cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bro-Dreger
Istor eskopti Treger
Diazezer an eskopti a zo bet, hervez an hengoun, sant Tudwal (Tugdual dre fazi), anvet ivez Pabu (Tad). P'eo unan eus ar seiz sant diazezer Breizh e oa Landreger war hent ar birc'hinrided a rae Tro Breizh. Bevañ a rae sant Tudwal er hag eus Kembre e oa deuet. Roet e vije bet, gant e eontr Riwal, roue Domnonea, pe gant e genderv Derrog, un tamm douar evit ma vije savet un abati, hini Landreger. Daoust ma vije bet dilennet sant Tudwal da eskob e 532, ne gaver ket roud eus an eskopti a-raok an. Er e tap sant Erwan, barner-Iliz ha person, ganet er Vinic'hi, e-kichen Landreger, ur vrud a santelezh ken buan m'eo santelaet daou-ugent vloaz goude e varv e 1303.
An eskob a zo staliet e Sant-Brieg bremañ a zo eskob Sant-Brieg ha Landreger diouzh e ditl ofisiel.
Brezhoneg
E distro-skol 2022 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 896 skoliad (10,6% eus skolidi ar vro evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).
Giz Treger
Koef Treger, an doukenn, a veze kavet e-maez Treger a-wechoù, evel e kanton Kallag, e Kerne.
Runonn
Runonn (Le Fresne-sur-Loire e galleg) a oa ur gumun a Vreizh e Kanton Ankiniz, e Liger-Atlantel, e gevred ar vro.
Melestradurezh
left|thumb|200px|An ti-kêr
Su Yorkshire
Rannet eo e 4 Distrig, deuet da vezañ en devoud, abaoe 1986, Amaezherezhioù unvan :
Leuc'han
Leuc'han a zo ur gumun eus kanton Brieg e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh. Er Vro C'hlazik emañ.
Kortrijk
Kortrijk (Courtrai e galleg, Cortoriacum e latin ) a zo ur gêr hag ur gumun eus Flandrez Belgia e proviñs Kornôg-Flandrez ha kêr-benn Arondisamant Kortrijk.
Bistrak belost rous
Ar bistrak belost rous a zo un evn amprevanetaer eus Azia ar Mervent. Oenanthe xanthoprymna eo e anv skiantel.
852
Bloavezh bizeost, o kregiñ gant ur Gwener hag hoc'h echuiñ gant ur Sadorn
Kilogramm
Ar c'hilogramm (simbol: kg) eo an unanenn SI diazez evit ar mas. Dre dermenadur ez eo kevatal gant mas pimpatrom etrebroadel ar c'hilogram, anezhañ ur granenn platin iridiet (90 % platin ha 10 % iridiom), 39 mm he diametr ha 39 mm hec'h uhelder, ha disklêriet unanenn vas SI abaoe 1889 gant Burev Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù (BIPM).
Bez' ez eo an unanenn SI diazez nemeti a ra gant ur rakger. Ul lieskement eus ar gramm eo: 1 kg = 1 000 g.
Bez' ez eo ivez an unanenn SI nemeti a zo termenet c'hoazh gant ur stalon danvezel ha n'eo ket gant ur perzh diazez eus ar fizik. Miret e vez ar pimpatrom-se dindan tri c'hloc'h gwer siellet ha na vez tennet er-maez nemet evit ober stalonadennoù (ar pezh a zo c'hoarvezet teir gwezh hepken abaoe ma'z eus anezhañ). Daoust d'an diwalloù-se ez eo variet mas ar pimpatrom eus un nebeud mikrogrammoù dija.
Padal, abaoe m'eo bet termenet talvoudoù digemmennoù Josephson (CIPM (1988) Erbed 1, PV 56; 19) ha von Klitzing (CIPM (1988), Erbed 2, PV 56; 20) gant an SI, e c'heller ober gant an daou dalvoud-se (KJ = 4,835 979×10+14 Hz/V hag RK = 2,581 280 7×10+4 Ω) ha gant termenadur an amper evit termeniñ ar c'hilogramm evel-henn :
Hildegard Sundgau
Hildegard Sundgau a oa ur briñsez frank eus Sundgau, en Elzas, e penn kentañ an kantved.
Kilogramm
Ar c'hilogramm eo ar mas a vefe buanaet eus 2×10-7 m/s² rik ma vefe sujet d'an nerzh dre vetr etre daou gonduer parallelek, eeun, anfin o hirder, disterdra o zroc'h kelc'hiek, lakaet war-hed ur metr an eil diouzh egile er goullonder, hag a dremen drezo ur red elektrek digemm a 6,241 509 629 152 65.1018 karg elfennel dre segondenn rik.
Hildegard Sundgau
Dimezet e voe e 1001 da Foulk Nerra, kont Anjev, ha daou vugel o doe,
Kilogramm
Graet eo vez ivez gant an unanennoù-se war dachenn ar relativelezh strishaet e-giz unanennoù energiezh (dre al liammadenn E=mc²).
Dazont ar c'hilogramm e-giz unanenn ziazez
Gouez da James Clerk Maxwell,
Diouzh resister balañs ar watt hag he c'henklotadur gant resister gwellaet mas ur molad silisiom pur-kenañ e vo. Hag an dra-se a vo diouzh resister ar metr « skinoù X » a c'hellfe gwellaat gant labourioù ar fizikour Theodor W. Hänsch (evit gouzout hiroc'h gwelet (e saozneg) : ha ).
Lieskementoù, ranngementoù hag unanennoù all
An unanennoù angl-ha-saoz a vez graet stank a-walc'h ganto dre ar bed. Graet e vez peurvuiañ gant unanennoù ar sistem avoirdupois (av), hag e degouezhioù 'zo gant unanennoù ar sistem troy (t) : louzoù ha metalioù prizius.
En daolenn amañ dindan emañ ar c'henglotadurioù etre an unanennoù; en italik emañ ar c'henglotadurioù etre ar sistemoù angl-ha-saoz.
Ri
Ri a dalveze roue en henvrezhoneg da vare rouantelezh Breizh (eus Nevenoe da Vourmaelon etre 845 ha 913).
Rendileg
Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù rendilek-boniek eo ar rendileg (rendil(l)e), komzet gant tro-dro da 32.000 den e Marsabit e reter Kenya (1994).
Ri
Roet e voe an titl-se c'hoazh e-pad marevezh an duged Breizh betek Alan IV a Vreizh (1084-1112), lesanvet Alan Fergant, an dug diwezhañ hag a gomze brezhoneg a-vihan.
Yezh
Eus ar ger predenek ha galianek rix e teu an termen-se (Vercingetorix, "ver cingeto rix", "roue meur ar gaderien").
Oged
An oged pe ar freuz, pe freuzell, zo ur benveg da labourat an douar, a vez tremenet er park goude an arar hag an diaoul. Gantañ e vez peurfriket, pe freuzet an douar, evel gant ur rastell.
Ri
Yezh
Kar eo d'ar gerioù rex en latin ha rajah en sañskriteg.
Eus ri e tiver kalz a anvioù-badez brezhonek : Rieg, Riwallan, Riou, Riwan, Riwanon, Riware...
Da geñveriañ eo ivez gant ar gerioù rhi en kembraeg, rí en gouezeleg eus Iwerzhon.
Gwelet ivez
Roll Rouaned ha Duged Breizh
Neon
An neon zo un elfenn gimiek hag ur gaz rouez ; 10 eo e niver atomek ha Ne e arouez.
Wailly
Wailly  a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
kantved
Brezel-bed kentañ: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .
Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun
Marvet int e miz Mae 1940, e-pad an Eil Brezel-bed.
