cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mu'ammar al-Qaddafi
Mu'ammar Abu Minyar al Qadhafi pe Mouamar al-Kadafi (arabeg: ', treuzlizherennadur: Mu‘ammar al-Qaḏḏāfī'' ; treuskrivadur brezhonekaet: Mouamar al-Kadafi), anvet da gustum ar c'horonal Kadafi, a oa un den a Stad libian, bet ganet e-tro 1942 e Sirt, ha lazhet er gêr-se d'an 20 a viz Here 2011 e-skeud an emgannoù kaset war-raok gant ar gouarnamant da c'hortoz hag an Aozadur Feur-emglev Norzh-Atlantel evit tapout kêr.
Ofiser eus an arme e oa pa zeuas da vezañ de facto rener Libia goude un taol Stad, e 1969, a ziskaras ar vonarkiezh a oa an tiegezh al-Sanussi en he fenn neuze. Chom a reas e penn ar Stad e-pad 42 vloaz, ha sevel a reas e-doug an amzer-se un diktatouriezh a seller outi evel unan eus ar re galetañ er bed.
E 1977 e adaozas ensavadurioù politikel Libia oc'h ober eus ar vro ur Jamahiriya, renet en un doare teorikel gant ur reizhiad demokratiezh eeun. Daoust ma tilezas e garg ofisiel a benn ar Stad libian, e 1979, e chomas e penn Libia gant an titl a « Heñcher dispac'h ar Jamahiriya bras arab libian poblek ha sokialour » (pe en un doare eeunoc'h « Heñcher an dispac'h » pe « « Breur heñcher »). Skrivet eo bet gantañ e oberenn al Levr Glas ma tispleg e gelennadurezh. Ingal e savas a-enep ar berbereg, ha lavaret a rae e oa ar Verbered ur vojenn bet degaset gant trevadennourien Europa. Berz a lakas war ar berbereg en e vro.
Adalek miz C'hwevrer 2011 e oa hejet Libia gant un emsavadeg en e enep a droas buan e brezel sivil e 2011. Goude ma oa kemeret Tripoli gant an emsavidi e miz Eost 2011 ec'h erruas ar c'huzul broadel tremen er galloud, ha Mouammar Kadafi a dec'has. Ne zeued ket a-benn da c'houzout e pelec'h edo betek an 20 a viz Here 2011 ma voe dizoloet o kuzhat e Sirt, e gêr c'henidik, hag e-lec'h ma kavas e varv. Savet e oa bet ur c'hemenn herzel etrebroadel evit torfed a-enep an denelezh a-enep dezhañ. Tud a afer libian o doa prometet un arc'hopr d'an neb a ziskuilhfe anezhañ.
Koumoul
Ar c'houmoul (eus al latin cumulus), pe ar c'hoabr, a zo anezho un tolpad partikulennoù, bannigoù dour pe skorn kristalekaet, hag a chom toueziet en aer en oabl. Kemm a ra neuz ar c'houmoul hervez ar gouloù, ha hervez kementad, ment ha dasparzhañ ar partikulennoù.
Eus glizhennadur aezhenn dour a zo en aer e teu ar bannigoù dour. Hervez ar temperadur e c'hell an aer endelc'her muioc'h a aezhenn ha pa vez tomm e c'hell tapout muioc'h a aezhenn, houmañ ur seurt gaz diwel. Ar c'helenn pennañ a bled gant ar c'houmoul a zo an oablouriezh gant un iskelenn, ar c'houmoulouriezh. Houmañ a zo ivez lodenn an hinouriezh, dezhi ar pal studiañ an hinoù, ar re a zo hiziv hag ar re a zo bet.
Anvioù ar c'houmoul e brezhoneg
E toleadoù zo e vez anvet ar c'houmoul kogus(enn).
Hervez ar rummatadur kozh e vez anvet ar rummadoù koumoul e brezhoneg :
An halo a vez graet kog-heol, pe kog-neñv, anezhañ.
Furmadur ar c'houmoul
Prouet eo bet e diwezh an XXvet kantved ne c'hell ket ar glizhennadur mont betek an dour liñvel pe ar skorn ma n'eus ket mikropartikulennoù solut (an aerosoloù) evit krouiñ kalonennoù glizhennadur pe kalonennoù skornidigezh. Evit gwir p'eo pur an aergelc'h ne ya ket an dour da skorn a-us da - 40 ° C hag e c'hell ar bannigoù dour chom e stad an usteuzidigezh, met pa ya an dour dindan 0 ° C da stekiñ ouzh kalonennoù glizhennadur ez a diouzhtu da gouezhañ. Pa teu an dour gant mikropartikulennoù tost ouzh al leur douar skornet ez eus ur vrumenn-frimañ.
Savidigezh an dour (pe ar skorn) a reer ar gorroidigezh konvektadur eus anezhañ a c'hell bezañ lañset pa ya ar c'houmoul da stekiñ ouzh an torosennadur (ar menezioù) pe gant dinamik an aergelc'h pa teu ar gwagennoù baroklinek, anvet ivez an talbennoù meteorologel.
Rummatadur ar c'houmoul
En XIXvet kantvet e veze renket ar c'houmoul nemet diouzh o neuz hag pep a seurt koumoul a oa anvet e latin hervez o stummoù hag o livioù. Hiziv e vez renket ar c'houmoul e daou rumm : ar c'houmoul dre gorroidigezh konvektadur hag ar c'houmoul dre gorroidigezh kenwel. Miret eo bet un darn eus an anvioù latin.
Ar rummoù cumulus ha stratus a vez rannet e 4 isrumm hervez uhelded o diazez Ar c'houmoul uhelañ a zo arcirrusoù hag ar re el live kreiz a zo an altusoù. Cirrus ha stratus a c'hell bezañ implijet evel rakger, met ne vez ket graet evit ar c'houmoul izel. Kinniget eo bet ar rummatadur-se gant Luke Howard e 1802.
Koumoul uhel (Familh A)
En tu all da 5000 metr er troposfer. Gant ar ger pe ar rakger cirro- pe cirrus e vezont anvet. Gant kristalioù skorn e vezont graet peurvuiañ :
Koumoul izel (Familh C)
Etre al leur douar betek 2000 metr gant stratus pe cumulus en o anvioù. Diouzh ar stratus e teu ar vrumenn :
Koumoul a-sonn (Familh D)
E pep seurt uhelded hag enno ez eus redennoù a-sonn a gas anezho da vezañ c'houezhet pell diouzh o liveoù diazez :
Rummoù all
Un nebeud koumoul a vez kavet er troposfer, en stratosfer hag er mezosfer, ar c'houmoul noz lufrus en o zouez.
Arnevioù : luc'hed, kurun ha tanfoeltr
Er c'humulo-nimbus ez eus diforc'hioù energiezh tredan bras-tre etre an diazez hag ar vegenn. Dre diskargoù tredan e teu al luc'hed hag ez a ganton son an darzhadenn graet diwar an diskarg, ar son eo hini ar gurun.
A wechoù ez eus un diskarg tredan etre al leur douar hag ar goumoulenn hag e vez kaset ur redenn elektronoù, an tanfoeltr, dezho ar galloud tredan a vilionoù volt. Gant an tanfoeltr e c'hell c'hoarvezout gwalldarvoudoù grevus : tud lazhet pe gloazet, savadurioù dispennet, tan-gwallioù (traoù, koadegoù, gwez, plantennoù).
Kanton Calais-Gevred
Kanton Calais-Gevred a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant ar Pas-de-Calais hag er rannvro Nord-Pas-de-Calais.
Kumunioù
Kanton Calais-Gevred a yae ul lodenn eus kumun Calais d'ober anezhañ.
