cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gwerz ar Seizh Sant
Dielfennadur
Pa'z eus meneg eus daol-vaen ar chapel er pozioù 2 betek 5, ha 8, evel oberenn Doue hep labour den ebet, e tle bout koshoc'h eget senedoù-iliz Tours (567), Naoned (668) ha Roazhon (689) hag a erbedas ma vije distrujet ar meurvein. Er poz 10 e kinnig ar seizh sant : Maximian, Marc, Martinian, Denes, Yan, Serafion ha Constantin, an istor anezho o vout kontet er pozioù 11 da 31. Anat eo ez eo liammet-start Breudeur ar Seizh Hun ouzh Seizh Huner Efesos. Pozioù diwezhañ ar werz, 54 foz enni, zo bet aozet goude savidigezh ar chapel ; ar pozioù 35-46 a gont pareoù burzhudus.
Dre venec'h ha misionerien gresian ez eo deuet azeul Breudeur ar Seizh Hun d'ar C'houerc'had, pa ambrougent kenwerzhourien ar Reter war hent ar staen. Dilestrañ a raent e porzh ar Yeoded hag e vageent war ar stêr Leger betek an Argoad. Pa 'z errujont er Stiffel e voe kristenaet al lec'h nevet kozh hag e daol-vaen. Adalek ar e voe azeulet Breudeur ar Seizh Hun eno.
Moab
Moab zo un anv hebreek, hag anv meur a dra.
Paola Jara
Paula Andrea Zapata Jaramillo (Apartadó, Antioquia, ), brudet evel Paola Jara, zo ur ganerez hag un aktourez  kolombian.
Stagañ a reas gant ar vicher da 14 vloaz pa enrollas he fladenn gentañ.
Zenaida asiatica
Zenaida asiatica a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Columbidae.
Anvet e voe Columba asiatica (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Boued
Bevañ a ra diwar frouezh ha greun a bep seurt.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ :
Fiumefreddo Bruzio
Fiumefreddo Bruzio  a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cosenza, e rannvro Calabria.
Jacques de Gheyn
Jacques de Gheyn zo anv tri livour izelvroat anavezet:
Istor Santel
Istor Santel a veze lavaret eus levrioù Istor katolik savet diwar skridoù eus ar Bibl.
E brezhoneg
Pevar skrid brezhonek zo en anv-se : A-raok-se e oa bet un Istor an Testamant Coz hag an Testamant nevez e 1869.
Amzer an Iliz
Krog eo istor an iliz gant an ebestel, an daouzek den a stagas da skignañ an Aviel.
Crosia
Crosia   a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cosenza, e rannvro Calabria.
Maus
Maus zo ur romant grafek aozet gant Art Spiegelman hag embannet etre 1980 ha 1991 er Stadoù-Unanet. Diazezet eo war atersadennoù an tad hag a zo chomet bev e kampoù-diouennañ an Eil Brezel-bed, graet gant e vab Artie. Danevellet eo ar Shoah gantañ eta, dreist-holl heskinadeg ha peurlazhadeg ar Yuzevien e Polonia er bloavezhioù 1930 ha 1940. Treset eo ar Yuzevien evel logod (maus en alamaneg), an Alamaned evel kizhier hag ar Boloniz evel moc'h.
E 1992 e oa aet ur Priz Pulitzer arbennik gantañ, ar wech kentañ hag ar wech nemeti d'ur vandenn-dreset kaout ar priz-se. Troet eo bet e tregont yezh.
Div lodenn zo en istor. Komañs a ra en amzer vremañ e 1978 e New York lec'h ma klask an aozer dastum testeni e dad Vladek diwar-benn al Loskaberzh evit kaout danvez da aozañ e vandenn-dreset. An amzer dremenet a gomañs e Częstochowa er bloavezhioù a-raok an Eil Brezel-bed betek ar mare ma'z eo dieubet e dud eus ar c'hampoù-diouennañ nazi. Ar mab n'en deus ket darempred aes gant e dad, hag e vamm a oa en em lazhet pa oa 20 vloaz. Distrujet eo bet dornskrid he c'hantouez en Auschwitz gant an tad glac'haret.
Izegour eo doare tresañ Art Spiegelman, ha teknikoù nevez zo implijet gantañ e lusk an istor ha frammadur ar bajenn.
Zenaida auriculata
Anvet e voe Peristera auriculata (kentanv) da gentañ-penn (e 1847) gant an evnoniour gall Marc-Athanase-Parfait-Œillet Des Murs (1804-1894).
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an unnek isspesad anezhañ :
Philip José Farmer
Philip José Farmer, ganet d'an 26 Genver 1918 e North Terre Haute (Indiana) ha marvet d'an 25 C'hwevrer 2009 e Peoria (Illinois), zo ur skrivagner stadunanat.
Yann-Vari Nikolaz
Sevel a reas meur a levr diwar-benn ar relijion. Merour Kannad ar Galoun Zakr e voe ivez. E 1894 e labouras da reizhañ Buhez ar Zent, al levr savet gant Gabriel Morvan hag a oa bet embannet evit ar wech kentañ dek vloaz a-raok, e 1884.
Lakaat a reas e brezhoneg Leon Histoèr Santél ar chaloni Yerom Buleon hag a voe embannet goude e varv gant Alan an Habask, person Kloar-Karnoed.
Arm-fust
An armoù-fust zo armoù gwenn ma vez staget ur pezh houarn e penn ur fust hir a-walc'h evit bezañ dalc'het gant an daouarn. Gallout a reont bezañ implijet en ardamezioù ivez.
Kentaro Miura
Kentaro Miura (三浦 建太郎,  Miura Kentarō), ganet d'an 11 a viz Gouhere 1966 hag aet da Anaon d'ar 6 a viz Mae 2021, a oa un arzour manga japanat. Dreistbrudet eo evit e labour war an heuliad manga dark fantasy Berserk, a oa bet kroget an embann anezhañ e 1989 betek marv an aozer.
Er bloaz 2002 e voe deroet ar Priz Sevenadurel Tezuka Osamu (手塚治虫文化賞, Tezuka Osamu Bunkashō) da Viura Kentaro. En holl ez eus bet gwerzhet muioc'h evit 50 milion a skouerennoù eus Berserk betek 2021. Unan eus ar re gant ar brud brasañ betek-henn eo an heuliad-se neuze.
Yaouankiz
Ganet e oa bet e Chiba, kêr-benn ar brefedelezh, e-tal Tōkyō en tu all d'ar bae. D'e 10 vloaz, e 1976, ez aozas e vanga kentañ, Miuranger, a voe embannet e kazetenn e skol ; 40 rann a voe en heuliad. Er bloaz 1977 e savas Miura e eil manga, Ken no michi (剣への道, '"An Hent d'ar C'hleze"), ma reas gant liv Sina evit ar wech kentañ. Daou vloaz goude e krogas da implijout teknikoù a-vicher.
P'edo el lise, e 1982, ez emezelas en ur strollad arzourien a embanne o oberennoù er skol. En hevelep bloaz e voe embannet e labour en ur gelaouenn. D'e 18 vloaz e labouras e-pad ur pennadig gant ar mangaka Morikawa Jōji (* 1966), a zo brudet evit Hajime no Ippo (はじめの一歩, "Ar C'hammed Kentañ") ; buan avat e voe adkaset Miura d'ar gêr, pa lavaras Morikawa n'en devoa netra da gelenn dezhañ ouzhpenn d'an donezon a ziskoueze dija.
