cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Doubladur (yezhoniezh)
Doubladur ha argerzhioù all
Da skouer, e tzutuc'hileg (tz'utujil) e vez savet anvioù-gwan disheñvel o ster diwar ul leksema diazez dre doubladur lostgerel elfenn gentañ an diazez ha dre stagañ ouzh ar stumm eilet-se al lostger ouzhpenn:
Implijet e vez an doubladur a-gevret gant ul lostger gant ar somalieg evit sevel liesterioù diwar ar stummoù unander, da skouer:
E papagoeg (tohono o'odham) ec'h implijer an doubladur mui hiradenn ar gensonenn gentañ, da skouer:
Implij ha ster an doubladur
Gant ar yezhoù malayek-polinezek e vez implijet an doubladur evit sevel stumm al liester diwar stumm diazez an unander, da skouer:
A-raok 1972 e c'helled skrivañ "2" evit merkañ an doubladur hervez reolennoù reizhskrivañ kozh ar malayeg hag an indonezeg, da skouer: orang "den", orang-orang pe orang2 "tud"
E namaeg e implijer an doubladur evit kreñvaat ster ur verb, da skouer:
Gant ar sinaeg hag ar japaneg e c'hell talvezout an doubladur evit merkañ al liester mar bez ezhomm evit pouezañ war fed al liester rak ne lakaer ket an diforc'h dre ret etre an unander hag al liester er yezhoù-se, da skouer:
Implijet e c'hell bezañ gant an div yezh-se an hevelep diverradur ispisial evit merkañ an doubladur (々) daoust ha na reer ket gant ar sinalun-se ken e sinaeg unvan.
Gwezhall e talveze an doubladur evit sevel stummoù verbel resis er yezhoù indezeuropek, dreist-holl an amzer dremenet strizh hag ar stummoù peurachu. Kavet e vez roudoù eus an doubladur-se e latin, e henc'hresianeg (gant ablaut) hag e goteg. Da skouer:
Nevez 'zo eo deuet an doubladur da dalvezout ec'h eo peurwirion un dra bennak e yezh ar re yaouank e finneg, da skouer:
En alamaneg Suis e ranker doublañ ar verboù gah pe goh "mont", cho "dont", la pe lo "lezel" hag and aafa pe aafo "kergiñ" pa vezont implijet gant ur verb all, da skouer:
Minoc'h an Appenninoù
Minoc'h an Appenninoù (Sorex samniticus) a zo ur bronneg bihan eus Italia.
Denieg
Ur yezh semitek eo an denieg ('לשנא דני lišānā denî) pe hozayeg (לשנא יהודיא lišānā hôzāyē) komzet gant tro-dro da 8.000 den, an holl anezho en tu all da 50 vloaz. Genidik eo ar yezh eus Iraq ha Turkia met hiziv e vez kavet an darn vrasañ eus an dud barrek warni en Israel.
Skrivet e vez gant al lizherenneg hebraek evel an darn vrasañ eus ar yezhoù yuzevek.
Jim Sevellec
Jim Sevellec (Eugène Sévellec en ti-kêr) ganet d'an 21 a viz Genver 1897 e Kameled, a oa un treser ha livour breizhat, a weler e anv war meur a levr brezhonek eus ar bloavezhioù 1950.
E vuhez
Yaouank-tre, da 11 vloaz, e rae dija tresadennoù eus tiez ha straedoù e gêr c'henidik gant skoazell arzourien all. Studioù a reas e Brest goude marv e dad. Gant skoazell e vignon, ar barzh Saint-Pol-Roux, e labour Jim gant Henriot e Kemper adalek 1928. E-pad ar brezel e voe implijet evit komz gant Skosiz hag Amerikaned, ha "Jim" a veze graet eus "Eugène" ganto, dre ma oa aesoc'h da zistagañ. Mirout a reas an anv-bihan-se goude. Goude ar brezel e labouras evit ar PTT. Aet eo da anaon d'an 21 a viz Mae 1971 e Brest.
Juan Bellón
thumb|Bellón vs. Timman (1978) Juan Manuel Bellón López a zo bet ganet d'an 8 a viz Mae 1950.
Mestrc'hoarier echedoù spagnol.
Mestr Meur Etrebroadel eo.
2 425 edo e renk Elo e miz Gouere 2008.
Dimezet eo gant Pia Cramling.
Kroatia
Kroatia (Hrvatska e kroateg), ent-ofisiel Republik Kroatia (Republika Hrvatska), a zo ur vro hag ur stad eus Europa ar Su, ha Zagreb he c'hêr-benn. Ezel eo eus AFNA abaoe 2009, hag eus Unaniezh Europa abaoe ar 1añ a viz Gouhere 2013.
Istor
A-hed he istor eo bet e kroashent peder sevenadurezh, setu perak eo ken pinvidik he glad arzel hag he monumantoù. Slaved eo an annezidi, abaoe ar. Levezonet eo bet ar vro gant Venezia war an aod, gant Aostria en diabarzh. Da gentañ e oa bet levezonet gant an impalaeriezhioù roman ha bizantat. Amezeg eo bet d'an Impalaeriezh otoman etre ar hag an. Harzet eo bet an impalaeriezh war vord Kroatia ha dre-se emañ an harzoù er stumm m'emaint.
Douaroniezh
En-dro dezhi emañ:
Sellit ouzh: Listenn inizi Kroatia
Kêrioù
Sede kêrioù brasañ Kroatia: Zagreb, Split, Dubrovnik, Rijeka, Osijek, Zadar, Slavonski Brod, Pula, Šibenik ha Varaždin.
Epafos
Epafos ha Faethon
Pa voe deuet bras Epafos e savas tabut etrezañ ha Faethon: kontañ a rae e oa egile o fogasiñ pa lavare bout mab da Helios, an Heol. Abalamour da se e kavas d'ar Faethon gaezh e ranke diskouez ne gonte ket gaou, hag ez eas da wall fin.
A-hervez e teuas Epafos da vout roue Egipt, e tiazezas Memfis, kêr-benn ar vro, diwar anv e wreg, merc'h d'an doue-stêr Neilos, hag e voe lakaet da zoue.
Epafos eo anv gregach an doue-tarv Apis ken ez int bet hevelebekaet.
Doare all
Hervez un doare all e oa mab da Brotogeneia.
Anast
Anast (Maure-de-Bretagne e galleg) a oa ur gumun e Breizh e departamant Il-ha-Gwilen. Pennlec'h Kanton Anast e oa betek 2015.
Kendeuzet e oa bet gant Kempel d'ar 1añ a viz Genver 2017 d'ober ur gumun nevez : Traoñ Anast.
Ardamezioù
En gul e greskenn vrizhet
Mangaka
Alies e c'houlenner ganto tresañ forzh pegement met ma ra berzh o mangaioù e c'hellont bezañ pinvidik-mor (uheloc'h e vez ar gwirioù-oberour eno eget en Europa). Brudet-tre e c'hellont bezañ ivez ma vez graet ur rumm skinwel diwar o manga.
Labourerien frank e vezont ha skoazellerien a vez ganto evit disammañ anezho eus al labour randonus. O red-micher a grog ganti da vat pa vezont skoazellet gant ur mangaka all just a-walc'h.
Roll Mangakaed
Diouzh urzh ar C'hornôg eo renket an anvioù roman padal eo renket an anvioù kanji diouzh an urzh japanat. Anvioù-pluenn eo ul lodenn vat anezho.
Y
Manga
Taj Mahal (disheñvelout)
Taj Mahal zo
Djananeg
Mervel a reas an den diwezhañ a rae gant an djananeg evel yezh kentañ e 1998 hag an dud all barrek warnañ evel eil yezh hag a van c'hoazh o deus holl ouzhpenn tri-ugent vloaz.
Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo, pe c'hoazh ur yezh damvarv.