Aleksandr Soljenitsyn
Aleksandr Isayevitch Soljenitsyn (e rusianeg Алекса́ндр Иса́евич Солжени́цын, distagadur IPA: ɐlʲɪˈksandr ɪˈsaɪvʲɪtɕ səlʐɨˈnʲitsɨn) a oa ganet d'an 11 a viz Kerzu 1918, ha marvet d'an 3 a viz Eost 2008, a oa ur skrivagner rusian, skrivet gantañ danevelloù, dramaoù ha danvez diwar-benn an Istor. Priz Nobel al lennegezh zo bet roet dezhañ e 1974 hag harluet e voe eus an Unaniezh Soviedel e 1974. Distroet e oa d'e vro e 1994.
Brud
Anavezet eo dreist-holl abalamour m'en deus roet da c'houzout d'ar bed-holl e oa eus ar Goulag, ar c'hampoù-bac'h labour lakaet war-sav gant ar renad soviedel. Sevel a reas a-du gant ar Jeneral Vlasov, ag al Lu Ruz, troet kein d'e chupenn evit stourm a-gevret gant an nazied.
Oberennoù
E-touez e oberennoù brudetañ e c'haller mennegiñ :
Soljenitsyn e brezhoneg
E brezhoneg eo bet embannet e romant Ti Vatriona (1962) gant embannadurioù Al Liamm e 1976. Gant Ernest ar Barzhig eo bet graet an droidigezh, diwar ar galleg.
Sergey Prokofyev
Ur sonaozer rusian eo Sergey Sergeyevitch Prokofyev (e ruseg Сергей Сергеевич Прокофьев, Sergej Sergeevič Prokof'ev). Skrivet e vez Sergei Prokofiev alies ivez. Ganet eo bet d'an 23 a viz Ebrel 1891 e Sontsovka, en Ukraina hag eo bet d'an anaon d'ar 5 a viz Meurzh 1953 e Moskov gant ur taol gwad en e benn.
Marvet e oa 50 munutenn a-raok Jozef Stalin met er gazetenn Pravda e vo roet da c'houzout ar c'heloù c'hwec'h devezh goude hepken. Pouezhet e oa bet kreñv war e familh evit ma chomfent mut a-zivout e varv rak ret e oa e chomfe selloù an holl war hini Stalin. E-pad e obidoù ne voe un 40 a dud nemetken.
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2001
E 2001 e oa bet gounezet Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn gant ar reder stadunanat Lance Armstrong, a-raok bezañ rasket e 2012.
Hong Kong
Hong Kong (sinaeg : 香港, pinyin : Xiānggǎng pe Hēunggóng, da lavaret eo Porzh ar frondoù pe porzh porfumet ), Rannvro velestradurel arbennik Hong Kong eus Republik pobl Sina hec'h anv ofisiel, eo ar vrasañ ha pobletañ eus an div Rannvro velestradurel arbennik (RVA) eus Republik pobl Sina (RPC). Macao eo eben. Da 7 500 700 a annezidi e save poblañs Hong Kong e 2019.
Emañ Hong Kong war ribl reter Stêr ar Perlez (珠江 zhū jiāng), en aod Su Sina war vord Mor Sina ar Su. Stok eo ouzh proviñs Guangdong en norzh. Hong Kong eo kêr binvidikañ Republik pobl Sina. Hec'h ekonomiezh zo unan eus ar re frankizourañ er bed. Ur greizenn vras arc'hanterezh ha kenwerzh er bed eo.
Douaroniezh
Un tiriad a 1 104 km² eo rannvro velestradurel Hong Kong. N'emañ ket pell eus Trovan ar C'hrank. Meneziek eo ar vro.
Teir rann zo e tiriad Hong-Kong : Enez Hong Kong, kreizenn armerzhel ha politikel ar vro, Kowloon a-dal d'an enezenn, war an douar bras, hag an Tiriadoù Nevez, ar peurrest eus ar vro.
Istor
Adalek Skrid-emglev Nanjing e 1842 e teuas da vezañ un drevadenn eus ar Rouantelezh-Unanet. Restaolet e voe da Sina e 1997 ; da Rannvro velestradurel arbennik kentañ Sina e troas d'ar 1añ a viz Gouere. Chom a ra Hong Kong disheñvel a-grenn diouzh ar peurrest eus Sina. Ul Lezenn diazez a reoilh e renad politikel. Heuliañ a ra ar bennaenn « ur vro, div reizhiad », a ro an tu da Hong Kong da viret he reizhiad lezennoù, he moneiz, he reizhiad politikel, he skipailhoù sport etrebroadel hag he lezennoù diwar-benn an embroerezh. Hervez disklêriadenn gumun Sina hag ar Rouantelezh-Unanet he deus prometet Republik pobl Sina e virfe Hong Kong un doare emrenerezh betek ar bloaz 2047 d'an abretañ, da lavaret eo 50 vloaz goude ar cheñchamant Stad.
Un 20 500 bennak a geodediz eus Breizh-Veur zo o chom e kêr (25 500 e oant e 1996). Ar pep brasañ anezhe zo divroidi implijet gant embregerezhioù etrebroadel pe embregerien zo o chom eno gant o ziegezh. Abaoe ar cheñchamant Stad o deus miret ar straedoù o anvioù doubl, e saozneg hag e kantoneg. Bep 1añ a viz Gouere e vez aozet manifestadegoù evit difenn an demokratelezh. Un hanter milion a dud a oa er straedoù e 2014.
Manifesdadegoù ha gourzhbonnadurioù e 2019
D'an 9 a viz Mezheven 2019 e oa ur milion a dud e Hong Kong evit manifestiñ a-enep an danvez-lezenn kinniget evit kas da Republik Pobl Sina an dud da vezañ barnet. D'ar 16 a viz Even e voe 2 vilion a dud o tibuniñ er straedoù. Dont a rejont a-benn da gaout digarezioù ofisiel. D'ar 1añ a viz Gouere e voe torret dorioù ar Vodadenn Lezennoù, ar parlamant lec'hel, gant manifesterien hag a yeas e-barzh a-raok bezañ skarzhet gant ar polis. Nullet e voe an danvez-lezenn d'an 8 a viz Gouere gant gouarnamant Carrie Lam, met kenderc'hel a reaa Hongkongiz da vanifestiñ evit bezañ emrenoc'h diouzh Sina ha difenn an argerzh demokratekaat. D'an 13 a viz Eost en em vodas tankoù Arme Dieubidigezh Pobl Sina en ur stadion e Shenzhen, ur gêr a zo stok ouzh Hong Kong.
D'an 28 a viz Mae 2020, gant Bodadenn Vroadel ar Bobl, parlamant Republik Pobl Sina, e voes votet ul lezenn a-zivout "surentez ar vroad" hag a voe lakaet da dalvezout e Hong Kong, daoust d’an emrenerezh lec’hel a oa betek neuze.
Armerzh
Kêr binvidikañ Sina a-bell eo Hong-Kong, gant ur PDK dre annezad a 42 422,9 US$ e 2015. Trede plas arc'hantel ar bed eo.
Gouelan kein du
Ar Gouelan kein du (liester: Gouelini kein du) a zo un evn-mor, Larus fuscus an anv skiantel anezhañ.
Annez
Bevañ a ra al labous e gwalarn ha norzh Eurazia.
Timaliidae
Timaliidae a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1840 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857), Timalia ar genad skouer anezhañ.
Diouzh Doare 9.1 an IOC World Bird List ez a nav genad golvaneged d'ober ar c'herentiad :
Blind Guardian
Blind Guardian zo ul laz-seniñ alaman disklêriet alies evel unan eus ar strolladoù Power ha Speed Metal anavezetañ, ,. Krouet e voe e kreiz ar bloavezhioù 1980 e Krefeld, Alamagn. .