Resped
Er bloaz 1985 e klaskas Miura Kentaro bezañ degemeret e Kevrenn an Arzoù ar Skol-Veur brevez Nihon (日本大学, Nihon Daigaku, berraet e 日大 Nichidai), ar pezh a voe graet goude ensellet e raktres Futatabi (再び "A-nevez") ; diwezhatoc'h e voe deroet ur priz dezhañ evit Futatabi gant ar sizhunieg Weekly Shōnen Magazine. Er gelaouenn-se e voe embannet heuliad kentañ Miura, hep ober berzh avat. Tri bloaz goude, e 1988, p'edo Miura o kenlabourat gant Okamura Yoshiyuki (Buronson, bet ganet e 1947) war ur manga anvet Orō (王狼, "Roue ar Bleizi") e voe embannet un tañva eus Berserk war 48 pajenn e Gekkan ComiComi ; e 1989 e voe boulc'het an heuliad da vat er mizieg Monthly Animal House, a droas da Young Animal diwezhatoc'h. E 1990 e kenlabouras Miura gant Buronson adarre evit ar manga Japan, a voe embannet er Young Animal ivez tra ma kendalc'he gant Berserk.
Er bloaz 1997, Miura Kentaro a c'hoursellas un azasadur eus Berserk e 25 rann tresadennoù-bev, a voe skignet gant Nippon Television (NTV). Heñvel a reas e 1999 evit ar c'hoari video Sword of the Berserk: Gut's Rage, embannet gant Dreamcast. Adalek 2006, Miura a baouezas alies hag a-brantadoù hir gant Berserk, ar pezh na viras ket ouzh ar manga a dizhout 40 levrenn e 2018, ha tremen 50 milion a skouerennoù gwerzhet er bed a-bezh (sifroù Mae 2021). E 2013 ez embannas Miura e Japan ur manga a-zisrann anvet Gigantomakhia, a voe Giganto Maxia er bed saoznek dre an ti stadunanat Dark Horse e 2016.
Er bloaz 2019, Miura a savas ur manga berr anvet Duranki dre e studio prevez, Studio Gaga ; embannet e voe a-bennadoù er gelaouenn Young Animal Zero.
D'an 20 a viz Mae 2021, an ti-embann Hakusensha a gemennas e oa marvet Miura Kentaro da 54 bloaz d'ar 6 a viz Mae.
Diamante (Calabria)
Diamante  a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cosenza, e rannvro Calabria.
Vieux-Condé
Vieux-Condé zo ur gumun e departamant Norzh e Bro-C'hall.
Emdroadur ar boblañs 1800-2007
• Andonioù : Cassini hag EBSSA
Anne Liardet
Anne Liardet, bet ganet d'ar 16 a viz Ebrel 1961 e Bourges (Bro-C'hall) ha desavet e Brest, a zo ur vageerez-dre-lien vreizhat. Emañ o chom e Daoulaz.
Landais
Landais zo un anv-tiegezh gallek.
Peuliañ
Peuliañ zo ur jahinerezh graet da lakaat an dud d'ar marv, o sankañ er c'horf un dra lemm ha hir, evel ur peul pe ur goaf, a-wechoù a-led, er bruched, pe a-serzh, en toull-revr. Implijet e veze ouzh an torfedoù gwelet evel ar re washañ gant ar galloud, enep ar stad hag an dreitourien, pe enep ar relijion ofisiel, adalek an amzerioù koshañ.
Kentañ roud eus ar jahinerezh-se a gaver en izelvosoù Mezopotamia, e Babilon hag en Impalaeriezh asirian adalek an XVIIIvet kantved kent JK da vihanañ.
Henegipt
E dibenn an XII kantved kent JK, en amzer ar faraon Ramses IX, e veze implijet ar peuliañ evit lakaat preizherien bezioù ar rouaned d'ar marv evit spontañ an danvez preizherien hag o c'henseurted er velestradurezh.
Roumania
Er e voe brudet Vlad Ţepeş, lesanvet « ar Peulier » dre ma jahine e brizonidi durk war beulioù. Diwezhatoc'h ec'h awenas ar romantour Bram Stoker pa skrivas Dracula.
Gant an Spagnoled en Amerika
Darn eus ar gonkistadorien spagnol a beulie an henvroiz a stourme a-enep dezho. Sed a belec'h e teu an anv-lec'h El Empalao en Venezuela ma veze peuliet gant Garci González de Silva an emsavidi.
Ar penn-meur mapuche Caupolicán a voe peuliet en 1558, er vro a zo bremañ dindan Chile.
Gant an arme c'hall
Hervez ar medisin gall Claude Desprez e oa bet implijet gant an arme c'hall e-pad an droiad-vrezel da Egipt e 1800. Er bloaz-se e oa bet drouklazhet ar jeneral gall Jean-Baptiste Kléber gant ar Sirian Soleyman el-Halaby ha hennezh a voe kondaonet d'ar marv gant ur bodad ofisierien c'hall.
Setu a skrivas e 1881 : "« L'homme fut condamné, par le conseil de guerre français, à avoir les poings brûlés puis à être empalé vif. Le bourreau Barthélemy coucha sur le ventre Soliman, tira un couteau de sa poche, lui fit au fondement une large incision, en approcha le bout de son pal et l'enfonça à coups de maillet. Puis il lia les bras et les jambes du patient, l'éleva en l'air et fixa le pal dans un trou préparé. Soliman vécut encore durant quatre heures, et il eût vécu plus si durant l'absence de Barthélemy un soldat ne lui eût donné à boire : à l'instant même il expira. »"
En Armenia
Aurora Mardiganian, a zreistvevas Gouennlazhadeg Armenia er bloavezhioù 1915–1923, a lavaras e veze peuliet ar merc'hed e-kerzh al lazhadegoù.
Doha Tower
An Doha High Rise Office Building, pe Doha Tower pe Burj Doha ( برج الدوحة en arabeg), zo ur skraber-oabl e Doha e Qatar. Etre 2005 ha 2012 e oa ar savadur uhelañ eus ar bed (238 m ha 46 estaj).
Dolan
Dolan zo ur porzh e Kloar-Karnoed.
Nozay
Nozay zo anv gallek meur a gumun.
Branta hutchinsii
Branta hutchinsii a zo ur spesad evned palvezek eus ar c'herentiad Anatidae.
Anvet e voe Anser Hutchinsii (kentanv) da gentañ-penn (e 1832) gant an naturour skosat John Richardson (1787-1865) : dougen a ra anv an naturour breizhveuriat Thomas Hutchins (1730-1790).
Boued
Bevañ a ra diwar blant dreist-holl ; debriñ a ra amprevaned, blotviled ha kresteneged ivez avat.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pevar isspesad anezhañ :
Benoît Hamon
Benoît Hamon (ganet e Lokournan d'ar 26 a viz Mezheven 1967) zo ur politiker gall a orin breizhat hag un ezel eus ar Strollad Sokialour. Goude bet o chom e Brest ez eas gant e dud da Senegal e-pad meur a vloaz.
War ar renk emañ evit dilennadeg prezidant ar republik e 2017, en anv ar PS. E-touez e vennozhioù : sevel ur palez d'ar galleg.
Néant
An Néant zo ur stêr e departamant Loir-et-Cher e Bro-C'hall. Goude redet 40,7 km e kember gant ar Beuvron e Vernou-en-Sologne.
