijidi al labouradegoù, ar gouerion. . Krennet e voe ar skalf goude an eil Brezel-bed, betek bout unan eus ar re strishañ er bed greantel, ha tost da 90% eus ar boblañs a zisklêrie bout er renkad etre. Lod implijidi er micherioù lakaet da lous (穢れ kegare) gant ar shintōegezh, evel ar givijerion hag an archederion, o devoe stummet ur renkad pariaed a-hêrezh er XV ha XVI kantvedoù, a voe ivez er-maez reizhiad ar renkadoù er Marevezh Meiji : burakumin (部落民 "skarzhet eus ar sal") a raed anezho, ha disparzhet e voent c'hoazh, zoken pa voe bet torret reizhiad ar renkadoù. . Daoust da gement lezenn a zo bet e chomont dispriziet c'hoazh er reizhiad kelenn hag e bed al labour er.
Kevatal d'ar wazed e oa ar maouezed er gevredigezh hag er politikerezh e deroù Istor Japan, hag enklaskoù an henoniourion o deus diskouezet e veze kentoc'h merc'hed o ren e kornôg ar vro. Impalaerezed a voe betek ma tisklêrias ar Vonreizh Meiji (1889) ne vije nemet gwazed o ren. An tadveliezh konfusian deuet eus Sina a voe lakaet da lezenn dre ar ritsuryō e dibenn ar Marevez Asuka, a stalias koseki (戸籍 "marilh an tiegezh") tadlignezel gant ur gwaz e penn an tiegezh ; war ziskar tamm-ha-tamm ez eas galloud ar maouezed er gouarnamant, daoust ma oant kreñv c'hoazh el lez e dibenn ar Marevezh Heian. Neptu e chomas an dimezioù hag an darn vuiañ eus al lezennoù a reolie ar berc'henniezh prevez. Den ne oar resis perak ez eas buan dere ar maouezed d'an traoñ adalek ar  ; an holl vaouezed en holl renkadoù a gollas ar gwir da berc'hennañ madoù ha d'o c'haout da hêrezh, ha mui-ouzh-mui e voent lakaet da izeloc'h eget ar wazed. Kreñvaet e voe dreistelezh ar wazed evel perc'henned nemeto pa voe kadastret an douaroù diwar goulenn Toyotomi Hiyedoshi er bloavezhioù 1590 Assavet e voe ar c'hevatalder maouezed/gwazed gant ar gaijin-shōgun pa voe Japan e dalc'h ar Gevredidi goude an Eil Brezel-bed, met izelaet c'hoazh e veze ar maouezed en embregerezhioù ; a-c'houde ul luskad a-du gant o gwirioù e voe embannet e 1986 ul lezenn a stalie kevatalder an implijoù, met un 10% bennak hepken a vaouezed a oa er postoù uhelañ er bloavezhioù 1990.
Pontavert
Pontavert zo ur gumun en departamant Aisne e Bro-C'hall.
Kanton Lisieux
Kanton Lisieux a zo ur rann velestradurel eus Bro-C'hall e departamant Calvados hag er rannvro Normandi. Krouet e oa bet gant dekred ar 17 a viz C'hwevrer 2014.
Kumunioù
Kanton Lisieux a ya 10 kumun d'ober anezhañ:
Donnay
Donnay zo un anv-lec'h hag un anv-tiegezh gallek.
Three Maidens A-Milking Did Go
Three Maidens A-Milking Did Go (Teir flac'h a oa at da c'horo) zo ur ganaouenn-bobl saoznek, niverenn 291 er Roll kanaouennoù-pobl saoznek Roud Folk Song Index.
Kanton Villers-Bocage
Kanton Villers-Bocage zo anv daou ganton gall.
Colaptes campestris
Colaptes campestris a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Anvet e voe Picus campestris (kentanv) da gentañ-penn (e 1818) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Suamerika :
Astraer
Un astraer, pe un egoraer, pe ur sterdead, a zo un den hag a veaj en egor.
Termenadurezh
Ar ger brezhoneg astraer a glot gant ar saozneg astronaut, hag an termen a vez graet gantañ gant an NASA (Stadoù-Unanet) hag an ESA (Europa). Ar ger egoraer a glot gant ar rusianeg kosmonavt a vez graet gantañ evit ar re a veaj e-bourzh egorlistri soviedat pe rusian. Ar ger sterdead, savet war patrom ar ger merdead, gant ster evit astr, a zo un heñvelster da astraer.
