cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anloeg
Implijet a ran tonennoù evel an holl yezhoù gbeek.
Mimieg
Ur yezh nilez-saharek eus is-skourr ar yezhoù mabanek eo ar mimieg (mimi) komzet gant tro-dro da 5.000 den e Tchad.
Strollad Broadel Skos
Ar Scottish National Party (Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba, "Strollad Broadel Skos") zo ur strollad politikel eus an tu-kleiz a glask gounit frankiz bro-Skos. An eil strollad pouezusañ er vro eo, pe a-wechoù an hini kreñvañ hervez ar votadegoù. Gant Plaid Cymru en deus liammoù kreñv ha kenlabourat a ra o c'hannaded e parlamant Westminster. Un ezel eus Emglev Libr Europa eo.
Istor
Krouet e voe ar Scottish National Party e 1934 dre unvaniezh an National Party of Scotland hag ar Scottish Party. E sez kentañ a c'hounezas e 1945 met nac'hañ a reas Robert McIntyre mont d'ar parlamant breizhveuriat ha koll a reas e sez tri miz diwezhatoc'h.Ur sez nevez a c'hounezas e 1967 pa voe dilennet Winnie Ewing da gannadez e pastell-vro Hamilton. Ur strollad pouezus e lakaas an dra-se ar SNP da zont da vezañ hag abeg aozadur ar C'hilbrandon Commission e voe. E zisoc'hoù gwellañ a c'hounezas e 1974 pa zegemeras war-dro 30 % eus ar mouezhioù. 11 kannad en doa bet neuze e parlamant Westminster.
Goude aozadur Parlamant Bro-Skos e 1999 e oa aet ar SNP d'ar strollad-eneberezh pennañ e Bro-Skos. Emañ bremañ o ren ar vro, abaoe 2007, pa oa aet ar maout gantañ er votadeg evit Parlamant Skos. E 2011 eo bet kreñvaet c'hoazh, p'en deus tapet 69 sez diwar 129 e Parlamant Skos, ha tost ur "chelem meur" en deus graet ar strollad da geñver votadegoù Parlamant ar Rouantelezh-Unanet e miz Mae 2015 gant 56 sez diwar 59.
D'ar 6 a viz Mae 2021 eo trec'h ar strollad en dilennadeg evit ar Parlamant.
Kerry
Kerry a c'hall bezañ meur a dra :
Deiz an Hangeul
Deiz an Hangeul — anvet ivez Deiz embannidigezh an Hangul pe c’hoazh Deiz lizherenneg ar c’horeaneg — a vez graet eus un devezh lid a gouna an deiz ma voe ijinet hag embannet an Hangul, da lavaret eo lizherenneg dibar ar c’horeaneg, gant ar roue Sejong Veur. Lidet e vez d'an 9 a viz Here e Sukorea ha d'ar 15 a viz Genver e Norzhkorea.
Hervez kronikenn ar roue Sejong, eo bet disklêriet an Hunmin Jeongeum, an teul ma tispleger al lizherenneg nevez savet gant ar roue Sejong, en navet miz eus an deiziadur loarel e 1446. E penn kentañ e oa bet roet anv an teul-se, Hunmin Jeongeum, d'al lizherenneg hec'h-unan.
E 1926 eo bet lidet gant kevredigezh an Hangeul deiz-ha-bloaz an 8 kelc’hiad ha tri-ugent (480 bloavezh) eus disklêriadur an Hangul da zeiz diwezhañ an navet miz eus an deizadur loarel a zo d'ar 4 a viz Du en deiziadur gregorian. Disklêriet eo bet gant izili ar gevredigezh kentañ deiz lid ar "Gagyanal(가갸날)". Dont a ra an anv-mañ diwar "Gagyageul(가갸글)", un termen poblek hengounel evit Hangul a glot gant un doare dibunañ mnemoteknek a grog gant "gagya geogyeo(가갸거겨)". Cheñchet eo bet anv deiz al lid evit an anv "Hangullal" e 1928, nebeut goude ma voe deuet an termen Hangul, bet savet e 1913 gant Ju Si-gyeong, da vezañ degemeret gant an holl evel anv nevez al lizherenneg. Da neuze e veze lidet an deiz gouel diouzh an deiziadur loarel.
E 1931 e voe lakaet an deiz gouel d'an 29 Here evit mont gant an deiziadur gregorian. E 1934 e teuas anat m'eo gant an deiziadur juluan e veze graet e 1446 avat. Neuze e voe cheñchet an deiz adarre ha lakaet d'an 28 Here.
thumb|right|Hunmin Jeongeum
Met e 1940 e voe dizoloet un eilskrid orin eus an Hunmin Jeongeum Haerye, ul levr burutellañ an Hunmin Jeongeum deut er-maez nebeut goude an teul m'eo diazezet warnañ. Diskuliet e voe neuze e oa bet embannet an Hunmin Jeongeum e-pad dek deiz kentañ (sangsun; 상순; 上旬) an navet miz. E 1446 e klote dekvet deiz navet miz an deiziadur loarel gant an 9 Here eus an deiziadur juluan. Pa voe savet gouarnamant Korea ar Su e 1945 e voe lakaet deiz an Hangul war roll an deizioù gouel da vezañ lidet d'an 9 Here. Ne veze ket labouret d'an deiz-se.
Da-heul degasadenn un deiz gouel nevez, deiz ar broadoù unanet, ha goude ul labour gwaskañ war ar gouarnamant a-berzh ar pennoù embregerezh brasañ c’hoant ganto lakaat an niver a zevezhioù labouret da greskiñ, e voe divizet tennañ e statud lezennel a zeiz gouel gant deiz an Hangul e 1991. Chom a ra memes tra deiz an Hangul un devezh koun broadel. Derc’hel a ra kevredigezh an Hangul da stourm evit ma vefe roet en-dro ar statud a zeiz gouel da zeiz an Hangul, hep re a verzh evit poent. Diouzh he zu e vez lidet deiz ar Chosŭn'gŭl, kevatal da zeiz an Hangeul, gant Korea an Norzh d'ar 15 Genver evit merkañ an deiz eus 1445 (1444 diouzh an deiziadur heolel) ma kreder eo bet krouet an Hunmin Jeongeum.
Lidet e vez ivez deiz an Hangul bep bloaz gant yezhourien amerikan hag alaman zo, en o zouez James D. McCawley, evit dougen bri da grouidigezh al lizherenneg koreanek gwelet ganto evel un darvoud yezhoniel a dalvoudegezh hollek.
Foureg
Ur yezh fourek eo ar foureg (foureg: bèle fòòr pe fòòraŋ bèle; arabeg: فوراوي fûrâwî) komzet e Darfour e kornôg Soudan hag e Tchad gant tro-dro da 900.000 den.
Tost eo ar foureg d'an amdangeg.
Amdangeg
Ur yezh fourek eo an amdangeg (sìmí amdangtí). Komzet e vez e reter Tchad. An holl izili eus ar strollad a gomz arabeg ivez.
Tost-tre eo ar yezh-mañ d'ar foureg ha posupl eo ez eo an hevelep yezh hag ar mimieg.
21 Here
Sant an deiz : Santez Sterenn
Ampelos
Ampelos (Αμπελος, "gwini" e gregach) a oa mab d'ur satir ha d'un nimfenn, hag arouez ar gwini en-eeun.
Ar vojenn
Kile oa d'an doue Dionysos, a veze paotretaer a-wechoù, hag e garantez kentañ. Hervez Nonnos e oa ur gwaz kaeroc'h eget an doue, en doa gwarizi outañ. Met aon en doa ivez d'e goll. Bemdez e veze c'hoarioù ganto, gouren, chase, ha laosket e veze Ampelos da c'hounit gant an doue ha n'en doa ket lavaret piv e oa. Ur wech, pa oa redadeg gant Ampelos hag an daou satir Kisso ha Leneo, e reas d'an daou all gorrekaat evit ma vefe trec'h e garedig. Evit brabañsal dirak e vignon e veze Ampelos o pourmen war gein tigred, leoned pe arzhed. An doue a lavaras dezhañ diwall dreist-holl rak kerniel an tirvi. Mervel a reas koulskoude en-yaouank, lazhet gant un tarv. Gant e vignon doue e voe troet en ur blokad rezin, ha gant e wad e krouas ar gwin.