Distrigoù Cheshire, 1974-2009
Adalek ar 1añ Ebrel 1998 en em zisrannas Halton ha Werrington diouzh kontelezh amaezel Cheshire, o vont neuze da vezañ Amaezerezhioù unvan. Chom a rae ar gontelezh amaezel miret rannet e 6 distrig :
Skeudenn:Cheshire_Ceremonial_Numbered.png
Didaneg
Ur yezh semitek eo an didaneg ('לשן דידן lišān didān pe לשנן lišānān) komzet gant tro-dro da 3.050-4.300 den. Genidik eo ar yezh eus Azerbaidjan Iran met hiziv e vez kavet an darn vrasañ eus an dud barrek warni en Israel hag ivez e Azerbaidjan ha Jorjia.
Distrigoù Cheshire, 1974-2009
D'ar 1añ Ebrel 2009 e kendeuzas Ellesmere Port ha Neston, Distrig Chester ha Vale Royal da sevel hiviziken Kornôg Cheshire ha Chester, pa gendeuzas Crewe ha Nantwich, Congleton ha Macclefield da sevel a-gevret Reter Cheshire, an daou diriad nevez-se o vont da vezañ, evel Halton ha Warrington, Amaezerezhioù unvan e kontelezh lidel Cheshire, ar gontelezh amaezel o vont da get.
Didaneg
Daou vloc'had rannyezhel pennañ ez eus:
Skrivet e vez gant al lizherenneg hebraek evel an darn vrasañ eus ar yezhoù yuzevek.
Kailigneg
Ur yezh kouchitek eo ar c'hailigneg (kaïliña) komzet gant Yuzevion vetek eus Etiopia.
Ur rannyezh agawek eo ar c'hailigneg, tost-tre d'ar c'hayleg.
Ur yezh varv an hini eo war a seblant.
Rouantelezh Bambara Segou
Em astenn a reas Rouantelezh Bambara Segou etre dibenn ar ha 1861, war an darn vrasañ eus Mali vremañ.
E-kreiz ar e krouas ar Vambared ur rouantelezh animist gant Kaladjan Koulibali tro-dro da Segou. Ren a reas Kaladjan Koulibali eno e-pad tregont vloaz (1652-1682) hogen ne zeuas ket a-benn da ziazezañ ur Stad stabil. Ar roueed Danfasari (1652-1697) ha Souma (1697-1712) a vije bet war e lerc’h, war a seblant.
Gant Mamari Koulibali, lesanvet Biton Koulibali, e teuas da vezañ ur rouantelezh c’halloudus. Mamari Koulibali, mab d’ur chasour, a veze anavazet evel penn un "ton" gant e re. Un "ton" a oa ur strollad tud yaouank, savet war un diazez a gevatalded, eus an hevelep rummad oad en ur gêriadenn. En em vodañ a reont ingal evit evañ banneoù "dolo" ur bier fardet diwar vell, peurgetket. Frammañ a reas Biton Koulibali ur gwir arme vicherel, enni soudarded youlek, gant an "tonioù". "Tondjoned" (slaved an ton) e veze anvet ar soudarded-se. Ne oa ket nemeto en arme avat. Enluet e veze, evit gwir, ar brizonidi vrezel koulz hag ar sujidi na zeuent ket a-benn da baeañ an tailhoù war an dolo. Goude bezañ en em glevet gant ar Somonoed, ur genel besketaerien, e krouas ur morlu. Ren a reas Koulibali eus 1712 betek an deiz ma’z eas da Anaon e 1755. E-kerzh e ren ec'h astennas ar rouantelezh etre daou ribl ar stêr Niger (stêr), etre Bamako ha Tombouktou.
Mab Biton, Dinkoro Koubibali, a zeuas war-lerc’h e dad e 1755. Muntret e voe e 1757 abalamour ma oa un tirant anezhañ. Klask a reas e vreur, Ali Koulibali, a oa muzulman, berzañ ar relijion animist ha difenn ouzh e sujidi da evañ dolo. Muntret e voet ivez. Da-heul e oa bet dizurzh bras er rouantelezh, ma oa bet roueed a-leizh o tont an eil war-lerc’h egile abalamour d’an taolioù-Stad graet an dondjoned.
Dont a reas e vab Monzon Diarra war e lerc’h. Hennezh a renas ar vro eus 1790 (pe 1792) betek 1808. Aloubiñ a reas Tombouktou e 1800 peurgetket ha gant se e lakaas ar rouantelezh da vrasaat. E vab Da Diarra (1808-1827, a zeuas war e lerc’h, a gendalc’has da astenn ar rouantelezh. Derc’hel a reas penn ouzh Sekou Amadou, renet Impalaeriezh peul Makinal gantañ, a oa oc’h ober ur brezel santel ouzh an Animisted. Ar vreudeur Da a zeuas an eil war-lerc’h egile da-heul : Tiefolo Diarra (1827-1840), Kirango Ba (1840-1848), Nalekoma, Masa Demba (1851-1854), binamari, lesanvet Torokoro Mari (1854-1855) hag Oftala Ali (1855-1861). Ne oa mui rouantelezh Bambara Segou ken kreñv hag a-raok avat.
E 1861 e lakaas El Hadj Oumar Tall e grabanoù war Segou ha mont a reas Rouantelezh Bambara da get.
Mojennoù Rouantelezh Bambara Segou
Daou vreur, Niangolo ha barmangolo, o dije savet rouantelezhioù bambara Segou ha Kaarta, hervez ar vojenn. Degouezhout a rejont, argarderien war o lerc’h, war ribl ar stêr Niger met ne oa pirogenn ebet evit mont en tu all d’ar stêr. Hag un dourc’hast d’en em dreuzfurmiñ e pont dirazo da lakaat anezho da dreizhiñ ar stêr Niger.
Mamari Koulibali
Ur gourvab da Niangolo eo Mamari Koulibali. Kouezhañ a reas war merc’h Faro, anezhañ arc’houere ar stêr, a oa o laerezh berjinez en e bark hogen ne lazhas ket anezhi. Faro, evit goprañ anezhañ, a ziskennas un dakenn laezh en e zivskouarn, evel-se e oa tu dezhañ klevet n’eus forzh peseurt den a oa o klask kavailh outañ.
Liammoù divaez
Kevredigezh Segou Breizh
Kayleg
Ur yezh kouchitek eo ar c'hayleg (kayla) komzet gant ar Yuzevion vetek eus Etiopia.
Ur rannyezh agawek eo ar c'hayleg, tost-tre d'ar c'hailigneg.
Ur yezh varv an hini eo war a seblant.
Zafra (Extremadura)
Zafra a zo ur gêr eus proviñs Badajoz, en Extremadura, e Spagn.
17 000 a dud a oa e 2007.
Muenn
Ar muenned zo bronneged krigner eus ar c'herentiad Cricetidae.
Spesadoù
E-touez ar spesadoù muenned emañ : ...
Rummatadur
Ar muenned a c'hell bezañ renket er c'herentiad Muridae ivez.
Judit ha Holofern (arz)
Judit gant penn Holofern zo anv meur a daolenn, oberennoù eus mare an Azginivelezh italian dreist-holl, a zo bet awenet gant ur vojenn eus an Testamant Kozh.
Livadurioù Caravaggio
Caravaggio (1571-1610) an hini kentañ en deus kredet livañ ar muntr. Evezh a daoler ouzh genoù heuget Judit, intañvez yaouank, ha tres drouk he matezh, ur wrac'h roufennet ha dizant anezhi.
Un daolenn all zo bet dizoloet e Toloza hag a vije diwar zorn Caravaggio ,
Livadurioù Artemisia Gentileschi
Judit o tibennañ Holofern, gant Artemisia Gentileschi (1612-21), zo div daolenn damheñvel gant al livourez italian. Souezhet e veze meur a zen pa wele e oa deuet ur plac'h a-benn da livañ un darvoud ken kriz. Hervez an arzvarnourien e c'haller gwelet konnar an arzourez ouzh ar gwaz en devoa he gwallet. Levezonet-kaer e oa-hi gant doare-livañ Caravaggio.
