cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pepin an Tort
Un arouez e oa an anv-se: hini Pepin Grenn, tad Karl Veur, e oa, hag a oa da dremen d'ur mab hervez ar c'hiz frank, ha d'ur mab a dle ren evel e dad-kozh. Marteze e c'haller gwelout aze levezon Hildegard, mamm Karloman, a glaske lakaat he mab da uhelaat diwar-goust mab serc'h he fried.
Aotre en doe Pepin da chom el lez, ha derc'hel a reas e dad d'e enoriñ dreist e vreudeur. Mignon e oa d'an noblañsed drouklaouen a roe ton d'e zroukrañs ouzh e vreudeur, hag e 792 e voe un toullad konted o terc'hel warnañ ken e kemeras penn o emsavadeg. Mennet e oa an emsavidi da lazhañ Karl, e wreg Hildegarde, hag he zri bugel. Neuze e rojent ar gurunenn da Bepin, a gave dezho e vije ur vergodenn aes da c'hoari ganti. D'an deiz lakaet e lavaras Pepin bout klañv, evit mont da gaout an iriennerien. Hogos e voe dezho dont a-benn eus o gwalldaol. Met un diagon lombard anvet Fardulf a ziskulias an irienn.
Kraouiet e voe en abati Prüm e 792 goude bet oc'h en em sevel a-enep d'e dad impalaer e 791. Eno e vevas evel manac'h un 20 vloaz c'hoazh.
Kazh-mor (bronneg)
Gwarez
N'anavezer ket pet kazh-mor a chom hiriv an deiz.
Liammoù diavaez
Ar c'hazh-mor war Animal Diversity Web
30 vloaz Diwan
=Diwan: 1977-2007, 30 vloaz!=
Diwan, ur skoliadur klok eus ar skol-vamm d'ar vachelouriezh. Ar brezhoneg, n'eo ket ur yezh kollet. Abaoe 30 vloaz e stourm Diwan evit ar brezhoneg. E 1977 e tigoras ar skol gentañ. E fin 1978, e oa 4 skol. E miz Gwengolo 2007 e oa 34 skol.
30 vloaz, gouel ar gevredigezh ha gouelioù ar skolioù
30 vloaz ar gevredigezh Diwan a zo bet lidet e Karaez d'an 2, 3 & 4 a viz Mae 2008. Ar ger stur a oa "30 vloaz, 3000 skoliad, 30 darvoud : ur bloavezh gouel". Liammet e voe ar gouel-se gant Ar Redadeg, c'hoar ar c'hKorrika e Bro-Euskadi, oc'h ober tro Breizh dibaouez, noz-deiz. Eus Naoned betek Karaez, lec'h ar gouel. War-dro 10.000 den a zo deuet d'ar gouel-se ha gounezet ez eus bet muioc'h eget 60.000 €.
30 vloaz pep skol a zo bet pe a vo lidet ivez :
...
Kensonenn dent dre dostaat
Unan eus ar c'hensonennoù e taolennoù ofisiel al lizherenneg fonetikel etrebroadel eo ar gensonenn dent dre dostaat mouezhiet treuzskrivet hervez reolennoù LFE dre ouzhpennañ ar sin diakritek ispisial evit lakaat an diforc'h gant gensonenn dent dre daravat mouezhiet [ð] evel-hen:.
Mouezhiet e vez ar c'hensonennoù dre dostaat atav hep par divouezh ebet.
Boroeg
Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù gongaek an norzh eo ar boroeg (b(w)oro, shinasha pe scinacia) komzet gant 19.878 den evel yezh kentañ ha gant 2.276 den all evel eil yezh e mervent Amhara en Etiopia (1998).
Peder rannyezh ez eus:
Silvanus
Silvanus zo un anv latin roet da veur a zen:
Anv-badez
Un anv-badez saoznek eo ivez, skrivet Sylvanus a-wechoù, da skouer Sylvanus Olympio (prezidant kentañ Togo).
Biwmares
250px|thumb|Iliz an itron Varia, e Biwmares, m'emañ bez ar briñsez [[Siwan (gwreg Llywelyn Fawr)]] Biwmares (Beaumaris e saozneg) zo ur gêr e gevred Enez Mon war ribl ar Menai. Un anv normanek zo d'ar gêr hag a dalvez geun brav ('beau marais' e galleg).