Ur vojenn all
Hervez ur vojenn arall, diwar zorn Ovidius, e oa kouezhet diwar un evlec'henn, goloet a bambr (latin pampinus) pa oa o kutuilh ar rezin. War c'houlenn e vignon Dionysos e voe lakaet da steredenn en oabl. a-hervez eo ar steredenn Vindemiatrix (e latin «mendemour»), eus steredeg ar Werc'hez.
Evit doare, pa veze gwelet ar steredenn er reter, e miz Gwengolo ("miz Mendem" e brezhoneg ivez), e veze poent kutuilh rezin. Hiziv n'eo ket stered ar Werc'hez met re al Leon a vez gwelet d'ar c'houlz-se.
Nimfenn
Ampelos zo ivez anv un Hamadriadenn, nimfenn ar gwini.
Eumaios
Eumaios (Εύμαιος e gregach, Eumaeus e latin) a oa moc'her Odysseüs, en Odysseia, ha mignon an haroz kent dezhañ mont da vrezeliñ da Droia.
Mab e oa d’ur roue, skrapet gant morlaeron a Fenikia. Deuet e oa da vezañ sklav ha diwaller-moc’h Laertes, roue Itaka. Pan eas Odysseüs d’ober brezel Troia e voe unan eus ar re a chomas feal d’ar mestr hag en degemeras gant levenez. Gras dezhañ e c’hallas Odysseüs, gwisket evel ur c’hlasker-bara, tostaat ouzh danvez-priedoù Penelope hag o lazhañ didruez. Pa zistroas Odysseüs da Itaka e tegouezhas gant Eumaios, kentañ den a gavas war e hent. Goude ma n'anavezas ket e vestr kozh gwisket gant pilhoù e roas bod ha boued dezhañ. Degemer a reas Telemac'hos, mab Odysseüs, o paouez distreiñ eus Pilos ha Sparta ivez, hag evel ar moc'her n'hallas ket ar mab anavezout e dad. E-keit ma oa Odysseüs er brezel e oa bet Eumaios evel un tad d'ar paotr yaouank. Bout ma oa moc'her ne oa ket Eumaios dibeadra, pa oa mab ur roue, ha gallout a rae kaout ur sklav. Kemeret e oa bet e voc'h gwellañ gant ar wazed a rae al lez da Benelope, ma ne chome gantañ nemet perc'hell bihan da zebriñ. War-lerc'h, p'en doa anavezet e vestr a wechall, e sikouras anezhañ da lazhañ an danvez-priedoù.
N'eus nemet Eumaios a vez meneg anezhañ gant an dezreveller en eil gour : δι Ευμαιη, "te, Eumaios." Graet e vez "moc'her nobl" ha "priñs ar voc'herion" anezhañ ; hervez lod lenneion ec'h eo abalamour ma'z eo tomm kalon Homeros ouzh an den.
Lennegezh
En Ivanhoe, romant Walter Scott e 1820, ez eo meneget ar moc'her Gurth evel « an eil Eumaios » p'emañ o tivizout gant ar furlukin diwar-benn skraperezh kig ar chatal gant ar varoned norman.
Sina
Sina (中国 e sinaeg eeunaet, 中國 e sinaeg hengounel, Zhōngguó e pinyin, a c'haller treiñ Bro ar C'hreiz) zo ur vro eus Azia anavezet a-gozh.
Istor
Gwelet Kronologiezh istor Sina ha Tierniezhioù istor Sina.
Yezhoù gbeek
Ur skourr eus ar yezhoù kwaek, a zo renket d'o zro e-touez ar familh nigerek-kongoek, eo ar yezhoù gbeek, a zo un 20 yezh bennak komzet etre reter Ghana ha kornôg Nigeria gant tro-dro da 4-8 milion a dud en holl.
Sina
Istor
Hiziv ez eus div stad sinaat :
Yezhoù gbeek
Yezhoù dezrannel eo an holl yezhoù gbeek hag implijout a reont tonennoù.
Suzanne Manet ouzh he fiano
Suzanne Manet ouzh he fiano zo un daolenn diwar zorn al livour gall Édouard Manet e dibenn ar bloavezhioù 1860. Enni e weler gwreg an arzour, Suzanne Manet ("Leenhoff" hec'h anv plac'h yaouank), o seniñ. Diskouez a fell d'he fried pegen bras e oa he donezon ken e sioulaas da Baudelaire war e dremenvan pa veze o seniñ sonerezh Wagner dezhañ.
Yezhoù gbeek
Isrannet e vez ar yezhoù gbeek e pemp skourr pennañ.
Megaira
Megaira (Μεγαιρα / Megaira, e gregach, da lavarout eo « Kasoni », latinekaet e Megaera) a zo unan eus an Erinied. Hi eo a laka ar warizi da sevel en dud hag a ra dezho ober torfedoù. Goude-se e plij dezhi heskinañ, a-gevret gant he div c'hoar, ar vuntrerien he deus broudet da ober o zaol.
Ger gallek
Diwar anv an doueez-se eo deuet ar ger gallek « mégère », a vez graet er yezh-se eus ur vaouez dihegar pe drougoberius, pa vo graet keben anezhi e brezhoneg, diwar abegoù istorel.
Sant-Lefer
Sant-Lefer zo ur gumun e Breizh e Liger-Atlantel, e gevred ar vro, er Briver.
Maigh Eo
Maigh Eo, pe Muigh Eo pe Maigh Eo na Sacsan (Mayo e saozneg) zo ur gêr eus Iwerzhon, e-kreiz kontelezh Maigh Eo. Daoust ma teu anv ar gontelezh eus anv ar gêr-se, n'eo ket kêr-benn ar gontelezh.
Un abati bras a voe e kêr Maigh Eo ha chom a ra aspadennoù anezhañ. Savet e voe an abati-se gant menec'h deuet eus Lindisfarne, e Bro-Saoz, e dibenn ar. Alese e teu an anv "Maigh Eo na Sacsan", bet roet d'o diazezadur e "plaenenn an ivin". En ha  e oa Maigh Eo kreizenn un eskopti.
Yezhoù mandingek
Ur skourr eus ar yezhoù mandeek eo ar yezhoù mandingek, ennañ un nebeud yezhoù tost a-walc'h an eil d'eben.
Setu roll ar yezhoù mandingek pennañ:
22 Here
Sant an deiz : Sant Morvan
Sant-Teve
Sant-Teve (Saint-Avé an anv gallek ofisiel) zo ur gumun e Breizh, e departamant ar Mor-Bihan, e kanton Gwened-3.
Ardamezioù
Rannet : ouzh 1 en gul e flourdilizenn en aour heuliet gant teir c'hreskenn ivez en aour ; ouzh 2 en argant e deir fempdiliaouenn en gul ; e gab en erminoù.
Al Lennadenn
Al Lennadenn zo un daolenn livet gant al livour gall Édouard Manet war-dro 1865.
Diouleg
Peuzheñvel eo ouzh ar bambareg, ken tost an eil yezh ouzh eben evit saozneg Breizh-Veur ouzh hini ar Stadoù Unanet.
Pornizhan
Pornizhan zo ur gumun e Liger-Atlantel, e gevred Breizh, war aod ar Meurvor Atlantel, er gwalarn da aber al Liger, etre ar Baol ha Sant-Nazer.
Al Lennadenn
Warni e weler familh an arzour: emañ Suzanne Manet, Leenhoff hec'h anv plac'h yaouank, en he c'hoazez war ur gourvezvank, troet he c'hein ouzh he mab, Léon Leenhoff, o selaou al lennadenn emañ ar paotr oc'h ober a vouezh uhel dezhi.
Emañ Al Lennadenn e-touez ar poltredoù brudetañ eus an Itron Manet, evel Suzanne Manet ouzh he fiano.