Komzoù Blind Guardian, skrivet gant ar c'haner Hansi Kürsch, zo awenet gant faltazi skrivagnerien evel J. R. R. Tolkien, Stephen King ha Michael Moorcock, kement ha mojennoù hengounel ha barzhonegoù meurzanevellek.
Buhezskrid
Gant Hansi Kürsch (kan, gitar boud) hag Andre Olbrich (gitar) e voe krouet ar strollad, en deus embannet daou zemo dindan an anv Lucifer's Heritage' e 1985 ha 1986 kent dibab an anv "Blind Guardian". Kalz e kemmas izili ar strollad er bloavezhioù kentañ : Markus Dörk (gitar) ha Thomen Stauch (bateri) zo bet erlec'hiet gant Christof Theißen hag Hans-Peter Frey. Erfin, e 1987, Marcus Siepen ha Thomen a zistroas en dro evit stummañ ar strollad a voe dalc'het evel-se evit an 18 vloaz war-erc'h.
E 1991, Blind Guardian a sinas gant Virgin Records ; embannet e voe an albom Somewhere Far Beyond hag an albom live Tokyo Tales e 1993. Flemming Rasmussen, produer Metallica, a grogas da labourat gant Blind Guardian, o produiñ Imaginations from the Other Side e 1995 ha The Forgotten Tales e 1996, un albom savet gant un hanter a tonioù adkemeret hag an hanter all a gannaouennoù nevez.
E 1998, Blind Guardian a embannas o albom Nightfall in Middle-Earth, un albom meizad diazezet war The Silmarillion gant J. R. R. Tolkien, gant sonerezh levezonet gant ar folk rock. Abaoe Nightfall e voe Oliver Holzwarth soner guitar-boud Blind Guardian, hag Hansi a c'hell en em c'hreizañ war e gan. Bez' e oa ivez albom diwezhañ produet gant Rasmussen. A Night at the Opera a voe embannet pevar bloaz goude. War an albom-se, son ar strollad a denn muioc'h d'o albomoù speed metal kozh. Zoken pa n'eo ket un albom meizad evit gwir, kalzik eus an temoù a gomz deus relijion ha darempredoù etre tud ha galloud santel. Heuliet e voe gant un albom live e 2003 hag un DVD, Imaginations Through the Looking Glass, a voe an albom diwezhañ gant an tabouliner Thomen Stauch. Aet eo kuit abalamour da ziforc'hioù a-fed sonerezh hag erlerchiet eo bet gant Frederik Ehmke. Kentañ albom gant Ehmke a voe A Twist in the Myth, a zeuas er-maez e 2006.
Kataforiezh
Implijet e vez an termen yezhoniel kataforiezh (saoz.: cataphora) evit komz eus un doare endoforiezh pa ra dave elfennoù ul lavarenn pe ur skrid da elfennoù all hag a deu war-lerc'h. a ra dave d'elfennoù all en hevelep skrid (dre gomz pe dre skrid) da skouer:
Blind Guardian
Buhezskrid
Blind Guardian en deus kemeret perzh n'eus ket pell zo evit sonerezh ar film In the Name of the King: a Dungeon Siege Tale, hag a zo deuet er-maez e 2008 Ar strollad en deus ivez enrollet un ton evit ar c'hoari video Sacred 2 Fallen Angel.
Kataforiezh
pe
Blind Guardian
Buhezskrid
Ar single A Voice in the Dark a voe embannet d'ar. D'an e teuas an albom At the Edge of Time er-maez. Kroget e voe ar strollad d'ober sonadegoù ha disklêriet o deus e sonfent er Wacken Open Air e 2011.
Kataforiezh
Amañ "ar benveg resis ma'm boa ezhomm outañ" a ra dave d'an elfenn "ur pellgomz hedoug" pelloc'h er frazenn.
Blind Guardian
Doare sonerezh
Daou albom kentañ Blind Guardian, Battalions of Fear ha Follow the Blind, a denne muioc'h d'ar speed metal eget o labourioù da-heul. O kregiñ gant o trede albom, Tales from the Twilight World, Blind Guardian en deus kroget tamm-ha-tamm da skrivañ sonaozadennoù luzietoc'h ha goustadikoc'h. Evel ar c'hwec'hvet albom, Nightfall in Middle Earth, Hansi en deus paouezet seniñ ar gitar-boud evit en em greizenniñ war e gan. D'ar mare-se, ar strollad en deus kroget da lakaat kalzik kempennadurioù evit ul laz-seniñ, hag implij an teknik "overdub", awenet gant ar strollad saoz Queen.
Kataforiezh
Pa degouezh an endoforiezh en tu kontrol e vez graet anaforiezh outi.
Blind Guardian
Doare sonerezh
Pa voe aterset ar strollad dindan produelezh Sacred 2 e 2009, Hansi a lavars e c'hallje an doare sonerezh bezañ disklêriet evel symphonic speed metal.
Raktresoù
Asambles gant Jon Shaffer, leader ha krouer Iced Earth, Kürsch zo kaner er stollad Demons & Wizard.
Blind Guardian en deus labouret abaoe eizh vloaz war ur rakrtes laz-seniñ diwar The Lord of the Rings. Ne vo ket un albom power metal, embannet e vo dindan an anv Blind Guardian peogwir eo gant temoù ar strollad, hervez Hansi
Alseeg
Ur yezh alseek eo an alseeg tost-tre d'ar yakineg. Ur yezh varv an hini eo, bet komzet gwechall war ribl ar ster Alsea, en Oregon (Stadoù-Unanet).
Émiéville
Émiéville a zo ur gumun eus departamant gall Calvados e Bro-C'hall.
kantved
.
Lur Kiprenez
E 1879 e voe krouet lur Kiprenez. An hevelep talvoudegezh hag al Lur Saoz o-doa betek 1960 ha disrannet e oa e 20 shilling (σελίνι / σελίνια, şilin). E 9 piastr (γρόσι / γρόσια, kuruş) e oa disrannet ar shilling ivez da virout ul liamm gant al Lira Durkat a oa disranet e 100 kuruş. E 40 para e oa disrannet pep piastr. Gant ar bloavezhioù e lakaas ar monc’hwezh talvoudegezh ar para da zigreskiñ ha divizet e voe e 1955 da erlec'hiañ ar paraoù hag ar shillingoù gant 1000 mil (μιλς, mil). Kenderc'hel a rejod da envel ar pezh 5 mil ur "piastr" hag hini 50 mil ur "shilling".
E 1983 e erlec'hjod ar miloù gant centoù. Pep cent a dalveze 10 mil. D'an amzer-se e oa ar pezh bihana e dalvoudegezh hini 5 mil. 1/2 cent e voe adanvet met dilammet e voe buan a-walc'h goude m'en-do e lakaaet da zidalvoudus ar monc'hwezh.
Erlec'hiet e voa lur kiprenez gant an euro en dazont tost.
Telenn
Un delenn a zo ur benveg-seniñ gant kerdin dizingal, pep kordenn evit un notenn disheñvel, staget a-dreuz ur stern tric'horn, hep boest ebet a-dreñv ar c'herdin.
Yezhoù songayek an norzh
Un is-skourr eus ar yezhoù nilez-sahareh eo yezhoù songayek an norzh komzet er Sahara.
Lur Kiprenez
Pezhioù
=Coins== Ar pezhioù implijet bremañ a zo :
Yezhoù songayek an norzh
Levezonet-don eo bet ar yezhoù-mañ gant ar yezhoù berberek
Lur Kiprenez
Pezhioù
Ar pezh a 20 cent kognet hiziv n'e-deus ket an hevelep kil hag an hini diskouezt amañ. Penn ar prederour Zenon eus Kition a ziskouez.