Taolennoù Sandro Botticelli
Teir zaolenn awenet gant ar vojenn zo bet livet gant Sandro Botticelli. ★Gwelout : Judit (Botticelli).
Taolennoù all
Mar deo ral gwelout Judit o lazhañ e weler anezhi aliesoc'h o tougen penn ar jeneral enebour, pa ne lez ket he matezh da zougen anezhañ. Alies ivez e vez ur c'hleze ganti.
XVIvet kantved
★Gwelout : Judit (Cranach). ★Gant Ambrosius Benson.
XVIIvet kantved
Meur a wech e voe livet istor Judit er c'hantved-se ivez.
Lavinia Fontana
Div daolenn zo anavezet gant Lavinia Fontana
Muenn arrous
Ar vuenn arrous (Clethrionomys glareolus pe Myodes glareolus) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev en Eurazia.
Rummatadur
Ar vuenn arrous a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad Muridae.
Judit ha Holofern (arz)
XVIIIvet kantved
Div daolenn gant Luca Giordano. Un daolenn gant Giulia Lama, Judit gant penn Holofern, war-dro 1730, Gallerie dell'Accademia, Venezia.
Mojenn dost
Tostaat a c'haller al livadurioù-se ouzh ar re ma weler pe o troc'hañ penn Yann ar Badezour pe o tiskouez e benn war ur plad war c'houlenn Salome, evel e taolennoù Caravaggio : gant an daou vuntr e oa bet awenet. Ouzhpenn da se ez eus un daolenn all gantañ ma weler David o tibennañ Goliat. Gustav Klimt ivez en deus anvet e eil daolenn diwar-benn mojenn Judit : Judit II (Salome), o veskañ an div vojenn.
Bovel
Bovel (Bovel e galleg ivez) a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Anast e departamant Il-ha-Gwilen.
Salamanca
Salamanca (160 000 annezad) a zo ur gêr e kornôg Spagn ha kêr-benn proviñs Salamanca. Emañ e kumuniezh emren Castilla y León. .
Bovel
Monumantoù ha traoù heverk
Monumant ar re varv.
Kwareg
Ur yezh kouchitek eo ar c'hwareg (qwara; qwareña) pe falacheg (falashan) komzet gant ar Yuzevion vetek eus Etiopia.
Ur rannyezh agawek eo, tost-tre d'ar c'hemanteg.
O vont da get e oa ar yezh e dibenn an, da gentañ war he zakad hengounel en Etiopia ha war-lerc'h e Stad Israel goude ma oa bet kaset di an darn vrasañ eus ar Falached.
Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.
Lexington (Kentucky)
Lexington, kêr eus Stad Kentucky e SUA.
Bez' e oa 275 754 a annezidi e 2006.
Gevellerezh
Kreizennoù bras desaverezh kezeg gwad saoz a zo eus al lec"hioù-se, evel Lexington.
Pablo Milanés
Ganet e oa e Bayamo (Kuba) d'ar 24 a viz C'hwevrer 1943. Studiañ a reas e skol sonerezh La Habana.
Graet e vez anezhañ unan eus krouerien an Nueva trova, asambles gant Silvio Rodriguez ha Noel Nicola.
Sonet en deus gant sonerien niverus, en o zouez : Silvio Rodriguez, Joaquin Sabina, Ana Belen, Joan Manuel Serrat, Víctor Manuel, Los Van Van, Lilia Vera, Caco Senante...
E ganaouennoù brudetañ a zo Yolanda, , Yo me quedo, Amo a esta isla hag El breve espacio en que no estás.
Levezonet eo bet Pablo Milanés gant al Latin jazz. Tapet en deus brud adal ar bloavezhioù 1960 gant e stil sonerezh dibar hag e destennoù barzhoniel awenet gant buhez an dud ha darvoudoù ar mare e Latinamerika. Pablo Milanés en doa harpet Fidel Castro e deroù e renad. Koulskoude, n'eo ket chomet hep abegiñ anezhañ. Komzoù taer en deus bet a-enep dezhañ zoken : "A Fidel le critico la falta de libertad de expresión porque hay tantas cosas bonitas aseguradas por la revolución que cuando ves que es capaz de encarcelar a un agente durante 20 años porque habló dos o tres mierdas, no lo concibes" (Da Fidel e tamallan an diouer a frankiz da gomz peogwir ez eus kement a draoù brav deuet gant an dispac'h, neuze pa welan eo gouest da graouiañ un den e-pad 20 vloaz abalamour m'en deus lavaret daou pe dri bezh kaoc'h, se n'on ket evit kompren).
Yann Bijer
Yann Bijer (10 a viz Gwengolo 1940 - ) zo ur skrivagner brezhonek bet ganet e Lechiagad, porzh-mor parrez Triagad er Vro-Vigoudenn. War e leve emañ bremañ hag o chom e Kantpig, e-kichen Roazhon. Skrivañ en deus graet, ha skrivañ a ra c'hoazh, barzhonegoù, danevelloù, romantoù polis, koñchennoù evit ar vugale, romantoù all ha sketchoù farsus. Bet en deus bet Priz Pêr Trepos FR3 Ouest, priz Langleiz, priz France 3 Ouest ha priz Per Roy.
E vugaleaj
Ganet eo bet Yann Bijer e Lechiagad (porzh-mor parrez Triagad) er Vro Vigoudenn. E dud a oa brezhonegerien a-vihanik ha pesketaerien. E dad a oa bet prizoniad e Bro-Alamagn e-pad pemp bloaz. Desavet e oa bet Yann Bijer gant e vamm neuze, ha degemeret int bet neuze gant e dad-kozh Visant ar Prad. Mestrouer a-vicher e oa e dad-kozh ganet er Gêrgloz e Lechiagad, e 1886, e familh ar re Prad hag e veze graet ar Pradej eus outo : Pradejien ar Gêrgloz. Visant ar Prad a oa dimezet gant Mari Vargen, eus Pendrev. E-barzh ti nevez e dad-kozh, e Maezioù an Inizoù, etre ar porzh-mor ha porzh Treilhenn, e oa o chom e-pad ar brezel bed gant e vamm, Marselez ar Prad.
Alcalá de Henares
Alcalá de Henares zo ur gumun eus Spagn, e Kumuniezh Madrid 203 924 a dud o chom enni e 2012.
Yann Bijer
E vugaleaj
E dad a oa eus ar Gelveneg. Ganet e oa bet e 1914. E vamm a oa eus Lechiagad ha ganet e oa-hi e 1919. Brezhoneg hepken a oa gant an dud, e-giz-se en deus desket komz brezhoneg, met komzet e veze galleg outañ ivez.
Alcalá de Henares
Bro kavell Miguel de Cervantes ha Manuel Azaña eo Alcalá de Henares.
Yann Bijer
E vugaleaj
Goude ar brezel, e 1946, e oa bet kaset d’ar skol evit ar wech kentañ da c'hwec'h vloaz, ha skoliet e galleg evel ar vugale all. E-pad e amzer deskadurezh en deus ankouaet tamm-ha-tamm e vrezhoneg. Eüruzamant, goude marv e dad, e 1954, e oa deuet e vamm-gozh da vevañ ganto e ti e vamm hag e dad. Pevarzek vloaz e oa neuze. En em lakaat a rejont da gomz brezhoneg adarre rak ne ouie ket galleg e vamm-gozh pe dost. Ha zoken, ne ouie ket lenn na skrivañ rak ne oa ket bet er skol.