Torosad herkiniat Arvorig
Torosad herkiniat Arvorig, pe Torosad Arvorig ent-berr, a zo un torosad douarouriezhel herkinian e penn kornaoueg Europa. Ennañ emañ Breizh a-bezh hag ivez lodennoù eus kornaoueg Bro-C'hall. Al lec'h uhelañ eo ar Monts des Avaloirs (417m) e departamant ar Mezven. 65 000 km² eo gorread an torosad. Da vare an Hoalad kentañ e savas plegoù-menez a yeas d'ober an torosad herkiniat tro-war-dro ar pezh zo bet anvet Arvorig da heul, un nebeud miliadoù a gantvedoù goude. Uhel-tre e c'hell bezañ bet ar menezioù met ne weler mui nemet ur argompezenn izel a-walc'h, roufennet ha gronnet gant ar mor don war dri diwar pevar eus he c'hostezioù. Ledenez Arvorig a vez graet eus an tiriad-se. Koulskoude torosad Arvorig a zo lod eus un anadenn orogeniezh a zo daou reteradur dezhi : ul lod war an ahel Gwalarn-Gevred, hini an Arvorig, hag ul lod all war an ahel Biz-Mervent, hini an orogeniezh varisk (Tchekia ha Su Alamagn, tolzennad Kreiz, e Bro-C'hall ha meur a aradennad venezioù er bed a-bezh).
Gerdarzh
Koadeier menezioù Harz a veze anvet Silva hercynia gant ar Romaned. Kinniget e voe ober gant "hercynien" (herkiniat) gant ar geologour gall, Marcel Bertrand, e 1887, pa studie geologiezh glaoueg Norzh Bro C'hall. An arbennigourien alamanek a gav gwelloc'h dezho ober gant an anv-gwan varisk, diwar ar Varisked, ur bobl germanek kozh e traoñienn uhel ar Main. An daou anv-gwan a dalv evit an anadenn herkiniat pe varisk, met torosad herkiniat a vez implijet evit an holl dorosadoù seurt-se, evel hini Arvorig, hag orogeniezh pe aradennad varisk evit an anadenn vedel.
Hoalad paleozoek
E-pad Marevezh an devonian e krog difluk an aradennadoù a zeu eus an orogeniezh varisk e-kreiz an douaroù a yelo d'ober Kreizeuropa. Er mare-se e voe teuzet kevandiroù kozh ken e voe aozet an dreistkevandir Pangea, dezhi an aradennad nevez. Un amzer hag oberiantiz dektonik vras e oa an devonian. Laurasia ha Gondwana a dostas an eil ouzh egile. Gant ar stokad eus Laurentia ha Baltika e voe krouet Euramerika er c'helc'hiad sec'h a-hed trovan ar C'havr-mor. Un amzer hag oberiantiz dektonik vras e oa an devonian. Laurasia ha Gondwana a dostas an eil ouzh egile.
E kreiz an devonian e kreskas ar gwask tektonik war ar Pangea ha e voe lakaet ar karregadc'harregadoù a-wiskadoù ha poulzet da vont uheloc'h-uhelañ ken e tizhent 6 000 metr en uhelder.
Alan Lee
Alan Lee (ganet d'an 20 a viz Eost 1947) zo ur skeudennaouer saoz hag un designer evit ar filmoù. Anavezet eo e skeudennoù war hollved Douar-ar-C'hreiz savet gant J. R. R. Tolkien hag e labour gant Peter Jackson evit ar filmoù, The Lord of the Rings ha The Hobbit.
Buhez
Alan Lee a zo ganet e Middlesex, hag en Ealing School of Art e studias.
Skeudennaouiñ
Lee a skeudennaouas ur yoc'h a levrioù moliac'h, muioc'h a c'holeier c'hoazh. E-touez holl oberennoù J. R. R. Tolkien skeudennaouet gantañ emañ embannadur The Lord of the Rings e 1992, embannadur The Hobbit e 1999, embannadurioù The Children of Húrin e 2007, Beren and Lúthien e 2017, The Fall of Gondolin e 2018 ha The Fall of Númenor e 2022. Al levrioù n'int ket gant Tolkien hag a zo bet skeudennaouet gantañ eo ar Faeries (gant Brian Froud), Lavondyss gant Robert Holdstock, The Mabinogion, Castles gant David Day, The Mirrorstone gant Michael Palin, The Moon's Revenge gant Joan Aiken, ha Merlin Dreams gant Peter Dickinson.
Lee a reas livadurioù-goleier evit an drilogiezh Gormenghast gant Mervyn Peake e 1983. Golo an albom Alive! eus ar strollad Omnia a reas ivez.
Dourliverezh ha sketchoù e kreion paper zo daou eus ostilhoù karetañ Lee.
Film
Lee ha John Howe e oa an arzourion bennañ evit filmoù Peter Jackson ha tutaet e voe gant Guillermo del Toro evit ar film The Hobbit e 2008, a-raok labourat gant Jackson pa baouezas del Toro gant ar raktres. Lee a gemeras perzh evit ar skeudennaouiñ hag harpañ a reas evit sevel senarioioù, evel an traezoù hag an armoù a oa gant an aktourion. Daou gameo e voe graet gantañ: evel unan eus an nav roue a zeuio da vout an nazgûled, hag evel ur brezeler eus ar Rohan er film The Two Towers (pa gomz Aragorn gant Legolas en Elveg).
Lee a labouras ivez evit ar filmoù Legend, Erik the Viking, King Kong hag an heuliad bihan Merlin. Al levr Faeries, savet gant Brian Froud, a oa tennet ag un dresadenn-vev eus 1981 gant an hevelep anv.
Daou vloaz goude ar filmoù The Lord of the Rings, e embannas Lee un dastumad skeudennoù 192 pajenn anvet The Lord of the Rings Sketchbook (HarperCollins, 2005). Lavaret a reas Peter Jackson : "E arz a dapas ar pezh a felle din tapout gant ar filmoù."
Ramon Solsona i Sancho
Ramon Solsona i Sancho, ganet e Barcelona (Katalonia) d'ar 7 a viz C'hwevrer 1950, zo ur skrivagner katalanek.
Mulgul Brest
Mulgul Brest eo ar vrec'h-vor etre lenn-vor Brest hag ar Meurvor Atlantel. Tapout a ra eus Beg ar Minou, e Plouzane, betek Beg ar Porzhig en hanternoz (tostik da Vrest), hag eus Enez ar Gapusined betek Beg ar Spagnoled er c'hreisteiz, e ledenez Roskañvel. 3 000 m hed zo dezhañ, ha 1 500 m led.
Sachsen-Lauenburg
Sachsen-Lauenburg a oa ur briñselezh alaman eus amzervezh an Impalaeriezh santel roman a zo hiziv e Land Schleswig-Holstein.
En em gavout a rae ar briñselezh etre Mecklenburg, Braunschweig-Lüneburg, Ratzeburg ha Holstein. Lauenburg e oa ar gêrbenn anezhi da gentañ, ha Ratzeburg adalek 1619.
Istor
Savet e voe e 1260 pa voe rannet dugelezh Sachsen. Gouarnet e veze gant skourr henañ an Tiegezh Ascania, eus Sachsen, tra ma oa ar skourr yaouañ o ren e Sachsen-Wittemberg. Goude mouchet lignez Sachsen-Lauenburg en 1689 en eas an dugelezh gant Tiegezh Welf, ha gouarnet e voe en unaniezh personel gant priñs Lüneburg, anvet da zilenner Hannover adalek 1705. Gant brezelioù amzervezh Napoleon e voe kaset an dugelezh da get entre 1803 ha 1814, ha neuze ez eas gant an Tiegezh Oldenburg. Neuze e teuas da vout unan eus stadoù ar C'hengevread Alaman, gouarnet en unaniezh personel gant roue Danmark. Goude eilvet brezel an Dugelezhioù, e 1865, e voe profet kurunenn an dugelezh, gant Stadoù Meur Sachsen-Lauenburg, da roue Prusia Gwilherm Iañ. Renet e voe an dugelezh gant hennezh e-pad un dek vloaz bennak, a-raok bezañ staget ouzh Prusia ha lakaet e-barzh Schleswig-Holstein.
