cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geriadur klotennoù
Liammoù diavaez
Geriadurioù klotennoù e galleg:
Didier Drogba
thumb|right|Didier Drogba Didier Drogba zo ur c’hoarier mell-droad a-vicher.
Istor
D’an 11 Meurzh 1978 en Abidjan (Aod an Olifant) eo bet ganet.
5 bloaz e oa pa zegouezhas e Frañs.
E 1998 ez eas da c’hoarier a-vicher gant ar Mañs (L2).
E 2002 e c’hoarias gant skipailh broadel Aod an Olifant evit ar wezh kentañ.
E 2003 e sinas gant skipailh Masilia hag e 2004 ez eas ganto betek gourfenn kib an UEFA. Evit 33 milion a euroioù ez eas da Chelsea.
Lanvalae
Lanvalae a zo ur gumun eus Breizh en Aodoù-an-Arvor.
Glywysing
Glywysing a oa ur rouantelezh vrezhon e kreisteiz Kembre er Grennamzer, hag er c'hornôg da Rouantelezh Gwent, etre ar stêrioù Tawe hag Usk. Enderc'hel a rae e dachenn kêr a-vremañ Kerdiz. Tennañ a ra e anv eus ar roue Glywys a renas war-dro 480 met marteze e oa bet krouet abretoc'h gant un darn eus ar Silured.
Dizalc'h e chomas ar rouantelezh betek 560. Staget e voe ouzh Gwent neuze, goude marv ar roue diwezhañ Cadwg Ddoeth ha n'en doa hêr ebet. Adkrouet e voe e 755 evit mab roue Gwent Rhys ap Ithel hag e 850 evit Rhys ap Arthfael. E ziskennidi a renas war ar rouantelezh, unvanet gwechoù 'zo gant Gwent betek 950. Unvaniñ a reas neuze Morgan Hen Fawr an div rouantelezh hen ur vro anvet Morgannwg.
Teir isrouantelezh a oa e-barzh Glywysing : Gwynllwg, Penychen ha Gorfynedd.
31 Gouere
Ganedigezhioù
thumb|150px|Jardin d'émail gant Jean Dubuffet
Amay
Amay (e walloneg : Ama) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Liège.
Gazprom
Gazprom (Газпром) zo un embregerezh eus Rusia.
Produiñ ha treuzdougen gaz naturel a ra. Abaoe 1954 eo an embregerezh kentañ er bed evit ar pezh a sell ouzh ar produiñ hag an ezporzhiañ gaz.
Deskrivadenn
Unan eus binviji politikerezh diavaez Rusia eo deuet da vezañ dre ma'z eo embregerezh brasañ ar vro evit ar gaz e c’hell bezañ lakaet gwask war ar broioù all gant ar Stad.
90 % eus ar produiñ gaz naturel rusian ha 23 % eus ar produiñ er bed a-bezh a zeu gant Gazprom.
E Kreiz Europa, Kornôg Europa hag er broioù a yae d’ober an URSS gwezhall emañ e bratikoù pennañ. 25 % eus ezhommoù Kornôg Europa a oa bet pourchaset gant Gazprom e 2005 da skouer hag ar broioù balt a zo dindan Gazprom evit 100% eus o ezhommoù gaz.
E 2005 e oa deuet 20 % eus gounidoù budjed ar Stad gant Gazprom. 8 % eus ar PDK e talvez en holl. 300 000 implijad zo dezhañ.
Istor
Dindan ministrerezh soviedel ar gaz e oa.
E miz Gwengolo 2005 e oa bet embannet gant pennoù Gazprom e vije savet ur gazsan 1 200 km hirder etrezek ar mor Baltel a-benn 2010. Chom hep tremen dre Bolonia hag Ukraina eo o fal.
Symkaria
Titouroù
Lec'hiadur: er Balkanoù, e-kichen Treuzsilvania ha Latveria Gouarnamant: roueelezh-parlamant, gant tri strollad politikel (ozhac'h-meur : King Stefan, kentañ ministr : Alphonse Gallatik) Alioù d'ar veajourien: hini ebet, met harz norzh Symkaria ha Latveria a zo serret. Perzhioù dibar: E Symkaria e veze aozet prosezoù torfedourien vrezel Europa.
E Symkaria emañ Silver Sable hag he strollad anvet Wild Pack o chom. Stourm a ra Silver Sable hag he skipailh ouzh torfedourien nazi. E Symkaria emañ ivez V-battalion o chom. Ur skipailh e garg gwareziñ ar bed eo.
Eog
An eog (Salmo salar) a zo ur pesk hag a vev er mor hag a ya da c'hreuniañ er stêrioù. Desavet e vez evit e gig priziet.
Ar Pevar Aviel
Ar Pevar Aviel zo anv meur a levr brezhonek hag a vod pevar aviel an Testamant Nevez, da lavarout eo :
Levr Yann-Frañsez ar C'haer
Ar Pevar Aviel lakeat en unan zo ul levr gant Yann-Frañsez ar C'haer, e 1904, e Brest.
Levr Maodez Glanndour
Ul levr brezhonek embannet gant Al Liamm e 1969. Ennañ e kaver pevar Aviel an Testamant Nevez, troidigezh graet gant Maodez Glanndour ha beleien gatolik all, Klerg da gentañ penn.
Klemm a reas Klerg war-lerc'h an embannadur, en e gelaouenn Barr-Heol, e oa bet adwelet e skrid ha lakaet traoù ha ne gave ket reizh.
Strollad Marksour Leninour Italian
right|thumb|Banniel ar Strollad Marksour Leninour Italian Ar Partito Marxista Leninista Italiano (Strollad Marksour Leninour Italian) a zo ur strollad politikel komunour marksour-leninour italian. Enebet eo ouzh an drotskiouriezh.
E 2015 en deus embannet harpañ ar stad islamek a-enep an impalaeriezh
Tu-gra
Er yezhoniezh e vez implijet an termen tu-gra evit komz eus an tu yezhadurel diazez p'emañ rener yezhadurel ar frazenn graer yezhadurel an ober pe ar stad displeget gant ar verb.
Gwelit ivez:
Grammatical voice Actief/passief (taalkunde) Залог (грамматика) Passiivi
Gram-nann
Ar bakteri Gram-Nann eo ar re na zalc'hont ket ar livadur mouk e-pad argerzh liverezh Gram. Ar bakteri Gram-Ya a zeu da vezañ glas-oabl pe mouk pa seller oute en ur mikroskop, e-skoaz ar bakteri Gram-Nann a zeu da vezañ ruz pe ros. Ouzhpennet e vez ul livadur all, safranin peurliesañ, goude ar mouk jañsif evit reiñ o liv ros pe ruz dezhe. Reizhiad rummatadur Gram zo arnodel, ha diazezet evit ul lodenn vras war ar c'hemmoù e framm speurennoù ar c'helligoù. Pal liverezh Gram zo gallout lakaat kemm etre strolladoù bakteri ken nemet ouzh o gwelet, evit o anavezout da gentañ-penn.
Kalz spesadoù bakteri Gram-Nann a c'halll degas kleñvedoù en ur bevedeg. Ar varregezh-se da zegas kleñvedoù zo stag ouzh elfennoù zo eus speurennoù kelligoù ar bakteri Gram-Nann, ar gwiskad lipopolisakarid peurgetket (anavet ivez gant an anv a LPS). An LPS zo an distegner santet gant reseverien respont imunekaat a-ouenn ar c'horf evit kregiñ da gas kitokin er c'horf. Pistrius eo evit ar c'horf. Ar respont-se an hini eta a ro lusk d'ar c'helc'hiad binimerezh er gwiadoù hag er gwazhied.
