cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yezhoù yuzev
Peurliesañ e vez implijet al lizherenneg hebraek, gouestlet pe get, evit skrivañ ar yezhoù yuzevek.
Morleon Aostralia
Morleon Aostralia (Neophoca cinerea) a zo ur bronneg mor eus ar c'herentiad Otariidae. Ar spesad nemetañ eo er genad Neophoca.
Mannekensvere
Mannekensvere en izelvroeg hag e flandrezeg kornogel a zo nepell eus aod Mor an Hanternoz e Flandrez Belgia e rannvro Westhoek hag e proviñs Kornôg-Flandrez. War vord ar stêr Ijzer emañ. Ur gumun e oa gwechall; gant lezenn 1977 eo bet lakaet e kumun Middelkerke. E gwalarn ar gumun emañ rivinoù Kreñvlec'h Nieuwendamme, ur c'hreñvlec'h spagnol ag an XVIvet Kantved.
Merienaer meur
Ar merienaer meur (Myrmecophaga tridactyla) a zo ur bronneg amprevanetaer hag a vev e Kreiz ha Suamerika.
Doareoù pennañ
Etre 1 ha 2 m eo hirder e gorf, gant ul lost war-dro 80 cm. Etre 20 ha 40 kg eo e bouez. Bihan eo e fas, e zaoulagad hag e zivskouarn. Stumm un duellenn zo gant e voj hir.
War-dro 25 km² eo e diriad. Kousket a ra war an douar, en un toull pe dindan brousgwez, e benn hag e gorf goloet gant e lost.
Distrujañ a ra ar c'hrugelloù merien pe merien-gwenn gant skilfoù e bavioù a-raok ha dastum e breizhoù gant e deod 60 cm. Goloet eo e deod gant drein bihan ha halv pegus.
Rummatadur
Ar spesad nemetañ eo er genad Myrmecophaga.
Chapel-Yent
Chapel-Yent (La Chapelle-Janson e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Felger-2 e departamant Il-ha-Gwilen.
Argoad
An Argoad a reer eus rannvroioù diabarzh Breizh.
Gerdarzh
Dont a ra ar rakger ar eus un araogenn gozh, a dalveze e-kichen hag a adkaver er ger arvor hag er c'hembraeg ar, hag a vefe kar d'an araogenn c'hresianek παρα. N'eo ket sklaer hag-eñ e teu an anv-se war-eeun eus ar brezhoneg pe eus ur stumm diwezhat eus ar galianeg.
Douaroniezh
Ma 'z eus muioc'h a goadeier e kreiz Breizh (Koad Kenekan, Koad Pempont, Koad Loudieg, Koad Roazhon, Koad ar C'havr en o zouez), ne greder ket mui e oa goloet Arvorig ha Galia gant koadeier divent, rak hervez an hendraourien e veze aret an darn vuiañ eus an douaroù en Henamzer.
Flurinieg
Flurinieg  a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Felger-2 e departamant Il-ha-Gwilen.
Pi (lizherenn)
C’hwezekvet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo pi πί (Π, π pe ϖ) hag a dalvez 80 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.
Goz c'hodellek
Ar gozed godellek, pe Notoryctes hervez o anv skiantel, a zo bronneged godellek ha turierien hag a vev e dezerzhioù kornôg Aostralia.
Spesadoù
2 spesad gozed godellek a zo:
Pi (lizherenn)
Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek pe. War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherenn girillek П ([p]) diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.
Ljubljana
Gevellerezh
Ljubljana zo gevellet gant:
Merienaer godellek
Ar merienaer godellek, pe numbat, (Myrmecobius fasciatus) a zo ur godelleg amprevanetaer hag a vev e kornôg Aostralia.
Doareoù pennañ
En em vagañ a ra diwar merien-gwenn ha, raloc'h, diwar merien. Faoutañ a ra ar grugell gant skilfoù e bavioù a-raok ha sunañ an amprevaned gant e deod 10 cm.
Bevañ a ra en e-unan hag argas a ra ar merienaerien all diouzh e diriad.
Wuustwezel
Wuustwezel a zo ur gumun eus Flandrez Belgia, e proviñs Antwerpen.
Merienaer godellek
Doareoù pennañ
Ar re vihan a chom stag ouzh bronnoù ar vamm e-pad 4 miz.
Rummatadur
Ar spesad nemetañ eo er c'herentiad Myrmecobiidae.
Berthun Sussex
Berthun Sussex (war-dro 680) a oa ur roue pe un dux Sussex.
Hervez ar C'hronik Angl-ha-Saoz en-defe kaset kuit Caedwalla Wessex goude m'en-doa lazhet Aethelwalh Sussex. Asambles gant Andhun Sussex e renas ar vro daoust ma n'eo ket sklaer hag en-doa an titl a roue. Hervez Beda e vefe bet lazhet gant Caedwalla diwezhatoc'h hag e rouantelezh aloubet.
Michael Wolgemut
Michael Wolgemut (skritur kozh : Wohlgemuth) (1434 – 1519 e Nürnberg) a oa oa ul livour hag un engraver alaman.
E vuhez
Ne ouezer ket kalz tra diwar-benn buhez Wolgemut. Gant e dad Valentin Wolgemut (marvet e 1469 pe 1470) eo e teskas. E 1472 e timezas gant intañvez al livour Hans Pleydenwurff. Azalek 1491 e labouras e vab, Wilhelm e anv, evel skorer Wolgemut. Tud 'zo a gav dezho e oa barrekoc'h Wilhelm Pleydenwurff evit Wolgemut. E miz Genver 1494 e varvas, padal ne oa ket c'hoazh 30 vloaz. Diaes eo gouzout pe oberennoù a voe savet gantañ, hag oberennoù liesseurt a zo bet lakaet war e gont.
Ouzhpenn e livadurioù ez eo brudet Wolgemut dre ma oa e penn ur stal-labour vras ma veze savet a bep seurt oberennoù, ha ma veze kalz tud o pleustriñ war ar vicher, evel Albrecht Dürer, hag zeskas gantañ etre 1486 ha 1489. Sternioù-aoter ha livadurioù relijiel all a veze savet e stal-labour Wolgemut.
Koadengravadurioù
Wolgemut a voe e penn an arzourien a adlañsas ar c'hoadengraviñ alaman d'ar mare-se, ha pourchas a reas skeudennoù da ginklañ levrioù embannerien Nürnberg. Dispartiet e veze gwerzhet ivez ar skeudennoù bravañ. Heuliañ a rae araokadennoù an engraviñ, dreist-holl evit a selle ouzh ar skeudoù hag ar volumoù. Al lod brasañ eus ar skeudennoù a veze livet a-raok pe goude bezañ bet gwerzhet.
Lod brasañ al labourioù kaset da benn er stal-labour a oa sevel plakennoù koad a servije da sevel koadengravadurioù. Lod brasañ ar pezh a veze produet a oa skeudennoù da ginklañ levrioù, rak kreizenn bennañ ar moullañ e oa Nürnberg en Alamagn d'ar mare-se. E-barzh daou levr bras e kaver skeudennoù savet diwar goadengravadurioù pourvezet gant Wolgemut ha Wilhelm Pleydenwurff. An daou anezho e voe moullet hag embannet gant ti-moullañ Anton Koberger, hag a oa ivez paeron Dürer. Schatzkammer der wahren Reichthumer des Heils eo an hini kentañ (1491); Kronikenn Nürnberg gant Hartmann Schedel (1493) o vezañ an eil hini.