Yann ar Gwenn
Yann ar Gwenn (Jean-François-Marie Le Guen e anv gallek), bet ganet e Plougouskant d'ar 24 a viz Kerzu 1774, a oa ur gwerzhour hag a save kanaouennoù kanet ha gwerzhet dre follennoù distag da-geñver gouelioù ha pardonioù Bro-Dreger ha Bro-Leon.
Mab e oa da Bêr ar Gwenn ha da Vari Henry. Kollet e oa bet ar gweled gantañ pa oa bihan-bihan. Dimezet e oa gant Marc'harid Petibon. Graet e veze Dall-ar-Gwenn anezhañ ivez.
Hervez Catalogue Bibliographique de la Chanson Bretonne sur feuille volante, savet gant Joseph Ollivier hag embannet e 1942 e ti ar Goaziou e Kemper, e voe savet degadoù a ganaouennoù gant Yann ar Gwenn. Er roll-se ez eus 46 testenn a zo diwar e zorn en un doare asur ha 12 all a zo bet lakaet war e gont gant Ollivier abalamour d'o stil, ar pezh a rafe 58 kanaouenn en holl. War temoù a bep seurt e oant bet savet : politikerezh, gwallzarvoudoù, diwar-benn traoù diouzh ar c'hiz, torfedoù, kleñvedoù... hag un nebeud re diwar-benn ar relijion, pe c'hoazh "disputoù".
En e oberenn En bro Dreger a-dreuz Parkoù (pajennoù 52-56) en devoa kontet Erwan Vertou piv e oa Yann ar Gwenn.
Aet eo Yann ar Gwenn da Anaon d'an 29 a viz Kerzu 1849 e Priel, el lec'h m'edo o chom. Poëte bretonne eo ar vicher a zo skrivet war e vortuaj.
Madeg (sant)
Sant Vadeg a oa abad ha sant breizhat er. Diskibl e oa da Sant Winog. Mont a reas betek Thérouanne gantañ ha sevel abati Wormhout, ur savadur e koad a zo aet da get gant red an amzer. lidet d'ar 4 a viz Genver.
Vuk Karadžić
Vuk Stefanović Karadžić (distaget e serbeg, skrivet Вук Стефановић Караџић el lizherenneg kirillek) a oa ur yezhoniour serb, gwerinoniour, troour ha diazezer doare-skrivañ ar serbeg, ganet d'ar 7 a viz Du 1787 e Tršić, e-kichen Loznica, en Impalaeriezh Otoman d’an ampoent, ha marvet d'ar 7 a viz C'hwevrer 1864 e Vienna, en Impalaeriezh Aostria-Hungaria.
Abrakadabra
thumb|E stumm un tric'horn war e veg Abrakadabra zo ul lavar brudet da vezañ un droienn hud.
Vuk Karadžić
Unvaniñ ha kempenn a reas ar serbeg skrivet hag al lizherenneg implijet evit ar yezh-se. Dastum a reas kanaouennoù, barzhonegoù ha kontadennoù. Gantañ e voe savet ar geriadur kentañ e serbeg modern. Gantañ ivez e voe troet an Testamant Nevez e serbeg.
Abrakadabra
Gerdarzh
Meur a c'herdarzh zo bet kinniget.
Vuk Karadžić
E vuhez
Ganet e voe e-kichen kêr vihan Loznica, en Impalaeriezh Otoman d’an ampoent met e Serbia bremañ. Anvet e voe Vuk gant e dud, da lavaret eo « bleiz », evit gwareziñ anezhañ, rak e vreudeur hag e c’hoarezed a oa marvet holl diwar an dorzhellegezh.
Abrakadabra
Istor
Kentañ meneg eus ar ger a gaver en ul levr latin eus an, anvet Liber Medicinalis (anvet a-wechoù De Medicina Praecepta Saluberrima), gant Quintus Serenus Sammonicus, medisin gant an Impalaer roman Caracalla, a erbede, er pennad 51 d'an dud dalc'het gant ar malaria da zougen un tilsam ma oa skrivet ar ger e stumm un tric'horn:
Vuk Karadžić
E vuhez
Kemer a reas perzh en Emsavadeg Kentañ ar Serbed a-enep an Impalaeriezh Otoman etre 1804 ha 1813. Neuze e rankas tec'hout da Vienna ; eno e reas anaoudegezh gant yezhoniourien slavek all, evel Jernej Kopitar. Neuze e stagas da zastum kanaouennoù serbek ha da labourat war yezhadur ar yezh-se. E 1814 e embannas e Vienna un dastumad kanaouennoù pobl anvet Mala prostonarodna slaveno-serbska pjesnarica hag er bloavezh-se ivez e embannas ur yezhadur gant an titl Pismenica srbskoga jezika. Gant skoazell Jernej Kopitar en em lakaas da labourat evit modernaat doare-skrivañ ar serbeg. Tennañ a reas un toullad lizherennoù, aet diezhomm, eus al lizherenneg kirillek ha degas a reas unanig nevez bennak (evel Ђ). Gant e labourioù e voe eeunaet skritur ar serbeg ha tostaet e voe ar yezh skrivet ouzh ar yezh komzet. E c’her-stur e oa, hervez a gonter :
Distaget e oa bet ar frazenn-se en a-raok, gant ar yezhoniour hag ar geriadurour alaman Johann Christoph Adelung. Met gant Karadžić e voe lakaet da dalvezout evit ar serbeg.
Labourat a rae gant ar soñj e vefe dihunet brogarouriezh ar Serbed gant e skridoù hag e c’hallfent, da-heul, en em sevel a-enep an Otomaned. Bez’ e voe ivez unan eus ar re a reas eus Kosovo kavell ar vroad serb.
Evit e holl labourioù ne resevas ket nemeur a skoazell : paour e voe e-pad ul lodenn eus e vuhez, ha n’eo nemet en e vloavezhioù diwezhañ en devoe ul leve digant ar priñs Miloš Obrenović.
Landsknecht
Ul laskaned (alamaneg : Landsknecht) a oa ur goprsoudard, eus an Impalaeriezh santel roman german peurliesañ, hag a veze enluet en armeoù europat er XV vet  hag ar. Al laskaneded a veze o vrezeliñ gant o goafioù hag o c'hlezeier. Daoust ma oa diorroet mat ar goprañ lanskeneded gant Masimilian II ha Georg von Frundsberg, ha ma vezent gopret gant an impalaer Habsburg, al laskaneded a c'halle stourm dindan ren meur a diern. Dre ma veze savet ar bagad gant pikerien ha skoazellerion war droad e veze stummet gant ul linenn a Doppelsöldner (gwazed gopret div wezh) brudet evit embregañ o c'hlezeier bras anvet Zweihänder ("daouzorn"), hag o akebutoù. Stourmet o deus kalz er brezel Habsburg-Valois ha brezelioù ar relijion en Europa.
Vuk Karadžić
Un nebeud oberennoù
Ha skridoù all c’hoazh, e serbeg pe en alamaneg, diwar-benn ar serbeg.
Arzoù Emgannañ Istorel European
An Arzoù Emgannañ Istorel Europat (AEIE ; saozneg : HEMA evit Historical European Martial Arts) zo arzoù emgannañ eus Europa hag a implij teknikoù eus an amzer-dremenet hag a zo bet ankoueet bremañ.