Bered ar C'hommonwealth:Wailly Orchard Cemetery
Ur vered ag ar Brezel-bed kentañ eo. Krouet eo bet e miz Mae 1916 gant kadervioù Liverpool ar 55th (West Lancashire ) Division: ur vered-talbenn e oa. Ne voe ket implijet kalz e 1917. Padal e voe brasaet kalz adalek miz Meurzh 1918 betek miz Eost 1918 gant an unanadoù kanadian hag an unanadoù all a oa o terc'hel talbenn an 3 Lu.
Hoc'h meur ar c'hoadeier
Hoc'h meur ar c'hoadeier, pe Hiloker, (Hylochoerus meinertzhageni) a zo ur bronneg eus kerentiad an hoc'heged. Ar spesad nemetañ eo er genad Hylochoerus.
Bevañ a ra e kornôg ha kreiz Afrika.
Bistrak kabell gwenn
Annez
Bevañ a ra al labous en Afrika an Norzh ha ledenez Arabia.
Wezembeek-Oppem
Wezembeek-Oppem zo ur gumun e Flandrez Belgia, e proviñs Brabant Flandrez. Ur gumun izelvroek gant aezamantoù yezhel e galleg eo.
Lammoù-dour ar stêr Clyde
Lammoù-dour ar stêr Clyde a vez lavaret eus pevar linn (ger skotek), pe lamm-dour, war ar stêr Clyde nepell diouzh New Lanark, South Lanarkshire, Bro-Skos.
Pevar lamm-dour
Setu o anvioù:
Alabama (stad)
Alabama (distagadur IPA: []), unan eus an 50 stad a ya d'ober Stadoù-Unanet Amerika, a zo e kreisteiz ar vro anezhi. Da vare ar Brezel Diabarzh e oa unan eus ar stadoù emsavet a-enep an Hanternoz.
Kourchourenn hir he fri
Ur spesad pesk dour dous eus kerentiad ar gourchourenn (Cobitidae) eo ar gourchourenn hir he fri. Heñvel a-walc'h dre he feson ouzh ar gourchourenn zremm-marc'h. Kavet e vez en Indonezia.
Liammoù diavaez
Ar gourchourenn hir he fri war www.loaches.com
Amel (kumun)
Amel a zo ur gumun eus Rannvro alamanek Belgia, e reter rouantelezh Belgia, treuzet gant ar stêr Amel. Ur gumun alamanek gant aezamantoù yezhel e galleg eo.
Diracheg
Ur yezh kouchitek ar reter eus is-skourr ar yezhoù konsoek-gidolek eo an diracheg (d(h)irasha, dirayta, gardulla pe g(h)idole), komzet gant 50.328 den evel yezh kentañ ha gant 1.974 den all evel eil yezh e Omo en Etiopia (1998).
Tost a-walc'h eo d'ar c'homsoeg.
Komsoeg
Ur yezh kouchitek ar reter eus isskourr ar yezhoù konsoek-gidolek eo an c'homsoeg (komso, konso, gato, af-kareti pe karate), komzet gant 149 508 den da yezh kentañ ha gant 5 658 den all da eil yezh en Etiopia hag gant un nebeud ezbroidi ivez aet d'en em staliañ en tu all d'ar vevenn e Kenya.
Audrey Hepburn
Audrey Hepburn zo un aktourez angl-hag-izelvroat ganet d'ar 4 a viz Mae 1929 en Elsene, Belgia hag aet da anaon d'an 20 a viz Genver 1993 e Tolochenaz, Suis.
Da gentañ e felle dezhi mont da zañserez met kregiñ a reas da vezañ aktourez e fin ar bloavezhioù 1940. Ar berzh a reas ar pezh-c'hoari Gigi (1951) e Broadway a zigoras dezhi dorioù ar sinema. Gounit a reas Oscar an aktourez wellañ kerkent ha 1953. Ne c'haller ket ankounac'hat he mod da c'hoari e Sabrina (1954), e Breakfast at Tiffany's (1961) pe c'hoazh e My Fair Lady (1964).
Paouez a reas da labourat evit ar sinema e 1967 hag en em ouestlañ a reas da oberoù dengar. Kannadourez an Unicef e voe etre 1988 ha 1992.
Phacochoerus
Phacochoerus a zo ur genad e rummatadur ar bronneged.
Spesadoù
Ur spesad pe zaou a zo ennañ, hervez ar rummatadurioù:
Bonieg
Ur yezh kouchitek ar reter eus isskourr ar yezhoù rendilek-boniek eo ar bonieg ((wa)boni, aweer(a), waata, (wa)sanye, ogoda pe wata-bala), komzet gant tro-dro da 5 000 den en holl e biz Kenya (3 500 den e 1994) ha gant nebeut-tre a dud e Somalia (1991).
Bistrak lost roualek
Ar bistrak lost roualek (liester : bistraked lost roualek) a zo ur spesad golvaneged, Oenanthe moesta an anv skiantel anezhañ.
Annez hag isspesadoù
Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ :
Sundgau
Sundgau (Sunngau en alemannisch) zo ur gontelezh kozh eus kreisteiz Elzas, treuzet gant ar stêr Ill. Altkirch (Altekirich) eo ar gêrbenn.
Fakoker
Ar fakoker (Phacochoerus africanus) a zo ur bronneg eus kerentiad an hoc'heged.
Bevañ a ra en Afrika.
thumb|left|200px|Tiriad ar fakoker
Loprevaler
Loprevaler a zo ur gumun eus Bro-Leon e kanton Plabenneg, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
1734
Diwar-benn bloavezh 1734 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1734
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1734
Zaventem
Zaventem a zo ur gumun eus Flandrez Belgia, e proviñs Brabant Flandrez.
Morcant
Morcant a oa roue diwezhañ Bryneich. Hogozik netra a anavezer diwar-e-benn met ne rene nemet war un nebeud kornioù-bro digenvez moarvat. Faezhet e voe gant Edwin Deira, war a seblant, a sagas ar pezh a chome eus e rouantelezh.
1863
Diwar-benn bloavezh 1863 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1863
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1863
Büllingen
Büllingen (e galleg : Bullange) a zo ur gumun eus Reter Belgia, er rannvro alamanek ag ar vro. Ur gumun alamanek gant aezamantoù yezhel e galleg eo.
Fampoux
Fampoux  a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Manchester Veur
Manchester Veur (Greater Manchester e saozneg) zo ur gontelezh eus Bro-Saoz.
Fampoux
kantved
Brezel-bed kentañ: .
Manchester Veur
Krouet e voe e 1974, diwar-goust lodennoù eus Lancashire ha Cheshire, evel ar “c’hontelezhioù meurgêriat” (Metropolitan counties) all. Evelto ivez, pa voe freuzet o C’huzulioù Kontelezh e 1986, e teuas da vezañ en devoud ur gontelezh lidel hepken. Ul lodenn eus rannbarzh Gwalarn Bro-Saoz eo.
Dek distrig
Rannet eo e 10 Distrig, deuet da vezañ en devoud, abaoe 1986, Amaezherezhioù unvan :
Laz-kanañ Penn ar Bed (ECBM)
Krouet oa bet Laz-kanañ Penn ar Bed (Ensemble Choral du Bout du Monde e galleg) e 1977 hag ennañ ez eus bremañ war-dro 150 kaner o tont eus daou-ugent kumun bennak e Penn-ar-Bed. Difenn ar yezh ha kas war-raok sevenadur Breizh eo pal kentañ ar strollad ha kement-se a vez graet dre an dibab kanaouennoù, anezho kanaouennoù ha sonerezh hengounel met ivez krouidigezhioù, holl e brezhoneg. Dindan renerezh René Abjean e oa bet krouet Laz-kanañ Penn ar Bed. Abaoe 1989 emañ Christian Desbordes o ren al laz-kanañ.