Pierre Desproges
thumb|upright=1.4|Pierre Desproges war al leurenn e [[Montroulez d'ar 26 a viz Genver 1985]] Pierre Desproges (9 a viz Mae 1939 e Pantin - 18 a viz Ebrel 1988 e Pariz) a oa ur fentigellour hag ur skrivagner gall. Brudet e oa evit e fent lemm, speredek ha tagus war un dro. Ur spered dieub hag a c'halle goapaat ha godisañ n'eus forzh piv (politikourien an tu-kleiz koulz ha re an tu-dehou, etc) ha n'eus forzh petra (ar marv, ar c'hrign-bev, Doue, etc). Mervel a reas e 1988, klañv ma oa e skevent gant ar c'hrign-bev. Interet eo bet e bered Père Lachaise e Pariz.
Samuel Taylor Coleridge
Samuel Taylor Coleridge (21 Here 1772 – 25 Gouere 1834) a oa ur barzh saoz. Sellet a reer outañ alies, asambles gant e geneil William Wordsworth, evel unan eus barzhed kentañ ar romantelezh el lennegezh saoznek.
Pierre Desproges
Pierre Desproges ha Breizh
N'ankouaas ket ar fentigellour ober fent gant ar rannvroioù. E meur a brezeg e ra anv eus ar brezhoneg zoken. Ar c'haner Alan Stivell (Alain Cochevelou) a voe unan eus an dud vrudet a voe godiset (jentil) da geñver prezegennoù entanet ar fentigellour teodet-kaer.
Samuel Taylor Coleridge
E 1795 e reas Coleridge anaoudegezh gant ar barzh William Wordsworth ha dont a rejont da vezañ mignoned vras. Er bloavezhioù 1790 e krogas ivez da implijout laudanum, un dourenn diwar opiom, evit kaout an dizober eus poanioù en e gorf. En amzer-hont e veze implijet kalzik an opiom a-enep ar boan. A-hed ar peurrest eus e vuhez e chomas stag Coleridge ouzh an dramm-se ha gouzañv a reas diwarnañ. E 1797 ha 1798 e voe o vevañ e Somerset ha Wordsworth a oa e amezeg.
E 1798 e voe embannet barzhonegoù ganto o-daou en ul levr anvet Lyrical Ballads, ul levr a bouez en istor ar lennegezh romantel saoznek. Gant Wordsworth e oa bet skrivet ar braz eus ar barzhonegoù-se, met unan bennak a oa diwar zorn Coleridgei vez, evel The Rime of the Ancient Mariner, a seller outi evel e bennoberenn. Er bloavezh-se ivez e veajas Coleridge ha Wordsworth en Alamagn. Mont a reas Coleridge diouzh e du ha gweladenniñ meur a gêr ha meur a skol-veur. Anaoudegezh a reas gant labourioù prederourien alaman, evel Immanuel Kant. Pa zistroas da Vro-Saoz e reas e annez e Keswick, e Cumberland, nepell diouzh ti Wordsworth, a oa e Grasmere. Beajoù all a reas da Italia, Sikilia, Malta. Kleñvel a reas hag e 1817 e tilojas da vont da chom da di e vedisin, James Gillman, e Highgate e Londrez. Eno e varvas e 1834.
Ar varnerien lennegezh a sell ouzh Coleridge evel ur barzh meur. Tamallet ez eus dezhañ bezañ adimplijet skridoù tud all, met marteze ne ouie ket, pa oa dindan efed an opiom, e oa oc’h adskrivañ traoù en doa lennet e skridoù tud all. Ouzhpenn barzhonegoù en deus savet ivez skridoù prederouriezh ha burutelladennoù lennegezh. Biographia Literaria eo e oberenn bennañ e komz-plaen hag enni e kaver skridoù seurt-se.