Ganedigezh ur skrivagner
Goude e 1974, e oa bet kaset d'an traoñ peul bras ar skinwel e Roc'h Tredudon. Setu ne oa bet tamm tele ebet e-pad tri pe bevar miz. Trist e veze ar vuhez goude koan, a lâre lod eus an dud. Met ne oa ket aet e amzer da goll evit se. En em lakaet e oa da zeskiñ lenn ha skrivañ brezhoneg. Sikouret eo bet memes tra gant Laorañs Stefan, ur frer eus urzh Ploermael, ur mailh war ar brezhoneg ha kamarad bras d’e dad, dre ma oant genidik o-daou eus ar Gelveneg. Kendalc'het en deus gant yezh e vro da c'houde.
Labouret en deus e-pad tost da zaou-ugent vloaz gant « Asurañsoù Groupama », da gentañ e Landerne en Ofis Sañtral ar beizanted, ha da c'houde etre 1990 betek 2000 e Groupama Breizh e Roazhon. N'eo ken nemet pa ’z eo aet war e leve ez eo en em lakaet da skrivañ e brezhoneg. A-raok e rae war-dro e vicher, n'en deveze ket a amzer da skrivañ, nemet danevelloù berr e vefe.
Ar skrivagner hag e sonjoù
Peogwir ez eo ar yezh a zo bet desket dezhañ gant e vamm. Peogwir eo ar yezh, ar gwrizioù donañ a c'hell kaout ur bobl. Peogwir ez eo ar yezh al liamm hon stag ouzh ar rummadoù bet araozomp. Peogwir ne felle ket dezhañ ez afe ar brezhoneg da goll. Ha, dreist-holl, peogwir ez eus tud yaouank, prest da genderc'hel gant yezh hon bro. Ar brezhoneg eo e vro.
Ladinoeg
Ur yezh romanek eo al ladinoeg pe yuzev-spagnoleg ("djidio", dzhudezmo, spanyol, גודיאו-איספאנייול) komzet gant 100.000 a dud en Israel ha gant 10.000 den all e Turkia. Komzet e vez ivez e Brazil, Frañs, Alamagn, Bulgaria, Gres ha Mec'hiko. Honnezh e oa yezh ar sefardim, ar yuzevien kaset kuit eus Spagn en 1492.
War digresk ec'h a an niver a dud a ra gant ar yezh-mañ dre ar bed a-bezh.
An hengastilhaneg eo yezh diazez al ladinoeg, ennañ meur a c'her o tont eus an hebraeg, evel ma'z eo an alamaneg diazez ar yideg komzet gant an ashkenazim. Ar yezherien a hiriv zo diskennidi eus familhoù deuet eus Salonika, Sarajevo, Skopia, Rodas, Izmir pe Istanbul. E dibenn an XXvet kantved e veze komzet gant tud diyuzev ivez en porzh Salonika.
Arethousa
Arethousa (Αρέθουσα / Aréthousa e gregach) a oa un nereidenn, e mojennoù Hellaz kozh. Ur mab, Abas, he doe gant Poseidon. Kement-se zo meneget gant ar skrivagner Caius Julius Hyginus.
Ladinoeg
Gwechall e veze skrivet kentoc'h gant al lizherenneg hebraek, dreist-holl er skritur raschiek (rashi), evel an darn vrasañ eus ar yezhoù yuzevek. Bremañ avat e vez skrivet peurliesañ gant al lizherenneg latin, dreist-holl e Turkia ma vez skrivet hervez reolennoù reizhskrivañ an turkeg. En Israel avat e vez graet hervez an doare-skrivañ ijinet gant Savadur Broadel al Ladinoeg (Autoridad Nasionala del Ladino). Evit un nebeud tud all, evel Iacob M Hassán, e vefe gwelloc'h skrivañ hervez reolennoù ar spagnoleg a-vremañ.
Arethousa
Arethousa zo ivez anv:
Ladinoeg
Aet e oa kalz war digresk en an niver a dud a ra gant ar yezh-mañ dre ma oa bet lazhet kalz anezhe gant an nazied e-pad an Eil brezel bed. Kozh a-walc'h eo an darn vrasañ eus an dud barrek war al ladinoeg hiziv ha ne vez ket desket ganto d'o bugale peurliesañ.
En arvar da vont da get e c'hellfe bezañ neuze daoust ma vez desket en-dro gant un nebeud tud yaouank a glask lakaat ar yezh da vont war-raok.
Ediakareg
Marevezh diwezhañ an neoproterozoeg eo an ediakareg. En em astenn a ra eus 635 milion a vloavezhioù'zo betek 542 milion a vloavezhioù'zo. Tennañ a ra hec'h anv eus torgennoù Ediakara en Aostralia. An anv-se a oa bet implijet gant kalz klaskourien met ne voe roet dezhi en un doare ofisiel e 2004 hepken. Anvet e oa Vendieg e Rusia ivez.
Divoutin eo ar maread-se peogwir n'eo ket merket e zeroù gant ur c'hemm en natur ar fosiloù. E fin an ediakareg hepken ez eas diwar-well an organegoù gwak o c'horf. Termenet eo kentoc'h ar maread gant ur gwiskad-raz a ziskouezfe ur chañch a hiniad. Bez ez eus un diouer a garbon 13 a verk fin ar mareadoù-skorn meur eus ar c'hriogenieg. War-dro 635 milion a vloavezhioù'zo eo lec'hiet bevenn an ediakareg, diazezet war dielfennadurioù U-Pb eus reier Namibia ha Sina.
Gwelet ivez
Biota ediakareg
Liamoù diavaez
An Ediakareg war GeoWhen
Ar vendieg
An Ediakareg war Palaeos.com
Muenn greizdouarel
Ar vuenn greizdouarel (Microtus cabrerae), liester: muenned kreizdouarel, a zo ur c'hrigner bihan hag a vev e Ledenez Iberia.
Rummatadur
Ar vuenn greizdouarel a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad Muridae.
Muenn ar maezioù
Muenn ar maezioù (Microtus agrestis) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev en Eurazia.
Muenn Martino
Muenn Martino (Dinaromys bogdanovi) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev en Europa. Ar spesad nemetañ eo er genad Dinaromys.
Muenn ar maezioù
Rummatadur
Muenn ar maezioù a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad Muridae.
Muenn Martino
Rummatadur
Muenn Martino a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad Muridae.
Yezhoù kaokazek
Renkadur ar yezhoù kaokazek
Isrannet e vez ar yezhoù kaokazek e peder skourr:
Muenn Sundevall
Muenn Sundevall (Clethrionomys rufocanus pe Myodes rufocanus) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev en Eurazia.
Rummatadur
Muenn Sundevall a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad Muridae.
Stawiski
Stawiski a zo ur gêr eus Biz Polonia.
Muenn Fatio
Muenn Fatio (Microtus multiplex) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev en Alpoù.
Rummatadur
Muenn Fatio a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad Muridae.
Muenn Ondrias
Muenn Ondrias (Microtus levis pe Microtus rossiaemeridionalis) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev en Eurazia.
Rummatadur
Muenn Ondrias a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad Muridae.
Hesperidezed
An Hesperidezed (henc'hresianeg : Ἐσπερίδες Hesperídes) a oa teir (pe pemp, pep seizh, hervez an hengoun) gwreg yaouank, nimfezed kaer ha dibreder, a oa o chom e penn pellañ an douar, e-lec'h ma'z a an Heol da guzh, hervez mojennoù Hellaz kozh.
Kempel
Kendeuzet e oa bet gant Anast d'ar 1añ a viz Genver 2017 d'ober ur gumun nevez : Traoñ Anast.
Hesperidezed
Tud zo o deus klasket lec'hiañ o liorzh e Libia, pe e Maroko, e-kichen Tanger, pe en un enezenn er-maez da Spagn.
Piv e oant
Merc'hed e oant d'an Titan Atlas ha da Hesperis, pe da Nyks, pe da Forkys ha Keto, hervez ar mojennoù.
Kempel
Ardamezioù
N'ez eus ket evit ar poent
Muenn ar parkeier
Muenn ar parkeier (Microtus arvalis) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev en Eurazia.