Pleskob
Er Mor-Bihan e Breizh emañ kumun Pleskob. 4 815 annezad zo dezhi hervez niveradeg an EBSSA e 2011.
Ardamezioù
"En argant e dreustell en gul karget gant teir bezanten en aour, hag heuliet gant c'hwec'h brizhenn erminig en sabel, 3, 3"
Ardamezioù Aotrou Pontsal, eskop Gwened ha bezkañseller Breizh e-kerzh ar XVt kantvad; aotrou Kerdréan.
Brezelioù
Brezel-bed kentañ Eil Brezel-bed Brezelioù didrevadenniñ
Brezhoneg
left|thumb
Chapel-ar-Geunioù
Chapel-ar-Geunioù a zo ur gumun en hanternoz da baludoù ar Briver, e Breizh e Liger-Atlantel, nepell eus Mor-Bihan. E 25 km e Norzh Sant-Nazer emañ, hag e 42 km e Su Redon.
Anv
Stumm gozh bet roet
Ardamezioù
Tredeet kembaret : ouzh 1 en aour e bal holen en sabel peuliek, ouzh 2 en gul e baner blezhek en aour, ouzh 3 en geot e votez-koad en aour, e greiz-holl en argant e arbenn ejon en sabel. Aozer ː Ao. J.-P. Marzelière, diwar an teir breuriezh a ya da sevel ar barrez ː ar bal evit ar Paludoù, ar baner evit Mayun, ar votez-koad evit ar Vourc'h ; an arben ejon evit derc'hel soñj e oa ar gumun al lec'h ma veze dastumet holl chatal Bro-Wenrann da geñver Gouel Sant Korneli (16 a viz Gwengolo gwezhall, 2 a viz C'hwevrer hiziv).
Kanton ar Baol-Skoubleg
Betek 2015
Kanton ar Baol-Skoubleg a yae 2 gumun d'ober anezhañ:
Abaoe 2015
Kanton ar Baol-Skoubleg a ya 6 kumun d'ober anezhañ:
Maninkeg
Ur yezh mandeek eus skourr ar yezhoù mandingek eo ar maninkeg (maninka) pe malinkeeg (malinké). Komzet e vez ar maninkeg gant ar Valinkeed e Ginea hag e Mali.
Peuzheñvel eo ar yezh-mañ ouzh ar bambareg.
Merc'hed ar Gounnar
Merc'hed ar Go(u)nnar, pe Kounnarverc'hed, a vez graet a-wechoù eus an teir c'hoar a zo doueezed ar gonnar, pe ar Furiae, e Roma gozh. Klotañ a reont gant an Erinied e relijion Hellaz kozh.
Foneg
Ur yezh gbeek eus skourr ar yezhoù kwaek eo ar foneg (saozneg: fon; foneg: fɔngbe) komzet gant tro-dro da 1,7 milion a dud e Benin dreist-holl.
Ur yezh dezrannel gant tonennoù an hini eo evel an holl yezhoù gbeek.
E 1992 eo bet disklêriet ar foneg unan eus ar c'hwec'h yezh ofisiel evit kelenn d'an dud deuet e Benin.
Geneg
Ur yezh gbeek eo ar geneg (gẽ, gen-gbe pe mina; saozneg: gen) komzet gant 327.000 den e gevred Togo (200.900 den) hag e Mono e Benin (126.000 den).
Ur yezh dezrannel gant tonennoù an hini eo evel an holl yezhoù gbeek.
Skritur nkoek
E 1949 e oa bet ijinet ar skritur nkoek (n'ko "lâret a ran") a-ratozh-kaer gant Solomana Kante evit gallout ober gant ar yezhoù mandeek dre skrid.
Skrivet e vez a zehoù da gleiz evel al lizherenneg arabek ha merket e vez an tonennoù gant skrapoù ispisial.
A-drugarez d'ar skritur nkoek e teskas ar Vandeed lenn ha skrivañ dre Afrika ar C'hornôg a-bezh ha talvezout a reas da greñvaat ar spered mandinkelezh e Ginea dreist-holl.
Amset
Diskouezet e vez Amset gant penn un den. Unan eus « pevar bugel Horus eo ». An doue-se a rae war-dro avu ar re varv miret en ul lestr kanopat. Gwarezet e veze al lestr-se d'e dro gant an doueez Isis.
Liammet eo an doue-se gant ar su.
Hapi, Douamoutef,ha Kebec'hsenouf eo anv e vreudeur.
Bambareg
Ur yezh mandeek eus skourr ar yezhoù mandingek eo ar bambareg (bamanankan) komzet e Mali, Burkina Faso hag Aod an Olifant gant tro-dro da 5 milion a dud evel yezh kentañ ha gant betek 10 milion all evel eil yezh, en holl 15 milion a dud. 80% eus tud Mali a gomz bambareg.
Unan eus yezhoù ofisiel Mali an hini eo, m'emañ ar yezh muiañ-komzet dre ma vez komzet gant ar Vambared o-unan met talvezout a ra ivez da yezh voutin (lingua franca) ivez ar meuriadoù all.
Tost-kenañ eo ar bambareg d'an diouleg, ken tost da skouer evel m'emañ ar saozneg komzet e Breizh-Veur ouzh an hini komzet er Stadoù-Unanet.
Meur a rannyezh zo, en o zouez ar re bennañ-mañ:
Daoust ha ma oa bet ijinet, e 1949, un doare-skrivañ ispisial anvet ar skritur nkoek (n'ko) evit ober gant ar yezhoù mandeek dre skrid hag e vez implijet c'hoazh gant ar bamabareg, hiziv e vez skrivet kentoc'h gant al lizherenneg latin peurliesañ.
Yezhoù mandeek
Ur familh-yezhoù eo ar yezhoù mandeek komzet gant meur a vilion a dud dre Afrika ar C'hornôg, dreist-holl e Gambia, Senegal haMali met ivez en Aod an Olifant, Maouritania, Ginea-Bissau, Ginea, Sierra Leone, Liberia ha Burkina Faso
Douamoutef
Unan eus « pevar bugel Horus » a ra war-dro flugez ar re varv miret el listri kanopat eo Douamoutef. Diskouezet e vez gant penn un aourgi. Amset, Hapi, ha Kebec'hsenouf eo anv e vreudeur. Eveshaat a ra stomog an hini marv gant skoazell an doueez Neith.
Eweeg
Ur yezh gbeek eus skourr ar yezhoù kwaek eo an eweeg komzet gant tro-dro da 2,5 milion a dud evel yezh kentañ ha gant 0,5 milion all evel eil yezh e Ghana ha Togo.
Implijet e vez an eweeg e skolioù eil-derez Ghana hag ivez evit kelenn d'an dud deuet e Togo.
Ur yezh dezrannel gant tonennoù an hini eo evel an holl yezhoù gbeek.
Adangmeg
Ur yezh kwaek eo an adangmeg (adangme) pe dangmeg (dangme) komzet gant tro-dro da 825.000 den e Ghana.
Kebec'hsenouf
E mitologiezh Henegipt, Kebec'hsenouf (Kebec'hsenef a-wechoù) zo unan eus bugale Horus a veze karget da zifenn flugez balzamet ar re varv. Gwareziñ a rae ar bouzelloù. Talvezout a ra e anv un dra bennak e-giz: "Evad-kinnig ma breur".
Adalek diwezh an tierniezh e vez roet da stoufoù al listri kanopat, neuz o doue gwarezer. Diskouezet e vez Kebec'hsenouf gant penn ur falc'hun.
Mandinkeg
Ur yezh mandeek eus skourr ar yezhoù mandingek eo ar mandinkeg (mandinka) komzet gant tro-dro da 1,2 milion a dud e Senegal, Gambia hag e Ginea-Bissau.
Yezh pennañ Gambia an hini eo e-keñver an niver a dud a ra ganti.
Tost a-walc'h eo ar yezh-mañ d'ar bambareg dre vras.