Coventry Climax
Coventry Climax a oa un embregerezh saoz, krouet e 1903, a save kefluskerioù evit an arme e-pad ar bloavezhioù 1940. Brudet eo peogwir en doa savet kefluskerioù evit ar redadegoù kirri, o sikour ur skipailh da c'hounit titl ar saverien peder wech (gant Cooper ha Lotus. Anvet a oa ar kefluskerioù gant al lizherennoù FW a dalve : Feather Weight (Pouez Plu e saozneg). Adprenet eo bet an embregerezh gant Jaguar e 1963 a-raok ma vezañ serret e 1986.
Goodbye
Goodbye zo ur ger saoznek? hag a dalvez kement ha kenavo, hag a zo anv meur a oberenn.
Celeus flavus
Celeus flavus a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Anvet e voe Picus flavus (kentanv) da gentañ-penn (e 1776) gant al loenoniour alaman Philipp Ludwig Statius Müller (1725-1776).
Boued
Bevañ a ra diwar verien ha merien-gwenn peurliesañ ha diwar frouezh, greun ha had gwech an amzer.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Suamerika :
León (Spagn)
León a zo kêr-benn proviñs León e kumuniezh emren Kastilha ha León e gwalarn Spagn. Ur boblañs a 134,305 (2009) he deus ha keoded vrasañ ar broviñs eo. Kêr-benn Rouantelezh León e oa er Grennamzer.
Anv
Dont a rafe an anv León eus ar ger latin legio, "lejion" en e stumm legionem, abalamour d'al Legio VII Gemina, al lejion roman a savas kêr. Legionenses a vez lavaret eus tud kêr e spagnoleg.
Istor
Da gentañ ne oa nemet ur c'hamp-arme roman, evit al Legio VI Victrix, war-dro 29 kt JK. Diwezhatoc'h, adalek ar bloaz 74, e voe kamp al Legio VII Gemina. Diboblet e voe kêr abalamour da aloubadeg al ledenez iberek gant ar vuzulmaned, met tapout a reas ul lañs nevez pa zeuas da vezañ ul lodenn eus Rouantelezh Asturiez.
E 910 e krogas ur marevezh a bouez evit León, pa voe kêr-benn Rouantelezh León, daoust ma tigreskas pouez ar gêr adalek fin ar Grennamzer, abalamour ma voe echu an dizalc'hiezh goude unaniezh rouantelezh León gant hini Kastilha abaoe 1301.
Chafod
Ur chafod zo ul leurenn goad ma vez savet ar postoù da grougañ pe da zibennañ un den.
Chafod ar saout
Chafod ar saout a vez lavaret eus an douar gant an dud a vor a-wechoù. Dont a rafe eus un droienn c'hallek (plancher des vaches) gant François Rabelais.
Mae 2012 e Breizh
Kronologiezh vloaziek evit Breizh
2012 e Breizh
Rom
Ar rom zo un died alkoolek graet diwar chug ar c'horz-sukr. Lakaet e vez ar chug da c'hoiñ, goude e vez lambiget pe strilhet, ha neuze lezet da gozhañ e barrikennoù koad-derv.
Broioù
Rom a vez graet e meur a vro, ha dreist-holl en inizi ar Mor Karib: Er c'hevandir amerikan: En Afrika:
Graet e vez ivez en Aostralia, en India.
Pauline Félicité de Mailly-Nesle
Pauline Félicité de Mailly-Nesle, kontez Vintimille (1712-1741), a oa serc'h d'ar roue gall Loeiz XV, evel teir all eus ar c'hoarezed de Nesle.
He buhez
Merc'h e oa da Louis III de Mailly-Nesle, markiz Nesle ha Mailly, priñs Orange (1689-1767) ha d'e bried Armande Félice de La Porte Mazarin (1691-1729), merc'h-vihan da Hortense Mancini gournizez-vihan d'ar c'hardinal Jules Mazarin.
Ne oa ket eus ar c'hoantañ, met speredek ha dichipot e oa. Er gouent, e-doare, he devoa embannet e vije karet gant ar roue hag e c'houarnje Bro-C'hall hag Europa.
Celeus flavescens
Celeus flavescens a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Pauline Félicité de Mailly-Nesle
He buhez
E 1739 e voe lakaet gant ar roue da zimeziñ da Jean-Baptiste Hubert Félix du Luc, kont Vintimille (1720-1777), un niz da arc'heskob Pariz. Bugel ebet n'o doe.