Yezhoù songayek an norzh
Setu ar yezhoù pennañ en is-skourr-mañ:
Lur Kiprenez
Bilhedoù
Ar bilhedoù implijet hiziv a zo :
Telenn
Istor
Anavezet eo an delenn abaoe an Henamzer, unan eus binvioù seniñ koshañ an istor eo. Ar relegennoù gentañ a zo o tont eus ar c’hornog. E Ejipt, a-drugarez da hieroglifoù e teu war-wel telennoù ramplet, da lavaret ez eo ar c'herdin dalc’het gant un tamm koad e stumm ur gwreger. Diskouezet e vez ivez gant an hiezoglifoù kemmoù an delenn e-kerzh ar milvedoù.
Lur Kiprenez
Feur eskemm
D'an 16 a viz Gwengolo 2006 e oa feur-eskemm al lari
Telenn
Istor
War-lerc’h en em led an delenn betek Gres ha Roma. Ne ouezomp ket resis tre penaos eo ganet an delenn er C’honôg, met e seblant eo bet dreist-holl c’hoariet telenn adalek penn kentañ hon oadvezh er vroioù Skandinaviz ha Angl-ha-Saoz. Bez ez eus bet nemet telennoù e doare un tric’horn er C’honôg.
Lur Kiprenez
Feur eskemm
1 EUR = C£ 0.575484 1 USD = C£ 0.451199 1 GBP = C£ 0.851730
Telenn
Istor
E-pad ar grennamzer, an delenn en deus ur perzh da ambrougañ ar rimadelloù, pe vefe e Europa an Norzh pe er broioù Keltiek. An delenn a oa ar benveg karetañ er Grennamzer. Meneget e vez an delenn e romantoù pe rimadelloù ar Grennamzer, ha skeudennet eo ivez an delenn war dornskridoù.
E-pad ar c’hantvedoù e vo tri mil gempennet an delenn. Met e 1697, ul luder eus Bavier, anvet Hochbrücker, a ijin ur mekanism nevez, e lerc’h e vez gant sikour troadikelloù evit kemmañ tonataioù. Adalek 1749, e erru an delenn-mañ e Frañs. E 1770, bruderezh e vez graet tro-dro d’an delenn e Bro C’hall, war-lerc’h donedigezh Marie-Antoinette deus Aostria, rak e teu da vezañ an delenn, benveg sonerezh ar rouanez. E 1880, Sebastien Erard an oberer piano, a ijiñ ur fiñv war an delenn evit e teufe da vezañ an delenn ur benveg kromatek.
Telenn glasel
An delenn glasel pe an delenn troadikell, eo an delenn implijet el laz-senniñ, hag evit ar sac’h tonioù klasel. Honnezh a zo an hini rikamanetañ eus an holl delennoù. Bez ez eus ganti etre 40 ha 47 kerdiñ, ar pezh a ro dezhi ur skeuliad c’hwec’h eizhvetez. Dre vras eo ar c’herdin e bouzelenn deñvad, war-bouez an div eizhvetez izelañ, hag a zo e metal, anvet int kerdin skejennet. An notennoù uhelañ a zo int e nilon. A-wechoù memes, telennoù-zo n’o deus ket a kerdiñ e bouzelenn met e nilon. Ar pezh a ro un ton disheñvel pa vez sonnet gant ar benveg. Da c’houzout e kar muioc’h d’ar sonourion sondadeg c’hoari gant kerdin e bouzelenn, peogwir e ro ur sonenn ront ha frank, gwelloc’h evit anao al laz-sonioù. En delenn glasel e vez liammet ar c’herdin hag an troadikelloù atav, evit gellout c’hoari diez ha blod. Ar fed da pouezañ war an troadikell e chench hirder vibradur ar c’herdiñ, ar pezh a kemm ar son. Bez ez eus seizh troadikell hag a kemm ar seizh notenn (Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si) war pep eizhvetez.
Kef eilsoniañ
Ar c’hef eilsoniañ a zo ur c’hef-dasson, staget eo outi ar c’herdin. Savet eo ar c’hef-dasson gant palikedadoù moan koad, rakstummet ha peget ouzh ur beg e koad. Toullet eo ar c’hef-mañ evit gellout stagañ ar c’herdin. En tu all d’ar c’hef ez eus toulloù bras evit e zafe kuit ar son. Hir tre eo da sevel, hag gwashoc’h eo, pa vez ledan an daol, da lavaret evit an telennoù sonadeg.
Kolonenn
Dija en henamzer, e oa a-wechoù ur pez e koad evit derc’hel kempouez an nerzh resevet gant stennadur ar c’herdin etre ar c’honsol hag ar c’hef. Met ivez evit mirout dizistummet ar benveg-senniñ. E 1697, ur luder eus ar Bavier, a ijiñ ur stumm tric’hornek d’an delenn, en ur ouzhpennañ ouzh ar benveg ur c’holonenn. Setu perak ez eus hiziv c’hoazh war an telennoù-glasel ur c’holonenn e c'homm. Peogwir gant 47 kerdin e vez krouet un nerzh kreñvfoc’h eget 2 tonenn. Neuze e rank bezañ ar c’holonenn kreñv a–walc’h, gant fibrennoù karbon.
Ar sichenn
Ar sichenn a zo ar pezh hag a stag ar c’holonenn hag ar c’hef eilsoniañ. Bezenniñ a za seizh troadikell, gant o gwiterell hag o sistem adkas. War ar sichenn eo staget ivez pevar pav evit dec’hel an delenn. War an delenn glasel e vez div ruilhenn e lec’h an daou pav dirak, evit gellout disblaseal aesoc’h anezhi eo.
An troadikelloù
An troadikelloù a servij d’an telennour da kemm notennoù, en ur uhelaat pe diskenn eus un hanter ton (blod, ha diez). Ar fed da pouezañ war an troadikell e tigas ar fiñv ur c’hemm d’an notenn c’hoariet. Bez e c’hell bezañ an delenn gant ur fiñv, da lavaret e vo div uhelder nemetken. Pe gant un delenn daou fiñv, ijinet gant Sebastien Erard e 1810, pep kerdin a c’hell c’hoari treir uhelder, da lavaret blod, ma vez an troadikell distardet ; naturel ma vez harpet an troadikell etre ; ha diez ma vez an troadikell stardet.
Kerdin
An holl kerdin a zo ganto mentoù ha diametr disheñvel. War an delenn glasel e vez ar c’herdin e bouzelenn deñvad. An notennoù uhelañ, a zo ar c’herdennoù treutañ ha berrañ. Gant an notennoù uhelañ tout e nilon, peogwir ez eo padusoc’h. An notennoù izelañ, a zo ar re brasañ ha hirañ, ha bez emañ an div eizhvetez disheñvel e dir ilianennet. Da c’houzout eo livet kerdennoù-zo evit gellout dielfenn anezho buanoc’h. An holl kerdin e ruz a zo an DO, hag holl kerdin e glas pe et du a zo FA. E-mod all e chom an holl notennoù all diliv. Kentoniadeg an delenn a vez graet en ur sachañ mui pe vui pep kerdin, a-drugarez d’un alc’hwez.
Konsol
Ar c’honsol a vez savet diwar meur a devder koad. Toullet eo ar c’honsol evit gellout tremenadenn ibilioù-liamm. Pep kerdin a vez stag ouzh un ibil da gentañ, ha war-lerc’h e bouez ar c’herdin war ur silh, ar pezh a dermen an hirder froumal ar c’herdin.