Skrivet e vez ken alies all gant al lizherenneg arabek ha gant al lizherenneg latin. Implijet e vez a-wechoù ivez un doare-skrivañ ispisial anvet ar skritur nkoek.
Yezhoù akanek
Ur skourr eus ar yezhoù kwaek eo ar yezhoù akanek komzet e Ghana hag Aod an Olifant:
Gaeg
Ur yezh kwaek eo an gaeg (ga) komzet gant tro-dro da 300 000 den en Accra e Ghana hag e su Togo.
Yezhoù akanek
Liammoù diavaez
Akán
Baoleg
Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù akanek eo ar baoleg (baoulé) komzet en Aod an Olifant.
Yezhoù kwaek
Setu penaos e vez isrannet ar yezhoù kwaek:
Serket
E mitologiezh Henegipt, Serket (a c'heller kavout gant an doareoù skrivañ Selchis, Selket, Selkis, Selkhit, Selkit, Selqet, Serkhet, Serket-hetyt, Serqet ha Serqueta) a oa an doueez vadelezhus hag a wareze diouzh binim an naeron, ar c'hruged ha loened dañjerus all.
23 Here
Sant an deiz : Sant Drenwal
Horus
Horus eo anv gresianek unan eus koshañ doue an Henegipt, an doue falc'hun ḥr. E anv a dalvez moarvat "An hini zo a-us" pe "An hini a zo pell". Marteze a-walc'h e veze azeulet Horus adalek ar Ragistor. Ar roll rouanez a gaver war papirus Turin a ra warlerc'hidi Horus eus ar rouanez a renas Bro-Egipt goude ren an doueed. Kavout a reer dija ar falc'hun sakr war bladenn Narmer, e deroù ar prantad istorel, hag adalek neuze e vo atav liammet ouzh rouanez an Henegipt.
Horus ha Seth
Goude marv Osiris hag e zilec'h d'ar bed dindanzouar e oa bet maget e vab Horus gant e vamm Isis, e surentez e geunioù an delta. Pa oa deuet d'e vent e klaskas adkemer kurunenn e dad digant Seth en doa dalc'het anezhi dre nerzh. Mont a reas dirak lez-varn an Navad Bras. Re an hini a oa e penn al lez-varn ha Tot e oa ar grefier. Komz a reas eus muntr e dad gant Seth, hag eus an tron Egipt a oa bet skrapet digantañ. Teneraat a ra kalon ar varnerien met en arvar e chomont dirak arguzennoù an div gostezenn o vont a-du gant an eil hag egile a-bep-eil. Emañ ar gwir gant Horus. Met ne c'hall ket an doueed tremen hep skoazell Seth a-enep an aerouant Apopis.
Isis a ra trouz abalamour da sikour he mab met difennet eo outi dont en-dro dirak al lez-varn. Met Isis a gemer neuz ur fulenn a blac'h ha, deuet da sellet ouzh ar varn er stumm-se, e teu a-benn da zesev Seth. Goulenn a ra e sikour : Un estren, emezi en deus laeret deñved he fried marv digant he mab. Disklêriañ a ra Seth neuze emañ ar gwir gant he mab hag e tlee bezañ restaolet e hêrez dezhañ. En em ziskouez a ra Isis en he stumm gwirion neuze. Seth en deus barnet e gaz e-unan !
Kinnig a ra Seth neuze en em gannañ gant Horus hag asantiñ a ra hemañ. Stourm a reont dindan stumm daou zourvarc'h dindan dourioù an Nil. Klask a ra Isis Sikour he mab o teurel un treant en dour. Ar wezh kentañ e c'hloaz he mab hag an eil, teneraet gant klemmoù he breur Seth he deus gloazet, e lez anezhañ da zistreiñ d'an emgann en-dro. Hag Horus, droug ennañ, er-maez eus an dour, ha troc'hañ he gouzoug diwar he fenn hag eñ kuit gantañ.
Hudourez eo an doueez. Hi ha kemer stumm un delwenn ha mont davet an doueed all. Pareet e voe gant Tot met ur penn buoc'h a rankas hennezh lakaat war he divskoaz e-lec'h an hini orin. Abalamour da se e vez diskouezet gant kerniel hir.
Neubeut amzer goude-se, Horus zo dizoloet kousket en un oaziz gant e eontr a ziframm e zaoulagad digantañ ha e lez da vervel er gouelec'h. Degouezhout a ra Hator gantañ hag e pare an doue yaouank o fennañ laezh ur c'hazelenn war e c'houlioù.
Erru skuizh gant o drougoberoù e c'houlenn Re digante en em glevet diouzhtu. Ijinañ a ra Seth un dro-widre evit trec'hiñ e niz memes tra met mont a ra e denn er c'hleuz. dic'hoanaget an tamm anezhañ e c'houlenn neuze ouzh an Navad Bras ma vint barnet diwar disoc'h un duvel : Pep hini a savo ul lestr maen hag e vo ur redadeg war an Nil. Mont a raio kurun Egipt gant an trec'hour. Asantiñ a ra Horus diouzhtu.
Sevel a reas Seth e vazh ha skeiñ gant krec'h ur menez. Neuze e savas ur pezh bag maen solut hag e stlejas anezhañ betek ar stêr. Edo bag Horus war an dour dija rak an doue yaouank en doa savet ur vag gant prenn pin, e kuzh, ha goloet anezhañ gant plastr evit reiñ neuz ar maen dezhañ. Pa glaskas Seth lakaat e vag war an dour e oueledas betek deun an Nil hag an Nevad Bras ha c'hoarzhin. Setu Seth ha lammat en dour hag o kemer stumm un dourvarc'h adarre hag eñ mont da vag horus. Dispenn a reas anezhañ hag ar vag a yeas da zeun an dour ivez. Hag Horus krog en ur speg ha mont da Seth met urzhiañ a reas an Navad Bras chom a-sav.
"Pevar-ugent vloaz eo padet ar prosez", a glemmas Horus, "lavaret zo bet e oa ar gwir ganin bewech ha n'eo ket echu". Goulenn a reas Re gant ar re all petra ober. Neuze, Geb, aotrou an doueed, a vodas an navad en-dro dezhañ hag e roas e varnedigezh diwar-benn tabut an daou zoue. "Kerzh d'al lec'h ma'z out bet ganet", emezañ da Seth ha da Horus : "Kae bremañ d'al lec'h ma oa bet beuzet da dad". Rannañ a reas neuze ar vro etre Seth a lakaas roue war Egipt izel hag Horus a lakaas roue war Egipt uhel.
Horus avat a zisklêrias ne oa ket reizh kemer hêrezh e dad digantañ. An doueed Chou ha Tot a lakaas neuze an Navad Bras da skrivañ ul lizher da Osiris. Goude ur pennad e teuas ar c'hannad en-dro, gantañ ul lizher fuloret a-berzh roue ar re varv. Goulenn a rae perak e oa bet laeret an tron digant e vab. Ha goulenn hag eñ o doa disoñjet an doueed e oa eñ, Osiris, en doa graet donezon prizius an heiz hag ar gwinizh d'ar bed. Droug a yeas e Ra pa glevas ha kas a reas ur respont leun a rogentez da Osiris. Goude meur a zevezh e tistrosa ar c'hannad en-dro, skuizh-divi Ha toth a lennas al lizher d'an doueed : " Petra dalvez oberoù an Navad? En em dennet eo ar justis er vro dindanzouar. Leun eo bro ar re varv a zrouksperedoù na zoujont na doueed na doueezed. Ma kasan anezhe e bed ar re vev e tigasint ganto kalonoù an dorfedourien betek lec'h ar c'hastiz. Piv en ho touez zo galloudekoc'h evidon? An doueed zoken a rank mont en diwezh d'ar C'hornôg Kaer". Pa glevas, memes krouer ar bed a voe spontet. Seblantout a reas neuze da C'heb, a-daol-trumm ne oa ket reizh e vije heñvel lodenn Horus hag hini Seth. Daskoriñ a reas eta e hêrezh da Horus, abalamour ma oa mab e gentañ mab. Neuze e teuas Horus da vezañ Faraon. Graet e voe anezhañ unvaner an div vro (Egipt Izel hag Egipt Uhel), anvet gant Tatenen, e kreisteiz e voger, aotrou ar beurbadelezh. Lakaet e voe papirus ha korz war dorioù doubl ti Ptah evit aroueziñ ar peoc'h skoulmet a-nevez etre Seth ha Horus.