Example species
The proteobacteria are a major group of Gram-negative bacteria, including Escherichia coli, Salmonella, and other Enterobacteriaceae, Pseudomonas, Moraxella, Helicobacter, Stenotrophomonas, Bdellovibrio, acetic acid bacteria, Legionella and many others. Other notable groups of Gram-negative bacteria include the cyanobacteria, spirochaetes, green sulfur and green non-sulfur bacteria. Crenarchaeota: Unique because most bacteria have gram-positive molecules in their capsules, it has gram-negative.
Medically relevant Gram-negative cocci include three organisms, which cause a sexually transmitted disease (Neisseria gonorrhoeae), a meningitis (Neisseria meningitidis), and respiratory symptoms (Moraxella catarrhalis).
Medically relevant Gram-negative bacilli include a multitude of species. Some of them primarily cause respiratory problems (Hemophilus influenzae, Klebsiella pneumoniae, Legionella pneumophila, Pseudomonas aeruginosa), primarily urinary problems (Escherichia coli, Proteus mirabilis, Enterobacter cloacae, Serratia marcescens), and primarily gastrointestinal problems (Helicobacter pylori, Salmonella enteritidis, Salmonella typhi).
Nosocomial gram negative bacteria include Acinetobacter baumanii, which cause bacteremia, secondary meningitis, and ventilator-associated pneumonia in intensive care units of hospital establishments.
Konkistador
Konkistadored, pe Conquistadores hervez ar spagnoleg hag ar portugaleg, a vez graet eus soudarded er XVvet, XVIvet ha XVIIvet kantved a skrapas douaroù bras er Bed Nevez, en anv rouaned Spagn ha Portugal.
Abalamour da veajoù Kristof Koulm en devoa kavet douaroù nevez da aloubiñ e c'hallas Spagn kas trevadennerien da Amerika. Un tamm war-lerc'h e zistro e voe aozet treizhadennoù da vont da aloubiñ broioù ha da avielañ ar Bed Nevez. E penn an aloubadeg e oa ar gonkistadored. Liammet eo an anv ouzh ar reconquista (711-1492), adc'honidigezh an douaroù kollet el ledenez pa oant bet aloubet gant ar vuzulmaned.
Konkistadored spagnol
Setu ul listenn eus ar gonkistadored spagnol, gant anvioù ar broioù ergerzhet pe aloubet gante, hag ar bloavezhioù.
Konkistadored portugalat
Anavout a reer ar marevezh-se evel Trevadennerezh Amerika gant Spagn.
Luigi Cherubini
Bevet ha labouret en deus e Pariz, ha skrivet c'hoariganoù.
Yezhoù pomeraniek
Ar yezhoù pomeraniek a zo ur strollad a rannyezhoù lec'hek komzet e-pad ar grenn-amzer war dachenn Pomerania. Tost int ouzh ar polabeg a veze komzet war-du ar su hag ar poloneg a gomzed war-du ar reter.
Goude stagadur Pomerania ouzh an Impalaeriezh Roman Santel hag he alamanekadur e voent erlerc'hiet gant an alamaneg izel war an darn vrasañ eus o zachenn. Ar yezh pomeraniek vev nemeti hiziv eo ar c'hachoubeg komzet e Pomerania ar Reter. Ur rannyezh arall, ar slovintseg a dreuzvevas betek an.
Gweltaz (sant)
Gweltaz (war-dro 500 – 570), anavezet ivez evel Gildas Sapiens (Gweltaz ar Fur), zo ur manac'h brezhon eus ar VIvet kantved, anavezet dre e skridoù, ma vez lavaret eo ar c'hentañ istorour brezhon. Lidet e vez gouel sant Gewaltz d’an 29 a viz Gwengolo.
E vuhez
Ganet e vije e-tal Dumbarton, war lez ar stêr Clyde, er pezh a oa "Hanternoz Kozh" Brezhoned Enez Vreizh. En e oberenn e lavar e oa ganet e bloavezh emgann Badon. Marteze e oa mab da g-Caw, a oa roue Strat Clut, ur vro a zo bremañ e Bro-Skos.
Skoliet e voe Gweltaz e Kembre, e manati Llanilltud Fawr, evel kalz a venec'h brudet eus e amzer, ha gant Samzun ha Paol Aorelian a deuas da Vreizh.
Skrivañ a reas eno an De excidio Britanniae, ar skrid koshañ gant ur Brezhon diwar-benn istor Breizh. Hervez an deiziadoù roet en Annales Cambriae e veve en amzer ar Roue Arzhur nemet n'eo ket meneget anv hennezh en oberenn.
Breizh
Hervez a greder e teuas goude da Vreizh, war-dro 520 hag e chomas amañ e-pad seizh vloaz.
Wu ar Reter
Wu ar Reter (Sinaeg 東吳, pinyin: Dōng Wú) anvet ivez Sun Wu pe Rouantelezh Wu a oa ur riez dizalc'h lec'hiet e Jiangnan e Sina. E-pad e vezañs edo e gêrbenn e Jianye (建業, hiziv Nanjing) ar peurliesañ met wechoù'zo edo e Wuchang (武昌, hiziv Ezhou, Hubei). Etre 222 ha 280 e oa Wu unan eus an Teir Rouantelezh o stourm evit kontrol Sina.
Gweltaz (sant)
Breizh
Roud a chom anezhañ Ur manati a savas e Lokentaz, e gourenez Rewiz, gant menec'h all eus Breizh-Veur.
Wu ar Reter
Istor
E-âd diskarr an diernezh Han e oa rannvro Wu - ur rannvro war-du ar su eus ar ster Yangtze dindan kontrol an tiern a vrezel Sun Quan. Heulian a rae Sun Quan e vreur Sun Ce a oa bet aotrou Wu a-raok. Daoust ma oa ur gwaz eus an impalaer Xian war baper e oa dizalc'h de facto. Er c'hontrol d'e gevezerien ne felle ket dezhañ da vont da impalaer. Goude m'o doa en embannet da impalaerien Cao Pi e Wei ha Liu Bei e Shu Han e tivizas Sun Quan d'ober evelto e 229.
Aloubet e voe Wu ar Reter gant Sima Yan, an impalaer Jin kentañ e 280.
Gweltaz (sant)
Breizh
Goude-se ez eas da chom da gichen Glastonbury, e Glad an Hañv (Somerset), e-lec'h ma savas ur peniti. War-dro 544 e teuas en-dro da Vreizh-Vihan hag e chomas amañ betek e varv e 569 pe 570.
Kefeleg
Ar c'hefeleged a zo evned hirc'harek eus ar c'herentiad Scolopacidae, asambles gant ar gioc'hed hag ar strelleged.
Spesadoù
8 spesad kefeleged a zo:
Evezhiadenn
En ur genad all (Scolopax) emañ ar c'hefeleged-koad.
Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar c'hefeleged en urzhiad Charadriiformes pe Ciconiiformes.
Nennius
Nennius, pe Nemnivus, a zo un den dianav a-walc'h, hogen stag e anv ouzh istor ar Vrezhoned hag istor Kembre. Gantañ e vije bet savet, pe dastumet, an danvez latin a zo aet d'ober an dornskrid anavezet evel Historia Brittonum.
E gwirionez e c'hall bezañ anv un den pe zaou.