Telenn geltiek
An delenn geltiek a bihanoc’h eget an delenn sonadeg, hag aesoc’h da vaneañ. Ne zeus ket a troadikell ganti. An delenn geltiek en deus etre 32 ha 38 kerdin. Hiziv e vez kentoc’h a re se e nilon. Paliketennoù a vez a-us pep kerdiñ, servijout a reont evit chench eus un hanter-ton an notenn (diez ha blod). Erlec’hiañ a ra ar paliketennoù war an delenn geltiek, an troadikelloù war an delenn glasel. Disheñvel eo c’hoari an delenn geltiek diouzh hini an delenn glasel, koulskoude e c’hell bezañ ur benveg evit kregiñ da c’hoari telenn. Ur sac’h-tonioù dezhi en deus ivez. Bez ez eus outañ abaoe ar mare e oa an delenn geltiek benveg seniñ sonerien-red. Evel just toiaoueg iwerzhon, skosat ha breizhat a vez ar brasañ implij eus an delenn geltiek. E-mod all kenglod a ra ivez gant tonioù classel hag ar sonerezh a-vremañ e-giz ar jazz, new age … Dreist amboug eo ivez an delenn geltiek gant un unkaner. An delenn geltiek a zo anavezet da gentañ evit bezañ ur benveg-senniñ dous hag kensoniet, hag a eztaol drantiz, melkoni ha hunvreadell. Met e c’hell bezañ an delenn pe dous tre pe a-razailh tre ivez, a-drugarez da c’hoari an efedoù electronikel.
Ar c'hoari
Diazezet eo c’hoari an delenn abaoe an XVIII vet Kantved, a drugarez da Hochbrücker, hag en deus ivez peurglokaet he stumm.
E-kerzh an henamzer, eo bet graet war-dro dalc’h ar bizied e-pad ar c’hoari. C’hoariet e veze telenn gant ar re a-blaen gant ul lavnennet en dorn dehou. An dorn kleiz a servije da mougañ ar c’herdin n’o doa ket da froumal. War-an telennoù a-blom, a veze c’hoariet gant an delennourien ejipsian gant an daouarn etrezo ur c’hantad (4 notenn), ur pempenn (5 notenn) pe un eizhvetez (8 notenn).
Eus an tu all, e Iwerzhon betek an XVIIIvet Kantved e veze c’hoariet telenn en ur piñsat ar c’herdiñ etre an ivinoù. Adkavet e vez an deknik-mañ ivez e Amerika ar Su.
Er C’hornog e-pad ar grennamzer, e implij an delennourien an daou zorn evit c’hoari. Padal gant tri biz nemetken: ar biz-meud, ar biz-yod hag ar biz-bras. An deknik-mañ a zo bet implijet e-pad pell. Adkavet e vez roudoù eus an tri biz un tamm e pep lec’h, da skouer er pezh-c’hoari “Le chant d’Orfeo”, ar sonerezh skrivet gant Monteverdi a implij an tri biz nemetken.
Telennourien brudet
•	Turlough O'Carolan, ganet e 1670, an telennour iwerzhonad a-vicher diwezhañ eo. C’hoariet e vez c’hoazh hiziv an deiz e sonaozennoù.
•	Ruairi Dall O'Cathain, ganet war-dro 1570 ha marvet war-dro 1650, oa un telennour dall iwerzhonad ivez.
•	Francette Bartholomée, telennourez velgiat, kelennet en deus an delenn gromatek ha diatonek e mirvaoù Real ar sonerezh Vrusel ha Maastricht.
•	Vanessa Gerkens, telennourez velgiat ivez. Desket hedeus just a-walc’h an delenn e mirva Real ar sonerezh e Vrusel. Kelenn a ra an delenn e akademiezh Schaerbeek e Vrusel.
•	Paola Chatelle, telennourez belgiat adarre, sonadegez ha kelennerez eo ivez e akademioù Schaerbeek ha Tervuren.
•	Alan Stivell, a zo ur breizhad, e dad Jord Cochevelou hag e gelennerez Denise Mégevand. O zri o deus lakaet e plas azginivelezh an delenn e Breizh er bloavezhioù 1950. Savet en deus Jord Cochevelou an delenn breizhat kentañ an XXvet Kantved.
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2002
E 2002 e oa bet gounezet Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn gant ar reder stadunanat Lance Armstrong, a-raok bezañ rasket e 2012.
Telenn
Telennourien brudet
•	Athy, a zo an delennourez nemeti o c’hoari hag o krouiñ telenn elektrek e Arc’hantina. Kemmet he deus istor an delenn en he bro.
•	Loreena McKennitt, a zo un iwerzhonadez o vevañ e Kanada, anvet eo evit he « World Celtic Music ».
Sant-Andrev-an-Doureier
Sant-Andrev-an-Doureier (Saint-André-des-Eaux e galleg) a zo ur gumun a Vreizh hag eus ar Briver. E kanton Gwenrann, e Bro-Naoned, e Liger-Atlantel, e gevred ar vro emañ.
Gwelet ivez
Kumunioù Liger-Atlantel
Ìle
Douaroniezh
Bez' ez eo ar greisteisañ eus an Inizi Gall tostañ, ha Banrìgh nan Eilean (rouanez an inizi) a vez graet anezhi. E kontelezh Argyll emañ, er c'hornôg da Enez Diùra, ha tostik dezhi, 40 km en hanternoz da aod Iwerzhon a weler pa vez digatar an oabl. Ul ledenez zo er c'hornog, hag Na Roinn Ileach a vez graet anezhi, pe The Rinns of Islay, e saozneg. 619,56 km2 zo dezhi, ha gant-se eo pempvet brasañ enezenn Skos.
Kêrioù
Kêr-benn an enez eo Bogha Mòr (Bowmore), hag a zo enni, ouzhpenn ul labouradeg wiski, un iliz kelc'hiek, e Cill A-Rubha.
Port Ìlein avat eo al lec'h tudetañ.
Poblañs
Ouzhpennik 3 000 a dud zo en Ìle. Ìleach, distaget[ˈiːləx], a vez graet eus un den eus an enezenn, hag Ìlich eus an dud. Gouezeleg a vez komzet gant un den diwar dri.
Loened
Laboused e-leizh zo enni, ha dreist-holl. E miz C'hwevrer dreist-holl e teu an dud da welout ar gwazi gouez ha da dañva wiski an enezenn, div stivell an douristelezh eno.
Baradoz ar wiski
Obererezh bras an enezenn eo an aozañ wiski diwar malt. Brudet eo anvioù Ardbeg, Lagavulin, Laphroaig, Bowmore, Caol Ila, Bunnahabhain, Bruichladdich. An holl anezho a zo blaz an taouarc'h warno. Kreñvoc'h eo avat en tri meneget da gentañ. Everien wiski touet zo a lavar eo al lec'h tostañ d'ar baradoz, ha gwelet ez eus bet lod o chom da hunvreal, digomz ha divanne, dirak ur gartenn eus an enezenn, warni ar seizh anv santel meneget uheloc'h.
Un aerborzh zo en enezenn, ma c'haller mont bemdez da C'hlasc'ho. Gant al lestr-treizh ez eer ac'hano da Scallasaig (Colonsay), Ceann na Creige (Kennacraig) (e ledenez Cinn Tìre (Kintyre)) ha d'an enez amezek Diùra (Jura).
Klouarikoc'h eo hin an enezenn eget hini douar-bras Bro-Skos en abeg d'ar Gulf Stream.
Yezh
Un enezenn labourerien-douar eo bet Ìle. Ha gouezeleg a veze ganto pa'z aent da labourat el labouradegoù wiski, dalc'het gant saoznegerien. War ziskar ez ae buan ar gouezeleg er bloavezhioù 1960. Hiziv e chom yezh 23% a dud, met tud kozh dreist-holl.
Ur vagouri ouezelek a voe savet e 1986. E 2002 e oa bet savet Ionad Chaluim Chille Ìle, ur greizenn deskiñ, en ospital kozh. Eno e vez kelennet sonerezh (pib-meur), kan, skrivañ. Ul laz-kanañ gouezelek a zo e Port Ìlein.