Bugale Horus
Graet e vez « pevar bugel Horus » eus an doueed bihan a ra war-dro flugez ar re varv miret el listri kanopat : Amset (dezhañ penn un den) ; Hapi (dezhañ penn ur babouz) ; Douamoutef (dezhañ penn un aourgi) ; Kebec'hsenouf (dezhañ penn ur falc'hun).
Sejong Veur (Joseon)
Bet eo Sejong Veur (7 Mae 1397 – 18 Mae 1450), ganet Yi Do, pevare Penn tierniezh Joseon e Korea eus 1418 da 1450. Yezhoniourien ampart e oa ivez ha krediñ a reer eo gantañ e-unan eo bet savet an Hangul, al lizherenneg koreanek. Daoust ma'z eus peadra da soñjal e c’hallje bezañ bet skoazellet gant tud zo eus e familh ivez, krediñ a ra an darn vrasañ eo gantañ eo bet ijinet al lizherenneg, dreist-holl pa weler pegen taer e voe an enebiezh a-enep d'e lizherenneg e-touez gouizeien an amzer-hont. Lakaat a reer ivez war gont Sejong ijinadenn ur muzulier glaveier, eurieroù dre strink dour hag un horolaj heol.
A-du gant pennaennoù an nevezkoñfusianegezh e oa ivez un dengarour eus Sejong. Embann a reas ma oa ret kaout tri frosez a-raok gellout embann ur varnadenn da vat. Difenn a reas gwallgas an dorfedourien ivez ha berz a lakaas war ar skourjezañ.
Barrek e oa ivez war arz ar brezel. E-pad e renad e voe aloubet Tsushima gant e arme evit stourm a-enep d'ar morbreizherezh a-hed aod ar c’hreisteiz. Lakaat a reas sevel pevar c'hreñvlec’h ha c’hwec’h lec’h diwall war harzoù an norzh evit difenn an dud a-enep ergerzhourien tagus eus Manchouria. Degas a reas ivez reolennoù liesseurt evit an arme ha krouiñ a reas bagadoù evit kreñvaat surentez e rouantelezh.
A-douez Pennoù Korea n'eus bet nemet daou o deus gounezet al lesanv "Meur". Sejong hag unan all, Gwanggaeto Veur Goguryeo.
Trede mab ar roue Taejong e oa Sejong. D'an oad a 10 vloaz e teuas da vezañ Priñs Meur Chungnyeong (충녕대군 ; 忠寧大君) hag e timezas gant ur verc’h da Sim On (심온 ; 沈溫) eus Cheongsong (청송 ; 青松), anavezet dindan an anv Sim-ssi (심씨 ; 沈氏), a voe roet an titl a Priñsez kenseurt Soheon (소헌왕비 ; 昭憲王妃) dezhi diwezhatoc’h.
Priziet-kaer eo ivez skridoù Sejong. Gantañ eo bet savet skridoù brudet ar Yongbi Eocheon Ga ("Kanaouennoù an erevent nij" 1445), ar Seokbo Sangjeol ("Tammoù eus buhez Bouda", Gouere 1447), ar Worin Cheon-gang Jigok ("Kanaouennoù da sked al loar war mil stêr", Gouere 1447), hag oberenn dave an Dongguk Jeong-un ("Geriadur sinaeg-koreaneg an distagañ reizh", Gwengolo 1447).
Marvet eo Sejong d'an oad a 52 vloaz. Douaret eo bet e Mozoleon Yeong (영릉 ; 英陵). War e lerc’h eo e vab Munjong a savas er galloud.
Sejongno (ur straed) ha Kreizenn Sejong evit embreger arzoù, – zo o-daou e kreiz Seoul – a denn o anv eus ar roue Sejong, ha taolennet eo war bilhed 10,000-Won e Republik Korea.
Leukippe
Leukippe (henc'hresianeg: Λευκίππη; "marc'h gwenn") a zo anv meuz a zen e mojennoù Hellaz kozh:
gwreg Laomedon ha mamm e vugale, ha Priam en o zouez
Hapi
Hapi a zo unan eus « pevar bugel Horus » a ra war-dro flugez ar re varv miret el listri kanopat. Diskouezet e vez Hapi gant penn ur babouz. Doue an norzh eo. Setu eo e vez lakaet da genlabourat gant un doueez liammet ouzh an norzh ivez evit gwareziñ skevent an hini marv : an doueez Neftis. Ar skevent a vez lakaet en ul lestr kanopat e norzh ar valzamegenn. Amset, Douamoutef, ha Kebec'hsenouf eo anv e vreudeur.
Ar Baol-Skoubleg
Ar Baol-Skoubleg a zo ur gumun eus Liger-Atlantel, e gevred Breizh. Ur gêr gouronkañ war Aod ar Garantez eo. Brudet eo he bae hag an hir a draezhenn a-hed dezhi eus Pornizhan d'ar Poulgwenn. Ur gêr douristel-tre eo.
Ardamezioù
"en glazur, e dostal kommant en aour leinet gant ur moug-heol ivez en aour; e gab en erminoù"
Monumantoù ha traoù heverk
Daou vonumant ar re varv, er Baol hag e Skoubleg.
Bered ar C'hommonwealth:Commonwealth War Cemetery Escoublac-la-Baule
Ur vered ag an Eil Brezel Bed eo. thumb|right|300px|Lec’hiadur kumun ar Baol-Skoubleg e departamant al Liger-Atlantel thumb|150px|Traezh ar Baol
Ger-stur
Labor, Sol et Mare Fulgeant in unum
Adjaeg
Ur yezh gbeek eo an adjaeg (aja, ajagbe, adja) komzet gant tro-dro da 1.300.000 den e Togo.
Ur yezh dezrannel gant tonennoù an hini eo evel an holl yezhoù gbeek.
E 1992 eo bet disklêriet ar adjaeg unan eus ar c'hwec'h yezh ofisiel evit kelenn d'an dud deuet e Benin.
Div rannyezh pennañ ez eus:
Torgenn
Ur stumm douarel eo an dorgenn, dezhi stumm un uhelenn vihan, kromm pe blaen he c'hern. Torgennoù pe tergin a lavarer el liester.
E gwrizienn an anv emañ ar ger tor, dezhi ster kostez war-bign un uhelenn (gwelet tornaod).
Dre astenn-ster e kaver torgenn implijet evit traou bihanoc'h : div dorgenn a vez war gein ar c'hañval.
Kalamos
Kalamos a zo anv
Eus an anv-mañ, dre ar ger latin calamus hag ar ger gallek chalumeau e teu ar ger brezhonek chalami,.
Ledennad dour
Ul ledennad dour (liester : ledennadoù dour) a zo un egor naturel goloet gant an dour war gorre pluskenn an douar (pe war gorre planedennoù zo ma vo kavet dour warno). Ar re vrasañ a zo ar meurvorioù hag ar morioù, met kavet e vez ledennadoù a bep seurt hag a bep ment. Bez ez eus ledennadoù dour sall (meurvorioù ha morioù) ha ledennadoù dour dous ha lennoù gant dour karget gant holenoù all deuet eus an obererezh tanveneziek.
Seurtoù ledennadoù dour
Sell ivez ouzh porched ar mor
Maiandros
Maiandros zo anv un doue-stêr, tad da g-Kalamos.
Roet en deus
Av
Er bloavezhioù 1980 e oa bet kaoz da sevel ur stankenn er c'hreisteiz da Bempont, ha da veuziñ un draoñienn evit pourchas dour da Roazhoniz, met enebiñ a reas tud ar vro, ha dilezet e voe ar raktres.
Agoneg
Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù akanek eo an agoneg (agona) komzet e Ghana.