Da gentañ e vo goulennet digant Wolgemut ha Wilhelm Pleydenwurff sevel ar skeudennoù, e 1487-1488. Un eil kevrad a voe aozet d'an 29 a viz Kerzu, enni e oa anv eus ar pajennaozañ ouzhpenn. En ur gevrad all bet savet e 1492 e weler e oa dav da Goberger kavout ur sal gloz a-benn mirout ar bloc'hadoù koad en ur stad vat. Un dresadenn gant Wolgemut, deiziet e 1490, a c'haller gwelout er British Museum. Evel lod brasañ al levrioù bet embannet d'ar mare-se e vo implijet meur a wech ar c'hoadengravadurioù. (Sellout ouzh ar pennad Kronikenn Nürnberg).
Livadurioù
E 1501 e voe kinklet ti-kêr Goslar gant ur rummad livadurioù gant Wolgemut. Ar re ouzh al lein a zo savet war banelloù, re all ouzh ar mogerioù a zo livadurioù tempera war lien. Brudet e voe ivez dre ma oa barrek evit a selle ouzh livañ poltredoù hag a oa gwirheñvel ha leun a vunudoù.
Ral eo oberennoù Wolgemut e diavaez Alamagn : div oberenn (Pontius Pilate o walc'hiñ e zaouarn hag An Diskenn diwar ar groaz) a c'haller gwelout e Royal Institution Liverpool. War a seblant ne savas ket kalz oberennoù e-pad dek vloaz diwezhañ e vuhez. E-touez e oberennoù diwezhañ emañ stern-aoter Schwabach, savet e 1508.
Volga
Deskrivadenn Douaroniezhel
Stêr brasañ ar c'hevandir European eo. Tapout a ra e eien d'un uhelez a 228 m hag em teurel a ra e Mor Kaspia d'un uhelez a 128 m. Spisverk pennañ a stêr-se a zo neuze e treuzfe ur blaenen plaen tre. En abeg da-se ez eo ledan ha diresis e ziazad doureier en dialaez pe uhelloc'h war ar bre. Ur stur norzh-su zo ganti. Adster pennañ ar Volga zo ar C'h/Kama. Lusk dourioù ar C'h/Kama a zo erc'h-kevandirel. Lusk dourioù ar Volga a ro erc'h-plaenenel, da lâret eo emañ an dourioù en o izelañ etre miz Eost ha miz Meurzh hag an dourioù en o uhelañ e miz Mae-Mezheven.
An impllijoù graet gant mab-den
Implijet eo ar stêr evit krouiñ tredan gant stankelloù, evit dourañ pe gwaziañ douaroù hag ivez evit gellout bageal. Lusk ar stêr (erc'h-plaennel) a zo dedennus neuze da implijout dre m'emañ kreizennet ar dourioù uhel war ur maread strizh (2 viz). Staliet eo bet neuze a-hed ar Volga hag ar C'h/kama stankelloù a-benn krouiñ kibennoù pe lennoù gant ar pal mirout an dour. Nav gibenn a vez kavet war ar Volga ha tri all war ar C'h/kama, ar pezh a ra un hollad 21 000 km² a zouaroù beuzet. En diardraon pe izeloc'h war ar stêr eo sec'h an hin. Servij a ra neuze ar gibennoù da zourañ an douaroù-se evit al labour-douar. P'emañ an dourioù en o izelañ (etre Eost ha miz Meurh) e c'haller bageal warno memes-tra gant sikour ar lennoù-se.
Porto Alegre
Porto Alegre a zo unan eus brasañ kêrioù Brazil, kêr-benn ar stad Rio Grande do Sul.
Psi (lizherenn)
Kentañ lizherenn warn-ugent al lizherenneg c’hresianek eo psi ψί (Ψ, ψ) hag a dalvez 700 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.
Distaget e vez LFE [ps] ken e gresianek klasel hag e gresianeg a-vremañ.
Posupl eo e vije bet savet al lizherenn-mañ diouzh ar fed ma veze skrivet ur sigma a-us d'ur pi. War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherenn girillek a-gozh Ѱ ([ps]) diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.
Tau (lizherenn)
left|100px Naontekvet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo tau ταύ (Τ, τ) hag a dalvez 300 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.
Yezhoù berberek
Ur skourr eus ar yezhoù afrez-aziatek eo ar yezhoù berberek, ennañ 26 yezh komzet e Libia, Egipt, Maroko, Aljeria, Tunizia, Niger ha Maouritania.
Tau (lizherenn)
Distaget e vez LFE [t] ken e gresianek klasel hag e gresianeg a-vremañ.
Yezhoù berberek
Dont a ra ar ger berber diwar ar henc'hresianeg βάρβαρος barbaros, "barbar" hag abalamour da se e vez implijet ar ger tamazigt aliesoc'h-aliesañ en e lec'h, dreist-holl pa vez kaoz eus yezhoù berberek an norzh.
Tau (lizherenn)
Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek tau 20px|Aleph. War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin ha kirillek T diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.
Montpellier Hérault Sport Club
Ar Montpellier Hérault Sport Club a zo ur c'hlub mell-droad gall krouet e 1919 dindan an anv Stade Olympique Montpelliérain. Renet eo ar c'hlub gant Louis Nicollin abaoe miz Du 1974.
Baltimore
Ur gêr hag ur porzh-mor bras eo Baltimore e Stad Maryland (Stadoù-Unanet) war an aod er Reter. E 2005 e oa 641.943 annezad enni ha 2,6 milion en he zolpad-kêrioù, an takad metropolek Baltimore-Towson. N'eo ket kêr-benn bolitikel ar Stad, met ar gêr vrasañ e Maryland, ar greizenn bennañ evit ar sevenadur hag ar greanterezh. Roet eo bet anv ar gêr diwar hini Lord Baltimore, hemañ diazezer ha perc'henn trevadenn Maryland.
Plougonven
Plougonven a zo ur gumun eus Bro-Dreger e kanton Plouigno, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
Vogalenn serr greiz gwasket
N'eus arouezenn resis ofisiel ebet evit treuzskrivañ ar son-mañ hervez reolennoù al lizherenneg fonetik etrebroadel.
Plougonven
Douaroniezh
Kumunioù amezek : Plouigno; Lannéanou; Skrigneg; Ar C'hloastr-Plourin; Plourin-Montroulez; Sant-Martin-warr-ar-Maez
Plougastell-Daoulaz
Plougastell-Daoulaz a zo ur gumun eus departamant Penn-ar-Bed, war ribl Morlenn Brest. E Bro-Gerne emañ. War riblenn Su aber an Elorn emañ a-dal da Wipavaz. Plougastelliz eo anv an annezidi, met lavaret e vez ivez ur Plougastell evit ur paotr a orin eus ar barrez, hag ur Blougastellenn evit ur plac'h. Brudet eo Plougastell evit ar sivi a c'hounezer eno hag evit an dilhad hengounel liesliv brav a veze gwisket eno. Brudet eo ivez evit he c'halvar.
Douaroniezh
War lez aber an Elorn emañ Plougastell.
Anv
Stummoù kozh eus an anv ː Ploecastel, 1172; Plou Gastel, 1173; Ploecastell, Plebe Castelli Ciscoet ?, 1196; Plebe Casteli, 1218; Plogassel, 1262; Plou Castelli, Guic Castelle, 1330; Ploecastel, 1363; Ploegastel, 1373; Guicastell, 1405; Ploegastel Doulas, 1516; Ploegastell Doulas, 1536; Ploecastell, 1546
Ardamezioù
Palefarzhet ha lammellet ː ouzh 1 ha 4, en glazur e gregilhenn en gwirion; ouzh 2 ha 3 en geot e sivienn en gwirion; e lammell en argant balirant karget ouzh kondon gant un tour ivez en argant dreist karget gant ur vrizhenn erminig en sabel.