Nennius, ar c'hloareg
An hini anavezetañ eus an daou Nennius zo un den, ur manac'h moarvat, hag a oa diskibl da Elvodugus.
Anavezet eo an Elvodugus-se evel Elfoddw, a oa eskob Gwynedd, hag en devoa graet da gristenien Kembre lidañ Pask d'an hevelep deiz ha kristenien all Enez Vreizh er bloavezh 768, hag a zo meneget e varv en Annales Cambriae er bloavezh 809. Evit Nennius, a zo kontet da vezañ bevet en, a zo bet kavet e roud en un darn eus dornskridoù Historia Brittonum, ma soñjer eo gantañ int bet skrivet.
Gant an arbennigour meur David N. Dumville ez eus bet diskouezet avat e kaver ar meneg-se en ur skouerenn eus an, kalz diwezhatoc'h evit skouerennoù all eus an dornskrid, e gwirionez daou c'hant vloaz war-lerc'h ar mare ma soñjed en doa bevet an Nennius kentañ. Koulskoude e vez graet anv eus oberour skrid kentañ an Historia Brittonum evel eus hini ar skrid all evel eus Nennius pe pseudo-Nennius.
An eil Nennius
An Nemnivus all, pe Nennius ivez, a zo anv anezhañ en un dornskrid kembraek eus an. Evit respont d'an tamall, graet gant ur Saoz, ne oa lizherenneg ebet d'ar Vrezhoned e vije bet ijinet unan gant Nemnivus war an tomm, evit dizarbenn ar gunujenn. Miret eo bet al lizherenneg ijinet (a-hervez) gant Nemnivus en dornskrid-se end-eeun, ha gouez da Nora K. Chadwick ez eo ur seurt skritur runek saoz kozh. « Diouzh an anvioù roet da lod eus al lizherennoù e c'haller lavarout en doa anaoudegezh eus o anvioù gwir e saozneg », eme Chadwick.
Da glozañ
Darn a lavar n'eus nemet un den eus an daou zen-se. Darn all a lavar n'eo ket sur, rak an Nennius diskibl da Elvodugus n'eus ket bet anezhañ marteze, ha n'eo ket anavezet gwall vat ar marevezh istorel-se.
Gwelout ivez
Historia Brittonum.
El Salvador
El Salvador (República de El Salvador, distaget e spagnoleg) a zo ur stad e Kreizamerika, etre Guatemala hag Honduras, war aod Meurvor Habask. E 2021 ez eus ouzhpenn 6.8 milion a annezad.
San Salvador eo ar gêrbenn, ha Santa Ana ha San Miguel ar c'hêrioù brasañ.
An anv
Cuzhcatl e oa anvet ar vro gant ar Bibiled kent an aloudabeg spagnol, ar pezh a dalvez "Bro an Traoù Ker" en nahouatleg. Goude an trevadennerezh e voe galvet "Provincia De Nuestro Señor Jesucristo El Salvador Del Mundo" gant ar Spagnoled, un anv a oa bet berraet gant "El Salvador".
Yezhoù
Spagnoleg eo yezh an holl annezidi. Nawateg ha pokomameg a vez komzet gant an Indianed.
Istor
thumb|280px|Rivinoù maya [[Tazumal.]]
Tu-gouzañv
Er yezhoniezh e vez implijet an termen tu-gouzañv evit komz eus un tu yezhadurel enebet ouzh an tu-gra.
An tu-gouzañv hag an tu-gra
Un treuzfurmadur eo an tu-gouzañv (pe frammadur a eil-renk) diazezet war an tu-gra (frammadur diazez)
En tu-gouzañv e teu gouzañver yezhadurel an ober pe ar stad ma ra dave outañ ar verb, rener yezhadurel ar frazenn.
Pa vez treuzfurmet ur frazenn en tu-gra en ur frazenn en tu-gouzañv e vez eilpennet perzh yezhadurel rener ha renadenn ar frazenn dizaez (tu-gra), o tont da vezañ ar renadenn eeun rener (graer yezhadurel) ar frazenn en tu-gouzañv keit ha ma teu da vezañ rener ar frazenn en tu-gra ur rannfrazenn (adstagennek) diret en tu gouzañv.
Da skouer:
Tu-gouzañv ambersonel
Gant yezhoù 'zo, en o zouez ar brezhoneg hag ar yezhoù keltiek all, e c'heller sevel frazennoù ambersonel tost o ster ouzh hini ur frazenn en tu-gouzañv met hep menegiñ graer yezhadurel an ober, da skouer:
Toullañ frenom ar c'halc'h
thumb|right Un doare toullgorfañ eo ha gantañ e vez toullet ar stagell dindan ar c'halc'h.
Peurliesañ e vez staliet a-sonn war ar c'halc'h, met ral a wezh e vezont staliet war penn ar c'halc'h pe a-gostez dezhañ.
Padout a ra ar maread-pareañ etre 2 ha 5 sizhunvezh. Un toullgorfadur war-c'horre e c'hell bezañ. Met a-drugarez d'ar fed ma paree ar c'halc'h buan a-walc'h hag ivez d'ar fed m'emañ ar c'hroc'hen hepleg e vez distaolet seurt toullgorfadurioù gant ar c'horf kalz nebeutoc'h evit gant toullgorfadurioù war-c'horre boutinoc'h all.
Erbet e vez alies astenn an toull d'an nebeutañ ur miz goude m'eo pareet da vat..
Bez' e c'heller ivez kas da benn ur skalier war dre staliañ meur a doullgorfadur renk-ouzh-renk war ar frenom, klakaet a-wezhoù gant ul lorum, un hafada pe ur guiche.
Istor
Hervez ul levr gantañ da ditl ''Die künstlichen Verunstaltungen des Körpers bei den Batta. Zeitschrift für Ethnologie'' (16:217-225) embannet e 1884 e veze toullet stagell ar c'halc'h gant ar bobl Timor en Indonezia evit gwellaat o buhez reizhel.
Evel meur a doullgorferezh all e veze graet gant paotred heñvelrevel da gentañ ha tud a blij dezhe ar sadomazoc'hegezh, met deuet eo da vezañ boutinoc'h abaoe m'eo deuet an toullgorferezh da vezañ ur c'hiz e sevenadur ar C'hornôg adal diwezh ar bloavezhioù 1980 ha deroù ar bloavezhioù 1990.
Levraoueg
Ul levraoueg zo un dastumad levrioù hag ul lec'h ma tastumer anezho. Savet eo ar ger levraoueg diwar ar ger levr gant an dibenn -aoueg, ul lostger hag a dalvez ez eus ur c'hementad bras eus ar penngef meneget.
Istor berr al levraouegoù
E kerz un den prevez e c'hell bezañ ul levraoueg, met kalz anezho a zo paeet ha meret gant ur gêr pe un ensavadur. Ar pal a zo reiñ tu d'un toullad a dud mont da genimplijout levrioù ha ne vijent ket gouest da gaout ez-prevez. Ur roll bras a zo bet hini al levraouegoù evit treuzkas an anaoudegezhioù, al lennegezh ha pep elfenn sevenadurel a c'hell bezañ skrivet, pe enrollet, pe lakaet war skeudenn. Koulskoude ez eus bet ijinet meur a vezienn (intentit meur a vedia) evit enderc'hel testennoù, skeudennoù ha ditouroù a bep seurt. Teulioù a vez implijet ivez evit pep a vezienn, un titour pe titourioù ennañ. Bremañ e vez kavet e meur a levraoueg pladennoù (sonerezh pe ditouroù niverel), skeudennoù, oberezhioù arz, bandennoù enrollet, kartennoù (douaroniezh), mikrofichennoù hag all. E fin ar XXvet kantved eo erruet ar cheñchamant bras-mañ p'eo liesseurt roll al levraouegoù ha p'en em gav enno muioc'h-mui a ditouroù diavaez.