Yezhoù c'hwlaek-c'hwelek
Ur skourr eus ar yezh gbeek eo ar yezhoù c'hwlaek-c'hwelek (LFE: [χʷlà χʷèlá]; saozneg phla-pherá) komzet dreist-holl e gevred ha mervent Benin ha nebeutoc'h ivez e gevred Togo ha mervent Nijeria gant etre 400.000 ha 700.000 den.
Unan eus skourroù bihanañ ar yezhoù gbeek eo ar yezhoù c'hwlaek-c'hwelek, hag ouzhpenn-se ez eo ar yezhoù-mañ ar re disheñvelañ diouzh are yezhoù gbeek all dre ma'z int bet lezonet -don gant ar yezhoù all komzet en o zro.
Daou vloc'had pennañ ez eus:
N'eo ket gwall sklaer penaos e tlefer renkañ ar yezhoù c'hwlaek-c'hwelek ez-resis, met setu penaos e vezont isranket peurliesañ:
Bugale Okeanos
Niverus e oa bugale Okeanos hag e wreg Doris:
Ouzhpennañ a reer ivez Metis Metis, en devoa bet digant Gaia.
Laos
Laos, pe Bro-Laos, zo ur Stad en Azia etre Viêt Nam, Sina, Birmania, Tailand ha Kambodia. Vientiane eo ar gêr-benn.
Twieg
Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù akanek eo an twieg (twi, LFE [tɕʷi]). Komzet e vez gant tro-dro da 6 milion a dud e Ghana.
Meur a rannyezh a zo, met ken tost int an eil re eus ar re all ma'z eo aezet a-walc'h en em gompren kenetreze.
Akwapemeg
Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù akanek eo an akwapemeg (akuapem) komzet e Ghana.
Tost-tre eo d'an asanteg ha d'ar fanteg ha peurliesañ e vez renket evel ur rannyezh eus an akaneg evelte ivez.
Alkathoe
Alkathoe (henc'hresianeg : Ἀλκαθόη), pe Alkithoe, a oa ur verc’h da v-Minyas, roue Orc’homenos. Gant he c’hoarezed Leukippe hag Arsippe he doa nac’het mont da-heul lidambroug kevrin Dionysos. Hi a voe troet e logodenn-dall, he div c’hoar a voe skoet gant ar follentez. Leukippe a zebras he mab, a-raok tec’hel er menezioù gant Arsippe rak kounnar an doueed. Gant Hermes e voe troet an eil e toud, hag eben e kaouenn.
Moroeg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù kordofanek eo ar moroeg (moro) komzet e Kordofan e Soudan.
Tiroeg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù kordofanek eo an tiroeg (tiro) komzet e Kordofan e Soudan.
Fanteg
Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù akanek eo ar fanteg (fante, fanti pe mfantse) komzet e Ghana.
Tost-tre eo d'an akwapemeg ha d'an akaneg ha peurliesañ e vez renket evel ur rannyezh eus an akaneg evelte ivez.
Yezhoù kordofanek
Renket e vez ar yezhoù kordofanek e-touez ar yezhoù nijerek-kongoek. Komzet e vezont er menezioù Nuba e Kordofan (Soudan).
Tagoieg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù kordofanek eo an tagoiek (ŋɔ̹́gɔ̹́lɛ̹́) komzet gant tro-dro da 13.000 den e Kordofan e Soudan.
Yezhoù kordofanek
Isrannet e vez ar yezhoù-mañ e pevar bloc'had pennañ gant meur a yezh hag a rannyezh e pep bloc'had:
Tagoieg
Tost-tre eo ar yezh-mañ d'an tegaleg.
Jozef Stalin
Iosif Visarionovitch Djougachvili (იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი, Ioseb Besarionis dse Djouc'hachvili e jorjieg ) (ganet d'an 21 a viz Kerzu 1879 - marvet d'ar 5 a viz Meurzh 1953) e oa anv gwirion Jozef Stalin (Иосиф Сталин, Iosif Stalin), ur politikour ha penn-Stad soviedat, a orin jorjiat. Lesanvet Sosso (berradur Iosif) pa oa bugel, lesanvet e voe goude-se Koba (adal un haroz pobl jorjiat) e-pad e c'hentañ bloavezhioù stourm kuzhit. Diwar an anv rusek сталь (stal) a dalvez kement ha "dir" e teu e lesanv istorel. Lesanvet e oa ivez Vojd (ar sturier) pe tad bihan ar pobloù.
Sekretour meur ar strollad komunour soviedel adalek 1922, e-penn an URSS e voe etre fin ar bloavezhioù ugent betek e varv. Lakaet en doa e-plad un diktatouriezh personel gwadus : hervez an istorurien e vefe kirieg eus marv un 3 betek 20 milion a dud.
Dre obererezhioù kuzh ha war hir dermen, kement hag emglevioù lies e-touez luskadoù ar strollad bolchevik e voe tu dezhañ implij ar polis politikel evit bezañ penn nemetañ ar strollad nemetañ. Goustadik e voe kemmet URSS e stumm ur renad hollveliek gant un azeulerezh rediet dezhañ.
Broadelaet an holl douaroù hag industrielezhioù. Roet en doa lañs d'ar greanterezh gant planioù pempbloaziek evit an URSS. Kement-se a voe kaoz d'ur goust denel ha sokial ramzel. E ren hir a voe diazezet war ar spont, ar flatrerezh, ar barnadennoù d'ar marv pe d'ar Goulag evit milionoù a dud dreist holl e-pad ar c'holiktivizadur ha Spurjoù meur 1936-1937.
Kirieg e voe eus diblasadennoù poblañsoù lies ha ramzel, gant dezougen ret ur 15 bennak a bobloù minorelezhioù broadel, bez e voe ivez an diazezadur ret da bobloù kantreerien Azia Kreiz. Nac'het en doa e vije bet eus barradoù naonegezh drastus 1932-1933 (Holodomor) ha naonegezh 1946-1947. Ar re-se a oa bet krouet evit ul lod bras dre ur politikerezh dizamant urzhiadoù ret produerezhioù an douar war ar maezioù.
Implij ar propaganda hag ar spurjañ tud pe an adskrivañ dielloù a oa un elfenn diazez da ren hollc'halloudek stalin. An eñvor a vez eus Stalin a chom stag gant trec'h milourel ar Gevredidi war an Alamagn nazi dre ma oa bet an Unvaniezh soviedel un aktour penn d'an trec'h. Goude tagadenn an URSS gant Alamagn an trede Reich d'ar 6 a viz even 1941, dre an Oberiadur-brezel Barbarossa, an URSS a oa bet tost da gouezhañ en e foul met dre kolloù denel ha dafar ramzel e oa bet trec'het an enebour. Kement-se a zegasas ur brud bedel da Stalin hag a roio harp d'e galloud war an impalaeriezh ledet eus harzoù kornôg ar Republik Demokratel Alamagn betek ar Meurvor Habask.
D'an 9 a viz C'hwevrer 1946, Stalin en devoa graet ur brezegenn foran ar pezh a oa ral ar pal a oa da embann sklaer ne oa ket kenglotus ar gomunouriezh hag ar gapitalouriezh. Lakaet en devoa ivez war-raok e oa o tont war-wel ur stourm evit an danvezioù diazez hag ar marc'hadoù ekonomikel. An Eil Brezel-bed hervezañ na oa bet nemet hini diwezhañ un heuliad brezelioù a vefe echuet pa vije troet an holl broioù d'ar gomunouriezh. Stalin a gendalc'has gant an hent-se e-pad peurrest e ren o tegas ar Brezel Yen.
Bugeliezh ha stummadur
Ganet eo bet e Gori e Jorjia, ha savet eo bet e yezh e vro. E dad a oa kereour, ha lonker, a zorne anezhañ gwashañ ma c'halle, ha ne felle ket dezhañ e raje studioù. E vamm avat, a felle dezhi ober un eskob gantañ, a skoe gantañ ivez. Mont a reas d'ar skol gant ar veleien, d'ar mare ma oa nevez deuet an urzh da ober skol e ruseg hepken, ha da gloerdi ortodoks Tiflis (Tbilisi hiziv), met ne voe ket beleget. Gloazet e voe e vrec'h en ur gwallzarvoud ha chom a reas mac'hagnet. Darbet e voe dezhañ mervel gant ar vrec'h, ha chom a reas merket e zremm.