Istor
Brudet eo Plougastell evit he sivi. Ar re gentañ a voe degaset diouzh Bro-Chile er gant Améde-François Frézier. Buan e reas berz war douaroù stujus ha klouar ar c'hourenez. Kreskiñ a raent mat-tre war an tachennoù durc'haet d'ar c'hreisteiz ha gwarezet diouzh an avel. Ur c'henwerzh frouezhus a voe aozet gant Plougastelliz. Ezporzhiet e veze war-zu Pariz pe Bro-Saoz. E 1937 ez ae ur c'hard eus douaroù ar gumun d'ober sivi. 2 000 tonenn sivi a vez produet c'hoazh bep bloaz d'an deiz hiziv memes ma'z eo troet muioc'h an atantoù bremañ war-zu an tomatez pe ar bleunioù a vez labouret e tier-gwer bras gant peizanted bodet alies e kooperativoù bras.
E-pad pell e oa chomet gwarezet ar c'hourenez diouzh levezon Brest hag Eskopti Leon gant ar stêr Elorn. A-raok na vije savet ar Pont Albert-Louppe (Pont Plougastell) e 1930 e oa ur vag oc'h ober an treizh war-zu Kerhuon. An Treizh eo anvet atav al lec'h-se a-bep tu d'ar stêr. A-drugarez da se he deus dalc'het ar barrez lod eus he gizioù kozh hag he ferzhioù dezhi, pe anvioù familh stank e-touez ar boblañs evel ar Gall pe Kervella.
Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun
Izili un ekipaj nijerez e oant holl. Mervel a rejont e-pad an Eil Brezel Bed d'an 13 a viz Eost 1944 pa gouezhas o c'harr-nij (Lancaster I marilhet ME757 ha kodet WS-O) e Plougastell-Daoulaz,.
Gevelliñ
Gevellet eo Plougastell gant:
Sivi
Brudet eo sivi Plougastell. Diwar o fouez eo bet savet stumm brezhonek ar ganaouenn saoznek Strawberry Fields Forever.
Vogalenn serr greiz gwasket
Skouerioù
Dre ma n'eus arouezenn arbennik ebet evit merkañ ar fed ma vez gwasket distagadur ur vogalenn e vez implijet amañ ar sin diakritek bet implijet gwezhall evit merkañ ar gweuzadur chomet dizimplij evel arouezenn ad hoc:
Peurliesañ e reer gant an arouezenn [ʉ] pa dreuzskriver an norvegeg.
Kavet e vez ar son vogalennek-mañ e rannyezhoù svedek 'zo ivez e lec'h ar vogalenn serr a-raok gwasket.
Gwasket e vez ivez ar vogalennoù a-dreñv koulz en norvegeg hag er svedeg.
Gwelit ivez:
Close central compressed vowel
Plougonven
Anv
Plebs Gonven, c. 1330; Ploegonven, fin XIVt k; Plogonven, 1440; brezhoneg : Plougoun. Diwar anv brezhoneg Conven. (cf B. Tanguy)
Kelted
Ar Gelted zo anezho un tolpad pobloù eus ar C'hentistor, bet o kantren e-kreiz Azia da gentañ, hag aet da aloubiñ an darn vuiañ eus Europa diwezhatoc'h.
Anavezet eo o sevenadur diwar kavadennoù an hendraourien, pe an arkeologiezh, hag un nebeud testennoù skrivet diwar o fenn. Savet eo bet ar skridoù-se gant tud ha ne oant ket Kelted peurvuiañ, nemet ar re savet e Bro-Iwerzhon e deroù ar Grennamzer, setu perak ez eo aet da get roudoù o stuzeghezhioù hag o c'hredennoù dindan pouez brasoc'h-brasañ ar gristeniezh.
N'eus ket kalz a destennoù e yezhoù keltiek a veze implijet en Henamzer pa ne grede ket ar Gelted kozh skrivañ ar pezh a gredent hag ar pezh a ouient evit abegoù relijiel marteze. Chomet eo ar yezhoù keltiek implijet hiziv ha meur a roud eus o bezioù hag o savadurioù (savadurioù-difenn, roudoù o atantoù hag o zemploù).
Orin an anvadur
N'anavezer ket an anv a rae ar Gelted anezho o-unan ha degaset eo bet ar gerioù Keltoï (gresianeg) ha lingua celta (yezh keltiek) gant tud ar sevenadurioù all (Gresianed ha Romaned).
Gallia est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae, aliam Aquitani, tertiam qui ipsorum lingua Celtae, nostra Galli appellantur.|Julius Kaezar en e levr De Bello Gallico. Teir rann a ya d'ober Galia, ar v-Belged en unan anezhi, an Akwitaned en eil hag en trede rann ar re a ra anezho o-unan er yezh keltiek ar C'halianed.
Evit ar yezhoù keltiek, sell ouzh pajenn ar yezhoù keltiek.
Mammennoù kentistorel
name=Lorrio> The Celts in Iberia:An Overview - Alberto J. Lorrio (Skol-veur Alicante) & Gonzalo Ruiz Zapatero ( Skol-Veur Complutense Madrid) - Journal of Interdisciplinary Celtic Studies, Volume 6: 167-254 The Celts in the Iberian Peninsula, February 1, 2005
Sevenadur Oadvezh an Houarn Hallstatt (war-dro 800 kent J.-K.) ha hini La Tène (war-dro 500-50 kent) zo liammet peurliesañ ouzh ar C’hentistor hag ar Sevenadur keltiek. .
Aet e oa ar Sevenadur La Tène war-raok hag e barr e bleuñv e oa bet e-pad Eil Oadvezh an Houarn (adalek 450 goude J.-K. betek aloubadenn ar Romaned er c’hantved kentañ goude J.-K.) e reter Frañs, e Suis, en Aostria, e mervent Alamagn, e Republik Tchekia, e Slovakia hag en Hungaria. Aet e oa war-raok er-maez eus ar sevenadur Hallstatt hep ma vije un torr er sevenadur, dindan levezon vras ar sevenadur gresian, ha goude gant sevenadur an Etrusked. Cheñchet e oa bet diazezadurioù kreizennoù zo er 4e kantved.
Sevenadur La Tène ar C’hornôg a glot gant Galia Geltiek istorel. Ma talvez an dra-se e oa lakaet holl ar sevenadur La Tène war anv ur bobl gelt unvan ez eo diaes da briziañ; henoniourien o devez kendastumet meur a wech ne oa ket ar yezh, ar sevenadur danvezel hag ar c’henezeladur politikel o ren keñver-ha-keñver dre ret. Stadañ a ra Frey an dra-se er 5vet kantved, “Ne oa ket heñvel al lidoù kañv er bed keltiek; strolladoù lec’hiet o doa o c’hredenn dezho o-unan ha dre-se o doa bet ivez eztaoladennoù arzel disheñvel”. Neuze, tra ma klot sur a-walc’h ar sevenadur La Tène gant Galia, e c’hall bezañ dleet an artefaktoù La Tène d’an darempredoù sevenadurel ha ne lavar ket e veze bepred bezant ar geltiegerien.
Mammennoù istorel
Embann a reas Polybius un istor eus Roma war-dro 150 kent J.K., m’en doa deskrivet Galia hag Italia hag ar brezelioù a oa etrezo ha Roma. Lavarout a reas Pausanias “en eil kantved kent J.-K. e veve ar C’halianed, a veze anvet ar Gelted da gentañ, er ur vro er penn bellañ eus Europa war aod ur mor divent.” Deskrivañ a reas Posidonius Su Galia war-dro 100 kent J.-K. Kollet e oa bet e labour, koulskoude, daoust ma oa bet implijet diwezhatoc’h gant skrivagnerien evel Strabo. El levr diwezhañ, bet skrivet er 1añ kantved goude J.-K., e komzer eus Breizh-Veur ha Galia, koulz hag Hispania, Italia ha Galatia. Skrivañ a reas Kaezar diwar-benn Brezelioù Galia (Commentarii de Bello Gallico) e 58-51 kent J.-K. Diodorus Siculus a skrivas diwar-benn ar Gelted eus Galia ha Breizh-Veur en en unan al levrioù Istor bet skrivet gantañ.