Ar Marh dall (1979)
Kanadenn. Savet eo bet ar skrid gant Job an Irien hag ar sonerezh gant René Abjean.
War varh d'ar Mor (1987)
Oratorio. Savet eo bet ar skrid gant Job an Irien hag ar sonerezh gant René Abjean.
Kan evid ar peoh (1989)
Kanadenn. Savet eo bet ar skrid gant Job an Irien hag ar sonerezh gant René Abjean.
War henchou ar bed (1993)
Komzoù gant Job An Irien
E 1993 e voe krouet en abati Landeveneg an oratorio keltiek War henchoù ar Bed, ur varzhoneg hir savet gant Job an Irien ha sonaozet gant Christian Desbordes. Ganto o-daou e voe savet daou vloaz goude Oferenn Sant-Gwenole. Kanet e voe an oferenn-se evit ar wezh kentañ e Landevenneg d'ar c'hentañ a viz Mae 1995.
Barzaz Breiz (1994)
Tonioù hengounel tennet eus ar Barzaz Breiz, adaozet gant Christian Desbordes evit al laz-kanañ. Dek anezho a gaver war ar bladenn-arc'hant moullet.
Nedeleg (1998)
Dek sonenn hengounel pe nevez-aozet ha daou don sonerezh krouet gant Christian Desbordes. C'hwek eo bet an degemer graet d'ar bladenn-mañ dreist hon harzoù p'eo bet skignet gant Green Linnet er Stadoù-Unanet, er C'hanada hag e meur a vro estren all. E miz Mae 1999 e voe roet ur priz d'ar bladenn-se e Atlanta (USA) "The Indie Award for the best seasonal music 1998". Gant an AFIM (Association For Independent Music) e voe roet ar priz-se.
Messe à Saint Guénolé (1995)
Overenn Sant-Gwenole zo an oferenn skrivet gant Job an Irien ha sonaozet gant Christian Desbordes. Kanet e voe evit ar wezh kentañ en abati Landevenneg d'ar c'hentañ a viz Mae 1995.
Nitrogen
An nitrogen, pe azot, zo un elfenn gimiek, N eo e arouez, 7 eo e niver atomek ha 14,00674 u e vas atomek.
Laz-kanañ Penn ar Bed (ECBM)
Kalon ar bed (2000)
D'ar 26 viz Kerzu 1999 e voe krouet kanadenn Kalon ar Bed ha kanet e voe evit ar wezh kentañ en Iliz-Veur Kemper. Gant Job an Irien eo bet savet ar skrid-se ha gant Christian Desbordes ha René Abjean e voe savet ar sonerezh. Kontañ a ra istor ar Gristeniezh e Breizh.
Nitrogen
Hiniennekaet e voe e 1772 gant ar c'himiour skosat Daniel Rutherford.
Laz-kanañ Penn ar Bed (ECBM)
Buhez (2000)
E-kerzh festival Kann al Loar e Landerne d'an 11 a viz Gouhere 1999 e oa bet kinniget gant al laz-kanañ un arvest nevez Buhez, ur pemzek kanaouenn bennak aozet adal skridoù barzhoniezh skrivagnerien vodern.
Hendrick de Keyser
Hendrick de Keyser (15 a viz Mae 1565 en Utrecht – 15 a viz Mae 1621 en Amsterdam) a oa ur c'hizeller hag ur savour izelvroat hag en doe ur perzh bras e diorren orbidouriezh dibenn an Azginivelezh en Amsterdam. Tad Thomas de Keyser, hag eñ savour ha livour poltredoù e oa ivez.
Buhez hag oberenn
Hendrick de Keyser a zeskas ar vicher gant Cornelis Bloemaert. Pa oa de Keyser 26 vloaz ez eas da-heul Bloemaert en Amsterdam. Buan en em stalias evel arzour dizalc'h, ha gant e vrud o kreskiñ e voe anvet da vasoñer ha kizeller ar gêr, ar pezh a dalvez hiziv an deiz e voe lakaet da savour. Brudet eo de Keyser rak stag eo e anv ouzh lod brasañ savadurioù istorel an Izelvroioù. E-touez ar raktresoù a gasas da benn emañ Zuiderkerk (1603-1611) hag an tour stag (1614), ti-kêr Delft (1618-1620), Westerkerk (1620-1631) ha Westertoren (savet e 1638, met disheñvel diouzh e raktres). An eskemmdi marc'hadourezh a lakaas sevel etre 1608 ha 1613 a voe distrujet en kantved.
Gant raktresoù Hendrick de Keyser en Amsterdam e penn-kentañ ar kantved e voe diazezet ur seurt orbidouriezh a reer "Azginivelezh Amsterdam" anezhi, hag a voe diazezet war savouriezh italian an Azginivelezh ( kantved). Elfennoù klasel evel ar c'holonennoù, ar rizennoù hag an talbennoù a voe implijet stank, met peurliesañ evel elfennoù kinklañ. De Keyser a ouezas tennañ awen eus ar c'hlaselezh italian hep chom re stag ouzh ar reolennoù bet embannet er pleustradoù. E bar e arz e voe e eil degad ar kantved, ha d'e heul e teuas arzourien evel Jacob van Campen ha Pieter Post.
Ouzhpenn labourat en Amsterdam e reas de Keyser, ha darempredoù en doe gant meur a savour eus broioù all en Europa. Merourien kêr Amsterdam a gasas anezhañ d'ar Rouantelezh-Unanet hag eno e kenlabouras gant Inigo Jones (1573-1652). Jones a oa bet ars avour saoz kentañ a oa bet en Italia a-benn deskiñ a-zivout ar savouriezh klasel. Pa zistroas de Keyser da Amsterdam e teuas gantañ unan eus skoazellerien Jones, Nicholas Stone e anv. Stone a labouras gant de Keyser en Amsterdam eus 1607 da 1613, hag e teuas da vezañ e vab-kaer.
Vauban
Sébastien Le Prestre, markiz Vauban, anvet peurliesañ "Vauban" (distaget: ) (15 a viz Mae 1633 – 30 a viz Meurzh 1707) a oa un ijinour hag un adeiladour milourel gall, a voe e servij ar roue gall Loeiz XIV.
E miz Mae 1655, d'an oad a 22 vloaz, e teuas da vezañ «ijinour milourel karget eus ar mogerioù-difenn». Diskouez a reas e meur a seziz pegen mat e oa e alioù evit ar soudarded c'hall da gemer kêrioù. E 1678 e voe anvet da «benngomiser ar mogerioù-difenn» e 1678, ha da letanant jeneral e 1688.
E-keit ha ma voe e servij ar roue Loeiz XIV e voe empennet pe gwellaet gantañ mogerioù-difenn meur a gêr ha meur a borzh er rouantelezh, etre 1667 ha 1707. Gant Vauban e voe krouet pe brasaet mogerioù-difenn en ouzhpenn 160 lec'h dre ar rouantelezh, war an harzoù anezhi dreist-holl. E Breizh e labouras evit gwellaat difennoù ar Gerveur (gwikadell Porzh-Lae), an Oriant, Brest (Kastell Brest ha meur a greñvlec'h war aod mulgul Morlenn Brest), Montroulez (Kastell an Tarv), Sant-Maloù. Er-maez eus Breizh e c'haller menegiñ ivez e labourioù e reter ar Pireneoù (Mont-Louis), en Alpoù (Briançon), er Jura (Besançon), e Flandrez (Lille...).
Brudet e voe doareoù Vauban er-maez eus ar rouantelezh c'hall, ha diwar e skouer e voe kreñvaet difennoù kêrioù e broioù all, evel da skouer Cádiz e Spagn.