Troet e oa da lenn ha d'en em gannañ. Abred e lennas levrioù Darwin, Hugo, Zola, ha Marx. Skrivañ a reas un nebeud barzhonegoù en e yezh, hag a voe embannet. Daremprediñ a rae dispac'herien en un tu, ha hailhevoded en tu all, ha gante ez eas da laerezh bank Tiflis.
Ar Spurjoù meur
E Miz Kerzu 1934, Sergueï Kirov, penn ar strollad komunour e Leningrad, a oa lazhet. Kirov e oa ar penn soviedel brudetañ ha karetañ en URRS. Bet e oa dilennet gant ar muiañ a vouezhioù er poellgor kreiz. Dre-se e oa posubl dezhañ bezañ un deiz o kemer plas Stalin e penn ar sekretouriezh kreiz. Stalin a oa bet dilennet gant an nebeutañ a harp e-keñver an holl gannaded bet dilennet.
Daou abeg a oa bet d'ar muntr-se: lazhet e oa bet enebour pennañ Stalin da geñver politikerezh, ouzhpenn da-se e oa bet tu gant Stalin da implij an heug e-touez ar bobl eus ar muntr-se evit kenderc'hel gant spurjañ er strollad ha goude-se er-maez eus ar strollad.
Ar Spont bras stalinour a oa bet kroget an nozvezh ma oa bet embannet un dekred a roe lamm d'an holl gwirioù keodedourel, kement ha d'ar goulennoù distaol ur wech kondaonet d'ar marv gant lezioù-barn ispisial an NKVD. Dont a reas Stalin da Leningrad evit kemer penn skrapadenn milieroù a annezidi.
Pelloc'h evit ar pal-se, Stalin a zo menet gant erlec'hiañ an holl pennoù a oa bet o sikour hag harpañ anezhañ etrezek hent ar galloud er bloavezhioù 1920-1930 gant ur remziad tud nevez. Ar re yaouank-se lesanvet « remziad 1937 » (Khrouchtchev, Beria, Malenkov, Jdanov, Brejnev, hag all.) n'o deus bet anavezet nemet Stalin e-penn ar vro, ouzhpenn da-se e oa bet roet pep tra dezho gant Stalin. Un azeulerezh o deus evitañ, ar remziad a-raok a oa leal da Stalin met a wele anezhañ evel ur penn doare primus inter pares ha n'eo ket evel un doue bav. Ar remziad kosoc'h a c'helle burutellañ selloù Stalin pa ne seblante ket dezho e oa speredek ar pezh a oa divizet. Etre 1937 ha 1939, Stalin a raktres lazhadeg hanter ar Politburo, eus an tri c'hard eus izili ar strollad emezelet etre 1920 ha 1935. Ar Spont bras stalinour a dag an holl aozadurioù : troc'hoù garv a zo en holl ministerioù, Gosplan, Komintern, Arme Ruz betek (gant an amzer o redek) gwarded ar c'hampoù-bac'h Goulag ha poliserien an NKVD.
An Trede etrebroadel
E miz Eost 1939 e savas un feur-emglev e Moskva, darn anezhañ chomet kuzh d'an ampoent, gant Adolf Hitler, penn faskour an Alamagn, evit klask bezañ prest evit ar brezel a rakwele etre an div riez c'halloudusañ en Europa. E 1941 e kavas e c'hoarveze re abred pa oa bet aloubet an URSS gant ar Wehrmacht. Neuze e cheñchas liv e brezegennoù dre ar radio pa lakaas ar pouez war difenn ar vammvro hag e tilezas lod eus an divizoù komunour rik. Evel-se e vroudas holl bobloù an Unaniezh soviedel da gaout ur spered kalonek evit stankañ ouzh an enebourien, ken kriz e vezent pa kemerent tiriadoù ar C'hornôg. Etre 1943 ha 1945 e roas harz lu an URSS d'ar Wehrmacht a gilas diwar neuze. Betek Berlin ez eas an Arme Ruz. 20 milion a Soviediz a varvas e-pad an Eil brezel bed. Chom a raio ar broioù bet treuzet gant an Arme Ruz dindan beli an URSS goude Kendalc'h Yalta. Dindan evezh strizh Stalin e chomint, ar pezh a vo komprenet gant an holl goude taol Praha e 1948. E 1947 e voe krouet gantañ ar C'hominform, un Etrebroadel nevez a vo dindan ar SKUS (Strollad Komunour an Unaniezh Soviedel). Displann e vo politikerezh Stalin en Azia avat : un degemer klouar d'an dispac'h e Sina, oberioù gant kalz a evezh e Korea.
Jediñ an niver a gouzañverien
A-raok 1991 ha fin an URSS, an enklaskerien o devoa klasket gouzout pet a dud a oa marvet dre ar stalinouriezh o devoa lakaet war-raok sifroù etre 3 ha 60 milion. Ur wech disrannet an URSS prouennoù a oa kemeret adal an dielloù soviediz kavet e oa bet: En holl e oa neuze 2,9 milion a dud bet lazhet hag enrollet en dielloù ofisiel
An dielloù ofisiel soviedel na gontont ket gouzañverien an deportoù gouennel, dezougen ret ar boblañsoù alaman e-fin pe goude an Eil Brezel-bed. eric D. Weitz en doa skrivet, "E 1948, hervez Nicolas Werth (Diazezadur Hoover), feur marvel an dud dezouget ret eus ar C'haokaz, 600 000 anezho, etre 1943 ha 1944 en doa tizhet 25%." Da ouzhpennañ a vefe al lazhadegoù kaset da benn gant an NKVD evel Lazhadeg Katyn, mougadennoù an "enebourien diabarzh", lazhadegoù en tiriadoù nevez aloubet gant URSS ha lazhadegoù ramzel izili an Arme Ruz (dizerterien pe tud lakaet da dizerterien) e 1941. E-pad ar brezel a-bezh ar soviediz a lazhadegas 158 000 soudard en abeg da vezañ dizertourien, an "unvezhioù talañ" eus an NKVD a fuzuilhas milieroù all.
Marv Stalin
Marvet eo d'ar 5 a viz Meurzh 1953, , ,. Sergey Prokofyev ar sonaozour brudet a oa marvet 50 munutenn a-raok Stalin. C'hwec'h devezh a oa ebt gortozet a-raok embann ar c'heloù er Pravda evit ma chomfe selloù an holl war marv Stalin. Pouezhet kreñv e oa bet war familh Sergey Prokofyev evit ma chomfent mut.
D'an 9 a viz Meurzh 1953 e voe obidoù Stalin e Moskov. E-pad al lid e voe un hortad, mervel a reas kantadoù a dud marvet pe flastret pe mouget. Istimet e vez e oa bet 5 milion a arvesterien, a youl vat pe deoget, devezh an obidoù.
Mojennoù
Lod tud a gred dezho e vefe Jozef Stalin ur mab amreizh da Nikolay Prjevalsky an ergerzhour brudet. Ar vojenn a zo diazezet war tresoù dammheñvel dremmoù an daou zen. N'eus prouen istorel ebet a ziskouezfe e vefe bet Nikolay Prjevalsky o weladenniñ Georgia.
Apollodoros
Apollodoros a zo un anv henc'hresianeg, Ἀπολλόδωρος, a dalvez kement ha « prof (δῶρον) digant Apollon».
Diwezhatoc'h e vo roet anvioù evel Teodoros, Teodora ha Dorotea, « prof digant Doue», diwar Mazhev, en hebreeg.
Tud
Meur a zen brudet zo bet anvet evel-se:
Krac'h
Brezelioù didrevadenniñ
Kalamos (mitologiezh)
<hr noShade /> Kalamos (Κάλαμος / Kálamos, « raosklenn» e gregach) a oa mab d'an doue-stêr Maiandros.