= Kelted ar c’hevandir =
Galia
E deroù istor Europa e veve ar Gelted neuze en tiriad a anver Frañs hiziv hag a veze graet Galia anezhi d’ar mare-se gant ar Romaned. Tiriad ar pobloù a c’hoarveze, war a seblant, eus an Izelvroioù, an Alpoù hag ar rannvro a anver Norzh Italia hiziv. Diskennidi ar pobloù-se a oa bet deskrivet gant Julius Kaezar en e levr "Brezelioù Galia. Reter Galia a oa kalon ar sevenadur kornôgel la Tène. En eil Oadvezh an Houarn e oa heñvel an aozadur sokial ouzh hini ar Romaned, gant kerioù bras. Adalek an 3e kantved kent J.-K. o doa ar C'halianed degemeret ar moneiz, koulz hag ar skridoù gant lizherennoù gresian a veze anavezet e Su Galia abaoe an eil kantved.
Marc'hadourien c'hresian o doa diazezet Marsilha war-dro 600 kent J.-K., evit eskemmañ gant Traoñienn ar Ron, met nebeut amzer goude 500 goude J.-K. e oa bet direizhet ar c’henwerzh ha lakaet da dreiñ dreist an Alpoù war-du traoñienn ar Po en Italia. En em gavout a reas ar Romaned e traoñienn ar Ron en eil kantved goude J.-K. ha kavet o doa ur C’halia ma veze komzet keltieg dreist-holl. Ezhomm he doa Roma da astenn ar c’hehentiñ gant he froviñsoù iberek ha trec'h e oa bet war ar bobl Saluvii goude bezañ brezelet ganto en Entremont e 124-123 kent J.-K. Tamm-ha-tamm e kontrollas ar Romaned an astenn, hag ar Broviñs roman a voe krouet a-hed a-hed aod kreizdouarel. Anavezet e oa ar peurrest evel Galia.
E 58 kent J.-K. o doa divizet ar bobl Helveteii envroañ war-du ar c’hornôg met rediet e oant bet gant Julius Kaezar da vont war o giz. Neuze en doa brezelet gant meuriadoù a bep seurt e Galia ha war-dro 55 kent J.-K. e oa bet aloubet an darn-vrasañ eus Galia. E 52 kent J.-K. en em savas Verkingetorix a-enep aloubadenn ar Romaned met trec’h a oa bet warno pa oant bet o lakaat ar seziz war Alezia ha kodianet o doa gantañ.
Da-heul Brezelioù Galia 58-51 kent J.-K. ez ae Keltia d’ober al lodenn vrasañ eus ar C’halia Roman. Diskouez a ra an lec’hanvioù dielfennet e vez graet gant ar c’heltieg e reter ar Garona hag e su ar Saena hag ar Marne.
Iberia
Betek dibenn an 19vet kantved e veze anavezet ar Gelted eus al ledenez iberek gant ar ouizien evel ur sevenadur danvezel a denn d’ar sevenadurioù Hallstatt ha La Tène. Ne oa ket nemeur a bobloù kelt en Iberia, hervez ar pezh a ouzer diwar-benn Oadvezh an Houarn en 19vet kantved ha n'eus ket eus ur senario sevenadurel ken aes da sevel ha hini Kreiz Europa. Soñjal a reer e oa eus tri seurt Kelted en Iberia : Ar Geltiberianed er menezioù e-kreiz al Ledenez Iberek, ar Celtici er mervent, hag ar Gelted er gwalarn.
Ar ouizien a vremañ, koulskoude, o deus prouet splann e oa eus ar Gelted en Iberia ha levezon vras o doa bet ar re-se enni, dreist-holl e rannvroioù ar c’hornôg hag an norzh. Rannet eo bet Ar Gelted en Iberia e daou strollad henoniel ha sevenadurel, ha pa ne vefe ket gwall splann an doare da vezañ rannet anezho evel-se : *ur strollad a veve a-hed aodoù Galizia hag a-hed aodoù atlantel Iberia. Bevañ a raent e Lusitania (e Portugal) hag er rannvro geltiek, a veze anvet Celticia gant Strabo, a oa e mervent al ledenez iberek, en ur gontañ e-barzh an Algarve, ma veve ar pobloù Celtici, Vettones ha Vacceani (eus gwalarn kreiz Spagn) hag ar pobloù Gallaecia, Astures ha Cantabrian eus sevenadur ar C’hastelloù, e norzh hag e gwalarn Spagn ha Portugal. Dre studiañ orin ar Geltiberianed e c’hallfec’h intent gwelloc’h an argerzh annezañ ar Gelted er peurrest eus al ledenez. N'eo ket an argerzh annezañ mervent al ledenez gant ar ar bobl Keltoi, koulskoude, un dra aes da gompren. Studiadennoù zo bet graet nevez zo war ar pobloù Callaici ha Bracari e gwalarn Portugal ha doareoù nevez da gompren ar sevenadur keltiek (yezh, arz ha relijion) zo bremañ e gwalarn Iberia.
Alpoù ha traoñienn ar Po
E-pad pell amzer e ouiemp e oa bet un takad keltiek (Lepontic, a oa anvet Keltia Cisalpina, e norzh Italia. Enskrivadurioù eus ar 6vet kantved kent J.-K., evit gwir, a oa bet kavet ennañ.
Al lec'hiad Golasecca, m’en em daol ar stêr Ticino eus al Lenn Maggiore, a oa ul lec'h a-feson evit ober eskemmoù en diabell, ma oa ar C'holasccanied hanterourien etre an Etrusked hag ar sevenadur Halstaat eus Aostria. Kementadoù bras a holen a veze eskemmet etrezo.
E 391 kent J.-K. e oa tremenet ar Gelted, o doa o ziez-annez en tu all d’an Alpoù, dre an odeoù gant o holl nerzhioù hag aloubet o doa an tiriad etre an Appenninoù hag an Alpoù, hervez Diodorus Siculus, traoñienn ar Po hag ar peurrest eus norzh Italia (Gallia Cisalpina), ma oa keltiegerien o chom. Milano a oa bet diazezet gant ar re-se. Diwezhatoc’h e oa bet trec’het al lu roman e-pad emgann Allia ha drastet e oa bet Roma gant ar Senoned e 390 kent J.-K.
E-pad emgann Telamon e 225 kent J.-K. e oa chomet stanket un arme bras a Gelted etre daou nerzh lu Romaned ha trec’h a oant bet warnañ.
Trec’h e oa bet ar Romaned war ar Samnited, ar Gelted hag an Etrusked, a oa kevredet an eil re gant ar re all, e-pad trede brezel ar Samnited hag adalek ar mare-se ne veze ket mui ar Gelted mestr war en Europa ar c’hevandir, met ne oa nemet e 192 kent J.-K. e krogas al luioù roman da aloubiñ rouantelezhioù diwezhañ dizalc’h ar Gelted en Italia.
Hywel Dda
thumb|right|Delwenn da Hywel Dda e ti-kêr [[Kerdiz.]]
Kelted
Ar Gelted er Balkanioù
En em ledañ a reas ar Gelted ivez war ribloù an Danav hag e adstêrioù. Ar Scordisci, unan eus ar meuriadoù levezonus, o doa diazezet o c'hêr-benn e Singidunum (Beograd (Serbia) hiziv an deiz) en III kantved kent J.K. Diskouez a ra an torgennoù mogeriet hag ar beredoù niverus e oa stank an dud o chom e Tisza, traoñienn Vojvodina hiziv an deiz, Hungaria hag en Ukraina. An Daked o doa miret outo, koulskoude, d’en em ledañ e Roumania.