In His Own Write
In His Own Write a zo ul levr bet embannet gant John Lennon d'an 23 a viz Meurzh 1964, barzhonegoù, istorioù berr ha tresadennoù a-hed ar pevar-ugent pajennad anezhañ. Degemeret mat e oa bet gant ar skridvarnourien saoz hag anavezet mousfent ken abafaus an aozer d'an ampoent. Ar wech kentañ e oa d'un ezel eus ar strollad The Beatles sevel ur raktres e-unan, hep an tri all.
Maenclochog
Maenclochog zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh eus Kembre e hanternoz Sir Benfro. Emañ er su da venezioù Preseli, er gevred da Abergwaun.
In His Own Write
Diaes eo treiñ e brezhoneg ar c'hoari-gerioù a ya d'ober titl al levr-se : Troet e oa bet En Flagrant Délire e galleg gant an azasaourez Christiane Rochefort hag embannet e 1965. War golo al levr e weler Lennon luc'hskeudennet gant Robert Freeman.
Un eil levr, A Spaniard In The Works an titl anezhañ, a oa bet embannet gant Lennon d'ar 24 a viz Mezheven 1965.
Celeus flavescens
Anvet e voe Picus flavescens (kentanv) da gentañ-penn (e 1788) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha frouezh ha daoust dezhañ bezañ ur spesad gwezhat e tegouezh dezhañ mont d'an douar evit tapout merien ha merien-gwenn.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Suamerika :
Karl Anton August von Schleswig-Holstein-Sonderburg-Beck
Karl Anton August, Priñs Schleswig-Holstein-Sonderburg-Beck (1727, Marburg-1759, Stettin) a oa mab da Peter August, Dug Schleswig-Holstein-Sonderburg-Beck ha d'ar Briñsez Sophie von Hessen-Philippsthal.
Dimeziñ ha bugel
E Mae 1754 e timezas Anton (e anv boas) d'e geniterv Friederike zu Dohna-Leistenau (1738-1785) en Königsberg. Ur mab o doe :
Maenclochog
E 2007 e oa bet dizoloet mogerioù ur c'hastell kozh, eus an marteze, pa oa bet graet ur parklec'h nevez.
Karl Anton August von Schleswig-Holstein-Sonderburg-Beck
E varv
Mervel a reas Anton e 1759, da 32 vloaz, diwar gloazoù tapet er Brezel Seizh Vloaz. Se zo kaoz ne voe ket dug Schleswig-Holstein-Sonderburg-Beck, rak bev e oa e dad Peter atav. Pa varvas an dug Peter ez eas an dugelezh gant e vab-bihan, Friedrich, mab nemetañ Anton.
Maenclochog
E 2011 e oa 731 a dud o vevañ e Maenclochog ha 389 anezho a oa kembraegerien (53,9%)
Pauline Félicité de Mailly-Nesle
He buhez
Mervel a reas Pauline Félicité de Mailly-Nesle diwar ar gwilioud. Keuz en doa ar roue. Gervel a reas kontez Mailly en-dro. Ha hi, ken madelezhus atav, a c'halvas ur c'hoar all, markizez La Tournelle. Ha honnezh ivez a gemeras he lerc'h, hag a lakas skarzhañ he c'hoar vras eus al lez. qui à son tour la supplanta et la fit, à son tour, quitter la cour.
Celeus lugubris
Celeus lugubris a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Anvet e voe Celeopicus lugubris (kentanv) da gentañ-penn (e 1851) gant an naturour gall Alfred Malherbe (1804-1865).
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Suamerika :
Mathri
Mathri (skrivet Mathry e saozneg) zo ur gêriadenn, ur barrez hag ur gumuniezh eus Kembre, e gwalarn Sir Benfro. Emañ tost d’an aod, er mervent da gêr Abergwaun.
E kumuniezh Mathri ez eus kêriadennoù all evel Casmorys hag Abercastell. Emañ an darn vrasañ eus gorread ar gumuniezh e diabarzh Park Broadel Arvor Penfro.
Picumnus albosquamatus
Picumnus albosquamatus a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Mathri
E 2011 e oa 572 a dud o vevañ e Mathri ha 196 anezho a oa kembraegerien (35,1%)
Picumnus albosquamatus
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Suamerika : ma plij ar c'hoadegi trovanel sec'h hag ar savanennoù dezhañ.