Al levraouegoù brezhonek
Anat a-walc'h eo e vank levraouegoù gouestlet d'ar brezhoneg e Breizh. Bez' ez eus levraouegoù koulskoude e-lec'h ma kaver kornioù gouestlet dezhañ. E Skol-Veur Roazhon II, e CRBC Brest, e Skol an Emsav e Roazhon, en IDBE e Gwengamp, e ti ar vro Kawan, e levraoueg Alain Gérard e Kemper, er Maezioù Frank e Roazhon, e levraoueg keodedel Gwened, en Abati Sant Gwenole e Landevenneg, e KDSK Sant-Ervlan, e rouedad levraouegoù "Terres Atlantiques" e bro Wened.
Origami
An origami eo arz ar plegañ paper.
E japaneg e vez laret origami, eus oru plegañ ha kami paper.
1149
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1149
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1149
Spirou ha Fantasio
Spirou et Fantasio zo un heuliad albomoù bannoù-treset embannet ivez e Le journal de Spirou. Unan eus bannoù-treset brudetañ ar skol "gall-ha-belgiat" eo gant troioù-kaer Astérix ha Tintin.
Ar rummad-mañ a gont troioù-kaer Spirou ha Fantasio, kazetennerien ma'z int, ar gwiñver Spip war o heul peurliesañ. Talañ a reont ouzh forbanned a bep seurt, diktatourien ha gouizieien sot e-barzh plegennoù leun a fent, skiant-faltazi ha moliac'h.
Deroù Spirou
Krouiñ a ra an embanner Jean Dupuis ar gelaouenn Journal de Spirou e 1938. Tuta a ra an tresour Robert Velter, lesanvet « Rob-Vel », evit ober war-dro ar benndudenn. An anv Spirou a zeu eus ar walloneg ha talvezout a ra er memes tro « gwiñver » ha « ribardellus ». En em gavout a ra Spirou just a-walc'h gant ur gwir wiñver, Spip, en istor L'Héritage de Bill Money e 1939.
E-pad an eil brezel-bed e teu an embanner Dupuis da vezañ perc'henn an dudenn Spirou. Joseph Gillain, « Jijé » e anv-pluenn, a ra war-dro troioù-kaer Spirou adalek 1943. Dont a ra un dudenn nevez war wel, Fantasio, a zeu da vezañ mignon gwellañ Spirou. E-kreiz an istor La Maison préfabriquée e ro Jijé ar c'hreion d'unan eus e studierien varrekañ, André Franquin.
Ar bloavezhioù gant Franquin
Degas a reas Franquin cheñchamantoù bras en istorioù hag a zeu da vezañ hiroc'h ha gant ur senario pinvidikoc'h. Krouiñ a reas tudennoù bras evel kont Champignac, un skiantour kozh ha speredek kenañ, ar gouizieg sot Zorglub, kenderv drouk Fantasio, Zantafio, hag ar gazetennerez Seccotine. Hep disoñjal ar Marsupilami, ur seurt marmouz faltazi hir-spontus e lost.
Kemer a rae Gaston Beiadeg muioc'h-mui a amzer da Franquin, hag e 1969 e lezas ar rummad d'un tresour breizhat yaouank ha dianav, Jean-Claude Fournier.
Jean-Claude Fournier
Jean-Claude Fournier a dresas nav albom e-lec'h ma teuas Spirou da vezañ un dudenn vodernoc'h. Kaoz zo zoken eus kudennoù kevredigezhel evel an energiezh nukleel (An Ankoù), an diktatouriezhoù diazezet o armerzh diwar drafik an dramm (Kodo le tyran) pe diktatouriezh François Duvalier (Tora Torapa). Krouet en doa meur a dudenn evel ar majisian Itoh Kata, ar gazetennerez Ororéa pe un aozadur torfedourien kuzh anvet "an Tric'horn".
Kaoz zo eus Breizh pe ar brezhoneg en albomoù Jean-Claude Fournier zo, dreist-holl en Ankoù a zegouezh er Menez Are. Brezhoneg a gaver zoken en istor orin gallek. Troet eo bet ivez e brezhoneg penn-da-benn, an albom nemetañ evel-se. E Tora Torapa e weler ur gwenn-ha-du e aerborzh an enez e-touez bannieloù broioù all.
Oberourien all a gemeras lec'h Jean-Claude Fournier e fin ar bloavezhioù 1970.
Spirou gant Tome ha Janry
Ar senariooù a gaoze eus ar vevdeknologiezh (Virus), ar roboteg (Qui arrêtera Cyanure ?) ha zoken ar veaj en amzer (L'horloger de la comète - Le réveil du Z).
Un dudenn nevez a zeu war wel, paeron ar mafia, dichañs ma'z eo, Vito « Lucky » Cortizone, awenet gant Vito Corleone eus ar film The Godfather, e-barzh Spirou à New York.
Morvan ha Munuera
José-Luis Munuera a chom tostoc'h ouzh doare tresañ klasel Franquin gant un awen Manga el lusk ivez.
Yoann ha Vehlmann
An oberourien nevez adalek miz Genver 2009. O albom kentañ a zeu er-maez e miz Genver 2010 ha titlet eo Il y a un monstre à Champignac.
Sant-Samzun
Sant-Samzun (Saint-Samson-sur-Rance e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e kanton Dinan-Kornôg e departamant Aodoù-an-Arvor.
Tu (yezhoniezh)
An tu diazez eo an tu-gra, pa glota rener yezhadurel ar verb gant graer yezhadurel an hevelep verb en hevelep frazenn.
Georges Brassens
Georges Brassens, ganet d'an 22 a viz Here 1921, e Seta (Cette a veze skrivet neuze), e Bro-C'hall, ha marvet d'an 29 a viz Here 1981 e Saint-Gély-du-Fesc (16 km en Norzh da gêr Montpelhièr, zo ur sonaozer-kaner gall, savet gantañ ur bern kanaouennoù.
Buhez
Ober a ra e studi e lise Sète, daoust da baourentez e dud pa oa e dad ur mañsoner hag e tap e vachelouriezh goude studioù e skolaj Sète hag e lise Montpellier. Entanet eo gant ar varzhoniezh. Mont a ra ur wech da Bariz e 1940 hag e teu di en-dro e 1942. Evit chom hep mont da servij al labour rediet — an STO — e kav repu e ti ur Vretonez, Jeanne Le Bonniec, 30 vloaz koshoc'h egetañ ha genidik eus Lannolon. Homañ eo "La Jeanne" evel ma rae eus e ostizez hag ez eus kaoz anezhi e div ganaouenn (La cane de Jeanne ha La Jeanne). Chom a raio en he zi ouzhpenn ugent vloaz (en Hent-Dall Florimont eus 1944 betek 1966). Kaoz ez eus ivez eus madelezh pried Jeanne, Marcel Planche, en ur ganaouenn brudet-tre, l'Auvergnat.