Roll prederourien Italia
Prederouriezh - Prederourien
Pop-tart
Ur pop-tart a zo ur wastell gant sukr warni, hag a vez gwerzhet e Bro-Gebek. Krouet eo bet ar pop-tart gant ar gevredigezh Kellogg's. Ar pop-tart o devez blazioù disheñvel hervez o liv: sivi, chokolad, vanilha, mouar...
Hans Richter
Hans Richtera zo ul livour hag ur filmaozour amerikan, bet ganet d’ar 6 a viz Ebrel 1888 e Berlin ha marv e Locarno (Suis) d’ar 1añ a viz C’hwevrer 1976.
Pop-tart
Ar pop-tarts a zo deuet en-dro diouzh ar c'hiz gant sikour klip têtes à claques war halloween.
Hans Richter
E vuhez
Studiañ a reas e Akademiezh arzoù-kaer Berlin e 1908 hag e Akademiezh Weimar e 1909. Goude-se e voe dedennet gant meur a luskad : hini "Der Blaue Reiter" e 1912 ha "Der Sturm" e 1913. E 1914 e voe dedennet gant ar gubouriezh. Kemer a reas perzh ivez er gelaouenn Die Aktion (Berlin). E 1916, e-pad e ziskouezadeg kentañ e Munich, ez eas e-barzh strollad dada Zürich. Ouzhpenn e daolennoù leun a livioù e krogas da livañ luskoù difetis fiñvus war rolloù (Preludium, 1919), Fugue 20 1920). Dre forzh ober enklaskoù e teaus a-benn da sevel ur film difetis, Rythmus 21 e ditl. E 1941 ez eas d’ar Stadoù-Unanet, eno e kelennas (e City College e New York) hag e savas filmoù all. E film Dreams That Money Can Buy (huñvreoù da werzhañ), savet e 1944 ha skignet e 1947, a zo ur film dreistrelaour. Etre 1956 ha 1957 e savas ur film-pegadur anvet 8x8, diazezet war barzhonegoù dada skrivet e 1916 hag e 1917. Gantañ e labouras arzourien all evel Max Ernst, Jean Cocteau, Paul Bowles, Fernand Leger, Alexander Calder ha Marcel Duchamp a-benn kas ar raktres-se da benn. E 1957 e savas ur film anvet Dadascope, ennañ barzhonegoù ha komzoù lavaret gant ar re o doa o savet : Hans Arp, Marcel Duchamp, Raoul Hausmann, Richard Huelsenbeck ha Kurt Schwitters. Adalek 1958 edo o chom e Ascona hag e Connecticut. and returned to painting. War un dro e kendalc’has da livañ, ha leun a livioù e voe e daolennoù. Tamm-ha-tamm e cheñchas hag e savas taolennoù difetis, diazezet war ar mentoniezh (Piccolo Castello, 1961). Richter a skrivas ivez ul levr a-bouez war luskad dada, Dada: Art and Anti-Art e ditl. Gwelet eo evel unan eus ar filmaozourien bouezusañ a-fet filmoù gward a-raok.
Pop-tart
Ne vez ket kavet pop-tarts e Breizh, rak dasparzhet e vez ar produ-mañ en USA, Rouantelezh-Unanet hag er C'hanada hepken.
Fontvieille
Fontvieille (Fòntvièlha en okitaneg) a zo ur c'harter e Monaco savet war zouareier gounezet war ar Mor Kreizdouar. Muzuliañ a ra 0.33 km² hag ur boblañs a 3 300 a annezidi en deus. Ennañ emañ ar sportva Loeiz II. Un darn vihan anezhañ a zo war dachenn ar gumun c'hall Cap d'Ail.
Pop-tart
right right
An istor
Krouet int bet ar pop-tarts er bloavezhioù 1960. Evit mont buanoc'h da brepariñ an dijuniñ int bet krouet. Evit kenglotañ gant an edajoù a oa dija war ar marc'had. E 1967 e vez kavet blazioù all. E 1971, un dudenn kartoon anvet Milton a ra bruderezh evit ar pop-tarts er bed saoznek.
E 1992 ez eus ur gudenn gant ar pop-tarts: Thomas Nangle en deus lakaet unan da zeviñ en e gegin, lakaet en doa ur pop-tart en e grazerez-vara, ur prosez a zo bet a-enep Kellogg's. E 1994 ur c'helenner, Patrick Michaud, eus Skol-Veur Texas A&M, goude meur a daol aesa, en deus disklêriet e oa dañjerus lakaat ur pop-tart er grazerez-vara.
E 2001, soudarded an USA a gas ganto 2.4 milion a bop-tarts en Afghanistan e-kerzh ar brezel a oa eno.
E 2005 e krog Kellogg's ur bruderezh nevez anvet "Crazy Good".
N'eo bet morse ezporzhiet ar pop-tarts e Breizh hag e Bro-C'hall.
Walter M. Miller, Jr
Walter M. Miller, Jr (23 a viz Genver 1923 New Smyrna Beach, Florida – 9 a viz Genver 1996) a oa ur skrivagner skiant-faltazi amerikan brudet dreist-holl evit ur romant hepken : Ur C'hantik evit Leibowitz.
Buhez
Walter M. Miller, Jr a voe desavet e Florida. E Skol-Veur Tennessee ha Skol-Veur Teksas e studias. Un ijinour e oa dre vicher. En aerlu e servijas e-pad an eil brezel-bed. E bombezadeg Monte Cassino e kemeras perzh, ar pezh a skoas kalz e spered.
E romant brudetañ a zo Ur C'hantik evit Leibowitz a savas dre zastum teir danevell hir en doa embannet a-ziagent. Ur romant goude-apokaliptek eo ha lakaet e vez da unan eus pennoberennoù an doare-se. Embann a reas 40 danevell ivez etre 1951 ha 1955.
Pevar bugel en doa. E fin e vuhez en em glozas er gêr ha troc'hañ a reas an darempredoù gant tout an dud arall, betek izili e familh. En em lazhañ a reas goude bezañ skrivet an darn vrasañ eus ur romant nevez Saint Leibowitz and the Wild Horse Woman a voe echuet gant Terry Bisson.
853
Diwar-benn bloavezh 853 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 853
Merseyside
Ur gontelezh eus Bro-Saoz eo Merseyside. Dont a ra hec'h anv eus ar stêr Mersey, stêr Liverpool.
Krouet e voe e 1974 (diwar-goust lodennoù eus Lancashire ha Cheshire) evel ar “c’hontelezhioù meurgêriat” (Metropolitan counties) all. Evelto ivez, pa voe freuzet o C’huzulioù Kontelezh e 1986, e teuas da vezañ en devoud ur gontelezh lidel hepken. Ur rann eus rannbarzh Gwalarn eo.
Rannoù
Rannet eo e 5 Distrig, deuet da vezañ en devoud, abaoe 1986, Amaezherezhioù unvan :
Dour
Dindan ar gwask atmosferel a ya da aezhenn an dour pelloc'h eget 100° C hag a ya da vezañ solut dindan 0° (da skorn ez a da vezañ). Ur perzh dibar eo ivez pa chom an holl gompozadoù nes (sulfur hidrogen, ammoniak, metan, da skouer) er stad gazek dindan wrezioù izeloc'h.
En Douar a-bezh e kaver dour kazi e pep lec'h hag eo ur c'hompozad ret evit ar veverien ha dezho eo an dour un dra neutrel, divlaz ha dic'hwezh.
War-dro 70% gorread an Douar a zo goloet gant an dour hini ar meurvorioù da gentañ penn, met kavet e vez dindan stumm ur mor, ul lenn, un dourredenn, ur stêr, ur wazh pe ur ganol.