Rummatadur
Muenn ar parkeier a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad Muridae.
Hesperidezed
Piv e oant
O anvioù a oa met kemm a reont hervez doareoù ar vojenn.
Mann ne raent nemet diwall avaloù aour o liorzh, gant skoazell an aerouant Ladon. Brudet e oa an avaloù-aour se peogwir e oant bet roet da Hera, da zeiz hec'h eured, gant he mamm Gaia. Herakles a deuas d'o laerezh, gant skoazell Atlas, ha kement-se a voe unan eus e droioù-kaer.
Pezinok
Pezinok (alamaneg: Bösing, hungareg: Bazin), kêr eus gevred Slovakia.
Horlivka
Horlivka, Горлівка en ukraineg, a zo ur gêr e Reter Ukraina.
Led: 48°18'N
Hed: 38°03'R
Muenn ar c'hreisteiz
Muenn ar c'hreisteiz (Microtus duodecimcostatus) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev e Portugal, Spagn ha Bro-C'hall.
Rummatadur
Muenn ar c'hreisteiz a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad Muridae.
Meven Mordiern
Reun ar Rouz (René Le Roux), anavezetoc'h dindan e anv-pluenn Meven Mordiern, zo ur skrivagner brezhonek hag ur yezhour gouiziek war ar brezhoneg, an hengeltieg hag ar Gelted kozh. Ganet e voe d'an 29 a viz Here 1878 e Bourdel ha mervel a reas d'ar 4 a viz C'hwevrer 1949 e Kintin. Bet e voe unan eus krouerien ar brezhoneg unvanet hag arnevez, a-gevret gant Frañsez Vallée hag Emil Ernod.
Turkmenistan
Turkmenistan (e turkmeneg: Türkmenistan) a zo ur riez eus Azia ar C'hreiz.
Meven Mordiern
Yaouankiz
Mab d'ur mezeg milourel e oa Meven Mordiern. Mont a reas e dad war e leve en e vro c'henidik, tost da Wenngen, pa oa babig c'hoazh. Ne oa ket liammet Meven Mordiern gant Breizh tamm ebet. Pa oa 13 vloaz ez eas d'ober e studioù e rannvro Pariz. Goude bezañ bet el lise Condorcet ez eas da Londrez e-pad ur bloavezh. Enrollet e voe, e-pad ar Brezel bed kentañ, evit leuniañ ar bagonioù a veze kaset d'an talbenn.
Emgav gant ar Gelted hag ar brezhoneg
E 1920, hag eñ 42, pa varvas e vamm, e voe posubl dezhañ bevañ hep labourat a-drugarez d'an arc'hant lezet gant e dud. Setu perak e tivizas en em ouestlañ d'ar studioù keltiek ha mont da chom en ur geriadenn, Sant-Elouri, e Borzhig, nepell diouzh annez Frañsez Vallée hag hini ar c'heltiegour Emil Ernod, a genlaboure dija ganto. Entanet e oa bet gant istor ar Gelted kozh hag e kave dispar bezañ gouest da zeskiñ unan eus ar yezhoù keltiek a oa bev c'hoazh. Studiañ pizh a reas ar brezhoneg muioc'h evel un danvez-studi eget evit e gomz gant tud ar vro. Dont a reas da vezañ un arbennigour war sevenadur ar Gelted hag ur c'heltiegour gouiziek-meurbet. Seblantout a rae dezhañ e oa e gefridi adsevel ar brezhoneg betek ober anezhañ ur yezh a live uhel evit ur vro arnevez. Kregiñ a reas da genlabourat gant Frañsez Vallée a droas e brezhoneg 12 levrig savet e galleg gant Mordiern hag embannet etre 1914 ha 1924 dindan an talbenn "Notennou diwar-benn ar Gelted koz, o istor hag o sevenadur".
Pouez oberenn Meven Mordiern war ar brezhoneg skrivet da vare Gwalarn
Un pouez bras en deus bet oberenn Meven Mordiern war ar brezhoneg arnevez. Kemeret en doa ar boaz da weladenniñ Frañsez Vallée en ur ober (war droad a-wechoù) an hent etre Porzhig ha Sant-Brieg div wech ar sizhun ha e teue Vallée d'e di ivez gant an tren bihan dre arsav Sant-Elouri. A-wechoù e teue Emil Ernod da labourat ganto ivez. Degaset en deus e ouiziegezh vras war ar yezhoù keltiek evit reiñ harp da Vallée da sevel e c’heriadur bras galleg-brezhoneg. Degaset en deus ivez d'ar Walarnerien, Roparz Hemon en o zouez, kinnigoù e-leizh evit krouiñ ar gerioù teknikel a vanke d'ar brezhoneg. Skrivañ a rae da veur a genskriver ne c'hellfe ket ar brezhoneg padout ma ne zeufe ket da vezañ ur yezh vodern a zispakfe kavadennoù nevesañ koulz hag ar prederiadennoù a zo bet e-doug an amzerioù kent. Ne felle ket dezhañ doujañ da sevenadur ar pobloù estreget ar Gelted, an Arabed, an Indeziz hag ar Sinaiz, an holl dostoc'h ouzh an Natur hervezañ. Hervez Riwal Huon, "Ul labour all pouezus zo bet ar Grand Dictionnaire Français-Breton moullet dre strobadoù, gant Debauvais en ti-moullerezh en doa prenet gant tud an emsav [sic] : hag eñ labourer pennek ha kalet, me 'gav din eo Meven Mordiern a gemeras an hirboan da adskrivañ ar moullañ testenn ar geriadur, ha pelloc'h Ur memor souezhus, ur youl diwalc'hus, ur youl ken bras all da zisplegañ e brezhoneg ar pezh a ouie, o deus graet anezhañ unan eus skrivagnerien fonnus ar c'hantved "
Diwezh e vuhez
Gant diskar talvoudegezh al lur gall e voe rivinet Meven Mordiern hag e renas bloavezhioù diwezhañ e vuhez er baourentez vrasañ. Mervel a reas en ospital Kintin d'ar 4 a viz C'hwevrer 1949, ha douaret e voe e-kichen e vignon François Vallée, a-drugarez da vrokusted Vefa Sant-Pêr, prenet ganti bez an Ao. David (breur an eskob) a oa vak. Ha chomet eo ar vez e Bered ar C'hornog, e Sant-Brieg.
Legadiñ a reas Meven Mordiern e levraoueg da c’houarnamant SUA, hag emañ e Levraoueg ar C’hendalc’h e Washington D. C. hag e baperioù e Skol-veur Harvard, e Cambridge (Massachusetts).
Anv-straed
E anv ofisiel, René Le Roux, a zo dispaket war blakenn-straed un hent-kêr, e karter ar Ville Hellio, e Sant-Brieg, kenstur d'ar straed Emil Ernod ha nepell eus Bered ar C'hornog, e-lec'h m'emañ e vez.
Muenn an norzh
Muenn an norzh (Microtus oeconomus) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev en Europa, Azia ha Norzhamerika.
Rummatadur
Muenn an norzh a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad Muridae.
Gwitevede
Gwitevede a zo ur gumun eus Bro-Leon, e departamant Penn-ar-Bed, e Breizh. Penn kanton e oa betek 2015.
Muenn-erc'h
Ar vuenn-erc'h (Chionomys nivalis pe Microtus nivalis) zo ur c'hrigner bihan a vev en Eurazia.
Banniel an divrevelezh
right|thumb|250px|Banniel an divrevelezh Krouet e oa bet banniel an divrevelezh gant Michael Page e 1998 diwar skouer banniel an heñvelrevelezh.
Muenn-erc'h
Rummatadur
Ar vuenn-erc'h a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad Muridae.
Muenn ar sav-heol
Muenn ar sav-heol (Microtus socialis) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev en Azia.