Pedro Garfias
Barzhonegoù
thumb
Canzoniere
Il Canzoniere ( [il kantsoˈnjɛːre]), anvet Rerum vulgarium fragmenta (Darnoù eus traoù kumun) zo un dastumad 366 barzhoneg italianek gant ar barzh Francesco Petrarca diwar-benn e garantez ouzh Laura de Noves, ar vaouez yaouank en dije gwelet d'ar 6 a viz Ebrel 1327, en iliz Santez Chiara en Avignon, e Provañs.
Y Mot
Y Mot (New Moat e saozneg) zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh eus Kembre, e reter Sir Benfro. Emañ er su d’ar menezioù Preseli ha war harzoù Sir Gaerfyrddin. Dont a ra an anv Y Mot eus ur voudenn-gastell a oa e-kichen ar gêriadenn ("moat", "mot" = moudenn, motenn).
Ouzhpenn kêriadenn Y Mot he-unan emañ er gumuniezh ivez kêriadennoù Llys-y-frân, Penffordd ha Trefelen. Tremen a ra bevenn yezh Sir Benfro dre ar gumuniezh : anvioù-lec'h kembraek a gaver en hanternoz d’ar vevenn-se hag anvioù-lec'h saoznek er c’hreisteiz.
E 2011 e oa 434 a dud o vevañ en Y Mot ha 142 anezho a oa kembraegerien (33,5%)
Priz Nobel ar Fiziologiezh pe ar Medisinerezh
Roll loreidi priz Nobel ar Fiziologiezh pe ar Vezegiezh
Bloavezhioù 1900 - 1910 - 1920 - 1930 - 1940 - 1950 - 1960 - 1970 - 1980 - 1990 - 2000 - 2010 - 2020
Edern (sant)
Edern a oa ur manac'h a veve e Breizh e dibenn an. Hervez lod e oa genidik eus Iwerzhon, ha hervez tud all e oa eus Kembre. N’eo ket gwall anavezet e vuhez eta, ha ne reer ket anv anezhañ el levrioù boas diwar-benn Buhez ar Sent (Albert Le Grand, Dom Lobineau, Yann-Vari Perrot...).
E vuhez
Kement a ouzomp diwar-benn sant Edern a zeu eus ur pennad embannet e dibenn an gant ur beleg, an aotrou François Plaine. Diazezet e oa ar pennad-se war ur werz eus Bro-Leon en enor da sant Edern ha war un eilskrid diwar un dornskrid a oa bet kavet e presbital Plouedern e dibenn an.
Goude bezañ bevet en tu all d’ar mor e teuas Edern da Vreizh, en amzer Alan Veur. Douarañ a reas war-dro 894 e goueled bae Douarnenez. Mont a reas en douaroù ha sevel ur peniti er c’hoadoù, el lec’h m’emañ kumun Edern bremañ. Diskouez a reer alies sant Edern war ur c’harv, a oa bet doñvaet gantañ hervez ar richenn. Ren a reas Edern ur vuhez manac’h reder-bro ha mervel a reas e Lannedern : eno emañ e vez hag e relegoù. E Plouedern, a lavarer, e voe lakaet sevel un iliz gant dug Breizh pa adkavas ar gweled eno, pareet gant ar manac’h, war-lerc’h bezañ kastizet gant Doue.
Pedet e veze sant Edern evit pareañ kleñvedoù an daoulagad dreist-holl. Enoret e vez en ilizoù Edern, Lannedern, ha Plouedern, ha gwechall ivez en iliz Tremaouezan. D’ar 26 a viz Eost e vez goueliet.
An anv
Kavout a reer roud eus an anv Edern en istor Kembre : Cunedda, roue Gwynedd, a oa mab da Edern, ha tad d’un Edern all ivez, saver rouantelezh Edeyrnion. Marteze e teue an anv kembraek Edern eus al latin eternus, « padus, hirbad ».
An anvioù evel Keredern, Mezedern, a gaver alies el lec’hanvadurezh vrezhonek, eo arabat klask enno ur roud eus sant Edern. Lec’hioù annezet gant tud anvet Edern e oant kentoc’h.
Moulin-sous-Touvent
Moulin-sous-Touvent a zo ur gumun e departamant an Oise, e rannvro Hauts-de-France e Frañs.