E 1951 e teu da vezañ brudet-tre pa ra berzh e ganaouennoù e tavarnoù-kanañ Montmartre gant harp ar ganerez Patachou. Dre ar skingomz (radio) hag ar pladennoù ez a e vrud er bed gallek a-bezh hag eo bet troet e varzhonegoù-kanaouennoù gant Paco Ibáñez e spagnoleg hag gant Visbor Narod e rusianeg. Kanañ a ra e Bro-C'hall koulz hag e Bro Velgia ha e Kebek, met bep bloaz e kan e Bobino, ur sal er rue de le Gaîté e-kichen an Ti-gar Montparnasse, e Pariz.
Ur Breton all en deus laosket e verk e buhez Brassens: Armand Robin. O-daou e oant er memes isstrollad anarkour. Armand Robin a vanke dezhañ arc'hant atav, hag e gamalad, deuet pinvidik a-walc'h gant e ganaouennoù, en doa prestet arc'hant dezhañ. Met Robin oa aet d'ar bed all hep rentañ gwenneg ebet en-dro. Memes tra en doa kemeret Brassens un dra digantañ : e anv, rak implijet eo bet gantañ e-barzh ar ganaouenn Bécassine :
Brassens a oa deuet meur a wech da Vreizh, adal 1956 betek 1981. Prenet en doa un ti e Lezardrev, ha kroget e oa da zeskiñ brezhoneg.
E brezhoneg
Un nebeudig eus e ganaouennoù zo bet lakaet e brezhoneg.
Preden
Preden zo un anv brezhonek, deuet eus an henvrezhoneg, hag a vez graet eus Enez Vreizh, dreist-holl a-raok krouidigezh Bro-Saoz, er Grennamzer. Diwar an anv Preden eo bet savet ar gerioù predeneg ha predenek.
Lec'hanvadurezh
An anv Preden, a gaver en anvioù-lec'h Rosporden ha Trebeurden, a zo kar da anv kembraek Prydain, anv Breizh-Veur e kembraeg.
Testenioù
Kavout a reer an anv preden e brezhoneg adalek 1930, meneget eo :
International Telecommunication Union
Ur poellgor eo an ITU-TS a dalvez e saozneg kement ha : "International Telecommunication Union - Telecommunication Standard". Bodañ a ra ennañ kannaded an embregerezhioù broadel war-dro ar pellgomz. E bal eo skoueriekaat war ar bed a-bezh an erspizadurioù a-fet digonusted an holl reizhiadoù pellgomz, ha neuze ober ma vije ar muiañ ar gwellañ a geverlec'hded etre ar re-se.
Kan-ha-diskan
Un doare da ganañ tonioù da zañsal eo ar pezh a vez graet "kan ha diskan" anezhañ, hag a vez klevet er festoù-noz. Kaset e vez en-dro gant daou ganer, pe vuioc'h. Pa vez ouzhpenn daou e kan unan hag e tiskan ar re all.
Gwelet ivez
Tonioù Kan ha diskan
Zandvoorde (Oostende)
Zandvoorde  a zo ur gumun a-wechall eus Flandrez Belgia e rannvro Westhoek hag e proviñs Kornôg-Flandrez. Lakaet eo bet e kumun Oostende gant lezenn 1977.
30 Gouere
Ganedigezhioù
thumb|150px|right|Henry Ford
Sialia
Sialia a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1827 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).
O c'havout a reer e Norzhamerika, Mec'hiko ha Kreizamerika.
Yezhoù salichek
Ur familh-yezhoù eo ar yezhoù salichek komzet e kornôg Kanada ha gwalarn ar Stadoù Unanet.
Yezhoù en arvar da vont da get eo an holl yezhoù er familh-se, rak komzet e vez lod anezhe gant 3 pe 4 den nemetken hag ouzhpenn 60 vloaz eo an darn vrasañ eus an dud a ra gante.
Yezhoù salichek
I. Bellakouleg (Bella Coola)
II. Yezhoù salickek an arvor
III. Interior Salish
Historia Britonum
Historia Britonum, pe Historia Brittonum, zo anezhañ un dornskrid eus an IXvet kantved (war-dro 830) hag a zo bet savet pe dastumet gant Nennius, ur manac'h brezhon eus Enez Vreizh hag ennañ dihelloù o tennañ da istor an enezenn ha da hini Kembre pergen.
Savet e vije bet kalonenn an oberenn, hervez an istorour Léon Fleuriot, war-dro 630 gant Rhun fab Urien, mab da Urien, roue Rheged, unan eus rouantelezhioù ar Vrezhoned e hanternoz Enez Vreizh. Soñjal a ra lod avat e c'hellfe bezañ bet savet diwar c'houlenn ur roue eus Kembre.
Esen
thumb|left|Kêriadenn Esen
Esen (e flandrezeg kornôgel:Êesn) a oa ur gumun eus Flandrez Belgia e rannvro Westhoek hag e proviñs Kornôg-Flandrez. Lakaet eo bet e kumun Diksmuide e 1965.
Kanton Gwared
Kanton Gwared a oa anezhañ ur rann velestradurel eus Breizh, e departamant al Liger-Atlantel hag e rannvro Broioù-al-Liger (Frañs).
Kumunioù
Kanton Gwared a yae c'hwec'h kumun d'ober anezhañ:
Dithouïl'yes
Les Dithouïl'yes eo anv jerzenezek ur renked reier e biz Jerzenez anvet Les Dirouilles e galleg ha saozneg.
Meur a anv o deus ar reier, lesanvet alies a-walc'h "Les Pièrres" hepmuiken.
Jelinenn
Ar jelinenn (Limanda limanda) zo ur pesk mor plat.
thumb|left|250px|Tiriad ar jelinenn
Pariser Platz
thumb|Pariser Platz ha [[Brandenburger Tor]] thumb|Pariser Platz e 1982 thumb|Pariser Platz, [[Hotel Adlon nevez]] thumb|Kannaddi Bro-C'hall
Pariser Platz a zo ur blasenn e-kreiz Berlin, nepell eus Brandenburger Tor, hag e penn kornôg Unter den Linden. Dont a ra anv ar blasenn eus aloubadeg an armeoù unvan e Pariz e 1814.
Istor
A-fet savouriezh ez eo ur blasenn a c'hiz nevezklasel. Betek 1814, e oa anavezet dindan an anv Viereck (karrez). E miz Meurzh 1814 e voe kemmet hec'h anv da Bariser Platz, pa voe aloubet Pariz gant armeoù Prusia ha re vroioù all.
Unan eus plasennoù brasañ e oa Pariser Platz a-raok an Eil Brezel Bed, warni kannatiez (SUA, Bro-C'hall), akademiezh an arzoù-aker, hag an ostaleri Atlon. Lod brasañ ar savadurioù tro-dro ar blasenn a voe distrujet e dibenn ar brezel, war-bouez Brandenburger Tor. Da vare rann Berlin e voe ar blasenn e-kreiz an no man's land. Pa voe unvanet Berlin e 1990, e teuas Pariser Platz da vezañ ul lec'h a-bouez : eno e voe adkaset ar c'hannatiez hag akademiezh an arzoù. Reolennoù a-fet sevel a zo avat : savadurioù 22 metrad uhelder dezho d'ar muiañ a c'haller lakaat sevel.
Bourlagad kirie
Ar bourlagad kirie (liester : bourlagaded kirie), a zo ur spesad evned hirc'harek, Burhinus oedicnemus an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Charadrius Oedicnemus (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha divellkeineged bihan all ; degouezhout a ra dezhañ kemer krignerien, raned ha stlejviled ivez.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ en Eurazia hag Afrika an Norzh :
Tiranoktoned
thumb|right|230px|Harmodios (en dorn dehoù) hag Aristogiton (en dorn kleiz), an diranoktoned. Eiladur ur strobad graet e [[-477|477-476 kent JK, kavet er villa Adriana, Mirdi Hendraouriezh Broadel Naplez .]]