Banniel an divrevelezh
Implijet e vez war ar banniel-mañ al liv roz e-krec'h evit ober dave d'an heñvelrevelezh hag al liv glas en-traoñv evit ober dave d'an arallrevelezh gant arl liv mouk en o c'hreiz evit ober dave dan div revelezh.
Muenn ar sav-heol
Rummatadur
Muenn ar sav-heol a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad Muridae.
Roll rouaned Mercia
Rouantelezh Mercia a oa unan eus pouezusañ rouantelezhioù an angl-ha-saozon. En em astenn a rae war ar Midlands etre ar hag an. Goude ar ez eas da benn an heptarkiezh hag e unpennoù a voe ar re gentañ d'en em embann Roue Preden pe Roue ar Saozon
Muenn Savi
Muenn Savi (Microtus savii) a zo ur c'hrigner bihan hag a vev en Italia ha Bro-C'hall.
Rummatadur
Muenn Savi a c'hell bezañ renket ivez er c'herentiad Muridae.
Berlin
Berlin (distagañ : ) eo kêrbenn Alamagn. E biz Alamagn emañ. Ur gêr hag ul Land eo. Brasoc'h evit al Land eo tolead kêr Berlin, ennañ ouzhpenn 5 milion a dud a orin eus 190 broad disheñvel. E-touez 10 meurgêr bobletañ Unvaniezh Europa emañ. En kantved eo bet krouet ha bet eo Berlin kêr-benn Rouantelezh Prusia (1701-1871), hini an Impalaeriezh alaman (1871-1918), hini Republik Weimar (1919-1933) ha hini an Trede Reich (1933-1945). Goude 1945 ha betek diskar moger Berlin e 1989 e voe rannet e pevar zachad-aloubiñ. E-pad ar Brezel yen e teuas Berlin ar Reter da vezañ kêr-benn DDR tra ma oa stag Berlin ar C'hornôg ouzh BRD. Adlakaet eo bet Berlin da gêr-benn Alamagn e 1990 goude adunvaniñ ar vro. Ur gêr a-bouez bras a-fet arz ha sevenadur eo. Enni e kaver 165 mirdi, 146 levraoueg ha 60 c'hoariva. E 2008 e voe gweladennet Berlin gant war-dro 8 milion a douristed.
Istor
Krouet eo bet Berlin e-tro ar bloavezh 1200. Hec'h anv en dije un etimologiezh slavek hag a zeufe sur-mat eus ar Sorabeg: barlen pe berlén, hag a dalvez "kloued koad", a veze gwechall lakaet war vord ar Spree gant ar besketaerien. E 1308 e voe brasaet kêr gant unvaniezh Berlin ha Cölln. Kozh a-walc'h eo Berlin, memes ma ne vez ket santet kement-se pa vezer eno. Roudoù an amzer-se a zo da welet memestra, evel Nikolaiviertel, e-kichen an ti-kêr.
Berlin er Grennamzer
En XIIIvet kantved e voe savet div stal-werzh gant kenwerzhourien, e Berlin ha Cölln (e-lec’h m’emañ bremañ Nikolaiviertel). Ur lec’h a-feson e oa, e-kreiz un ahel kenwerzh a-bouez-bras, etre div gêr greñvaet : Köpenick ha Spandau. A-drugarez da skoazell ar gouarnour lec’hel (Askanian Brandenburg) e reas berzh an div stal-werzh. E 1307 e voent kendeuzet, dre ma oa boutin o falioù a-fet surentez ha strategiezh. Mont a reas plaen an traoù betek marv Askanian (1319). Met goude-se e voe preizhet ar gêr gant baroned ar vro. Dizalc’h e chomas memestra, ha mont a reas er C’hevre Hanseatek e 1359. Kemend-se a zisplijas da Friedrich Hohenzollern, bet anvet Dilennour Brandenburg gant an impalaer Sigismond e 1417. Pa voe sikouret ar bobl gant Friedrich evit en em zizober diouzh ar varoned, e profitas Friedrich evit krennañ ar frankizoù politikel hag armerzhel. Chom a reas ar familh Hohenzollern e penn an traoù betek 1918, hep tamm troc’h ebet.
Berlin da vare an Disivoud protestant ha Brezel Tregont Vloaz
Lusket e voe an Disivoud protestant gant Martin Luther e Wittenberg e 1517. Tamm-ha-tamm e tizhas ar Brandenburg ha Berlin ivez, hag e rankas ar priñs-dilennour Joachim II (ren : 1535-1571) distreiñ da brotestant. D’ar 1añ a viz Du 1539 e voe azoet an oferenn luterian gentañ e iliz Sant-Nikolaz Spandau. Hiziz an deiz c’hoazh e vez lidet an darvoud el land (nemet e kêr Verlin) hag un devezh vak eo. Diorren a reas Berlin betek Brezel Tregont Vloaz (1618-1648) etre protestanted ha katoliked. Pa glaskas ar priñs-dilennour Georg-Wilhelm chom neptu e-pad e ren (1620-1640) e voe preizhet Berlin gant preizhataerien an daou du. E dibenn ar brezel e oa distrujet Berlin, hag ar boblañs a oa peuzflastret abalamour d’ar muntroù, d’an naonidigezh ha d’ar c’hleñvedoù-red.
Kêr-benn ur rouantelezh nevez
Sioul e chomas an traoù e-pad ren Friedrich-Wilhelm (1640-1688). Meur a ziviz a gemeras-eñ (bet lesanvet Dilennour-Meur) a-benn lakaat ar Brandenburg da vezañ kevatal ouzh galloudoù pennañ Europa. Lakaat a reas krenvaat ar gêr. Gant argant an tailhoù e teuas a-benn da lakaat sevel tri c’harter nevez : Friedrichswerder, Dorotheenstadt ha Friedrichstadt. Unvanet e voe ar Spree hag an Oder gant ur ganol, kreñvaet e voe ar c’henwerzh war un dro. Krouet e voe ivez Lustgarten ha bali Unter den Linden. Dont a reas a-benn ivez da boblañ Berlin en-dro, dre zegemer repuidi : e 1671 e teuas 50 familh yuzev a Vienna, e 1685 e teuas hugunoded a dec’he abalamour da heskinerezh Loeiz XIV. E 1700 e oa ur berlinad diwar pemp a orin eus Bro-C’hall. Levezon an hugunoded a c’haller gwelout c’hoazh hiziv an deiz : Französischer Dom (iliz c’hall) hag anvioù-lec’h evel Gendarmenmarkt. Etre 1680 ha 1710 e voe lieskementet poblañs Berlin dre dri, hag en holl e oa 56 000 annezad. Gant Friedrich III hag e wreg Sophie Charlotte, hag int dedennet-bras gant an arzoù hag ar skiantoù, e voe krouet Akademiezh an arzoù e 1696 hag Akademiezh ar skiantoù e 1700. Bloaz war-lerc’h e teuas da vezañ roue Prusia (gantañ e-unan e voe divizet) gant an anv Friedrich Iañ (Dilennour etre 1688 ha 1701, roue etre 1701 ha 1713). Dont a reas Berlin da vezañ annez ar roue ha kêr-benn ur stad nevez anvet Brandenburg-Prusia.