Zarmeg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù songayek ar su eo ar zarmeg (zarmaciine) komzet gant tro-dro da 2 vilion a dud e su Nijer.
Virgilio (Lombardia)
Virgilio  zo ur frazione e kumun Borgo Virgilio e proviñs Mantova, e rannvro Lombardia, en Italia abaoe 2014; a-raok e oa ur gumun distag, hag 11.042 a dud o chom enni e 2008.
130 km zo ac'hano da gêr Milano er gwalarn ha 6 km da v-Mantova.
Keriadennoù
Cerese, Cappelletta, Pietole
Istor
Krouet e voe ar gumun e 1805, hag anvet Quattroville, abalamour d'ar peder c'hêriadenn Bellaguardia, Cerese (sez ar gumun hiziv), Parenza ha Pietole. E 1883 e voe adanvet Virgilio, anv italianek ar barzh latin Vergilius, ganet  en Andes, a zo Pietole vecchia hiziv, tostik da b-Pietole.
Mirdi Frans Hals
E kêr Haarlem, en Izelvroioù emañ ar Mirdi Frans Hals, anvet war-lerc'h al livour izelvroat Frans Hals, a veve er XVIIvet kantved. Lakaet eo bet ar mirdi en ospis ar re gozh, savet er c'hantved-se, a oa bet poltredet ar renerien anezhañ gant al livour en e amzer.
Oberennoù
Ouzhpenn livadurioù Frans Hals e vez gwelet ivez oberennoù livourien all eus e amzer, ha dreist-holl:
Oberennoù arzel a-vremañ zo ivez war-ziskouez er mirdi.
Proviñs Mantova
Proviñs Mantova zo unan eus proviñsoù rannvro Lombardia en Italia, ha Mantova eo he c'hêrbenn.
Pennaennoù Rochdale
Pennaennoù Rochdale zo un teskad uhelvennadoù evit korvoiñ kevelourioù. Savet int bet da gentañ gant Kevarzhe Difraosterien Reizh Rochdale e Rochdale, Bro-Saoz, e 1844 ha talvezet o deus da ziazez evit ar pennaennoù ma korvoer kevelourioù dre ar bed-holl betek hiziv. Ar Pennaennoù Rochdale a-orin a voe degemeret ent-ofisiel gant an International Co-operative Alliance (Emglev Kevelourel Etrebroadel) e 1937 evel "Pennaennoù Rochdale ar Gevelliñ". Aozerezhioù hizivaet ar pennaennoù zo bet degemeret gant an International Co-operative Alliance (ICA) e 1966 evel ar "Pennaennoù Kevelourel", hag e 1995 evel ul lodenn eus an Disklêriadur war Hevelebiezh ar Gevelliñ.
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2003
E 2003 e oa bet gounezet Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn gant ar reder stadunanat Lance Armstrong, a-raok bezañ rasket e 2012.
Hertz
An hertz (arouez : Hz) eo an unanenn deveret eus ar Reizhiad unanennoù etrebroadel (SI) evit muzuliañ an talmoù, da lavarout eo an niver a luskelladoù dre eilenn. Kevatal eo an hertz gant 1 talm dre eilenn (s−1, 1/s).
Diwar anv ar fizikour alaman Heinrich Rudolf Hertz (1857–1894) en deus kaset labourioù skiantel a-bouez war dachenn an elektromagnetegezh ez eo bet anvet an unanenn.
Strollad Komunour Labourerion Jordania
Strollad Komunour Labourerion Jordania (e arabeg: Hizb al-Shaghghīlah al-Shuyu'īyah al-Urdunī حزب الشغّيلة الشيوعية الأردني) a zo anv ur strollad komunour oberiant e Jordania, bet krouet e 1997 da heul un disrann e diabarzh Strollad Komunour Jordania, bet implijet gantañ da gentañ-penn an hevelep anv "Strollad Komunour Jordania" betek ma tivizas lakaat e anv war restroù ofisiel strolladoù politikel ar vro ma oa bet adanvet "Strollad Komunour Labourerion Jordania".
En tu-kleiz da Strollad Komunour Jordania emañ.
Sennieg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù songayek ar su eo an sennieg (senni).
Isrannet e vez ar yezh-mañ e div rannyezh pennañ evel-hen:
Zosteropidae
Zosteropidae a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1853 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857), Zosterops ar genad skouer anezhañ.
Diouzh Doare 9.1 an IOC World Bird List ez a pemzek genad golvaneged d'ober ar c'herentiad :
Yakineg
Ur yezh alseek eo ar yakineg (anvet ivez yakwineg pe yakoneg) tost-tre d'an alseeg. Ur yezh kazi marv an hini eo, komzet en Oregon (Stadoù Unanet).
Gouelanig maskl du
Ar Gouelanig maskl du (liester: Gouelaniged meskl du) a zo un evn-mor, Chroicocephalus ridibundus an anv skiantel anezhañ.
Doareoù pennañ
E-pad an hañv eo rous-du e benn hag e-pad ar goañv eo gwenn gant ur pik du a-drek e skouarn.
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2004
E 2004 e oa bet gounezet Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn gant ar reder stadunanat Lance Armstrong, a-raok bezañ rasket e 2012.
Yezhoù na-dene
thumb|200px|Takad ar yezhoù na-dene
Ur familh-yezhoù eo ar yezhoù na-dene komzet gant pobloù-orin e Norzh Amerika. An navac'hoeg eo yezh vrudetañ ar familh-mañ hag ivez an hini gant ar muiañ a dud barrek warni hiziv.
Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù er familh-mañ:
Kanton Calais-Gwalarn
Kanton Calais-Gwalarn a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant ar Pas-de-Calais hag er rannvro Nord-Pas-de-Calais.
Kumunioù
Kanton Calais-Gwalarn a yae 9 c'humun d'ober anezhañ.
Wanze
Wanze (e walloneg:Wanze) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Liège.
1153
Diwar-benn bloavezh 1153 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1153
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1153
Brezel punek kentañ
Ar brezel punek kentañ (264 kent JK - 241 kent JK) a oa ar c'hentañ eus tri brezel a enebas Kartada ha Roma : Brezelioù Kartada pe ar Brezelioù punek. Dont a ra an anv-gwan punek eus an anv-gwan latin poenicus pe punicus a zeu eus Poenus a oa an anv a roe ar Romaned d'an enebourien-se, abalamour ma oa bet diazezet Kartada gant Fenikianed (Phoenices a dalvez Fenikianed ha Kartadaiz e latin). Ar brezel-se e badas 23 vloaz hag a zo unan eus are hirañ renet gant Roma.
Anavet eo an darvoudoù a-drugarez d'ar skrivagnerien latin ha gresianek, Polibios dreist-holl. E-pad 23 vloaz e stourmas an daou c'halloud da gontrollañ kornôg ar Mor kreizdouar, da gentañ e Sikilia hag ar morioù tro-dro met ivez, daoust nebeutoc'h, e ledenez Italia hag e Norzhafrika. Kregiñ a reas ar brezel gant un dilestradeg eus ar Romaned e Messana, galvet gant hec'h annezidi. Sujañ a rejont goude reter an enezenn, ha sevel a rejont listri brezel. Kentañ trec'hioù ar Romaned war vor a atizas anezhe da zilestrañ e-tal Kartada da glask he rediañ da godianañ. Kaset e oa un arme roman dindan urzhioù Marcus Atilius Regulus met an ergerzhadeg a echuas gant un drouziwezh evit ar Romaned e 255 kent J.-K.. Kenderc'hel a reas ar brezel e-pad pell gant ar Gartadaiz o terc'hel aodoù kornôg Sikilia, tra ma lakae ar Romaned seziz warne hag int trec'h pe koll a bep eil war vor. E 241 kent J.-K. e oa trec'het Kartada gant ur brezel diwezhañ en inizi Aegates.