An Diranoktoned eo an anv a reer eus daou zen, Harmodios (war-dro 530-514 kent JK) hag Aristogeion (war-dro 550-514 kent JK),, a lazhas Hipparc'hos, tirant Aten, er bloavezh 514 kent JK, hag a voe lazhet tost kerkent. An "dieuberien" a vez graet anezhe ivez.
Dont a rejont da vezañ harozed eus Aten abalamour do ferzh e diskar an diranted. Bet int ar c'hentañ Gresianed a voe kavet dellezek gant o c'henvroidi da gaout un delwenn savet dezhe.
An div vammenn bennañ diwar-benn drouklazh an tirant eo hini Toukidides (VI, 56-59) ha Bonreizh Aten (XVIII) gant Aristoteles.
Marevezh istorel
Kemer ar galloud a reas Peisistratus e 561. Un tirant a vez graet anezhañ, met ar ger gregach tyrannos ne dalvez ket e oa un den kriz, nemet eo dre nerzh eo e kemeras ar galloud. Peisistratus a blije d'ar bobl peogwir e reas pinvidigezh ha galloud Aten, goude ma veze kasoni outañ e tiegezhioù an noblaénsed kozh o doa kollet ar galloud.
Pa varvas Peisistratus e 527/528 e renas e zaou vab Hippias hag Hipparc'hos war e lerc'h. Kenderc'hel a rejont hervez an hent diskouezet dezho gant o zad, met displijet e voe an dud pa grogas Hipparc'hos da c'hoari gant e c'halloud.
Ar muntr
Kement-se a c'hoarveze er bloavezh 514 a-raok JK eta. Un atenad eus ar renkad etre e oa Aristogiton, hervez Thucydides, war-dro 35 bloaz dezhañ. Hervez Lukian Samosata avat, en e ziviz flemmus Ar C'horbiner  (48), e oa Aristogiton « un den eus ar werin hag ur paour». .
Harmodios, ur paotr yaouank eus noblañs kêr, e "bleuñv kened e yaouankiz" hervez an istorour, a oa e vuiañ-karet, e eromenos.
Hervez Toukidides, en doa bet Hipparc'hos, hag eñ unan eus ar Bisistratided (gourvibien an tirant kozh Pisistratos), ur gabestrenn digant Harmodios. Evit reiñ un distro lous e klaskas un doare a-feson.
Pediñ a eure c'hoar ar paotr yaouank da vezañ kaneforos (dougerez ar baner) e lidambroug ar Panathénées. Kement-se a oa un enor ha ne veze kinniget nemet da verc'hed uhelañ tiegezhioù Aten. Goude-se, dirak an holl, e kasas anezhi kuit war-zigarez ne verite ket an enor-se.
Hervez Aristoteles, e oa Thessalos, mab da serc'h Peisistratus, ur vaouez a oa genidik a Argos anezhi, un den a oa hanter-vreur da Hipparc'hos neuze, hag en doa bet ar gabestrenn digant Harmodios hag a viras ouzh e c'hoar a vezañ kaneforos. Ne vern penaos eo war-lerc'h an darvoud-se e c'hoantaas Harmodios hag Aristogiton klask kaout an dizober eus Hipparc'hos, a reas ar vezhekadenn, hag ivez eus e vreur Hippias, a oa ar galloud etre e zaouarn e gwirionez. <!-- Les amants recrutent rapidement une petite bande ; leur plan est de profiter du défilé des Grandes Panathénées pour assassiner Hippias et Hipparque. Thucydide précise que c'était le « seul jour où il fut possible aux citoyens qui devaient former le cortège de s'assembler en armes sans exciter la méfiance ». Aristote proteste contre ce détail, arguant pour sa part qu'« alors on ne faisait pas la procession en armes ; cet usage fut introduit plus tard par la démocratie. »
Le jour dit, Harmodios et Aristogiton observent l'un des conjurés discutant au Céramique — sur l'Acropole, selon Aristote — avec Hippias entouré de ses gardes. Craignant d'avoir été trahis, ils rebroussent chemin et rencontrent sur leur route Hipparque, à l'écart de son escorte. Ils le poignardent, Harmodios est tué peu après par les gardes, tandis qu'Aristogiton s'enfuit dans la foule. Il est arrêté peu après, torturé et exécuté, non sans avoir eu le temps d'avouer le nom de ses complices, tous aristocrates.
Le groupe des Tyrannoctones
Harmodios et Aristogiton sont traités comme des héros après la chute d'Hippias. Des statues en bronze, œuvre d'Anténor, sont érigées en leur honneur sur l'agora à une date qui reste discutée : Pline l'Ancien la situe la même année que la fin de la royauté à Rome, c'est-à-dire en 510-509 av. J.-C. Cependant, Pline se réfère plus probablement à la chute de la tyrannie d'Hippias, effectivement survenue en 510 av. J.-C. Il n'est pas du tout certain que l'érection du groupe ait été contemporaine de cet événement : mettre en valeur Harmodios et Aristogiton serait revenu à minimiser le rôle de la famille aristocratique des Alcméonides, artisans du renversement d'Hippias, dans le rétablissement de la démocratie. On a soutenu qu'elle a eu lieu en 490 av. J.-C., après la bataille de Marathon, ou encore en 498 av. J.-C., au moment de l'ostracisme de l'alcméonide Mégaclès. Quoi qu'il en soit, Pausanias comme Pline s'accordent à dire que ce sont les premières statues officielles de la cité.
Emportées par le roi perse Xerxès I lors du sac d'Athènes en 480 av. J.-C., elles sont remplacées par un autre groupe dû à Critios et Nésiotès, que le Marbre de Paros date de 477-476 av. J.-C.. Le groupe d'Anténor est ensuite restauré, selon Arrien, par Alexandre le Grand, selon Pausanias , par Antiochos I ou encore, selon Valère Maxime , par Séleucos I.
On identifie généralement deux statues du Musée national archéologique de Naples, trouvées à la villa Adriana, comme des copies du deuxième groupe. Elles représentent, légèrement plus grands que nature, à droite Harmodios, bras droit levé et tenant un poignard, prêt à frapper ; à gauche, Aristogiton tend en avant son bras gauche recouvert d'un manteau, sans doute pour se protéger, tandis que son bras droit, armé, est rejeté en arrière. Le groupe est représenté de face, le spectateur se trouvant donc dans la position de la victime. Cette iconographie est reprise sur le bouclier d'Athéna d'une amphore panathénaïque datée de 400 av. J.-C. environ et, en bas-relief, sur le trône d'Elgin daté de 300 av. J.-C. environ, attestant de la popularité des tyrannoctones.
Autres honneurs
Les chants populaires athéniens attribuent également aux tyrannoctones une place dans les îles des Bienheureux, aux côtés d'Achille. Il n'est pas possible de donner leurs noms aux esclaves ; les propos diffamatoires à leur encontre sont également interdits. Leurs descendants font aussi l'objet d'égards particuliers : Plutarque rapporte qu'Aristide le Juste donne une terre en dot à une petite-fille d'Aristogiton, si pauvre qu'elle ne pouvait trouver un mari, et la marie à un citoyen de bonne naissance.