Da vare Napoleon
Goude marv Friedrich Meur ez eas Prusia war ziskar. E 1806 e voe trec’het e Iena (400 km eus Berlin, war-du mervent) gant arme Napoleon. D’ar 27 a viz Here 1806 e oa Napoleon dindan Dor Brandeburg, an aloubadeg c’hall a badas tri bloaz. Ouzhpenn bezañ rediet da baeañ evit an dispignoù-brezel e rankas ar Verliniz reiñ bod d’ar soudarded c’hall. Gant ar C’hallaoued e voe degaset ur mont en-dro nevez, diazezet war ur melestradur-kêr dilennet. Ur wech aet kuit ar C’hallaoued e seblantas dibosupl distreiñ d’ur mont en-dro diamzeriet. Gant ar fonksionerien, ar skolveuridi hag ar genwerzherien e voe abeget galloud an noblañs. Rankout a reas neuze Friedrich-Wilhelm II (ren : 1797-1840) adreizhañ meur a dra, en o zouez torridigezh al labour ret ha strishadur galloud ar c’horfuniadoù. Kevatalded keodedel a voe roet d’ar yuzevien ivez. Met a-fet bonreizh e chomas treut an adreizhadennoù, hag e chomas ar galloud etre daouarn ar Stad prusian. Ma chomas stanket an traoù war dachenn ar politikerezh ez eas war-raok ar vuhez kefredel, dreist-holl tro-dro da Universität zu Berlin (skol-veur Humboldt hiziv an deiz), gant tud evel Hegel pe Ranke. D’ar mare-se e voe ivez kemmoù a-fet kêraozañ (Neue Wache, Mirdi Kozh) gant Friedrich Schinkel. Al lec’hioù-se a c’haller gwelout c’hoazh hiziv an deiz.
Ar Brugeier
Ar Brugeier (Les Brulais e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Anast e departamant Il-ha-Gwilen.
Berlin
Dispac’h(ioù)
Spi o doa an dud e cheñchfe an traoù pa voe lakaet Friedrich-Wilhelm IV (ren : 1840-1861) da roue, met ne c’hoarvezas ket. E 1848 e krogas dispac’h ar vourc’hizien, o fal kaout ur stad alaman ha gwirioù diazez da geñver demokratelezh. Rankout a reas ar roue plegañ, ha kemmoù a voe war dachenn ar gwir d’en em vodañ ha gwirioù ar c’hazetennoù. An deiz goude ma vefe bet asantet ar cheñchamantoù-se e tennas an arme war an 10 000 manifester strollet a-benn lidañ ar c’hemmoù-se. Un nozvezh e padas an emgann, 200 den a voe lazhet. Rankout a reas ar roue goulenn digant an arme chom a-sav, hag ec’h embannas e save a-du gant ar frankizouriezh hag ar vroadelouriezh. Ur vodadeg vroadel prusian dilennet en em vodas d’ar 1añ a viz Mae 1848. Met divodet e voe e miz Kerzu, rak gwan e oa abalamour d’an diemglevioù etre ar strolladoù : c’hwitet e oa bet an dispac’h war dachenn ar politikerezh. Er c’hontrol ez eas war gresk armerzh Berlin, an dispac’h greantel a voe. Abaoe an XVIIIvet kantved e oa deuet Berlin da vezañ ul lec’h a-bouez e-keñver labouradegoù. Gant diorren an hentoù-houarn (digoret e voe linenn Berlin-Potsdam e 1838) e tiorrenas al labouradegoù war un dro, en o zouez re dredan evel Siemens pe AEG.
Ar Brugeier
Ardamezioù
N'ez eus ket ardamezioù gant ar gumunn.
Berlin
Ar Brezel-bed Kentañ hag an dispac’h
Gant muntr arc’hdug Aostria e krogas ar Brezel-bed Kentañ. Eus tu Aostria-Hungaria e oa Alamagn. Goude trec’h Bro-C’hall e voe diskaret monarkiezh Alamagn dres goude fin ar brezel, e 1918. D’an 9 a viz Du e tilezas Wilhelm II, hag er memes deiz ec’h embannas Philipp Scheidemann (SPD), eus prinistri ar Reichstag, ganedigezh Republik Alamagn. Un nebeud eurvezhioù goude, e kastell Berlin, ec’h embannas Karl Liebknecht e oa ganet Republik Sokialour Dieub Alamagn. Gant o C’hevre spartakour e klaskas Karl Liebknecht ha Rosa Luxemburg lakaat e pleustr damkanoù Karl Marx. A-benn stourm a-enep SPD e voe kendeuzet ar C’hevre spartakour gant strolladoù all, ha krouet e voe Strollad Komunour Alamagn (Komunistische Partei Deutschlands, KPD) e dibenn 1918. E miz Genver 1919 e klaskjont aozañ un taol-dispac’h, hag a voe mouget krenn-ha-krak. Lazhet e voe Karl Liebknecht ha Rosa Luxemburg, ha taolet o c’horfoù el Landwehrkanal.
Ar Brugeier
Istor
Brugeier e oa trev eus Kamlec'hieg, en eskopti Sant-Maloù
Berlin
Oad aour ar bloavezhioù 1920
Er bloavezhioù 1920 e teuas Berlin da vezañ ar gêr vras a anavezer hiziv an deiz. E 1920 e tivizas ar gouarnamant bodañ ar c’harterioù hag ar c’hêriadennoù tro-war-dro (Charlottenburg, Schöneberg, Spandau) dindan ur melestradur boutin. A-daol-trumm e teuas neuze Berlin da vezañ unan eus kêrioù brasañ ar bed, gant war-dro 3,8 milion a annezidi. Koulskoude ne voe ke ken brav-se ar vuhez : flastret e oa bet ar vro e 1918, distabil e oa ar vuhez politikel, kleñvedoù-red ha naonedigezh a oa, ha war-dro 235 000 den dilabour. A-hed an amzer e voe harzoù-labour, manifestadegoù ha taolioù-dispac’h. Tamm-ha-tamm e stabilaas an ekonomiezh pa voe degemeret ur moneiz nevez, Rentenmark e anv e 1923. E 1924 voe lakaet e pleustr steuñv Dawes, da grennañ pouez an dleoù a oa bet rediet Alamagn da asañtiñ goude ar Brezel-bed Kentañ. Er bloavezhioù da-heul e teuas Berlin da vezañ ur gêr enni kalz a virvilh a-fed sevenadur rakward : jazz,dada, sonerezh kabaret. E-touez an arzourien a roas brud da vBerlin e c’haller menegiñ an disavourien Bruno Taut, Martin Wagner, Hans Scharoum ha Walter Gropius. A-fed arzoù-kaer e voe George Grosz ha Max Beckmann. War dachenn al lennegezh e voe Bertolt Brecht ha Kurt Tucholsky. War dachenn an deknologiezh e voe lañs ivez : an abadenn skingomz kentañ a voe skignet e Berlin e 1923, hag an abadenn skinwel kentañ e 1931. E dibenn an dekvloaziad e teuas ar c’hudennoù en-dro, goude krach ar Bours d’ar 24 a viz Here 1929. Dindan un nebeud sizhunvezhioù en em gavas 500 000 berlinad dilabour. Ar manifestadegoù hag an taolioù-dispac’h a grogas en-dro. Ar fallaenn ekonomikel a zeuas da-heul, hag an demokratelezh a voe gwanaet. Paul von Hindenburg, hag en doa kemeret plas Ebert e 1925, a implijas ar galloudoù en doa a-drugarez d’ar vonreizh hag e voe anvet Heinrich Brüning (strollad : kreiz katolik) da gañseller. Pa voe o paouez en em gavout e krogas an digresk-moneiz, digresket e voe ivez ar goproù hag an espern a voe kaset d’an traoñ. Diaesoc’h-diaesañ e teuas an traoù da vezañ a-fet politikerezh, ha muioc’h-mui a reuz a savas etre ar gomunisted hag izili ur strollad politikel nevez, NSDAP (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei) e anv.