Saint-Étienne-Roilaye
Saint-Étienne-Roilaye a zo ur gumun e departamant an Oise, e rannvro Hauts-de-France e Frañs.
Rouantelezh León
Rouantelezh León a oa ur stad dizalc'h e gwalarn Ledenez Iberia. Krouet e voe e 910 pa zilec'hias tierned kristen Rouantelezh Asturiez o c'hêr-benn eus Oviedo da gêr León. Kontelezh Portugal a zeuas da vezañ ur rouantelezh, dizalc'h diouti e 1139, tra ma oa bet kemeret proviñsoù ar reter e 1230 gant Rouantelezh Kastilha.
Etre 1296 ha 1301 e voe dizalc'h rouantelezh León adarre, ha pa voe adunanet gant Rouantelezh Kastilha e chomas ur rouantelezh betek 1833, evel ul lodenn eus Bro-Spagn. E dekred roueel an 30 a viz Du 1833 e selled ouzh rouantelezh León evel ul lodenn eus rannvroioù Bro-Spagn ha rannet e oa etre proviñsoù León, Zamora, ha Salamanca.
Hiziv
E 1978 e voe bodet an teir froviñs-se eus León istorel gant c'hwec'h proviñs istorel Kastilha gozh d'ober Kumuniezh emren Kastilha ha León.
XIvet-XIIvet kantved: kresk León
Rouantelezh León a emledas adalek ar stêr Douro hag ar Sistema Central betek Extremadura a vremañ, nemet tud a vanke da adpoblañ ar vro hag ur gouelec'h didud e oa.
Kêr León a voe staget ouzh rouantelezh Asturiez war-dro kreiz an IXvet kantved a-drugarez da Ordoño Iañ en 856, ha gantañ e voe adsavet mogerioù kêr. E vab Alfonso III el Magno a renas war e lerc'h. Pa varvas hennezh e voe rannet rouantelezh Asturiez entre e vibien :
Pa varvas García Iañ en 914, hag eñ divugel, ez eas Ordoño II da León hag eno e voe anvet da roue gant ar bobl, ma c'haller soñjal e oa ar memes roue e Galiza evel e León, hag e voe degaset kêr-benn rouantelezh Asturiez eus Oviedo da León. Krouet e voe ur rouantelezh León nevez eta, Asturiez enni, tra ma chomas Fruela II en Asturiez.
Bec'h a savas entre Alfonso IV hag e vreur Sancho Ordóñez, rannet e voe rouantelezhioù Galiza ha León, mont a reas Sancho da repuiñ da Galiza en 926, ma kemeras kurunenn Galiza, ha dizalc'h e chomas ar vro-se betek e varv e 929. Pa varvas e tegouezhas gouarnerezh an div rouantelezh etre daouarn Alfonso IV adarre.
Bec'h a savas adarre diwezhatoc'h hag e 982 eo Bermudo II León a gemeras kurunenn Galiza. Brezel a voe ha trec'h e voe war Ramiro III León, ha setu adunanet an div vro. Goude savet ar rouantelezh nevez e kendalc'has an adc'hounit douar diwar-goust ar vuzulmaned, ha zoken diwar-goust rouaned kristen all evel rouantelezh Navarra.
Aryan Brotherhood
An Aryan Brotherhood (brezhoneg: Kenvreuriezh Aryan) berraet dindan ar stumm AB, lesanvet the Brand a zo ur gang feuls-taer dreistbeliour gwenn a gaver er Stadoù-Unanet dreist-holl en toullioù-bac'h. Hervez sifroù an FBI O vezañ izeloc'h evit 0.1% eus ar brizonidi en Amerika, 30% eus ar muntroù en toullioù-bac'h a zo bet graet gant izili ar gang-se.
Villa medicea La Petraia
Ar Villa Medicea della Petraia zo ur villa medicea, da lavarout eo ur genkiz savet gant an Tiegezh Medici, war un dorgenn e Firenze, e Toskana. E karter Castello emañ, en niverenn 40 eus ar Via Petraia.
Aryan Brotherhood
Dreistbeliour gwenn met evel ar gangoù all en toullioù-bac'h implij a ra izili ar gang-se simboloù evit diskouezh o nerzh: simboloù Nazi (Swastika, SS..), skrivadurioù e-liamm gant anv ar gang "Aryan Brotherhood", "AB", "666", pe c'hoazh simboloù keltiek.