Pourtant, dès l'époque classique, Thucydide s'était efforcé de relativiser la portée du geste des tyrannoctones, déclarant à l'issue de son récit : « c'est ainsi qu'une blessure d'amour explique successivement, chez Harmodios et Aristogiton, l'idée première du complot et le coup d'audace provoqué par un affolement subit. »
Notes
-->
Unter den Linden
thumb|300px| Unter den Linden Unter den Linden (Dindan ar gwez-tilh e brezhoneg) a zo ur vali vrudet e Berlin, etre Pariser Platz (kostez reter Brandenburger Tor) war-du ar c'hornôg betek Schlossbrücke.
Istor ha savadurioù
Er ne oa nemet un hent douar, treset e 1573 diwar urzh ar priñs-dilenner Johann Georg. D'ar mare-se e oa ul liamm etre Berliner Stadtschloss ha Tiergarten.
Goude Brezel Tregont Vloaz, pa oa Alamagn o c'houzañv goude distruj ar brezel, e c'houlennas Friedrich Wilhelm I Brandenburg ma vije aozet balioù ha liorzhioù nevez. Ar vali a voe savet neuze diwar steñv ar priñs Johann Moritz, hag an hent a zeuas da vezañ ur vali, plantet warni mil gwezenn-graoñv ha mil gwezenn-dilh. D'ar mare-se e oa anvet "Straße des 17. Juni". Kolonenn an trec'h (Siegessäule) a voe lakaet en he fenn.
thumb|300px|Unter den Linden e 1902
thumb|300px|Unter den Linden e 2007
Crevichon
thumb|right|250px Crevichon a zo un enezennig tost da Haerme, en norzh da Jéthou, tostik da Gwernenez., ha nebeutoc'hik eget 6 devezh-arat (3 ha) dindani. Ac'hanoi e teu ar greunvaen a yeas da sevel Kastell Cornet.
Cléville (Calvados)
Cléville a zo ur gumun eus departamant gall Calvados e Bro-C'hall.
Monumantoù ha traoù heverk
left|thumb|An iliz katolik
.
Jelinenn ruz
Ar jelinenn ruz (Microstomus kitt) a zo ur pesk mor plat.
thumb|left|250px|Tiriad ar jelinenn ruz
Yezhoù irokwoyek
thumb|200px|Ar yezhoù irokwoyek
Ur familh-yezhoù eo ar yezhoù irokwokek komzet e Norzhamerika gant pobloù-orin. Er familh-mañ e vez renket yezhoù Kevre an Irokezed hag an tsalagieg (tcherokeeg).
Setu penaos e vez isrenket an 11 yezh a zo er familh-yezhoù-mañ:
Yezhoù irokwoyek
I. Yezhoù irokwoyek an hanternoz
II. Yezhoù irokwoyek ar c'hreisteiz
yezhoù marv eo an nottowayeg, ar yezhoù houronek-wyandotek, ar souskwehannockek hag al laurenteg.
Liammoù diabarzh
Gwelet ar rannbennad yezh e pennad an Haudenosaunee.
Hermippe (loarenn)
Hermippe (diwar an henc'hresianeg: ’Ερμιππη) pe Yaou XXX a zo ul loarenn gilgradek direizh hag a dro en-dro da Yaou. Gant ur strollad steredonourien eus Skol-Veur Hawaii e voe dizoloet e 2001. Unan eo eus strollad Ananke, ur strollad loarennoù hag a gelc'htro etre 19.3 milion a gilometradoù ha 22.7 milion a gilometradoù gant ur stouadur a 150°.
Betek 2005 e oa anvet S/2000 J 3. Tennañ a ra hec'h anv eus Hermippe, unan eus serc'hed Zeus.
Leoneg (romaneg)
Implijet e voe ivez ar ger "leoneg" gant skrivagnerien zo, adalek ma voe embannet gant Menéndez Pidal e 1906 ar studiadenn “Sobre el dialecto leonés”, evit merkañ an holl yezhoù pe rannyezhoù a vez komzet eus Cantabria betek Extremadura. Koulskoude eo diaes a-walc'h abalamour d'ar yezhoniezh ha d'an istor envel "leoneg" ar yezhoù asturek. Neuze e vez implijet kentoc'h gant an darn vrasañ eus ar skrivagnerien ar ger "asturek-leonek" evit merkañ ar rummad yezhoù-se.
Garadenn
Garadenn (ur c'haradenn) eo ar ger a vez implijet gant brezhonegerien zo a c'hoari echedoù eus ar gambetto italianek da lavarout eo aberzh ur pion pe ur pezh all da vare digoradur ur c'hoariadenn, kontrol d'ar sturienn ha ne dleer ket lezel pezhioù da vont da goll.
Kement-se a vez graet evit aesaat an arsailh, kaout lec'h, digeriñ linennoù, ha gounit amzer.
Gerdarzh
Dont a ra ar ger italianek gambetto (anavezet gant Léon Gambetta a dra sur) eus gamba a zo gar, ha gambitare a dalv kement hag ober gar, diwar-se garadenn.
Antikythera
Antikythera pe Adikythera (Αντικύθηρα e gresianeg) zo un enezenn eus Hellaz, etre Kythera ha Kreta.
Bet eo pell amzer e dalc'h Republik Venezia hag anvet e oa Cerigotto. Brudet eo abalamour ma voe dizoloet eno "mekanik Antikythera", koshañ mekanik da jediñ anavezet en istor.
Yezhoù chastek
thumb|222px|Takad ar yezhoù chastek a-raok donedigezh Europiz eno. Ur c'herentiad yezhoù eo ar yezhoù chastek (saozneg: Shastan Languages), enni peder yezh varv a veze komzet e norzh Kalifornia ha su Oregon:
Zoothera
Zoothera a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ spesadoù kar d'an driski, krouet e 1832 gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840). An darn vrasañ anezhe a zo rummataet er genad Geokichla bremañ.
Triwec'h (18) isspesad dezhe en holl.
Les Houmets
thumb|right|250px Les Houmets a zo anv ur renkad enezoùigoù er reter da Wernenez, en o zouez Houmet Benest/Houmet Benêt, Houmet Paradis hag Houmet Hommetol (Omptolle).
Dont a ra o anv diwar stumm-bihanaat ar ger normanek hou, a dalv "enez".
Sinema
Ar sinema, ijinet gant Auguste ha Louis Lumière e fin an, a zo un arz hag a denn d'ar gweled, met gant ar son ouzhpennet d'ar skeudennoù fiñvus e-kreiz ar bloavezhioù 1920, eo deuet da vezañ arz ar c'hleweled ivez.
P'eo ar sinema unan eus an diduamantoù prizietañ er bed a-bezh eo abeg ur greanterezh eus ar re c'halloudusañ, dezhañ ar perzh dibar bezañ hag un arz hag ur greanterezh war an dro.
Tired boud
An tired boud a zo ur sin diakritek eus al lizherenneg latin.
Picathartidae
Picathartidae zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, ennañ daou spesad a vev en Afrika. Picathartes eo ar genad nemetañ a ya d'ober anezhañ.
Skaseg kof gwenn
Ar skaseg kof gwenn (liester : skaseged kof gwenn) a zo ur spesad evned hirc'harek, Himantopus himantopus an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Charadrius Himantopus (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Francesco Iañ Sforza
thumb|right|220px|[[Francesco Sforza (1401-1466), dug Milano.]] Francesco Sforza ( 1401-1466), a oa condottiero er c'h-Quattrocento. Dont a reas da vout dug Milano war-lerc'h marvet an dug Filippo Maria Visconti e 1447, pa zimezas da Bianca Maria Visconti, pennhêrez, war-lerc'h dibenn ar Republik Ambrozian (1447-1450).