Hitler e penn an traoù
18% a dapas NSDAP e votadegoù 1930. Heligentañ a voe da vat e 1932 etre Hindenburg ha Hitler, dre me felle dezhañ tapout ar galloud. NSDAP a dapas 37% eus ar mouezhioù e-pad an eil tro (25% e Berlin). Da-heul e voe dilennadegoù ar Reichstag, hag e teuas NSDAP da vezañ strollad politikel pouezusañ Alamagn, gant 230 kannad. Klask a reas von Schleicher adlañsañ an armerzh dre zispign arc’hant foran, ar pezh a spontas perc’henned an douaroù ha pennoù bras an embregerezhioù. O welout ne yae ket en-dro an adreizhadennoù ekonomikel hag o vezañ bountet gant kuzulierien an tu dehoue tivizas von Hindenburg kas von Schleicher kuit. D’an 30 a viz Genver 1933 e voe anvet Hitler da gañseller ar Reich (Reichskanzler). Diouzh an noz e voe lidet an darvoud gant izili NSDAP, ha dibuniñ a rejont gant pennoù-gouloù dindan dor Brandenburg. Hitler a aozas e strollad-ministred, ennañ nazied ha broadelourien eus tu von Papen. Daoust ma ne oa ket ar brasañ niver gantañ, e teuas NSDAP da vezañ strollad politikel kreñvañ Alamagn. Dilennadegoù «dieub» a voe aozet e miz Meurzh 1933. Daoust da dan-gwall ar Reichstag ha da sikour paotred Stourmabteilung (SA) ne zeuas ket a-benn NSDAP da gaout ar brasañ niver a vouezhioù. E Berlin e tapas NSDAP 31% eus ar mouezhioù, ar pezh a oa izel keñveriet gant an disoc’hoù er peurrest eus Alamagn. Koulskoude e teuas a-benn Hitler da gendrec’hiñ von Hindenburg da reiñ muioc’h a c’halloud dezhañ, war zigarez «gwareziñ ar Stad hag ar bobl». D’ar 24 a viz Meurzh e voe bodet ar parlamant en opera Kroll (distrujet e voe e-pad an Eil Brezel-bed) e Berlin hag e voe roet an holl c’halloudoù da Hitler : dic’halloud en em gavas neuze ar parlamant.
Berlin dindan beli an nazied
Diouzhtu e voe sañtet an efed e Berlin. Digarget e voe strolladoù politikel an tu kleiz, SPD hag ar strolladoù komunour en o zouez, hag ar sindikadoù ivez. Gawsket e voe ivez ar c’hazetennoù. Izili SA a harzas, a jahinas hag a lazhas a re na oant ket a-du gant politikerezh Hitler. Ar c’hampoù-kreizennañ kentañ a voe savet, en o zouez hini kastell-dour Prenzlauer Berg ha hini Sachsenhausen. E-pad «sizhunvezh wadek Köpenick» (miz Even 1933) e voe lazhet 100 den. D’an 10 a viz Mae e tevas studierien levrioù «enepalaman» e Bebelplatz. An arzourien hag an dud desket a grogas da guitaat ar vro. E miz Ebrel 1933 e voe anvet Joseph Goebbels da vinistr ar propaganda. Gauleiter (penn pastell-vro Berlin) a oa dija. Kemenn a reas boykott ar stalioù yuzev. E-pad an diskar-amzer e vo serr ouzhpenn an hanter eus an 40 sinagogenn a oa e Berlin, hag ar gelennerien yuzev a voe lakaet dilabour. E 1935 e tremenas lezennoù Nürnberg a embanne ne c’helle ket ar yuzevien kaout ar vroadelezh alaman, hag a embanne ivez e oa difennet an euredoù etre yuzevien hag aryaned. Adalek 1934 e krogas SA da dapout re a bouez, ar pezh a zisplijas da Hitler. Lod brasañ pennoù SA, Ernst Röhm en o zouez, a voe bac’het ha lazhet e savadurioù perc'hennet gant SS (Schutzstaffel) e Lichtenberg. Anavezet eo an darvoud-se gant an anv Nozvezh ar c’hontilli hir. Pa varvas von Hindenburg e 1934 e teuas Hitler da vezañ prezidant, ouzhpenn bezañ kañseller. Embann a reas e oa Führer (sturier) nemetañ ar vro. Ne seblantas ket pennoù-bras ar broioù all bezañ gwall chalet gant ar pezh a c’hoarveze e Alamagn, re'zo a seblante laouen zoken e vefe urzh en-dro. Dont a reas a-benn Hitler da stabilaat an armerzh dre reiñ lañs d’ur programm saverezh, dre vroadelaat an embregrezhioù hag dre rediañ an dud da labourat. A-fet proganda e voe ivez C’hoarioù olimpek Berlin un trec’h evit an nazied. Aozet e voent adalek ar 1añ a viz Eost e sportva Charlottenburg. Alamagn a rastellas 42 vedalenn. A-boan echu ar c’hoarioù olimpek e krogas an heskinerezh en-dro. E-kerzh nozvezh an 9 a viz Du 1938 e voe aozet ar Reichspogromnacht (nozvezh ar strink) : miliadoù a stalioù yuzev hag a sinagogennoù e Berlin hag er peurrest eus ar vro a voe distrujet. Kroget e oa ar yuzevien da guitaat Alamagn adalek 1933. Kreñvaet e voe an divroañ goude an 9 a viz Du, hag ez eas ar yuzevien da repuiñ d'ar Rouantelezh-Unanet ha dreist-holl d'ar Stadoù-Unanet. War-dro 60 000 anezho a chomas e Berlin, tost hini ebet a voe adkavet bev e 1945.
Berlin e-pad an Eil Brezel-bed
D’ar 1añ a viz Gwengolo 1939 e voe taget Polonia gant Alamagn : kregiñ a reas an Eil brezel bed. Ne voe ket gwall entanet poblañs Berlin gant an darvoud, rak soñj he doa eus ar vizer a oa bet e-pad ar Brezel-bed Kentañ. Boued a vankas, an heskinerezh ne chomas ket a-sav avat. E miz Genver 1942 e voe aozet ur guzuliadeg e-kichen lenn Wannsee e Berlin. E-pad ar guzuliadeg-se e voe aozet ar Shoah. Ouzhpenn ar yuzevien a voe divizet tagañ : tziganed, tud heñvelreizh, beleien (jezuited dreist-holl) hag enebourien bolitikel. En holl e varvas 6 milion a dud. Hiziv an deiz e c’haller gwelout Eñvoradur ar Shoah e Berlin. Ne voe den ebet evit herzel ouzh Hitler. Claus Schenk von Stauffenberg a glaskas lazhañ Hitler d’an 20 a viz Gouere 1944 : lakaat a reas ur vombezenn er Wolfschanze (unan eus lojeizoù arme Hitler, nepell diouzh Görlitz, 215 km e reter Berlin). Tarzhañ a reas ar vombezenn e-pad un emvod, met a-boan ma voe gloazet Hitler. En noz da-heul e voe fuzulhiet von Stauffenberg hag e vignoned e Bendlerblock e Berlin. Kantadoù a dud, zoken ma n’o doa liamm ebet gant an istor-se, a voe lazhet e toull-bac’h Plötzensee. En daou lec’h-se ez eus bremañ eñvoriadurioù.
Emgann Berlin
Emgann Berlin a grogas d’ar 16 a viz Ebrel 1945. D’an 21 en em gavas ur milion hanter a soudarded soviedel e reter ar gêr-benn. Enkelc’hiet e voe a-benn ar 25. Daou zevezh goude en em gavas ar sovieded e kreiz-kêr, ha stourm a rejont a-enep d’an nebeud stourmerien a chome : soudarded SS, tud yaouank-tre pe re gozh. D’an 30 a viz Ebrel ec’h en em ganne an dud tro-dro da garter ar gouarnamant. Mont a reas Hitler da repuiñ d'e vunker, staliet a-dreñv ar c’hañsellerdi. Gantañ e oa Eva Braun. Euredet e oant bet an deiz a-raok. D’an 30 goude kreisteiz en em zistrujjont. Daou zevezh war-lerc’h e voe tapet Berlin gant soudarded an Arme Ruz. Ganto e voe sezizet ha devet ar Reichstag. Kodianañ a reas Alamagn d’a 7 a viz Mae. An arsav-brezel a voe sinet e Reims hag e lojeizoù an Arme Ruz e Berlin-Karlshorst (deuet da vezañ ur mirdi hiziv an deiz).