Mojenn
Kontet eo an istor gant Nonnos en e levr Dionysiaka. Kalamos a oa karedig Karpos, ur paotr yaouank brudet e goantiz. Un deiz e oant o kouronkañ er stêr Maiandros hag e veuzas Karpos.
Gant ar glac'har e tizerias Kalamos, ken e teuas da vout ur raosklenn, ar blantenn anvet diwar e lerc'h.
Logoleg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù kordofanek eo ar logoleg (logol) komzet e Kordofan e Soudan.
Koeg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù kordofanek eo ar c'hoeg (ko) komzet e Kordofan e Soudan.
Potamoi
Ar potamoi (stêrioù, eus ar ger henc'hresianek ποταμός / potamós "stêr" ; fluminae e latin) a oa doueed ar stêrioù e mojennoù Henc'hres.
Mibien da Okeanos ha Tethys e oant, ha breudeur d'an Okeanidezed, doueezed ar feunteunioù, ar gwazhioù, ar c'houmoul hag ar glav.
An niver anezho
Kontañ a raed e oa 3 000 "potamos". Ur c'hant bennak a zo anavezet, en o zouez :
Heibaneg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù kordofanek eo ar heibaneg (heiban pe ebang) komzet e Soudan.
Eil Brezel-bed
Tud pennañ
Adolf Hitler • Joachim von Ribbentrop • Joseph Goebbels • Hermann Göring • Heinrich Himmler • Erwin Rommel • Wilhelm Keitel • Hasso Von Manteuffel • Erich Von Manstein • Otto Skorzeny • Karl Dönitz • Heinz Guderian • Alfred Jodl • Paul Ewald Von Kleist • Albert Kesselring • Walter Von Brauchitz • Franz Halder • Paul Hausser • Hermann Hoth • Hans Günther Von Kluge • Walter Model • Franz Von Papen • Friedrich Paulus • Gert Von Rundstedt Edward Rydz-Śmigły • Władysław Sikorski Benito Mussolini • Pietro Badoglio • Galeazzo Ciano di Cortelazzo • Angelo Iachino • Junio Valerio Borghese Jozef Stalin • Viatcheslav Molotov • Kliment Vorochilov • Gregor Joukov • Ivan Koniev • Rodion Malinovski • Kirill Meretskov Franklin Delano Roosevelt • Dwight D. Eisenhower • George Patton • Omar Bradley • William Halsey • Thomas Cassin Kinkaid • Douglas MacArthur • George Marshall • Troy Middleton • Chester Nimitz Winston Churchill • Bernard Montgomery • Louis Mountbatten • Sir Harold Alexander • Sir Claude Auchinleck • Sir Alan Cunningham • Sir Andrew Cunningham • Sir Arthur Harris • Frank Messervy Leopold III (Belgia) • Hubert Pierlot • Julien Lahaut Enver Hoxha Philippe Pétain • Charles de Gaulle • Pierre Laval • Jean Moulin • Alphonse Juin • Philippe Leclerc • Charles Huntziger • Henri Giraud • Marie-Pierre Kœnig • Jean de Lattre de Tassigny • Charles Mast • Joseph de Goislard de Monsabert • Charles Noges Vidkun Quisling Lin Biao • Mao Zedong • Zhou Enlai Pêr II eus Yougoslavia • Draja Mihailovitch Renya Mutaguchi • Shoji Nishimura • Jisaburo Ozawa • Sakurai • Saburo Sakai • Taikaishi Sakai • Keiji Shibasaki • Kenji Doihara • Hirohito • Heitaro Kimura • Iwane Matsui • AkiraMuto • Kenryo Sato • Yoshijiro Umezu • Takasumi Oka • Kingoro Hashimoto • Yasuhito Chichibu • Nobuhito Takamatsu • Tsuneyoshi Takeda • Shiro Ishii • Koki Hirota • Hideki Tojo • Kuniaki Koiso • Yoshijiro Umezu • Toshio Shiratori • Shigenori Togo • Kanji Ishiwara • Mitsumasa Yonai • Isoroku Yamamoto
Warnangeg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù kordofanek eo ar warnangeg (warnang) komzet e Kordofan e Soudan.
Eil Brezel-bed
Lec'hioù
Auschwitz • Dukark • El Alamein • Hiroshima • Katyn • Monte Cassino • Nagasaki • Pearl Harbor • Stalingrad
Emgannoù pennañ
Koulzad brezel Polonia (1939) • Emgann Norvegia • Emgann Bro-C'hallEmgann Frañs • Emgann Abbeville • Emgann Dukark • Emgann Bro-Saoz • Emgann Kreta • Oberiadur-brezel BarbarossaTaol Barbarossa • Seziz Leningrad • Emgann Stalingrad • Emgann Koursk • Emgann Bir Hakeim • Dilestradeg Dieppe • Emgann Guadalcanal • Dilestradeg Norzh Afrika • Putsch an 8 a viz Du 1942 • Taol Torch • Emgann El Alamein • Dilestradeg Sikilia. 1943-1945 • Taol Shingle • Dilestradeg Normandi • Taol Market Garden • Dilestradeg Provañs (Taol Anvil Dragoon) • Emgann Authion • Emgann Monte Cassino • Dieubidigezh Belgia hag an Izelvroioù. 1944-1945 • Emgann an Ardenned (pe Battle of the Bulge) • Emgann Hurtgen Forest • Emgann Berlin • Emgann Leyte • Emgann Peleliu • Emgann Saipan (1944) • Emgann Iwo Jima • Emgann Okinawa • Emgann Taierzhuang • Emgann Wuhan • Emgann Changsha Emgann Mers el Kebir • Emgann Rio de la Plata • Emgann kentañ Narvik • Eil emgann Narvik • Emgann an Atlantik (1940) • Emgann Beg Matapan • Arsailh war Pearl Harbor • Emgann Mor Koural • Emgann Midway • Emgann Guadalcanal • Emgann plegmor Leyte Hamburg • Taol Gomorrah • Berlin • Dresden • Ruhrgebiet • Köln • Baedeker • Londrez (Blitz ha bombezadegoù V1 (fuc'hell)V1 ha V2) • Chongqing • Shangai • Bombezadeg Hiroshima • Bombezadeg Nagasaki • Tōkyō • Varsovia • Rotterdam • Coventry
Rereg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù kordofanek eo ar rereg (rere) komzet e Kordofan e Soudan.
Laroeg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù kordofanek eo ar laroeg (laro) komzet e Kordofan e Soudan.
Karpos
Karpos (Καρπός /Karpós, « frouezhenn » e gregach), a oa ur paotr yaouank koant eus ar re goantañ.
Katleg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù kordofanek eo ar c'hatleg (katla) komzet e Kordofan e Soudan.
Karpos
An tri anezho a ra ur vetaforenn naturel: gant an avel gornôk e teu an nevezamzer, a zegas bleuñv ha frouezh.
Karantez
En oberenn Nonnos Panopolis eo kontet e garantez ouzh e vignon Kalamos. Daou amourouz int, beuziñ a ra Karpos un deiz ma oant o kouronkañ er stêr Maiandros. Gant ar glac'har e varvas Kalamos ma voe troet e raosklenn.
Asanteg
Ur yezh kwaek eus skourr ar yezhoù akanek eo an asanteg (ashanti) komzet e Ghana.
Tost-tre eo d'an akwapemeg ha d'ar fanteg ha peurliesañ e vez renket evel ur rannyezh eus an akaneg evelte ivez.
Timeg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù kordofanek eo an timeg (tima) komzet e Kordofan e Soudan.
Totchoeg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù kordofanek eo an totchoeg (tocho) komzet e Kordofan e Soudan.
Otoroeg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù kordofanek eo ar otoroeg (otoro) komzet e Kordofan e Soudan.
Ngileg
Ur yezh nijerek-kongoek eus skourr ar yezhoù kordofanek eo ar ngileg (ngile) komzet e Kordofan e Soudan.