Villa medicea La Petraia
Istor
En 1364 e oa ar palagio della Petraia d'an tiegezh Brunelleschi. En 1422 edo e dalc'h Palla Strozzi ha kresket e voe an douaroù stag outañ. Er XVIvet kantved e oa e dalc'h an tiegezh Salutati, ha gwerzhet e voe en 1544 da Cosimo Iañ de' Medici, ha hennezh, en roas d'e vab ar c'hardinal Ferdinando en 1568.
Aryan Brotherhood
Adal e grouidigezh betek ar bloavezhioù 1990 e oa un aozadur dreistbeliour gwenn a-raok pep tra. Hiziv-an-deiz ez eo un aozadur torfedouriezh gant ul lod mennozhioù gouennelour hag un implij eus ar simboloù nazi. Ar pezh ne cheñch ket ez eo implij an nerzh garv evit emledañ hag evit bezañ mestr war an toullioù-bac'h.
Bloavezhioù 1960
Betek ar bloavezhioù 1960, darn toullioù-bac'h SUA a oa aozet gant an diforc'hidigezh. Ar brizonidi ne oant ket kemmesket met renket dre ouennoù. Pa grogas an holl toullioù-bac'h da reiñ lamm d'an diforc'hidigezh e grogas ar brizonidi d'en em aozañ o-unan dre gouennoù. An Aryan brotherhood a vefe bet ganet e San Quentin State Prison met evit ul lod archerien e vefe pe ganet adal Bluebird Gang pe d'an nebeutañ e vefe bet awenet gantañ.
Ar pezh a zo sur raktal ma voe krouet an Aryan Brotherhood e grogas da stourm a-enep un aozadur dreistbeliour du anvet ar Black Guerrilla Family.
Kregiñ a reas ar genvreuriezh da emledañ dizehan dre an toullioù-bac'h Amerikan gant implij an nerzh garv ez eas war-gresk nerzh ar gang.
Bloavezhioù 1970
Er bloavezhioù 1970 an Aryan Brotherhood a glaskas liamm gant Charles Manson hag e sektenn ar Manson Family. Ar sektenn a n'em zisrannas ar re Comoites o heuliañ an ezel Kenneth Como, ar re Mansonites o heuliañ Manson. Al liammoù etre an div aozadur ne badfont ket rak hervez an Aryan Brotherhood Charles Manson a oa "kleizour betek re".
Bloavezhioù 1980
E 1981, Thomas Silverstein ha Clayton Fountain a oa bet kondaonet evit muntr un afro-amerikan anvet Robert Chappelle e toull-bac'h United States Penitentiary, Marion. Kredet e vez e oa bet mouget Chapelle en e loch gant Silverstein ha Fountain. Goude-se Silverstein ha Fountain a lazhas Raymond Smith, ur gamalad da Robert Chappelle. An daou ezel d'an AB a roas 67 taol kontell da Smith. Goude-se an daou gañfard a sevenas ar raktres da lazhañ ur gward ofisour. D'an 22 a viz Du 1983, izili d'an Aryan Brotherhood a lazhadegas daou ofiser en un toull-bac'h nepel da hini Marion, III. Silverstein a lazhas ur gward prizon anvet Merle Clutts, Clutts a oa bet roet 40 taol kontel dezhañ. Nebeut eurvezhioù goude, Fountain a lazhas ivez ur gward prizon anvet Robert Hoffman.
Ar gadoniezhioù muntr implijet a oa ar memes re; Silverstein a implijas ur gontel primsavet hag un alc'hwez pa veze kaset d'ar strinkadennoù. Silverstein a lammas war Merle Clutts hag a lazhas anezhañ. Fountain a implijas ar memes doare rik evit Silverstein evit lazhañ Robert Hoffman.
Troc'h ar bloavezhioù 1990
Adal ar bloavezhioù 1990, an Aryan Brotherhood a gemmas e selloù hag a yeas gant hent an torfedouriezh muioc'h evit hini an dreistbeli gwenn. Adal ar mare-se e voe roet lañs bras d'an trafikerezh dramm, gistierezh toull-bac'h, muntroù paeet.