Hywel Dda
Hywel 'Dda' ap Cadell (war-dro 880 - 950) a oa kentañ roue rouantelezh Deheubarth e mervent Kembre. Eñ an hini a unanas Ceredigion, Ystrad Tywi ha Dyfed da grouiñ ur rouantelezh nevez. A-benn ma varvas edo o ren e Rouantelezh Gwynedd ouzhpenn. Brudet eo dre ma klaskas sevel lezennoù unstumm evit Kembre penn-da-benn. Dimezet e oa da Elen ferch Llywarch, merc'h Llywarch ap Hyfaidd.
Kelted
Ar Gelted er Balkanioù
En em ziazezañ a reas ar Gelted pelloc'h er su e Trakia (Bulgaria), a oa bet renet ganto e-pad ouzhpenn ur c’hantved, hag en Anatolia, ma oant en em ziazezet evel ar C’halated. Petra bennak ma oant pell diouzh ar peurrest eus ar bed keltiek o doa kendalc'het ar C'halated d’ober gant o yezh keltiek e-pad seizh kant vloaz da nebeutañ. Sant Jerom, a oa bet o weladenniñ Ancyra (Ankara hiziv an deiz) e 373 goude J.-K., en doa keñveriet o yezh gant hini an Treveri e norzh Galia.
Hywel Dda
Istor
Ganet e oa Hywel war-dro 880, hag eñ yaouankañ mab Cadell ap Rhodri ha mab-bihan da Rhodri Mawr. E 905 e oa bet aloubet Dyfed gant Cadell ha roet da Hywel da ren enni. Kreñvaat a reas e grog er vro dre zimeziñ da Elen, merc'h da Llywarch ap Hyfaidd, bet roue Dyfed. Pa varvas e dad Cadell e 909 e voe roet dezhañ un tamm eus Seisyllwg, ha pa varvas e vreur e 920, ec'h unanas an div vro d'ober Deheubarth.
Kelted
Ar Gelted er Balkanioù
Ar meuriad Booi en deus roet e anv da Vohemia, Bologna hag ivez da Vavaria marteze. Artefaktoù keltiek ha beredoù zo bet dizoloet pelloc’h er reter, er broioù a anver Polonia ha Slovakia bremañ. Ur pezh moneiz keltiek (Biateg) eus Bratislava zo diskouezet war ur pezh moneiz slovak 5 kurunenn hiziv an deiz.
Hywel Dda
Istor
Pa varvas e genderv Idwal Foel e 942 e tegouezhas Gwynedd dezhañ ivez. Ha pa varvas Llywelyn ap Merfyn e c'hallas stagañ Powys ouzh e rouantelezh ouzhpenn. Gant se e oa mestr war an tri c'hard eus Kembre a hiziv.
Kelted
Ar Gelted er Balkanioù
Niverus e oa ar Gelted e gourc'hemenn roueed Egipt. Miliadoù anezho a veze implijet e 283-246 kent J.-K. ha servijout a raent atav war-dro 186 kent J.-K. Klasket o doa diskar Plotemee II..
= Avielañ Iwerzhon =
Hywel Dda
E ren
Klask a reas Hywel kaout darempredoù mat gant Athelstan, roue Saozon Wessex, ar re c'halloudusañ en Enez Vreizh da neuze. Meur a wech ez eas betek e lez.
Kelted
Ar Gelted er Balkanioù
En Iwerzhon e padas pell a-walc'h ar sevenadur keltiek dre ma oa un enezenn eus Iwerzhon. N’o doa ket treizhet al legionoù roman Mor Iwerzhon hag e-se n’o doa ket drastet sevenadur ar vro gant o hini, ha pa veze darempredoù etre ar Ouezeled hag an Impalaeriezh roman adalek ar 1añ kantved kent J.-K.
Hywel Dda
Lezenn Hywel
Ur c'hempenn a voe graet gant Hywel d'al lezennoù kozh, anvet goude "Lezenn Hywel Dda" pe "Lezenn Hywel", d'ar c'houlz ma oa Offa, roue Mercia, o sevel "lezenn Mercia" hag Alfred Veur o sevel "lezenn Wessex". Moarvat e oant anavezet gantañ, dre ma'z anave lez Wessex.
War e lerc'h
Mervel a reas Hywel e 950. Rannet e voe neuze e rouantelezh etre e vibion.
Kelted
Ar Gelted er Balkanioù
Pa voe gounezet ar pobloù kelt d’ar feiz kristen, ar re a rae ar vegenn anezho da gentañ, ez antreas Iwerzhon er Grennamzer europat. Cheñchet o doa relijion met n’o doa ket cheñchet o renkadoù belegel : kouezhañ a reas an drouizelezh en he foull met an drouized a voe kristenaet da gentañ ha dont a rejont da vezañ beleien an iliz nevez. Gant an deskadurezhioù nevez degaset d'ar seulad kelt e voe krouet ar pezh a anver ar gristenelezh keltiek.
N’anavezer ket penaos e oa bet avielet ar vro hag ar mammennoù zo en hon c'herz zo buhezioù ar sent dreist-holl. E 431 e kasas ar pab Celestin 1añ ur Galian, a oa Palladius e anv, da avielañ ar « Skoted ». E 452 ez eo ar Brezhon-ha-Roman Maewyn Succat, lesanvet sant Padrig, a zouaras en enezenn. Hañvalout a ra e oa bet an hini kentañ o kas da benn e gefridi e Laighin hag an eil en Ulaid hag e Connachta. Brudet eo Padrig rak skarzhet en dije an naeron kuit eus an enezenn ha displeget en doa kevrin an Dreinded santel war-bouez ur velchonenn deir.
Dre ma oa ar gevredigezh keltiek ur seurt doueriegezh ne c'hallas lakaat ar pobloù kelt da dreiñ d'ar feiz kristen hep kregiñ gant ar c'hlas belegek ha « diskouezet » en dije Padrig d’an drouized e oa kreñvoc’h e vre eget o re dezho-int. Ma chom roudoù zo eus an hengoun keltiek e ranko Iwerzhon talañ ouzh ur sevenadur all, hini ar Vikinged, e dibenn an.
N’o doa ket ar Gelted lezet war o lerc'h kalz a roudoù skrivet diwar-benn o sevenadur. Anavezout a reomp anezhañ dreist-holl gant o arz, zo bet addizoloet en eil lodenn an XXvet kantved.
Arz ar Gelted zo liesseurt ha diouzh ar mareoù hag ar rannvroioù. Levezonet e oa bet ar Gelted gant pobloù eus an diavaez ivez : an Etrusked, ar C’hresianed...da gentañ, gant ar Romaned, ar C'hermaned da c'houde hag ivez gant ar Gristeniezh. Disheñvel e oa, koulskoude, diouzh un nebeud dezverkoù bras eus arz ar sevenadurioù all :
Unan eus dezverkoù pennañ an arz kelt eo e veze graet kalz a dresoù a daolenne tud pe elfennoù eus an natur, evel ar gweadegoù, ha techet e vezent da ezteuler traoù difetis. En he bleuñvenn e oa ar c’hiz-se, a oa deuet eus ar sevenadur hallstat, pa voe graet enlivadurioù an dornskridoù keltiek eus Iwerzhon pe Skos d'ar mare ma oa bet troet pobloù d'ar feiz kristen war an enezenn. Levr Kells zo e-touez an dornskridoù-se (gwelet ivez manati Iona).