E vuhez
Ganet e oa e San Miniato, e Toskana, e 1401. Mab bastard e oa da Muzio Attendolo « Sforza » ha da Lucia Terziani, eus Marsciano.
E dad a oa condottiero, genidik eus Pescara, hag a vrezelias evit an Tiegezh Visconti, goude Firenze, ha duged Anjev Naplez. E vugaleaj a dremenas e Firenze hag e lez Niccolò III d'Este e Ferrara. Eno e voe desket mat, gant Guarino Guarini dreist-holl, lesanvet il Veronese. Da-heul e da ez eas da vrezeliñ da Naplez. Eno, da unnek vloaz, e miz Kerzu 1412, e voe anvet da gont Tricarico gant ar roue Ladislao Iañ hag armet en marc'heg.
Ar c'hontig (" Il conticello"), evel ma veze graet anezhañ neuze, a zimezas da Polissena Ruffo, un dimezell eus skourr Montalto, intañvez ar marc'heg gall Giacomo de Mailly, perc'henn douaroù bras. Seitek vloaz e oa, pa voe graet an eured, d'an 23 a viz Here 1418, e Rossano. Ne oa ket bihan an argouroù: Paola, priñselezh Rossano, Calimera, Caccuri, Montalto, Policastro ha douaroù all hag a voe fiziet en Angelo Simonetta. E 1420 e varvas Polissena goude genel ur verc'h, Antonia Polissena, a varvas buan ivez.
En 1424 e varvas tad Francesco, ha kemeret e voe penn e armead gant e vab, a laboure evit an hini a baee ar muiañ.
Evit Janed II Naplez e lakaas seziz war gêr Naplez. Servij a reas Tiegezh Visconti Milano a-enep Republik Venezia hag ar pab Ujen IV a dennas marz Ancona digantañ.
En 1434 e teuas ar pab da ginnig dezhañ an titloù a vikel ar pab ha  gonfalonniero an Iliz evit mont a-enep  en échange de son service a-enep  Milano.
Dimeziñ ha bugale
right|thumb|250px|E bried [[Bianca Maria Visconti, poltredet gant Bonifacio Bembo (Milano, Pinacoteca di Brera) ]]
Efim Geller
Efim Petrovich Geller (e kirileg: Ефим Петрович Геллер) a zo bet ganet d'an 8 a viz Meurzh 1925 en Odessa, en Unaniezh Soviedel ha marvet d'ar 17 a viz Du 1998 e Moskov (Rusia).
Mestrc'hoarier ha skrivagner echedoù ukrainan ha soviedat.
Kampion Ukraina e 1950, e 1957, e 1958 hag e 1959. Kemer a reas perzh 23 gwezh e Kampionad echedoù Unaniezh Soviedel. Dont a reas ar maout div wezh gantañ, e 1955 hag e 1979.
Mestr Etrebroadel abaoe 1951, Mestr Meur Etrebroadel abaoe 1952.
2765 e voe e renk Elo (FIDE) gwellañ, e miz Eost 1963.
Tu darvoudel
Er yezhoniezh e vez implijet an termen tu darvoudel (saoz.: "circumstantial voice") evit komz eus un tu yezhadurel implijet gant ar malagasieg da skouer, pa vez treuzfurmet ar frammadur kevreadurel diazez ur frazenn, o tont da vezañ arguzenn amskouer ur verb rener yezhadurel ar frazenn, ha neuze e c'hell dont ar rener diazez rannfrazenn (adstagennek) (arguzenn amskouer) diret ar frazenn adframmet en tu darvoudel.
Meur a zoare tu darvoudel ez eus, pephini anezhe o tennañ d'un arguzenn amskouer resis. E-touez an tuioù darvoudel a gaver alies-tre e-touez yezhoù ar bed emañ an tu-gouzañv, ma vez lakaet da rener (pe graer yezhadurel) ar frazenn adfurmet gouzañver ar verb.
Heñvel eo an tu-darvoudel ouzh an tu-seveniñ (saoz.: "applicative voice") pa deu da vezañ renadenn eeun ur frazenn un arguzenn amskouer. Disheñvel eo an eil diouzh an egile avat rak kresket e c'hell bezañ fiz ur verb amtranzitivel dre ouzhpennañ ur renadenn eeun, keit ha ma n'hall ket an tu darvoudel kreskiñ fiz ur verb.
Liamm diavaez:
Doug's Circumstantial Passive
Taden
Taden  a zo ur gumun eus Breizh e kanton Dinan-Kornôg e departamant Aodoù-an-Arvor.
Douaroniezh
War lez ar Renk emañ Taden.
Ardamezioù
En glazur e wifrell en aour, heuliet ouzh kab gant ur bav dehoù en argant leinet gant ur steredenn en aour; hag ouzh beggant un alarc'h en argant mordoant
- ouzh dehoù ː familh Marot
- ouzh kleiz ː elerc'h stang Taden
- ar wifrell ː an hent bras a-dreuz ar gumunn.
Rannvro emren Bougainville
Rannvro emren Bougainville, anvet betek 2005 Proviñs Salomon an Norzh, a zo ur rannvro emren e Papoua Ginea-Nevez. Meur a enezenn a ya d'hec'h ober ; an hini vrasañ eo Bougainville hag Arawa ar gêr-benn anezhi. E-barzh emañ enez Buka hag Inizi Carteret ivez. Ur boblañs a 175,160 a dud he devoa e 2000.
ISO 8859
ISO 8859, pe formelloc'h ISO/CEI 8859, a zo un norm eus an ISO hag eus ar CEI war-un-dro, evit kodiñ arouezennoù war 8 bit a-benn tretiñ testennoù dre an informatik. Ar standard a zo rannet etre 15 isstandard, eus an ISO/CEI 8859-1 betek an ISO/CEI 8859-16.
Pal
Ma'z eus a-walc'h gant an 96 arouezenn moullapl eus an ASCII evit eskemm stlennoù e saozneg, ez eus ezhomm arouezennoù ouzhpenn evit ar yezhoù all a ra gant al lizherenneg latin, da skouer ar ß (alamanek), an å (yezhoù norzhek), ù, ñ... evit ar brezhoneg. ISO 8859 en deus klasket diskoulmañ ar gudenn-se oc'h ober gant an 8vet bit, laosket dizimplij gant an ASCII, pezh a c'hall roiñ plas evit 128 arouezenn all. Pezh a zo, bez' oa estreget 128 karakter hag a vanke. Setu emaint bet lodennet etre 15 taolenn.
An norm ISO 8859 a zo bet savet evit eskemm stlennoù hepken, pas evit tipografiañ anezhe kaer. Mankout a ra e-barzh arouezennoù e-giz ligaturioù, tiredoù 'zo, traoù all... setu e vez implijet gant ar sistemoù-moullañ sofistiket taolennoù dezhe o-unan, pe (gwelloc'h) Unicode.
An taolennoù
E-barzh an ISO 8859, evit c'hoarzh, e kaver an 15 taolenn-mañ :
Pep rann a zo bet divizet evit servij da yezhoù hag a amprest an eil gant eben. Pa c'hoarvez un arouezenn e meur a rann, ez eus bet klasket lakaat anezhañ e-barzh ar memes plas e-barzh pep hini...