Ne chom ket kalz roudoù skrivet eus arzoù emgannañ an henamzer klasel, evel gouren Henc'hres pe an emgannoù klezeourion, hogen meur a zornlevr zo evit an arzoù emgannañ eus ar grennamzer, pe an amzerioù modern. Setu perak e vez lakaet ar pouez war ar bloavezhioù 1300 betek 1800 kentoc'h, gant skolioù alaman hag italian o devoa en em ziorroet d'ar c'houlz-se, heuliet gant ar Spagnoled, ar C'hallaoued, ar Saozon hag ar Skosiz o devoa savet skolioù d'o heul er XVII vet  hag en. Arzoù emgannañ an evel ar c'hlezeiataerezh klasel a c'hall bezañ lakaet er rummad AEIE, ha stiloù hengounel ivez evel ar gouren-pobl pe doareoù bazhata.
Allan Pinkerton
Allan Pinkerton (25 a viz Eost 1819 – 1añ a viz Gouere 1884) a oa ur skrivagner, un igounier hag ur spier a orin a vro Skos hag Amerikan. Anavezet ez eo dreist-holl evit bezañ bet krouer ar Pinkerton National Detective Agency (Brezhoneg: Amsez Igouniañ Broadel Pinkerton)
Buhez Allan Pinkerton
Dimezet ez eo gant Joan Carfrae d'an 13 a viz Meurzh 1842. 3 bugel en deus bet: William Pinkerton e 1846 ha goude-se geveled Robert ha Joan.
Allan Pinkerton ar skrivagner
Kalzig levrioù doare romantoù polis a zo bet skrivet gant Allan Pinkerton, brudet pobl e oa e oberennoù. Ul lod a zo bet embannet goude e varv war e seblant implijet evit brudañ an Aozadur Broadel Diguzher Pinkerton.
Ana Castillo
Ana Hernandez del Castillo, , (anavezetoc'h evel Ana Castillo, hec'h anv skrivagnerez), bet ganet d'ar 15 a viz Mezheven 1953 e Chicago (Illinois, SUA), zo ur romantourez ha barzhez saoznek stadunanat. Skrivañ a ra diwar-benn he hendadoù mec'hikan abaoe he nav bloaz pa savas ur varzhoneg diwar-benn marv he mamm-gozh.
Allan Pinkerton
Allan Pinkerton ar skrivagner
Evit an oberennoù all e seblant anat d'an istorourien ez int bet skrivet gant skrivagnerien all, dindan urzhioù ha kuzulioù Pinkerton. An oberennoù e mod-se a zo sinet gant e anv hag a vez o terc'hel gant e selloù.
Ana Castillo
Meur a briz he deus bet : an American Book Award gant he c'hentañ romant, The Mixquiahuala Letters, ar Priz Carl Sandburg hag ar Priz Mountains and Plains Booksellers.
Allan Pinkerton
Marv Allan Pinkerton
Marvet eo Allan Pinkerton gant ar brein-krign en doa tapet en teod, goude bezañ bet kouezhet war ur riblenn straed.
Ana Castillo
Skrivañ a ra ivez oberennoù skiant-faltazi, diwar-benn gouenn ha reizh.
Johanna Wolf
Johanna Wolf (1añ a viz Even 1900 e München - 5 a viz Even 1985 e München) a voe unan eus sekretourezed Hitler.
E 1929 e voe degemeret evel bizskriverez gant Hitler, ha war-un-dro e teuas da vezañ ezel eus ar strollad nazi. Pa voe anvet Hitler da gañseller e miz Genver 1933 e teuas-hi da vezañ sekretourez kentañ ar c'hañsellerezh. Dont a reas neuze da vezañ unan eus an dud a oa tost ouzh Hitler. E-touez ar re az eas da repuiñ er Führerbunker e-pad emgann Berlin e voe ivez.
Marc Guillemot
Marc Guillemot, bet ganet d'ar 25 a viz Even 1959 e Kemper, a zo ur bageer-dre-lien breizhat.
Chassais-l'Église
Chassais-l'Église a oa ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
Kaledonia-Nevez
Kaledonia-Nevez pe Kanaky a zo un enezeg eus Okeania, lec'hiet er c'hornaoueg d'ar Meurvor Habask. Graet e vez "Kanaky" eus ar vro gant an emsaverien. An tiriad gallek nemetañ eus Melanezia a-bezh.
Dalc'het eo ar vro gant ar Frañs met a-raok 2018 e vo dalc'het ur votadeg evit gouzout ha dizalc'h e vo pe ne vo ket. Mar bez dibabet an dizalc'hiezh e vo Kaledonia-Nevez ur riez. A-hend-all e vo ur tiriad kevredet ouzh ar Frañs: ur statud bro tramor evel Polinezia.
Rannadur melestradurel
Rannet eo an tiriad e tri froviñs:
Istor Kaledonia-Nevez
Gant James Cook, ur Skosad beajer, eo e oa bet dizoloet an enez-se e 1774. Koulskoude, ar bobl gentañ eus ar vro-se eo ar Velanezianed abaoe 3 000 bloaz. An ergerzher-se en deus anvet "New Caledonia" e saozneg, evit degas soñj eus e vro, a veze anvet Kaledonia gwechall.
Arouezioù
Abaoe miz Gouhere 2010 ez eus daou vanniel ofisiel: hini Republik Frañs ha hini Kanaky-Kaledonia-Nevez, hemañ bet roet lañs dezhañ gant an FLNKS. Gwintet e vezont kichen-ha-kichen.
Lande
Lande zo un anv-lec'h gallek, a glot gant lann, pe lanneg e brezhoneg.
Marie von Hessen-Darmstadt
Merc'h yaouankañ an dug-meur Ludwig II von Hessen-Darmstadt ha Wilhelmine Luise von Baden e oa. Ur voereb dezhi, Luise Augusta von Baden (+1826) a oa pried an tsar Aleksandr Iañ.
He zad
Diskred zo diwar-benn anv he zad gwirion. Hervez tud zo e vije bet un darempred etre he mamm, an dugez-veur Wilhelmine Luise von Baden, hag ar baron Grancy.
Dimeziñ ha bugale
E 1841 e timezas d'an tsarevitch Alesant Nikolaevitch Rusia, a vo anvet da dsar, hag a reno evel Alesant II Rusia. Eizh bugel he doe:
Familh Trump
Familh Donald Trump, 45 prezidant Stadoù-Unanet Amerika, a zo ur familh stadunanat galloudus e bed an aferioù (gwerzhañ ha sevel tiez, dudioù, aferioù arc'hant) hag er bed politikel. Familh tostañ Donald Trump a zo deuet da vezañ ar First Family of the United States (familh ar prezidant). Ul lodenn eus ar familh Trump zo a orin eus Alamagn.
Brein-krign
Ar brein-krign, pe ar varvenn-gig (gangraena e latin, eus ar ger gregach gagraina (γάγγραινα) a dalv kement ha breinadur an danvez) eo an anvioù a roer d'an droug a laka danvez kig un den da vervel. Mammenn ar c'hleñved a zo ur stankadur gwazienn deuet diwar un emboestadur, ur stroñs, ur bilimadur pe goude bezañ bet diskouezet d'ar yenijenn sklas.
Yezh
Kentañ meneg eus ar c'hleñved a vefe er XVIvet kantved, e Bro-Saoz, en ur werzenn diwar zorn Shakespeare en drajedienn Coriolan :
Familh Trump
Bugale
Trump en deus bet 5 bugel adal tri dimeziñ : Don Jr., Ivanka, hag Eric Trump gant Ivana Trump, Tiffany Trump gant Marla Maples, ha Barron Trump gant ar First Lady Melania Trump.