Divlaz
Ober a reer gant gerioù
Tog plouz
Ezen
A-wechoù e vez lakaet togoù plouz d'an ezen a vez lakaet da bourmen bugale.
En arz
Livadurioù zo gant Rubens pe Renoir, pe nouspet hini all, ma weler merc'hed gant togoù plouz.
Savelleg
Ar savelleged eo an evned a ya d'ober ar genad Monticola a voe krouet e 1822 gant an naturour alaman Friedrich Boie (1789-1870).
Rannyezh
E lec'hioù 'zo e Breizh e reer savelleg eus an drask-lann pe eus an drask sut.
Erwin Schrödinger
Erwin Schrödinger (Wien, 12 a viz Eost 1887 – idem, 4 a viz Genver 1961) a oa ur fizikour aostrian hag iwerzhonat brudet evit e labour diwar-benn al loc'honiezh pementadel ha dreist-holl evit kevataladenn Schrödinger.
Priz Nobel ar Fizik a voe deroet dezhañ e 1933 en he goude. E 1935, goude un eskemm hir a lizheroù gant Albert Einstein, a oa ur mignon dezhañ, ec'h ijinas arnodenn kazh Schrödinger, un arnodenn bementadel ma c'hall ur c'hazh bezañ marv ha bev war an dro.
Eko-saverezh
An diorroadur padus : An ti hag an ekologiezh
An diorroadur padus a zo er mare-mañ gant ul lañs, an dud a grog da vezañ emskiant eus pouez bras ar gudenn-se war an dazont. Komzet ‘vez eus al labour douar (bio/kimiek), eus peseurt energiezh a vo implijet evit ar c’hirri-tan (dreist-holl gant kresk priz ar barilh petrol), eus ar produadur a CO2 gant an industriezhioù… Kement-se evit sevel ur bed kempouez etre an denelezh, an natur, ar vevliested, al loened. Soñjoù a teu war wel a bep lec’h, menozioù kroget dija hag o vont war raok evel evit an tiez. Dre m’en deus pep den war an douar un ti (sañset), ez eo an ti ul lodenn bouezus da ziskoulmañ. E Bro-C’hall eo kozh an tiez. Dispign a reont leun a energiezh, savet e oant bet gant teknikoù kozh pe gant un difuiñ fall. Ar savadur a zo ar c’hentañ rann evit an dispign a energiezh er bro (42,5%). Dispignet e vez 30% muioc’h eget an Holandeed ha 2 wech muioc’h a dommerez eget Norvegiz. Ul lañs a zo gant an tiez izel o dispign energiezh, unan eus an abegoù o vezañ kresk priz an energiezhioù nann adnevezus, met ivez ar menozioù hag ar preder ekologel o tont e penn an dud. Meur a ziskoulm a zo, pe e vez digresket ar produadur a CO2 hag a energiezh pe e vez kavet teknikoù da gempouezañ ar c’holl-se pe strollañ an daou a zo gwelloc’h c’hoazh. A wechoù eo seurt tiez un abeg evit sevel tiez gant stummoù nevez, modern… Ne chom nemet d’ober an traoù, met penaos ?
Peseurt elfennoù (parametroù) kemmañ evit kaout un ti ekologel ?
Hervez e peseurt bro pe rannvro e vever ne vez ket savet an tiez er memes doare, da geñver ar meteo da skouer (ar glav an heol, an temperadurioù bras, an avel…). Setu evit kemer e kont ar parametroù-se eo ganet an ti-saverezh da geñver an hin hag an endro (« construction bioclimatique »). Implij bezañs kondisionoù an hinoù, e lec’h gouzañv anezho. Ne vo ket ar memes mammennoù a vo implijet evit sevel an ti.
Da gentañ penn, evit seurt tiez, eo ret evezhiañ an torosennadur en dro evit gellout implij anezho ar muiañ posupl. Ar pal a zo durc’haat ar savadur ar gwellañ ma c’heller, evit kaout un ti sklêrijennet mat ha gant un dispign a dommerezh hag a energiezh izelaet. Evit-se e c’heller lakaat ar fasadenn d’ar Su, muioc’h a gouloù a vo e-pad a goañv hag ar gouloù a vo kentoc’h war ar fasadennoù d’ar C’hornôg, d’ar Reter ha war an doen e kerzh an hañv. Ret eo diwall memestra evit ma ne teufe ket an ti da vezañ un ti-gwer en hañv. Ne vo ket lakaat a prenester bras er Reter hag er C’hornôg ha lakaat voliji warno. Ar prenester war an doenn (doare Velux) a zo da ziwall outo ivez. Aozadur diabarzh an ti a zo d’ober da geñver ar parametroù-se, lakaet e vo kentoc’h al lec’hioù bevañ d’ar Su hag al lec’hioù e-giz ar gegin, ar c’harrdi d’an Norzh. Evel-just n’eo ket ret ober atav an holl cheñchamantoù, m’ho peus un ti gant ar mor d’an Norzh e c’heller lakaat prenester war an tu-se evit gellout profitañ outi. E gwir gant seurt savadurioù e tistroer gant doare an amzer dremenet da sevel, a-raok e klaske an dud sevel o zi da geñver torosennadur hag hin al lec’h, met kollet hon doa an doare-se d’ober ! Degas a ra an tiez ur aezamant evit bevañ hag ivez un espern a energiezh. Gant ar savadurioù ar gwellañ e vez tost 60% nebeutoc’h a dispign. Hiziv an deiz evit mont war raok war an dachenn-se eo bet ijinet meziantoù a sav ur raktres evit an ti, en ur implij titouroù emdroadur (gwez, amezeien, torosennadur…). Gant a meziant e vez savet ur plan o lavarout peseurt danvezioù a vo gwelloc’h implij. Kregiñ a ra tamm-ha-tamm da vont war-raok seurt savadurioù, dreist-holl abaoe lezenn 2004 a lavar e vo ret rannañ dre 4 ar produadur a gazoù efed ti-gwer a-benn 2050.
Savelleg
Rannyezh
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Trizek spesad a ya d'ober ar genad :
Eko-saverezh
Peseurt elfennoù (parametroù) kemmañ evit kaout un ti ekologel ?