= Drouiziezh =
A-raok ma voe aloubet Galia gant ar Romaned, ha, war a seblant, goude ma oa bet aloubet an inizi, e oa an drouiziezh perzh pennañ relijion ar Gelted kozh. Testeniekaet eo ar « gloer » zrouizel gant meur a aozer en Henamzer da vareoù disheñvel hag e lec'hioù disheñvel er bed keltiek. En Iwerzhon, hervez an hengoun, e soñjer e vije bet krouet an drouiziezh gant ar Bartholonien, hag a oa en em gavet en Iwerzhon e 312 goude J.-K. war-lerc’h al Liñvadenn. E Galia e soñjer e voe hollbouezus ar roll c’hoariet gant an drouized en emsavadeg -52 ha, goude e stourmoù ar C’halianed er c’hantved kentañ. Abalamour da unan eus ar stourmoù-se, bet danevellet gant Tacite en e “Istorioù”, e vije bet krog pennoù-bras Roma e 21 goude J.-K. da sevel a-enep an drouized c’halian.
Karget e oa ar « gloer » zrouizel da blediñ gant al lidoù sakr ha sevenadurel : an drouized hepken o doa gwir da ginnig aberzhoù tud a-wechoù met dreit-holl aberzhoù loened pe aberzhoù arouezel (evel m'eo testeniekaet war taolennoù-gouestl e koad bet krouet en andon ar Saena). Abalamour ma veze kinniget aberzhoù tud, ouzhpenn se, e voe berzet ouzh an drouized seveniñ o relijion da vare an Impalaer Tiberius Caesar Augustus (pe Klaodius Iañ evit skrivagnerien zo).
An drouiz a c'hoarie ivez roll ur c'huzulier politikel evit ar roue. Int o-daou a c'hallje bezañ un daouad hag ar roue a rene e vro dindan levezon an drouiz. An drouiz Diviciacos, kempred ad Marcus Tullius Cicero a oa bet an hini kentañ o soñjal aloubiñ Galia, a oa penn politikel an Haedui, war a seblant.
Tudenn greñvañ ar gevredigezh keltiek e oa an drouiz e pep keñver. Ministr an azeulerezh, prederour, mirour an Anaoudegezh hag ar Furnez, istorour, den a lezenn hag ivez kuzulier milourel ar roue ha klas ar gadourien war un dro e oa. Posupl eo e oa bet reoliet buhez-holl ar Gelted gant an drouized da vareoù zo.
Gallout a reer soñjal en doare-se o doe an drouized ur roll diazezer evit ar sevenadur keltiek a-bezh hag evit a sell ouzh holl reolennoù ar gevredigezh kelt.
Gouzout a ouzomp hep mont re don penaos e voe aozet klas ar veleien. Tri seurt « micherioù » relijiel a vez anavezet er bed keltiek :
ProDG
ProDG (Pro Deutschsprachige Gemeinschaft en alamaneg) a zo ur strollad politikel hag a zifenn gwirioù an alamanegerien o chom e Kumuniezh alamanek Belgia, d.l.e. kantonioù Eupen ha Sankt-Vith. Ezel eo eus Emglev Libr Europa. Savet e voe e 2008 diwar ar Partei der Deutschsprachigen Belgier (Strollad Alamanegerien Belgia).
Kelted
Ar Gelted er Balkanioù
Peuzsur omp e oa eus un urzhaz drouizel e Galia ivez, hervez an testennoù latin zo chomet ha drezo e ouzer e veze aozet ur vodadeg bep bloaz gant an drouized (war dachenn an Carnutes (Latin Carnuti), e-kichen Chartres. Gouzout a reomp ganto ivez e oa ur "Grutater", da lavaret eo ur penndrouiz, en dije kemeret perzh da vat e politikerezh Galia. Ul liamm, war a seblant, e vije bet an drouizelezh, etre ar pobloù kelt.
= Deiziataer relijiel =
Hervez mammennoù Iwerzhon e veze lusket ar bloavezh keltiek gant pevar gouel relijiel bras a oa ret. A bouez e oa daou anezho : « Samain » d’an 31 a viz Here pe d’ar 1añ a viz Du (diouzh hon deiziataer) ha “Belthaine d’an 30 a viz Ebrel pe d’ar 1añ a viz Mae. Ne oa ket ken pouezus an daou ouel all : « Imbolc » d’ar 1añ pe d’an 2 a viz C’hwevrer ha « Lugnasad d’ar 1añ a viz Eost. « Gwelet ar studiadenn gant Christian-Joseph Guyonvarc’h ha Françoise Le Roux, « Ar gouelioù keltiek », Ouest-France Université, dastumad « De mémoire d’homme : an Istor ».
Gant deiziataer Coligny, ar vammenn bennañ zo en hor c’herz, e vez anavezet an deiziataer keltiek ganimp. Krouet e oa bet da vare ar C'halianed-ha-Romaned.
ProDG
E bal eo anaoudegezh Alamanegerien Belgia evel ur gumuniezh yezhel gant an hevelep gwirioù hag ar c'hallegerien hag an nederlandegerien ha krouidigezh ur pevare rannvro hag a endalc'hfe an daou ganton ma komzer alamaneg. Oliver Paasch eo e brezidant.
Kemer a ra perzh e gouarnamant ar gummuniezh alamanek. Goude dilennadegoù 2014 o devoa 6 sez diwar 25, ha tapet o doa 22,2% eus ar mouezhioù. Oliver Paasch, penn ar strollad, eo ministr-prezidant ar Gumuniezh alamanek abaoe.
Kelted
Ar Gelted er Balkanioù
= Doueed ha kredennoù =
Unan eus ar poentoù an diaesañ da gompren eo speredelezh ar Gelted peogwir n’eus ket a vammennoù orin.
Ar Gelted o doa, a-hervez, a veze azeulet ganto mui pe vui kement a zoueed hag ar C’hresianed hag ar Romaned (tost pevar c’hant doue kelt zo bet kontet), met n’ouzer ket hag azeulet e oant er memes mod e pep lec’h er bed keltiek hag e oa ur framm hepken. Doueed pennañ ar C’halianed, hervez deskrivadurioù Julius Kaezar, koulskoude, a oa o anv heñvel ouzh anvioù an Doueed zo meneget e mojennoù iwerzhonat ar Grennamzer, hag ar memes kargoù o doa.
An aozerien latin ha gresian o doa meneget un nebeud doueed galian en o skridoù, hep lavaret perak o doa dibabet anezho : Epona, Taranis, Esus ha Lug a vez anavezet evel-se.
Dre al lec’hanvadurezh ez anavezomp un nebeud traoù diwar-benn kredennoù ar Geltde kozh. Soñjal a reomp evel-se e veze azeulet Lug war an uhelennoù. Al lec’hanv Da skouer, “Lugdunum”, deuet da vezañ Lyon hiziv an deiz, a dalvez kreñvlec’h pe meneg Lug.
Sevel a ra kudennoù evit a sell lec’h an doueed kelt en arz. E-pad pell amzer e oa bet hollbouezus pod-houarn Gunderstrup, un pezh kavet en un taouarc’h en Danmark, dre ma sonjed gouzout hiroc’h diwar-benn doueed ar Gelted. Met hennezh, a oa bet kinklet warnañ un toullad mat a zoueed hag a laka war wel e-leizh a vojennoù a oa e boutin etre ar pobloù a oa o chom en Europa, hag a oa bet levezonet gant pobloù all estreget ar Gelted. Diskouez a ra, mod pe vod, un doue kornek a c’hallfe bezañ boutin gant un douee kelt ur penn-kirvi dezhañ, Cernunnos e anv, hag un doue gant ur rod heol, a c’hallfe bezañ Taranis.