Brein-krign
Orin ar c'hleñved
An orin aliesañ a vez un diskrog hir pe ur red difonnus a-grenn gant gwaziadur ar gwad. Er c'hantvedoù tremenet, ar gloazadennoù brezel pareet fall ha bilimet a oa mammenn d'ar brein-krign ha goude-se da ziskolpañ lodenn klañv ar c'horf met ne oa ket dre ret ur pare diskoulm e-tal ar marv
Familh Trump
Don Jr., Ivanka, hag Eric Trump
Tri bugel koshañ Donald Trump, bet gant e wreg kentañ, Ivana Trump, o deus bet ur roll pouezus en dilennadegoù prezidant. An holl anezho a voe pedet lies e-pad abadennoù skinwel pe skingomz ar c'hampagn. Deuet e oant da vezañ degemennerien Donald Trump. Goude trec'h an tad, an holl anezho a voe lakaet da izili skipailh da c'hortoz ar prezidant. Dindan urzhioù Donald Trump e oa ivez pennoù meur an Trump Organization. Goude ar mare da c'hortoz, Donald Jr. hag Eric Trump a voe fiziet enno ar garg d'ober war-dro skourr an tisaverezh d'ar familh. Ivanka Trump a zilojas da Washington, D.C. gant he gwaz Jared Kushner, a oa bet fiziet ennañ ur roll a kuzulier evit ar White House.
Brein-krign
Orin ar c'hleñved
Hep oksigen, al lien-kig a ya da anaon ha goude-se da vreinañ.
Breign-krign sec'h
Merzhet e vez dre liv al lien-kig o vont etrezek an teñval. Dre vras e vezo du ha sec'h al lien-kig klañv.
Brein-krign gleb
Dont a ra adal ur brein-krign sec'h pe ur bilimadur mikrobek. Merzhet e vez gant c'hwezadur ha breinadur al lien-kig, ouzhpenn da-se e vez muioc'h-mui dourennek ha brein.
Brein-krign aezhennek
Merzhet e vez dre ur bilimadur mikrobek gant kellidoù en o aes en un aergelc'h hep oksigen, (Evel Clostridium perfringens doare A)), hag ur broduerezh gaz el lien-kig klañv.
Breign-krign Fournier
Breign-krign Fournier a zo ral, tagañ a ra organoù engehentiñ hag seier ar baotred dreist-holl.
Ur c'hleñved marvus
Ar brein-krign aezhennek a zo an hini dañjerusañ ha marvusañ. Ma ne vez ket talet ouzh ar bilimadur, an toksinoù a zeio etrezek ar gwad ha goude-se betek an organoù diazez.
Talañ ouzh ar brein-krign
A-benn talañ ouzh donedigezh ar brein-krign ez eo ret kaout louzhoù efedus roet alies ha ret eo naetaat lies ar gloazadennoù.
Tud brudet aet da anaon gant ar brein-krign
Evit kavout ul listenn glok gwelet Tud aet da anaon gant ar brein-krign
Friedrich II von Sachsen-Gotha-Altenburg
Friedrich II von Sachsen-Gotha-Altenburg (1676-1732) a oa dug Sachsen-Gotha-Altenburg.
Mab e oa da Friedrich Iañ von Sachsen-Gotha-Altenburg ha d'e bried Magdalena Sibylle von Sachsen-Weissenfels. Ren a reas goude marv e dad e 1691. Met dre ma oa re yaouank e oa daou rejant gantañ: an duged Bernhard Iañ von Sachsen-Meiningen ha Heinrich von Sachsen-Römhild. Mont a reas da veajiñ d'an Izelvroioù ha da Vro-Saoz. Pa zistroas e 1693, e skrivas d'an Impalaer santel da gaout aotre da c'houarn e zugelezh goude ma ne oa ket en oad c'hoazh hervez al lezenn.
Dimezet e oa da Magdalena Augusta von Anhalt-Zerbst.
Ulrika Eleonora Sveden
Ulrika Eleonora, ganet e Stockholm e 1688 ha marvet eno e 1741, pe Ulrika Eleonora ar Yaouankañ, a voe rouanez Sveden adalek Kerzu 1718 da C'hwevrer 1720, ha rouanez kenseurtez betek he marv.
He buhez
Merc'h e oa da Karl XI ha d'e bried Ulrika Eleonora Danmark. Ren a reas war-lerc'h he breur Karl XII en 1718, goude dezhi plegañ da goll an hollveli. Adalek enni e voe rannet ar galloud etre ar roue, ar sened, hag ar stadoù.
Dimeziñ a reas da Frederik von Hessen-Kassel en 1715, ha leuskel gantañ ar galloud en 1720. Adalek neuze e voe ur marevezh a frankiz er vro, ha disteraet kalz e oa levezon ar roue.
Pennadoù kar
Ulrika Eleonora of Sweden Ulrique Éléonore de Suède
Kevezadeg bed ar Formulenn 1 2019
Kevezadeg bed Formulenn 1 2019 zo 70 abadenn kevezadeg bed blenierien ar Formulenn 1. Er gevezadeg-se e oa bet redet 1000 redadeg F1 e Shanghai. Ar bloaz-mañ e oa bet cheñchamantoù reolenn ivez, e-keñver stumm an askell a-raok met ivez evit ar sistem poentoù ma oa bet divizet reiñ ur poent evit an dro wellañ (gant ma vez graet gant unan eus an 10 blenier kentañ), evel etre 1950 ha 1959.
Blenierien ha kirri
Setu roll an holl vlenierien, skipailhoù hag oberourien keflusker o deus redet e 2019.
Arm gwenn
An armoù gwenn zo armoù ha n'implijont ket an tan pe traoù tarzhus evel ma vez graet gant poultr-tarzh pe danvez-tarzh all. Armoù-pellded hep tan, pe armoù stourmadeg, zo armoù gwenn. Homañ enlaka : kontilli, gouglezeier, klezeier, baionetezoù, batarazoù, bouc'haloù, goafioù, talmoù, gwaregoù ha kroazwaregoù. An armoù-tan, danvezioù-tarzh (da skouer greunadennoù, minoù, bombezennoù, rokedennoù ha fuchelloù) hag an armoù damheñvel outo, diazezet an implij anezho war an tommder pe an tan, n'hallont ket bezañ kontet armoù gwenn.
Saint-Sulpice-des-Landes
Saint-Sulpice-des-Landes zo anv gallek div gumun e Breizh.
Isabelle Autissier
Isabelle Marie Clotilde Autissier, bet ganet d'an 18 a viz Here 1956 e Pariz, a zo ur vageerez-dre-lien, an hini gentañ oc'h ober tro ar bed en ur redadeg e 1991, un ijinourez agronomour (graet he deus he studi e Skol Vroadel Uhel Roazhon), un animatourez skingomz hag ur skrivagnerez c'hall. Prezidantez WWF Frañs eo ivez abaoe miz Kerzu 2009.
Jacques-Louis David
Jacques-Louis David a oa ul livour hag ezel eus ar Goñvañsion vroadel c'hall, ganet d'an 30 a viz Eost 1748 e Pariz ha marvet d'an 29 a viz Kerzu 1825 e Brusel. Gwelet eo evel penn al luskad nevezklasel, el liverezh dreist-holl. Degaset en devoa un troc'h da geñver an arz galant ha pampalart a oa el livadurioù rococo eus an XVIIIvet kantved. Al luskad-se gant François Boucher ha Carl Van Loo na blije ket da David a yeas neuze gant un hent e-liamm gant an hengoun klasel doare Nicolas Poussin en ur adkemer tresoù Gres ha Roma kozh. Ar pal hervez David a oa klask « adneveziñ an arzoù en ur ziorren un doare livañ hag a c'hellfe bezañ degemeret evel o re a gant tud klasel Gres ha Roma gozh»
Stummet en Académie royale de peinture et de sculpture, brudet e voe adal 1784 gant an daolenn le Serment des Horaces. Ezel eus an akademiezh roueel, deuet e oa da vezañ enebour dezhi e-pad an Dispac'h gall. Er memes mare e krog gant ur vuhez politikour en ur zont da vezañ kannad er Goñvañsion vroadel. Ouzhpenn da-se e voe unan eus pennoù meur Gouelioù ar Reveulzi.