An difuiñ a zo ur parametr a bouez da renkañ ha d’ober war dro pa saver un ti. Ma ne vez ket mat emañ e vo kollet energiezh (25% eus ar c’holl energiezh en ti) hag e vo dispignoù brasoc’h. Met tu vo espern arc’hant hag energiezh ma vez graet mat. Meur a zoare a zo evit oberiañ gant ar gudenn, ar mogerioù hag an danvezioù implijet evit an disfuiñ. Ar parpaing a zo implijet-tre abaoe ar bloavezhioù 50, d’ar strad ez aio tamm-ha-tamm dre ma ‘z eo fall e perzh disfuiñ hag evit sevel anezhañ e produer leun a CO2. Goude an Eil Brezel bed eo bet implijet kalz hag abaoe ne oa ket cheñchet an traoù. Graet en deus berzh an tiez savet gant parpaing dre ma oant solut-tre (66% eus an tiez a zo savet war ar memes diazez e Bro-C’hall). Evit ma vefe un disfuiñ mat eo ret ouzhpennañ ur gwiskad (stoub gwer, polistiren…). Dre vras eo gleb an tiez gant parpaing ha betoñs, neuze e ranker tommañ muioc’h an ti hag ouzhpenn e tegas kleñvedoù ar glepoc’h. Setu e vez kalz ha perzhioù fall hag nebeut a re vat. Gellout a reomp neuze erlec’hiañ danvezioù all outo ! Gant pouez kenemglev Kyoto eo bet savet betoñsoù « glas » gant danvezioù a zispign nebeutoc’h a energiezh. Savet int bet diwar pri, maen-raz, raz, kanab, traezh… Ouzhpenn bezañ ekologel eo gwelloc’h an disfuiñ. Tu ’zo ober hep ar betoñs, ar brikennoù e douar poazet a zo un diskoulm vat. Ken solud eo eget ar parpaing hag ouzhpenn eo mat an disfuiñ, n’eo nemet un tammig keroc’h. Padal evit staliañ anezho eo ret goulenn gant tud ispisializet, ar pezh a zegas ur c’hresk eus ar priz. Ar brikenn « monomur » a zo ivez un doare nevez ijinet. Toulligoù a zo e-barzh ar brikenn a zalc’h an aer, n’ ez eus ket ezhomm eus lakaat un danvez-disfuiñ. Ur c’houst ouzhpenn a zo etre 8 000 ha 10 000 € evit un ti etre 120 ha 140 m2. Evit ober hep an daou ziskoulm a-us e c’heller implij ar c’hoad. E Skandinavia hag e S.U.A e vez 9 ti war 10 savet e koad. Meur a berzhioù mat a zo gantañ evit an tiez padus, un dafar adnevezus eo (ma vez adplantet gwez da c’houde), kargañ a ra CO2 e lec’h produiñ. Ar c’hoad en deus un disfuiñ kalz efedusoc’h eget ar betoñs. Evit sevel un ti e vez graet ur gounid ivez : skañv eo ar c’hoad ha buan e c’hell bezañ savet. Arabat soñjal e devfe gwelloc’h un ti e koad eget a re all, reiñ a ra amzer ouzhpenn d’an dud evit mont kuit eus an ti dre ma n’en em zistumm ket gant an tommder. Evit ar poent eo war dro 5% pe 10% keroc’h, met digreskiñ a ra ar prizioù gant ar berzh o kreskiñ evit an danvez-se.
Kollet e vez energiezh un tamm e pep lec’h en ti (toen, prenester, leur…), setu eo ret kavout diskoulmoù d’ar gudenn, en ur leuskel un tamm aer da zont tre memes tra. An diflach a zo un elfenn pouezus en tiez gant tud enni e-pad pell (ket an tiez vakañsoù, ar skolioù…) evit derc’hel an tommder pe an temperadur klouar. Tu ‘zo evit-se lakaat ur plañchod e betoñs ha ket e koad. Evit un disfuiñ mat eo ret ober al labourioù en diavaez ha ket e Bro-C’hall en diabarzh. Gwir eo ne vez ket kemmet braventez an ti gant an eil doare met ne vez ket an efedusañ hag ouzhpenn e vez nebeutoc’h a diflach. Kalz efedusoc’h eo al labourioù war an diavaez, gwareziñ a ra ivez diouzh ar skorn, ar glav, an heol… Koustusoc’h eo al labourioù en diavaez eget en diabarzh, ezhomm ‘zo ivez un den a vicher evit en ober. An aer a zo mat evit an disfuiñ, klogorennoù aer a zo en danvezioù e-giz ar stoub gwer pe ar polistiren. Ken efedus eo 10 cm eus an danvezioù-se eget ur voger a 5 m ledander. Hiziv e vez danvezioù ekologeloc’h evel ar plouz pe ar pluennoù, met n’int ket sur a-walc’h evit c’hoazh. Raktresoù all a zo c’hoazh er stad a daol-arnod. Komz a reer eus ar mogerioù met ar prenester a zo pouezus ivez. Unan boaz n’he deus nemet ar perzh da enebiñ ouzh an aer. Padal un doubl-gwerennad a 2,4 cm tevder a zo ken efedus hag ur moger 70 cm tevder. Bremañ e vez ivez ar prenester gant ur gwiskad tanav a za diwar wel gant un taol tredan izel, mat a-enep an heol en hañv evit ma vefe nebeutoc’h a gouloù hag a dommder en ti.
Evit ma c’hellfer kaout eskemmoù aer etre an diabarzh hag an diavaez memestra hep koll energiezh eo bet ijinet ar VMC « double flux ». Koust a ra war dro 2000 € memestra. Ar « puit canadien » a zo ivez, an aer a lakaer da dommañ en ur dremen dre an douar, ar c’houst a zo muioc’h eget 1700 € ; Petra dibab ?, hervez pelec’h e vever eo ret ober an dibab.
Gant an teknologiezhioù nevez e kaver bremañ doareoù evit dispign nebeutoc’h a energiezh. Tu zo da verañ un ti en he bezh adalek ur voestig ouzh ur voger. Liammet eo ar mekanik-se gant taperien en ti (ar sklêrijennadur, an tommder…), aozet e vez neuze an traoù hervez an ezhommoù en un doare speredek. Da skouer e c’heller dibab temperadur pep pezh distag diouzh ar re all pe c’hoazh urzhiañ lazhañ an dommerez ma vez digor ur prenestr. Gant ar mont endro-se e c’hellfer espern betek 20% energiezh. Evit ma chomfe emskiant an dud e vefe staliet ur skramm o tiskouez peseurt benveg a ra peseurt dispign hag heuliañ ivez ar pezh o do da baeañ. Gellout a raint neuze merañ gwelloc’h an implijoù a reont. Doareoù bravoc’h da skeudenniñ an dispignoù o vezañ ur gouloù gant summ ur vleunien o tigeriñ pa vez izel an dispign pe c’hoazh un orjalenn gant ur sklêrijennadur ha gresk gant an dispign. Ma ne gaver ket kalz anezho c’hoazh n’eo ket da geñver o priz, met kentoc’h dre ma ‘z int yaouank (nebeutoc’h eget 10 bloaz). Ijinet eo bet doareoù nevez da eskemm an titouroù (ar Zigbee pe ar Z-wave). Kevezerezh a zo neuze etrezo, ar pezh a strafuilh ar prenerien en o zibaboù ivez. Met mont a ra war-raok, aotreet en deus Europa ar raktres Homes e Bro-C’hall, gant ar pal kas an traoù pelloc’h hag eeunaat an doare ober (nebeutoc’h a implij a energiezh, staliañ aesoc’h ar sistem…) ha traoù all c’hoazh.
Evit produiñ nebeutoc’h a CO2 eo bet kavet mammennoù nevez a energiezh adnevezus. Dre ma chom ker staliañ ar binviji eo ret evel-just digreskiñ de gentañ an dispignoù, evit kaout nebeutoc’h anezho da staliañ. En ur adwerzhañ an tredan produet da EDF e c’heller gounid arc’hant, prenañ a reont 6 gwech keroc’h an tredan adnevezus eget na verzont anezhañ.
Ar panelloù tredan. Dizoloet e 1839 gant Antoine Becquerel ha displeget gant Einstein e 1905. E 1954 eo bet krouet ar c’hentañ panell gant ar Bell Labs, e silisiom. Abaoe eo aet an traoù war-raok, ar fonn a zo bet kresket eus 1 da 17% evit a re gwellañ. El labourvaoù e za betek 40% zoken. Kresket en defe marc’had ar panelloù e Bro-C’hall eus 122% etre 2005 ha 2006. Gwir eo hon eus dale, e 2006 e oa ar geidenn a 0,52 W dre den pa oa 37,16 W en Alamagn. Ul lañs a zo dre ma vez roet ur priz mat gant EDF (Electricité De France) evit adprenañ an tredan. Dre ma ne bado ket disfin, emañ ar skiantourien o klask digreskiñ ar prizioù, a-benn un dek bloaz bennak e vo prest.
Ar panelloù dour tomm. Kavout a reer anezho dindan stumm ur panell war an doennoù, enno e vez tuellennoù du gant dour e-barzh a domm. An tuellennoù a za en ul lec’h gant dour yen. Tommet e vez an dour-se hag implijet da c’houde. Koustus e chom, 3800 € evit ur volotenn a 200L. Ar soñj a zo da adimplij ar priñsip-se evit sevel mekanikoù da yenaat, doare « clim ».