Evit a sell an delwennoù ez eus bet gwelet meur a wech dremmoù doueed daoubennek pe trifennek, a vefe boutin gant un Hermès. Posupl eo, mod pe vod, en doa al lusk triveder pouez e relijion ar Gelted kozh. Delwennoù “brezelerien en o c’hoazez”, bet krouet e kreisteiz Galia (Entremont, Roquepertuse), a laka gouizeien da dabutal diwar o fenn : diaes eo gouzout hag-eñ e voe taolennet doueed, brezelerion douelaet pe harozed gwarezus warno.
Kudennoù a sav ivez evit gouzout resis petra a oa bet taolennet gant hanterskeudennoù eus « Galia ar re vlevek ». Lod zo seblant warno bezañ lodenn grec’h ur wern dotemek, evel m’eo an hini e laton a voe dizoloet e Bouray-sur-Juine (Essonne) hag a daolenn un dudenn gant un torc’h ha pavioù ur penn-kirvi stilekaet, pe an hanterskeudenn a virer e mirdi Saint-Germain-en-Laye. Hemañ zo e maen-raz hag a daolenn un dudenn gant un torc’h hag ur pemoc’h-gouez.
Krediñ a rae ar Gelted kozh e oa divarvel an eneoù ha gant-se e c’haller displegañ, hervez testenioù zo, perak e soñjer e vezent kadarn, kalonek ha dispont en emgannoù. Ne oa ket, evit gwir, eus ar marv. Er c’hontrol, ne oa ket anv eus an adenkorfañ en o relijion, ne oa ket gwir ar pezh a oa bet soñjet e-pad pell abalamour ma oa bet lennet fall skridoù zo. El levr « Les Druides -An Drouized- » (geriaoueg, pajenn 414, Christian-J. Guionvarc’h ha [[Françoise Le Roux) a ro dimp da c’houzout krak-ha-berr : « N’eus roud ebet eus an adenkorfañ en hengoun kelt, ne grede ket ar Gelted ennañ ».
Krediñ a rae ar Gelted en ur bed all ivez. En hengoun iwerzhonat treuzkaset d’ar mare kristen, ar “Sidh” a dalveze ar “Bed all” keltiek. Er c’hornôg e oa, en tu all d’ar mor, en enezennoù hollgaer ; dindan vor, el lennoù hag er stêrioù. Eno e oa palezioù maen-strink brav-kaer dezho porzhioù kevrinus ; dindan an torgennoù hag ar runioù. Chomadenn an Tuatha Dé Danann e oa. Al lidoù, an aberzhoù tud, azeulerezh ar pennoù dibennet, pe c’hoazh an implij fonnus eus ar gwad el lec’hioù azeuliñ, a oa anezho elfennoù o doa maget ijin aozerien an Henamzer. Unan anezho, Pausanias, a skrive e veze debrerien-tud eus ar Gelted.
Julius Kaezar a skrivas : “ Ar gelted a rae gant ministrerezh an drouized a-benn ober an aberzhoù tud-se. Soñjal a reont, evit gwir, n’eus nemet dre adprenañ buhez un den gant buhez un den all e c’haller habaskaat galloudegezh an doueed divarvel. Tud zo o deus jakoù uhel-mat o ment, a vez lakaet tud vev en o c’hrogen aozilh plezhet. Tan a veze lakaet er jakoù-se hag an dud gronnet gant ar flammoù, a varve ».
Hervez roudoù chomet war o lerc’h e ouzer e veze graet pleustradegoù taer ganto, hep ma ouifemp resis petra a veze graet ganto : azeulerezh ar pennoù en Entremont (Bouches-du-Rhône), a vez adkavet soñj anezho e kinkladur panelloù an ilizoù en Iwerzhon er Grennamzer, lidoù kriz e Ribemont-sur-Ancre, h.a.
Pennmerkadur
Er yezhoniezh e vez implijet an termen pennmerkadur (saoz: head-marking) evit komz eus yezhoù ma vez staget ouzh penn ur frazenn merkoù morfologel hag a dalvez da diskwel al liammoù kevreadurezhel etre elfennoù ar frazenn.
En euskareg da skouer e vez implijet lostgerioù renk-ouzh-renk evit displegañ ar verboù en un doare liesgourel:
Vogalenn serr a-dreñv gwasket
Ar vogalenn serr a-dreñv gwasket a zo anezhi ur son vogalennek resis implijet gant yezhoù 'zo, en o zouez ar svedeg hag ar japaneg.
N'eus arouezenn resis ofisiel ebet evit treuzskrivañ ar son-mañ hervez reolennoù al lizherenneg fonetik etrebroadel.
Skouerioù
Dre ma n'eus arouezenn arbennik ebet evit merkañ ar fed ma vez gwasket distagadur ur vogalenn e vez implijet amañ ar sin diakritek bet implijet gwezhall evit merkañ ar gweuzadur chomet dizimplij evel arouezenn ad hoc:
Alies e svedeg e vez distaget evel un diftongenn ar vogalenn hir /u/ achu gant ar son hantergensonennel diweuz dre dostaat kentoc'h evit ar gensonenn gweuz-drekstaon dre dostaat mouezhiet ront.
Ur vogalenn tost a-dreñv e c'hellfe bezañ ar vogalenn japanek. Dre ma n'eus arouezenn arbennik ebet evit treuzskrivañ ar fed ma vez distaget en un doare gwasket ur vogalenn bennak ec'h implijer peurliesañ an arouezenn /ɯ/ pa dreuzskriver ar japaneg. Pa c'hoarvez ar vogalenn da heul ar gensonenn /h/ e teu da vezañ distaget [ɸ] dre heñveladur, d.s..
Kavet e vez ur vogalenn heñvel outi e norvegeg ivez. Gant ar yezhoù-mañ e vez implijet ivez div vogalenn wasket all: ar vogalenn serr greiz gwasket hag ar vogalenn serr a-raok gwasket.
Gwelit ivez:
Close back rounded vowel
Milena Agus
Milena Agus (1959 e Genova (Liguria, Italia) en ur familh sard) a zo ur skrivagnerez italianek. Kelennerez war an italianeg hag an istor eo e Casteddu. He romant kentañ, Mentre dorme il pescecane e ditl, a voe embannet gant an embannadurioù Nottetempo e 2005. Gant hec'h eil hini, Mal di pietre (2006) e ditl, e teuas da vezañ brudet. E trizek yezh eo bet troet.
Theta
left|100px Eizhvet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo theta θήτα (Θ, θ pe ϑ) hag a dalvez 9 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.
Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek tet 20px|Teth. Er penn-kentañ e veze skrivet evel ur groaz e-barzh ur c’helc’h ha da c’houde evel ul linenn pe ur pik e-barzh ur c’helc’h. War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherenn girillek a-gozh fita Ѳ diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.
Implijoù all
E Henc'hres e veze implijet evel un diverradur evit ar ger θάνατος (thanatos) “marv”.
Vogalenn serr a-raok gwasket
Ar vogalenn serr a-raok gwasket a zo anezhi ur son vogalennek resis implijet gant yezhoù 'zo, en o zouez ar svedeg.
Skouerioù:
Dre ma n'eus arouezenn arbennik ebet evit merkañ ar fed ma vez gwasket distagadur ur vogalenn e vez implijet amañ ar sin diakritek bet implijet gwezhall evit merkañ ar gweuzadur chomet dizimplij evel arouezenn ad hoc:
Peurliesañ e reer gant an arouezenn evit treuzskrivañ ar vogalenn (beuz)serr (tost) a-raok kavet e svedeg ar C'hreiz [ʉ̟], distaget hir atav. Treuzskrivet e c'hellfe bezañ a-hendall.
Alies e svedeg e vez distaget evel un diftongenn ar vogalenn hir /u/ achu gant ar son hantergensonennel diweuz dre dostaat kentoc'h evit ar gensonenn gweuz-staon dre dostaat ront. E svedeg e vez enebiet ar son-mañ war al live fonologel ouzh ar Vogalenn serr a-raok ront, distaget alies evel un diftongenn.