Votet en devoa evit marv Loeiz XVI, kamalad bras e voe gant Maximilien de Robespierre ar pezh a zegasas dezhañ kudennoù pa voe roet lamm d'e ren. David a voe toullbac'het. E-pad mare ar Bodad-ren e reas un harz d'e obererezhioù politikel ha dont da vezañ ezel en Institut de France. Entanet bras e oa gant Napoleon Bonaparte. En em lakaat a reas en e servij pa voe erruet mare an Impalaeriezh, sevel a raeas neuze evitañ e bennoberenn Le Sacre de Napoléon.
Ploceus
Ploceus a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1816 gant ar skiantour gall Jean Léopold Nicolas Frédéric Cuvier (1769-1832).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Pevar spesad golvaneged ha tri-ugent a ya d'ober ar genad :
C'hwezek isspesad ha pevar-ugent (96) dezhe en holl.
Condé-sur-l'Escaut
Condé-sur-l'Escaut a zo ur gumun hag ur gêrig eus departamant Norzh e Bro-C'hall.
Ramones
Ramones a oa ur strollad punk rock amerikan krouet d'an 23 a viz Genver 1974 e New York.
Eglon
Eglon a c'hall bezañ meur a dra :
Moab (rouantelezh)
Moab a oa ur rouantelezh er Reter-Nesañ, tost da saonenn ar stêr Jordan.
Moab er Bibl
Moab zo un den meneget e anv e Levr ar C'heneliezh, ar c'hentañ eus levrioù Bibl. Mab e oa da Loth ha d'e verc'h henañ.
Bertrand de Broc
Bertrand de Broc, bet ganet d'an 23 a viz Gwengolo 1960 e Kemper, a zo ur bageer-dre-lien breizhat.
Moab (rouantelezh)
Moab er Bibl
Edo Rouantelezh Moab er Bibl war lez kleiz ar stêr Jordan, er reter d'ar Mor Marv, e Jordania a vremañ. Dibon e oa ar gêr-benn, e saonenn an Arnon.
Ar Ruth a zo penntudenn Levr Ruth zo ur vaouez eus ar bobl-se.
Rederig
Ur rederig a oa ur c'harr sachet gant kezeg da zougen beajourien etre ar c'hêrioù.
Gougleze
thumb| Ur gougleze kelt
Ur gougleze zo ur c'hleze bihan.
Hussein Iañ Jordania
Hussein Iañ Jordania, bet ganet حسين بن طلال Ḥussein ben Ṭalāl d'ar en Amman, Emirelezh Treuzjordania ha marvet d'ar  en Amman, Rouantelezh hachemit Jordania, a voe roue Jordania d'an oad a 17 vloaz a-c'houde marv e dad Talal Iañ Jordania d'an  ha betek e varv dezhañ e 1999.
E-pad tremen 46 vloaz e renas war Jordania, a-hed ar Brezel Yen ha 40 bloavezh a vrezel etre an Arabed hag Israel.
A-hed e ren e klaskas gwellaat buhez ar Jordanianed ha kavout un doare d'o lakaat da vevañ e peoc'h. An eil rener arab e voe oc'h anzav Stad Israel, e 1994, goude an Egiptad Anwar el-Sadat en devoa graet e 1979.
Yaouankiz (1935-1952)
Goude bezañ bet skoliataet en Amman e voe kaset da Aleksandria (Egipt) da studiañ e Victoria College, ur skol-veur vreizhveurat. Goude-se ez eas da Harrow School Londrez, kent mont war ur stummadur milourel e Royal Military College Sandhurst, Berkshire, evel m'en devoa graet e dad.
D'an, pa oa e moskeenn Al-Aqsa e Jerusalem da geñver an obidoù, e voe drouklazhet Abdallah ben Hussein, tad-kozh Hussein ben Talal, gant ur Palestinian. Unan eus ar boledoù a dizhas e vab-bihan Hussein, a voe saveteet dre berzh ur vedalenn a oa bet lakaet war e vruched diwar c'houlenn e dad-kozh.
D'an, nebeut amzer kent e c'hwezekvet deiz-ha-bloaz eta, e voe anvet Hussein ben Talal da briñs pa bignas e dad Talal Iañ Jordania war an tron. Trizek miz diwezhatoc'h avat e voe ret d'ar roue dilezel ar galloud en abeg ma oa klañv e spered.
D'an e voe anvet e vab Hussein da roue Jordania. Ur C'huzul rejañs a reas war-dro aferioù ar rouantelezh da c'hortoz ma vije Hussein Iañ Jordania en oad da ren ; da zevezh e 18 deiz-ha-bloaz e voe kadoriet, d'an, da lavaret eo d'an 18 a viz Cha'bân 1372 hervez an deiziadur islamek.
Hir e voe e ren, pa badas 46 vloaz hanter.
Oad gour (1952-1999)
Dre genemglev er familh e voe aozet eured kentañ ar roue, a zimezas neuze d'an 18 a viz Ebrel 1955 gant Cherifa Dina bint Abdelhamid (Kaero, 15 a viz Kerzu 1929), ur geniterv a-bell d'e dad Talal Iañ Jordania.
Ur verc'h, ar briñsez Alia bint al-Hussein, a voe ganet d'an 13 a viz C'hwevrer 1956.
Ne badas ket an unaniezh avat, pa voe torret an dimeziñ d'ar 24 a viz Mezheven 1957 diwar c'houlenn ar roue.
E 1974 e teuas ar rouanez a-benn da lakaat gouarnamant Jordania da reiñ d'ar merc'hed ar gwir da vouezhiañ ha da vezañ dilennet er Parlamant.
D'an oad a 29 bloaz e varvas en ur gwallzarvoud biñskell ; Queen Alia International Airport eo anv aerborzh etrebroadel Amman.
Saint-Martin-des-Fontaines
Saint-Martin-des-Fontaines a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
Hussein Iañ Jordania
Oad gour (1952-1999)
Daou vugel, ur verc'h hag ur mab, a voe ganet :
Pevar bugel a zeuas diwar eured diwezhañ Hussein Iañ Jordania, daou vab ha div verc'h :
E 1992 e pareas Hussein Iañ Jordania diouzh krign-bev al lounezhi.
E miz Gouere 1998, taget ma oa gant krign-bev ar gwad, e krogas ar roue gant ar c'himigurañ e Rochester (Minnesota).
E miz Genver 1999 e tistroas da Jordania, ma voe graet un degemer tousmac'hus dezhañ. D'ar 25 eus ar miz-se e lakaas e vab henañ, ar priñs Abdallah, da bennhêr. D'an hevelep devezh e voe e Rochester en-dro.
D'ar 4 a viz C'hwevrer 1999 ez embannas e vezeg prevez e oa bet ur c'hwitadenn eus an eil imboudadenn mel askorn en devoa gouzañvet ar roue.
Tri devezh war-lerc'h e varvas Hussein Iañ Jordania en Amman, kêr-benn e rouantelezh.
Ur skingomz amatour eo bet Hussein Iañ Jordania a-hed e vuhez. Brudet ha karet e oa JY1 e bed ar skingomz amatourien, ha bepred e c'houlenne ma vefe komzet outañ hep menegiñ e ditl. Ul levier nijerezioù ha biñsaskelloù e oa ivez.