An tourioù avel. Lakaat a ra an avel da dreiñ an eskell ha neuze e tro un dynamo a brodu an tredan ha vez lakaet da c’hode e-barzh podoù-tredan, raok bezañ implijet. Ar prizioù kentañ a zo war-dro 15 000 €, produiñ a ra peadra evit ur familh a bevar den. Distabil-tre e vez ar produadur da geñver ar meteo hag al lec’h.Ret eo ivez heuliañ lezennoù strizh. Ne vez ket roet ur prizh mat gant EDF evit an tredan. Diaes eo ivez staliañ anezho, leun a paperioù d’ober hag aotreoù da gaout. Evit ar poent n’eo ket an doare ar gwellañ, met dont a ra tamm-ha-tamm : kresket e vo priz an adprenadenn hag aesaet e vo staliañ anezho e kêr.
Gwrez an douar, ar « pompe à chaleur ». Ledan eo an dachenn evit ar mammenn-se. Ar priñsip a zo tapout energiezh er maez eus an ti hag he resteurel en diabarzh. Gant un duellenn leun a « réfrigérant » e vez tapet an tommder. Tu zo lakaat an tuellenn e donder an douar, pe dindan gorre an douar, pe c’hoazh e splujañ en ur ster dindan an douar. Efedus eo an doare-se d’en em dommañ, diskenn a ra ivez ar fakturenn a energiezh da baeañ.
Savelleg
Rannyezh
Spesadoù ar Bed Kozh an hini eo.
Levr Du Caerfyrddin
Meur a varzhoneg zo ennañ. Ar re vrudetañ a zo savet da harozed kembreat eus ar Marevezh Teñval, Arzhur ha Merzhin en o zouez.
Danvez an dornskrid
Setu ar skridoù zo ennañ:
Eko-saverezh
Peseurt elfennoù (parametroù) kemmañ evit kaout un ti ekologel ?
Implijet e vez 150m3 dour bep bloaz gant bep tiegez. Ne baouez ket priz an dour da greskiñ. Dastum ar glav a c’hellfe dont da vezañ ur boaz gant an dud. N’eo ket un huñvre, graet e vez dija el lec’hioù ma ne vez ket a zour. Liammet e vez toenn an ti ouzh ur gibenn a zalc’h an dour. Adkaset e vez an dour en ti pa vez ezhomm, betek ar privezioù da skouer. Ment ar gibenn a vez jedet da geñver gorread an doenn hag ar c’hementad a glav o kouezhañ bep bloaz. Evit ur gibenn a 1000L e vefe da zispign etre 50 ha 500 €, met gounit a reer un dle tailhoù a 25% eus priz ar benveg. E Roazhon, da skouer, e c’hellfer gant un doenn a 80 m2 espern 30% eus implij ur familh. Hervez ar vicherourien e c’hellfer gounid etre 40% ha 90% eus an dispignoù graet gant an implij dour. Chom a ra ker memes tra staliañ an holl dafar evit implij an dour en ti (gant 8 000 € e c’heller kas dour d’ar privezioù, d’ar mekanik da walc’hiñ an dilhad ha d’ar strinkadenn).
Tri strollad evit an implij a energiezh en ti :
Tu ‘zo deomp rannañ e teir rummad an tiez ekologel da geñver an dispign hag ar produadur a energiezh a reont. Ma vefe an tiez o tispign nebeut ar c’hammed kentañ ? Ar rann gentañ a zo an tiez a zispign nebeut a energiezh. An eil a zo ar rummad gant tiez e lec’h ma vez nul ar bilañs produiñ energiezh hag implij, produet e vez peadra da geñver ezhommoù an ti. Ar rummad ziwezhañ a zo an hini gant tiez o produiñ muioc’h a energiezh eget ma zispignont ! Evit ar poent ne grog nemetken ar menoz-se e penn an dud. Ur perzh mat-tre e vefe evit an dud, an embregerezhioù pe c’hoazh ar stadoù, ne vefe kudenn pourveziñ ebet ken hag ar produadur CO2 a vefe tost nul. Hiziv en deiz e kaver 10 000 anezho en Europa. Evit tizhout ar pal e c’heller implij war ur memes ti meur a mammennoù adnevezus (heol, avel, geotermiezh…). Evit ar poent eo ker seurt tiez da sevel, en Alamagn da skouer eo bet digresket ar prizioù de ma o kresket ar produadur. An energiezh ouzhpenn a c’heller gwerzhañ ha marteze e vo tu implij anezhi evit ar c’hirri-tan pe traoù all en dazont. Hervez ar raktresoù hag ar statistikoù e vo a-benn nebeut muioc’h mui a tiez d’eus an doare-se, ur jestr brav int evit an endro ouzhpenn !
An tiez savet dija hag ar raktresoù nevez o tont
♦ BedZed a zo bet krouet gant ur strollad arkitektourien Bill Dunster (un embregerezh saoz a dalvez Beddington Zero Energy (fossil) Development ) staliet e Londrez. O pal a zo bihanaat ar roud ekologel (“empreinte ecologique”) en ur sevel tier gouest da espern o energiezh ha gouest da vezañ emren gant o ezhommoù. • Implijout a reont prenestri doubl-gwerennad (er su) hag tripl (evit an norzh). Difuet ’vez ar mogerioù gant 3 gwiskad disheñvel 50 cm anezhi (betoñs, gloan gwer ha brikenn); ha dre-se e chom an dommder e-barzh ar savadur e-pad ar goañv, hag e-pad ar hañv e chom freskoc’h an diabarzh. Hented ‘vez ivez an tier war-zu ar su, hag a-drugarez ar bae-gwer, e vez tommet muioc’h an ti. Esperniet e vez gant an tier-se 88% a dommerezh e-keñver ranndioù all. Evit ur savadur gant 100 ranndi enni, staliet e vez un dommerezh hag a za war-dro gant restajoù koad (brankoù, tammoù souchenn, drailhajoù…). Servij a ra ivez evit an dour tomm hag an tredan. • Lakaet o deus e plas ivez seurt siminaloù-gwenter (gwelet e vezont war ar poltred, liesliv int) a-benn aeraat diabarzh an ti, evit kempouezañ ar fed e vefe difuet mat-tre (klañvus evit ar yec’hed) ; e-pad ar goañv e vez tommet an aer diavaez a-raok erruout, hag e-pad an hañv, freskaet eo an aer diavaez gant an hini diabarzh o vont kuit. • Evel pep ti ekologel hiziv an deiz, BedZed en deus staliet panelloù-heol (777m²) ; a-benn kargañ podoù-tredan an otoioù-tredan: evit an dud perc’henn war ur c’harr digoust eo ar plas parking hag an energiezh. Tu ‘zo ivez feurmiñ ur gwetur-tredan ; ur splet evit ar re na implijont ket bemdez, ne dalvez ket ken ar boan da brenañ un oto ► digresket e vez produadur ar gazoù. • Daspugnet e vez ivez an dour-glav : servijout a ra evit dourañ ar jardinoù hag evit ar privezioù. Ur wech implijet, adtapet ’vez hag traet e vez gant mikroboù puraer, ha distreiñ a ra en toull-kuzh. ♦ Huñvre arkitektourien Bill Dunster a vefe sevel un tour stumm ur bleuñv ganti : gweloc’h eo sevel e uhelder e kêrioù modern, gant ranndioù ha burevioù er memes koulz ; gant ar pal da zigreskiñ implij ar weturioù, an amzer kollet hag ar saotradur. Gant ar stumm, e vefe tu liesaat ar prenestri, evit profitañ deus ar gouloù hag an heol (a-benn esperniañ tredan ha tommerez). Evel evit BedZed, difuet e vefe mat-tre an tour-se, panelloù-heol war an doenn hag un dommerezh-koad evit tommañ. E-kreiz an tour, eoliennoù a vefe staliet ivez evit produiñ energiezh.