Bus stlennegel
Un hollad ereoù alvezel (funioù pe forzhioù amredoù kevanek) e c'hell lies aveadurioù periantel korvoiñ ent boutin da gehentiñ kenetreze eo ur bus stlennegel. Pal ar bus eo izelaat niver a forzhioù implijet da gehentiñ o voutinañ ur forzh roadennoù nemetken. "Hent tizh ar roadennoù" e vez graet anezhañ a-wechoù.
Wommelgem
Wommelgem a zo ur gumun eus Flandrez Belgia, e proviñs Antwerpen.
Bus stlennegel
Aroueziadurioù ar bus
Dezverket e vez ar bus gant niver ar stlennoù treuzkaset ent diaser. Klotaat a ra an niver-se (e bitoù) gant niver a linennoù alvezel a ra d'ober ar bus hag e vez treuzkaset ar roadennoù gante ent diaser. Ur bus 32 linenn dezhañ a c'hell neuze treuzkas stlennoù a-stur war an 32 linenn. Niver a linennoù a ra d'ober ledander ar bus.
Dezverket e vez ur bus ouzhpenn gant e dalm (e Hertz) eleze niver duilhioù (pe pakadoù) roadennoù degemeret pe kaset dre eilenn. Graet e vez kor (pe amzervezh) eus pep treuzkas pe degemer roadennoù. Evel-se e c'heller anavezout kas uc'hek ur bus (pe feur treuzkas uc'hek), eleze ar c'hementad roadennoù e c'hell dezougen ur bus dre unanenn amzer, o lieskementiñ e ledander gant e dalm.
Ur bus a zo e ledander 16 bit hag e dalm 133 Hz a zo e gas :
pe
Aozañ ar bus
Aozet e vez ur bus gant un hollad a 50 pe 100 linenn alvezel e c'heller rankañ anezhe e tri is-rummad talvoudus :
Plougouloum
Plougouloum zo ur gumun e Bro-Leon e kanton Kastell-Paol, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
Bus stlennegel
Ar busoù pennañ
E-barzh un urzhiataer e c'heller desellout daou rizh bus :
Nozigell
An nozigelled eo an eskell-kroc'hen a ya d'ober ar genad Nyctalus. Bevañ a reont en Europa, Azia ha Norzhafrika.
Spesadoù
6 spesad nozigelled zo :
Buffalo
Buffalo zo anv meur a gêr e SUA.
hag ivez
Chamois Niortais Football Club
Ar Chamois Niortais Football Club a zo ur c'hleub mell-droad gall krouet e 1925.
Sigma (lizherenn)
Skrivet e vez ς e diwezh ur ger.
Distaget e vez LFE [s] ken e gresianeg klasel hag e gresianeg a-vremañ.
6 Here
Lidoù
Sant an deiz : Sant Ivi.
Roll an unpennoù gall
Renablet eo amañ dindan an holl rieien a zo bet e Bro-C'hall, da lavaret eo ar roueed hag an impalaerien o deus renet er vro adalek Rouantelezh ar Franked betek an Eil Impalaeriezh c'hall, adalek 490 betek 1870 eta.
Digoradur
Meiziad Bro-C'hall zo diwanet tamm-ha-tamm hepken a-hed ar c'hantvedoù. Lod a soñj ne c'haller ket komz eus Bro-C'hall kent skrid-emglev Verdun hag a vefe ivez orin Alamagn, e 843. Hervez lod all e vefe ret gortoz kurunidigezh Huon Capet e 987, pe diwezhatoc'h. Hengoun ar skolioù e Bro-C'hall a stag orin ar vro ouzh unvanidigezh ar Franked gant C'hlodwig I e 486.
Ouzhpenn a roll a gaver amañ da-heul, rouaned Bro-Saoz etre 1340 ha 1360 hag eus 1369 da 1801 a embanne kavout an titl a roue Bro-C'hall. E-pad ur pennad berr e oa bet un diazez fetis d'an titl-se. Hervez divizoù skrid-emglev Troyes, e 1420, en doa anavezet Charlez VI, roue Bro-C'hall, e vab-kaer Herri V, roue Bro-Saoz evel rejant ha hêr. Herri V a varvas kent Charlez VI hag e vab, Herri VI, a zeuas da vezañ roue Bro-C'hall goude e dad-kozh hervez ar skrid-emglev-se. Edo ar pep brasañ eus norzh rouantelezh Bro-C'hall dindan dalc'h ar Saozon betek 1435. E 1453 avat e oant bet argaset diouzh rouantelezh Bro-C'hall war-bouez Calais (hag enezennoù Mor Breizh), ha Calais hec'h-unan a oa kemeret e 1558. Koulskoude e talc'has rouaned Bro-Saoz da gemer an titl-se betek krouidigezh ar Rouantelezh-Unanet e 1801. Un nebeud rouaned eus Bro-Saoz etre 1337 ha 1422 o deus kemeret an titl a roue Bro-C'hall ivez, met en un doare digendalc'h.
An titl "roue ar Franked" (Latin: Rex Francorum) a oa bet implijet betek ren Fulup IV. E-pad ar prantad berr ma oa lakaet bonreizh 1791 e pleustr (1791-1792) ha goude Dispac'h miz Gouere e 1830, e veze lavaret "roue ar C'hallaoued" e-lec'h "Roue Bro-C'hall (ha Navarra)". Degemeret e oa bet neuze ur bonreizhoù a ziazeze galloud ar rieien war bolontez ar bobl, ha neket war galloud Doue hepken. Diskouezet e oa ar c'hemm-se gant ar c'hemm en titl
Roll ar rieien
Bloavezhiennoù ar renoù a vez lakaet goude pep lesanv.
Dinan
Kresket eo bet ar gumun d'ar 1 a viz Genver 2018 goude bezañ bodet gant Lehon.
Anv
Galianeg dunon "kreñvlec'h" → henvrezhoneg din heñvelster + lostger bihanaer -an.
Ardamezioù
En gul e gastell en aour leinet gant teir zourigan ; e gab en erminoù.
Milendall
Ur milendall – « mil hent dall » – (λαβύρινθος en gregach, labyrinthus en latin) zo un hent kildroiennek, gant hentoù-dall diwarnañ, savet da lakaat an dud da goll o hent pe d'o daleañ da vihanañ.
Bambared
Ar Vambared pe Ban-Mâna zo ur genel eus kornôg Afrika. Bevañ a reont e Mali dreist-holl met ivez e Ginea, e Burkina Faso hag e Senegal.
Milendall
Hellaz kozh
Er vitologiezh c'hresian ez eo anv ar reizhiad ribouloù savet gant Daidalos evit bac'hañ ar Minotaoros. Kalz sevenadurioù all o deus implijet an tres-se koulskoude, abaoe mare ar Ragistor betek ar Grennamzer, ma kaver milendalloù en ilizoù. Hiziv e vez implijet ar ger-se evit deskrivañ ur reizhiad gwenojennoù savet e doare da lakaat ar weladennerien pe ar c'hoarierien da goll o hent, el liorzhoù foran peurgetket.
Henamzer
Hervez Herodotos e vije bet savet ar c'hentañ milendall gant Ammenemes III, faraon eus an XIIvet tierniezh, en dije bet c'hoant da sevel e balez ramzel, ennañ 3000 pezh ha garidelloù disheñvel war meur a live, e-kichen al lenn Moeris (Lenn Birket-Karoun hiziv). Hemañ en dije roet ar soñj da zDaidalos da sevel ar prizon e lec'h ma c'hallfe bac'hañ ar Minotaoros.