Ren (1952-1999)
A-hed e ren e klaskas Hussein Iañ Jordania kas Jordania war-raok hag uhelaat dere pep ezel eus e bobl.
Pobl ar rouantelezh eo he brasañ pinvidigezh eme ar roue, ha dizehan en deus broudet an dud da ober gwelloc'h evito o-unan hag evit o bro.
Gwellaat buhez ar Jordanianed
Sevel ur framm armerzhel ha greantel a-benn tizhout e bal eo ar gefridi gentañ a sammas ar roue yaouank. A-hed ar bloavezhioù 1960 e pouezas war ziorroadur korvoerezh barregezhioù ar c'hondon : ar fosfat, ar potas hag ar simant ; ur rouedad hentoù-tizh a voe savet er rouantelezh.
Er bloavezhioù 1950, 10% hepken eus ar Jordanianed o devoa tredan, dour hag aveadurioù yec'hedel en o annezioù ; 99% eus ar boblañs a oa aveet e dibenn ren Hussein Iañ Jordania.
E 1960, 33% eus an dud a ouie lenn ha skrivañ ; 85,5% e oa ar feur e 1996.
E 1961 e oa 9,2 kJ lodenn bemdeziek keitad pep den e Jordania ; da 12,65 kJ e oa savet e 1992, ur c'hresk a 37,5% neuze.
E 1981, 70 bugel diwar 1 000 a varve kent o deiz-ha-bloaz kentañ ; 30 a rae e 1990, un digresk a 42,8%. Da 16 e oa diskennet e 2012, hervez stadegoù UNICEF.
Klask ar peoc'h
Koulz er rouantelezh ha war an dachenn etrebroadel e stourmas Hussein Iañ Jordania evit stabilaat ar Reter-Nesañ. Gant ar pal da gavout ar peoc'h e voe oberiant bepred, ha krennus alies.
Meur a wech e rankas ar roue lakaat termen da emsavioù a oa e go diwar levezon broadelouriezh arab prezidant Egipt, Gamal Abdel Nasser.
Bloaz war-lerc'h e klaskas ur strollad ofiserien jordanian vroadelour kemer ar galloud ; sparlet e voe an taol-strap kentañ-se gant ar roue dre ur galv solenn d'ar soudarded.
E 1958 e voe un emsav broadelour all e Jordania ; ret e voe da Hussein Iañ Jordania goulenn sikour digant Stadoù-Unanet Amerika hag ar Rouantelezh-Unanet, a gasas soudarded d'ar rouantelezh evit ma c'hallje ar roue derc'hel ar galloud.
Pa oa bet staliet Israel e 1948 e oa deredet Palestiniz da Jordania, ma krogjont da fichañ trouz ha dachouanat a-enep ar Stad yuzev nevez-krouet.
E 1966 e voent taget e Jordania gant lu Israel, ar pezh a loc'has un emsavadeg palestinat e voe darbet dezhi dizarbenn ar roue Hussein.
Bloaz war-lerc'h, d'ar 5 a viz Mezheven 1967, e voe taget Israel d'he zro gant ur c'hengevredadur Republik Arab Unanet-Siria-Jordania. Gwallreuzus e voe an oberadenn-se, a voe anvet Brezel ar C'hwec'h devezh abalamour ma'z echuas d'an 10 a viz Mezheven a-drugarez d'un harz-tennañ gourlakaet gant Stadoù-Unanet Amerika hag URSS kevret.
Trec'h e voe Israel war an Arabed. Jordania a gollas he lu, hag ivez he reoliñ war Sijordania, a voe ac'hubet gant ar Stad yuzev. Ur morad Palestiniz a glaskas repu er rouantelezh, ha dre ma oa bet un dered c'hoazh e 1948 e voe buan muioc'h a repuidi war tiriad Jordania eget a sujidi d'ar roue ; hemañ avat a roas ar geodedourelezh jordanian d'an darn vuiañ eus ar Balestiniz nevez-deuet, ar pezh a c'hounezas e bobl d'e bolitikerezh. Ken niverus e oa ar repuidi ma voe strolladoù Palestiniz o ren war lod tiriadoù, evel pa vije ur meni Stad palestinat e diabarzh rouantelezh Jordania, ar pezh a wanaas galloud ar roue.
D'ar 17 a viz Gwengolo 1970 e kasas ar roue al lu jordanian da skarzhañ Aozadur Dieubidigezh Palestina (ADP) eus Jordania, peogwir e oa bet ADP o klask dizorniñ e veli. Dek devezh-pad e voe emgannoù ferv en Amman ; e miz Eost 1971 hepken e tec'has izili diwezhañ ADP a-zirak lu ar rouantelezh.
Displijet-bras e voe ar stadoù arab amezek da Jordania gant an darvoudoù-se. E miz Here 1974 e tisklêrias pennoù ar Stadoù arab e oa ADP kannad reizhwir nemetañ Palestina, dreist Jordania neuze.
D'ar 17 a viz Gwengolo 1978 e voe sinet Emglevioù Camp David gant ar prezidant egiptat Anwar as-Sadat ha pennmaodiern Israel, Menac'hem Begin, dre hanterouriezh ar prezidant stadunanat Jimmy Carter.
Sizhunvezh goude, daoust d'ar Stadoù-Unanet pouezañ warnañ, ez eas roue Jordania da Vodadeg Veur ABU da c'houlenn ma vije torret ar feur-emglev ; dre an ober-se en em lakaas Hussein Iañ a-du gant ar Stadoù arab a-nevez, ar pezh a zegasas skoazelloù arc'hantel d'ar rouantelezh a-benn merañ ar repuidi.
E miz Du 1989 e voe aozet e Jordania an dilennagoù parlamantel kentañ abaoe 1967.
Miz Genver 1991 : daoust da SUA pouezañ warni, neptu e chomas Jordania e Brezel ar Pleg-mor etre Iraq ha kengevredadur ABU. Ker e koustas an disentez-se da armerzh ar rouantelezh, met saludet e voe gant ar Jordanianed.
E miz Gouere 1994 e sinas roue Jordania ur feur-emglev a beoc'h gant Yitzhak Rabin, pennmaodiern Israel. Echu e voe gant ar brezel a rene etre an div Stad abaoe 1948 eta.
E miz Here 1998, hag eñ o vezañ kimiguret, e kuitaas an ospital evit mont da Gendivizoù ar Peoc'h e Wye River, Maryland a-benn klask reiñ ul lañs nevez d'ar peoc'h etre Israel ha Palestina. Eno e sikouras gant prezidant SUA, Bill Clinton, da ziskoulmañ an dizemglev etre Benyamin Nietanyahou, pennmaodiern Israel, ha Yasser Arafat, kadoriad an Aotrouniezh Palestinat.
Ruth
Ruth zo un anv-badez hebreek roet d'ar merc'hed. Un anv-lec'h eo ivez er broioù protestant.
Sarasadat Khademalsharieh
Sarasadat Khademalsharieh (perseg : سارا سادات خادم‌الشریعه Sārā Sādāt Xādemālsharīʾẹ), bet ganet e Tehran d'an 10 a viz Meurzh 1997, anavet ivez evel Sara Khadem, zo ur c'hoarierez echedoù iranat a live etrebroadel.
E miz kerzu 2022 e kemeras perzh e kampionad ar bed an echedoù prim en Almaty, e Kazakhstan. Ne wiskas ket an hijab, a zo ret hervez lezenn Iran, ma voe komprenet kerkent e save a-du gant ar manifestadegoù a c'hoarvezas goude marv Mahsa Amini en Iran.
Dre aon ne zistroas ket d'he bro met mont a reas da chom da Spagn.