Kartada, e Tunizia a vremañ, a oa ar galloud brasañ e kornôg ar Mor Kreizdouar e deroù ar brezel. Koulskoude ez eo ar Republik roman a oa trec'h, hag a redias hec'h enebourez da zegemer un emglev strizh, ma kolle he ziriadoù e Sikilia, ha digolloù bras da baeañ.
Bergen-Belsen
Bergen-Belsen, a vez graet Belsen  anezhañ ivez, a oa ur c'hamp-bac'h nazi e Saks-Izel, er mervent da gêr Bergen, damdost da Celle.
Da gentañ e oa ur c'hamp prizonidi-brezel (1940), nemet e 1942 e oa deuet da vezañ ur c'hamp-bac'h, dastumet ennañ Yuzevien, Romed hag heñvelreviaded. Boureviet e veze ar brizonidi alies, ha puilh e varvent gant an naon. Gwashaat a reas an doareoù-bevañ pa voe kaset di prizonidi a-leizh eus kampoù ar reter a-raok o dieubidigezh gant an armeoù soviedel.
Dieubidigezh
Dieubet e voe kamp Bergen-Belsen gant an arme saoz d'ar 15 a viz Ebrel 1945, goude-se e voe distrujet abalamour d'ar vrec'h-du a oa o ren eno.
War-dro 70,000 a dud zo marvet eno, en o zouez e oa Anne Frank, marvet d'ar 15 a viz Meurzh 1945.
Anaforiezh
Implijet e vez an termen yezhoniel anaforiezh (saoz.: anaphora) evit komz eus un doare endoforiezh pe ezoforiezh pa ra dave elfennoù ul lavarenn pe ur skrid da elfennoù all bet meneget dija en hevelep skrid (dre gomz pe dre skrid) da skouer:
Amañ "he" a ra dave d'an elfenn "ar vananezenn" bet meneget dija er frazenn.
Peurliesañ e vez implijet elfennoù deiktel pe c'hoazh pro-stummoù.
An daveenn a c'hell bezañ endoforel pe ezoforel, da skouer:
"o-daou" a zo endoforel peogwir e ra dave d'un elfenn meneget en hevelep lavarenn ( = "Pam")
"Se" a dalvez da daveenn ezoforel amañ peogwir n'emañ ket meneget el laverenn (nag a-raok na da c'houde) da betra resis e ra dave.
Pa degouezh an endoforiezh en tu kontrol e vez graet kataforiezh outi.
Yezhoù yourokek
Ur skourr eus ar yezhoù aljek eo ar yezhoù yourokek (saozneg:$), ennañ 1 yezh komzet er Stadoù-Unanet:
Frioul
Frioul (Friûl e friouleg, Friaul en alamaneg, Furlanija e sloveneg ha Friuli en italianeg) a zo ur rannvro istorel e biz Italia a c'holo un darn vras eus ar rannvro emren Friuli-Venezia Giulia. Udin eo ar gêr-benn. Eno e komzer ur yezh romanek distag diouzh an italianeg, ar friouleg. Alamaneg a vez komzet en un nebeud traoñiennoù war-dro Val Canale.
Liammoù diavaez
Gouarnamant rannvro emren Friuli-Venezia Giulia
Karaveg pavioù du
Ar C'haraveg pavioù du a zo un evn-mor, Rissa tridactyla an anv skiantel anezhañ.
Pegasus Bridge
300px|right|thumb|Pont [[Bénouville (Calvados)|Bénouville, bet adanvet e saozneg Pegasus Bridge]]
Pegasus Bridge (pont Pegasus) eo an anv kuzh roet e-pad an eil brezel bed da bont Bénouville, a zo war ar ganol a ya eus Caen betek ar mor.
Lennegezh
Orin ar ger ha sterioù
Ar meneg kentañ eus ar ger, skrivet lennégez, a gaver e geriadur brezhoneg-galleg ar Gonideg, adembannet gant Kervarker e 1850. Savet eo diwar lenn, deuet eus ar ger latin legendum : pezh zo da lenn, hag al lost-ger -egezh. Kevatal eo ouzh ar gerioù galleg ha saozneg littérature ha literature, deuet eus ur ger latin ivez : litteratura (skritur, yezhadur, kultur). Red an amzer a cheñchas ster ar ger e yezh ar broioù-se. Skouer ar galleg eo : An holl skriturioù, ar c'hultur dre vras hag adalek an  e talc'h ar ger an doare a intentomp anezhañ hiziv. Da lavaret eo :
Skrivagnerien ha skriverien
E brezhoneg bemdez e karg ar ger skrivagner pouez ar skriv : pep hini a skriv zo ur skrivagner : skrivagner publik ivez ha tout. Arroudet aboae 1499 e teufe ar ger eur al latin pobl *scribenum. A-fed lennegezh ez eus bet rannet an dud etre ar re a skriv levrioù ingal, ar re-se zo skrivagnerien. Douget eo bet aze ster nobl ar re zo skrivañ levrioù o labour. "Skriver" zo ledanoc'h e ster ha bodet eo an holl a skriv lennegezh, pennadoù da lenn en un doare disuit dindan an anv a skriver, ul levr a lizheradur da nebeutañ.
Levrioù hag oberennoù
Pal al lennegezh eo ar gened. Lamet eo al lizheradur hag an holl levrioù na vez ket o danvez krouiñ un oberenn eus ar gened evel levrioù war an istor, war ar brederouriezh, war ar politikerezh. E-maez emañ al levrioù dijapl (Penaos deskiñ saozneg ?, Desevel ma bugale), daoust ma voe skrivet ul levr a sekredoù kegin gant Flaubert. Doareoù al lennegezh a veze a-hed an istor tost eus he skorioù. Pa voe krouet un dra anvet levr gant follennoù nij karrez staget e levrennoù ha bodet a-gevret dindan ur golo e voe cheñchet an doare da resev ar skriturioù, da lenn, da skrivañ. Levrioù moulet a voe un cheñchamant all eus an doare da resev al lenn ha da ober gant ar skrivañ. Traoù nevez a vezo ijinet e korf an oberennoù lennegel war-bouez implij ar Rouedad. Tammoù lies-media a vezo paket e-touez ar skriturioù.
E-book, ger saozneg evit ul levr elektronek, a zo ur chañs bras evit an holl n'o devez ket darempredoù gant hanterourien ar c'hultur evel al levraouegoù, ar skolioù, ar skolioù-meur… en Trede Bed. Er C'hornôg, avat, e vez divizoù war gwirioù an aozerien. Penaos d'an dud kendelc'her o micher a skrivagnerien, e-barzh strolladoù musik, evel treserien bannoù-treset… ma vez roet ar c'hultur d'an dud evit mann.
Rummadoù lennegel
Pa skriver e raer gant stummoù ha furmoù dibabet : Rummadoù lennegel. Ne vez ket termenet fin a-wezhioù met e vez sentet an diforc'h etre ur romant, ur barzhoneg pe ur pezh-c'hoari. Dibabet eo lusk ur skrid hag is-rummadoù a vez rannet : du evel ma vez romantoù polis zo, karantez leun ar pajennadoù evit al lennegezh roz, levrioù hag a vez skrivet gant tud gour evit ar re yaouank eo lennegezh ar yaouankiz. Ne vez ket bevennet resis hag er bed ma vevomp ez eus tremen eus un doare d'unan all. Degemeret e vez stummoù evel gwir lennegezh ; disprizet e vezent un amzer zo bet gant kelennerien war al Lizhiri : Skiant-faltazi, romantoù polis…
Studiañ lennegezhioù ha dielfennañ al lennegezh ?