An eko-karterioù, petra ouzhpenn d’an tiez o-unan ?
♦ Bevañ en ur savadur ekologel, mat eo. Met bevañ en ur digreskiñ ar saotradur, gwelloc’h c’hoazh. Ar gêr padus na c’hell ket bezañ diazezet diwar tier diamen un tamm pep lec’h ; ret e vefe er c’hontrol bezañ stank. Ret e vefe kaout stankter ur gêr gant ar padusted hep tennañ perzhioù ar vuhez bemdeziek. Setu perak e vez kroget da sevel « eko-karterioù » : ur c’harter a c’hell kaout an 3 “E” eus an diorroadur padus (“exigences de l’environnement, de l’économie et de l’éthique sociale”), energiezhioù da adnevesaat, lec’hioù gwer… Pal ar raktres-mañ a vefe krouiñ leun a c’harterioù oc’h en em meskañ kenetrezo, er fin, evit sevel ur c’heoded a-bezh diazezet war an diorroadur padus. • Dre an « urban sprawl » a-vro Amerika, ganet eo ar c’harterioù pavilhon hag a ziskouez enebadur an dud evit ar c’hemmeskadur sokial (sindrom « NIMBY » ► Not In My Back Yard – ket en va jardin), ar pezh a lak ar saverien da adstummañ an dachennadoù. Ar priñsip a oa sevel an hentoù, ha goude an tier tro-dro: an eko-karterioù a eilpenn anezhañ; savet ‘vez da gentañ ar savadurioù ha goude an hentoù, a-benn hentañ speredekoc’h (war-zu ar su, e-keñver an dourioù…).
• Ar gudenn eo e koust un eko-karter deus 13% da 17% keroc’h eo ar priz eget an tier hengounel, setu perak eo diaes da dud ’zo da brenañ anezho. Met kendalc’h da sevel tier evel bremañ a chomo ker, ha ma vefe graet eko-karterioù a lakfe ar prizioù da ziskenn, goude un amzer.
• PENAOS lakaat an eko-karterioù da gaout ur vrud brasoc’h? ► Ur rennadur cheñchet hag aesaet eus ar c’herzhed e kêr. Lakaet ’vez 5 bloaz da sevel un ti, 10 evit ur ZAC ha 15 evit ur c’harter a-bez. Emgav e 2015-2020 evit kaout ar bilañs !
Alun Lewis
Alun Lewis zo anv meur a zen e Kembre:
Caius Julius Hyginus
Caius Julius Hyginus (e 67 kent JK – 17) a oa ur skrivagner latin, genidik pe eus Spagn pe eus Alexandria (n'eo ket gwall spis er skridoù kozh) en amzer Caesar Augustus.
Istor
Diwar e benn n'ouzer ket kalz a dra. Diskibl e oa da Cornelius Alexander Polyhistor, sklav e oa bet gant Julius Caesar, disklavet gant Caesar Augustus, ha lakaet da rener al levraoueg palatin abalamour ma oa yezhadurour, hervez a skriv Suetonius (De Grammaticis, 20). Mignon e oa da Ovidius, met rev a savas etrezo. Paour-razh e oa e fin e vuhez, ha sikouret e voe gant e vignon istour Clodius Licinus.
E oberennoù
Eus ar pezh a zo deuet betek ennomp e c'hallomp lavarout e skrivas a bep seurt: displegadennoù diwar-benn arroudoù eus oberennoù Vergilius, displegadennoù diwar-benn hendraoù broadel (De familiis Troianis, De origine situque urbium Italicarum), skridoù diwar-benn al labour-douar (De agricultura, De apibus).
Met div oberenn zo enne traoù a dalvoudegezh vras evit studi mojennoù Hellaz ha Roma gozh.
Fall int skrivet, ma kred da lod n'hall ket ar yezhadurour Caius Julius Hyginus bezañ o skrivet. En 1831 e voe embannet fablennoù all diembann hag a soñjer int bet skrivet gantañ.
Fablennoù
Er Fablennoù n'eus nemet ur roll eus an doueed hag harozed, gant 277 fablenn gwir, anezho diverradurioù eus an oberennoù klasel hellazat, evel Odysseia, dastumet en un nebeud pajennooù,
Feuchy
Feuchy a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
kantved
.
Osman Gazi
thumb|Osman Iañ
Osman Gazi, pe Osman Iañ, (e turkeg otomanek عثمان بن أرطغرل, Osman mab Ertuğrul), a voe saver ha sultan kentañ an impalaeriezh otoman. Ganet e voe e 1258 e Söğüt ha marvet e 1326 e Bursa.
Mab e oa da Ertuğrul Gazi ha Hayme Hatun.
Ren
Goude marv e dad en em gavas Osman Gazi e penn ar meuriad Kayı (e turkeg Kayı Boyu) hag e krogas da gas argadoù a-enep d'an impalaeriezh Vizantat.
E 1299 e teuas e veylik da vezañ dizalc'h diouzh ar Seldjouked ha krouet evel-se an impalaeriezh Otoman a bado ouzhpenn 600 vloaz.
Korea
Korea (koreaneg 한국}} Hanguk pe 조선, Joseon ) zo ul ledenez hag ur vro eus Azia ar Reter a zo rannet hiziv an deiz e div Stad disheñvel — Korea an Norzh ha Korea ar Su. Emañ stok ouzh Republik Pobl Sina er gwalarn, Rusia er biz, ha tost eus Bro-Japan er reter, en tu all da Strizh-mor Korea ha Mor Japan, ha da Daiwan en tu all da Mor Sina, er su.
Diskouez a ra an arkeologiezh ha yezh ar Goreaned e teuont eus ur bobl a gomze ur yezh altaek eus su Kreiz Siberia, hag a boblas Korea gozh e gwagennoù a heulie an eil eben adalek an Neolitik betek Oadvezh an arem. Amprestet e oa ar reizhiad skrivañ sinaek ("Hanja" e Koreaneg) en eil kantved kent JK, hag ar Voudaegezh er pevare kantved eus hon oadvezh, hag ul levezon don o doe e Teir rouantelezh Korea.
Unanet e oa Korea gant an impalaer Taejo eus an dierniezh Goryeo e 936. Goryeo a oa ur Stad ma oa ar sevanadur en e vleuñv hag eno e voe krouet ar Jikji er kantved, oc'h implijout ar c'hentañ gwask gant lizherennoù metal lem-laka er bed. Aloubadegoù ar Vongoled en kantved, koulskoude, a wanaas kalz ar vroad a oa rediet da baeañ un truaj. Diskar an impalaeriezh Vongol a oa heuliet gant stourmoù politikel taer ha kemeret e oa lec'h an dierniezh Goryeo gant an dierniezh Joseon e 1388.
Merket e oa an 200 vloavezh kentañ eus an dierniezh Joseon gant ar peoc'h ha krouet e oa al lizherenneg koreanek Hangeul gant King Sejong veur. Er kantved e kreskas levezon ar gonfusianegezh er vro. E diwezh ar prantad Joeson avat, politikerezh digenvezour Korea a sachas warni al lesanv a "rouantelezh ermit " er C'hornôg. E diwezh an kantved e tivizas impalaeriezh Bro-Japan ober un drevadenn eus ar vro. E 1910 e oa staget Korea ouzh Bro-Japan hag e chomas dindan ar gouarnamant-se betek diwezh an Eil Brezel-bed e 1945.