E-pad pell ez eus bet ur pal d'ar studi lennegel : rannañ pezh a veze bet skrivet mat, hervez reolennoù klasel diouzh an holl oberennoù, lezet a-gostez. Bremañ e vez degemeret muioc'h a zanvezioù ha liesseurt eo deuet da vezañ ar studiañ lennegezhioù. Kemeret e vez an oberennoù en o amzer, sklêrijennet gant oberioù ar skrivagner, piv en devoa levezonet anezhañ. Hag al lennegezh keñveriet a laka keñver-ha-keñver lennegezhioù a bep seurt evit gouzout mont en-dro al lennegezh studiet.
Yezhoù aljek
right|thumb|Kartenn o tiswel takad ar yezhoù aljek Ur familh-yezhoù eo ar yezhoù aljek (saozneg : Algic), ennañ daou-ugent yezh komzet e Norzhamerika, e Stadoù-Unanet Amerika ha Kanada.
Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn 2005
E 2005 e oa bet gounezet Tro Bro-C'hall war varc'h-houarn gant ar reder stadunanat Lance Armstrong, a-raok bezañ rasket e 2012.
Yezhoù aljek
Marv eo an darn vrasañ eus ar yezhoù er familh-mañ ha setu penaos e vezont renket :
Yezhoù wiyotek
Ur skourr eus ar yezhoù aljek eo ar yezhoù  (saozneg :wiyot), ennañ 1 yezh komzet gwechall er Stadoù-Unanet :
(3) Juno
(3) Juno (arouez: ) eo an trede brasañ asteroidenn. Gant ar steredoniour alaman Karl Ludwig Harding e voe dizoloet d'ar 1añ a viz Gwengolo 1804. Anvet e voe diwar Juno, uhelañ doueez relijion Henroma ha gwreg an doue Yaou.
Kanton Calais-Kreiz
Kanton Calais-Kreiz a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant ar Pas-de-Calais hag er rannvro Nord-Pas-de-Calais.
Kumunioù
Kanton Calais-Kreiz a yae 3 c'humun d'ober anezhañ.
Lucius Flavius Philostratus
Lucius Flavius Philostratus, Φιλόστρατος / Philóstratos e gregach (war-dro 170-247), anvet ivez "Philostratus an Atenad ", ha "Philostratus kozh", a oa ur prezegour hag ur buhezskriver hellazat eus an kantved. Brudet eo an div oberenn-mañ skrivet gantañ :
E vuhez
Anavet fall eo e vuhez. Ganet e oa e dibenn an eil kantved, war-dro 170, en enez Lemnos ma vevas betek e grennoad. Neuze ez eas da Aten da studiañ. Goude e teuas da vout sofour, da lavarout eo prezegour evit an dudi. E penn kentañ an IIIe kantved e oa e Roma, ma voe kinniget d'an impalaer Septimus Severus.
Chom a reas stag ouzh tiegezh an impalaer a heulias e-pad e vrezel a-enep ar Bikted e Kaledonia. Goude se, en amzer Caracalla e heulias an impalaer en Azia-Vihanañ, e 212 ma weladennas keoded Tiana. D'ar c'houlz-se eo marteze e voe goulennet outañ gant Julia Domna, gwreg Septimus Severus, skrivañ buhezskrid ar prederour pitagorat Apollonios Tiana. Mervel a reas e-doug ren an impalaer Fulup an Arab.
Buhez ar sofourien
Div levrenn zo anezhi, unan diwar-benn ar sofourien en-eeun, eben diwar-benn ar brederourien zo bet graet sofourien anezho.
Buhez Apollonios Tiana
Eizh levrenn zo anezhi. Kontañ a ra buhez ar prederour. Anaout a reer div droidigezh e galleg: hini Castillon (Berlin, 1774, 4 vol. in-4°), ha hini Chassang.
Ur sofour all
A-wezhioù e vez drougvesk etrezañ hag ur Flavius Philostratus arall, bet ganet e Lemnos ivez, hag a vez graet Philostratus yaouank anezhañ, pe Philostratus Lemnos. Hennezh a oa ur sofour all, bet ganet war-dro 215, hag a oa e vab-kaer pe e niz, marteze e vab pe e vab-bihan. Eñ an hini en deus savet an Imagines (An taolennoù) troet gant Blaise de Vigenère, ha marteze Heroicus (Diwar-benn an harozed).
Marteze ez eus bet skrivagnerien all anvet Philostratus c'hoazh.
Sant-Yuzeg
Sant-Yuzeg  (Saint-Judoce e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Evrann e departamant Aodoù-an-Arvor.
Istor
Un diempradur eus parrez Plouan, hervez Erwan Vallerie.
Kalao Bradfield
Ar c'halao Bradfield a zo ur spesad evned, Lophoceros bradfieldi (Tockus bradfieldi kent) an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Rhynchaceros bradfieldi (kentanv) da gentañ-penn (e 1930) gant an evnoniour suafrikan Austin Roberts (1883-1948) : dougen a ra anv an dastumer ha naturour suafrikan Rupert D. Bradfield (1882-1949).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned bras, frouezh, kraoñ ha stlejviled bihan.
Annez
thumb|kleiz|{{legend|#0000ff|Tiriad Lophoceros bradfieldi.}} Kavout a reer ar spesad en Afrika, eus gwalarn Zimbabwe da vervent Zambia, hanternoz Botswana ha kreisteiz Angola.
Villers-le-Bouillet
Villers-le-Bouillet (e walloneg:Viyé-l'-Boulet) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Liège.
Yezhoù algonkek direnk
Un isskourr eus ar yezhoù aljek eo yezhoù algonkek direnk, ennañ 1 yezh komzet gwechall er Stadoù-Unanet:
San Floriano del Collio
San Floriano del Collio a zo ur gumun eus Italia e proviñs Gorizia e rannvro emren Friuli-Venezia Giulia.
Reneia
Reneia (Ρηνεία, Rheneia e gregach) zo un enezenn vihan, 14 km² dezhi, didud, unan eus an inizi Kikladez, tost da z-Delos ha Mykonos e Mor Egea.
La Régence
La Régence a zo ur gazetenn echedoù bet embannet e galleg gant Jules Arnous de Rivière. Anvet eo diwar ul lec'h-c'hoari an echedoù brudet e Pariz (Bro-C'hall), an Davarn La Régence.
Marianna Donnart
Marianna Donnart, bet ganet e Pempoull d'ar 05 a viz Du 1988, a zo bet kenskrivet ganti ha gant Moran Dipode daou levr faltazi-harozed Brezel an Erevent, aet gantañ Priz ar gwellañ levr evit ar re yaouank e 2006, hag Hudour an Tour Du, aet gantañ Priz ar gwellañ levr evit ar re yaouank e 2007
IVe kantved
|  |
../.. | | |  kantved | | | ../..
Bloavezhioù 300 | Bloavezhioù 310 | Bloavezhioù 320 | Bloavezhioù 330 | Bloavezhioù 340
Dendieg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù songayek ar su eo an dendieg (dandawa) komzet gant tro-dro da 30.000 den e Benin.
IVe kantved
Bloavezhioù 350 | Bloavezhioù 360 | Bloavezhioù 370 | Bloavezhioù 380 | Bloavezhioù 390
D'ar 301 e krog ar  kantved hag echuiñ a ra d'an 31 Kerzu 400.
Dendieg
Levezonet-don eo bet ar yezh-mañ gant ar baribeg.
Liammoù diavaez
Ar Pater Noster e Dendieg
Yezhoù algonkek ar reter
Un is-skourr eus ar yezhoù aljek eo yezhoù algonkek ar reter, ennañ 10 yezh komzet en Amerika an Norzh e Kanada hag er Stadoù-Unanet:
Abaltzisketa
Abaltzisketa (Abalcisqueta e spagnoleg), zo ur gumun e gevred proviñs Gipuzkoa, en Euskal Herria. 304 a dud a oa o chom enni e 2007.