Savet e voe Biwmares evel m'emañ bremañ e dibenn an, goude aloubadeg Enez Mon gant ar roue saoz Edouarzh Iañ. Lakaat a reas sevel ur c'hastell en ul lec'h ma oa ur gêriadenn anvet Llan-faes. Skarzhet e voe tud ar gêriadenn, kaset e voent da Niwbwrch, ha dont a reas Saozon d'ober o annez er gêr nevez e-kichen Kastell Biwmares, a oa unan eus kreñvlec'hioù saoz hanternoz Kembre, evel Kastell Caernarfon, Kastell Harlech pe c'hoazh Kastell Conwy.
Hiziv n'eo ket Biwmares ur greizenn velestraduel a bouez ken : emañ kuzul kontelezh Mon e Llangefni. Derc'hel a ra Biwmares da vezañ ul lec'h darempredet koulskoude, gant miliadoù a douristed o tont di bep bloaz.
Kensonenn staon dre dostaat
Unan eus ar c'hensonennoù e taolennoù ofisiel al lizherenneg fonetikel etrebroadel ganti un arouezenn ispisial eo ar gensonenn staon dre dostaat mouezhiet treuzskrivet [j] hervez reolennoù al LFE, ganti an niverenn dave 151.
Mouezhiet e vez ar c'hensonennoù dre dostaat atav hep par divouezh ebet.
Ԋ (lizherenn)
Ul lizherenn girillek ispisial eo Ԋ, ԋ implijet gant ar komieg-zirieg evit skrivañ ar son kensonennel [ɲ] pe [nʲ], kevatal d'al lizherenn serbiek Њ
Unan eus lizherennoù al lizherenneg volodtsovek an hini e oa, bet implijet etre 1919 ha 1931.
Santa Ana
Santa Ana (pe Santa Anna, raloc'h) zo un anv spagnolek, par da Santez Anna e brezhoneg.
Hag ivez:
-en Oaxaca: -e Sonora: -e Tlaxcala:
Marc'heg (Henroma)
Ur marc'heg en Henroma, anvet eques e latin (equites el liester), a oa un den eus urzh ar varc'heien roman (ordo equester e latin) a oa an hini izelañ eus div sklisennad an noblañs roman, just a-is ar Batrikianed (patricii), ur c'hasta dre hêrezh a zalc'he ar galloud politikel evitañ e-pad oadvezh ar rouanez (betek 501 kent J.-K.)]] ha deroù Republik Roma (betek 338 kent J.-K.). Eques hag equites a dalvez "marc'heger" pe "marc'hegerezh" (eus equus = "loen-kezeg") e latin, met er c'henarroud politikel e talvez kement ha "marc'heg" da lâret eo ezel ur strollad noblañsed.
Eus ar marc'hegerezh d'ar renk sokial
Da vare ar rouantelezh roman hag e-doug ar c'hentañ kantved eus ar republik roman e veze tutaet marc'hegerezh al lejionoù e-touez ar Batrikianed a oa sañset pourchas 6 centuria marc'hegerezh (300 marc'heger evit pep lejion koñsulel). D'ur mare bennak dindan ar rouanez e oa roet d'ar batrikianed a servije er marc'hegerezh ar gwir da gaout ul loen-kezeg diwar-goust ar Stad (equus publicus). Betek 400 kent J.-K. eta e oa heñvelster equites gant patricii (patrikianed). War-dro 400 kent J.-K. avat, e oa savet 12 centuria marc'hegerezh ouzhpenn. Abalamour ma ne oa ket niverus a-walc'h ar batrikianed da bourchas marc'hegerien a-walc'h, moarvat, e oa tutaet tud eus ar werin (plebs) ivez, most likely on the basis of a wealth requirement whose level is uncertain. Ar gwir o doa da gaout un equus publicus ivez. Adal neuze ne oa ket miret ken ar fed da vezañ an equites d'ar patrikianed hepken, daoust ma oant chomet ur vegennad tud gant brientoù ispisial ha, hep mar, o centuria dezhe o-unan (ar 6 centuria rouel orin).
War-dro 300 kent J.-K. e oa rediet Roma da zoublañ e c'halvadeg vloaziek boaz eus 2 da 4 lejion abalamour d'ar brezelioù samnitek, ha da zougementiñ ar marc'hegerezh a oa kreñv eus 1200 loen-kezeg. D'ar mare-se eo moarvat e krogas marc'hegerezh al lejionoù da duta keodediz pinvidik er-maez an 18 centuria, rak ne oa ket niverus a-walc'h ar re-se da bourchas soudarded a-walc'h. Koulskoude ne oa ket degemeret ar geodediz-se (eus kentañ klas aozadur ar centuriae) e-barzh 18 centuria marc'heien an equus publicus ha ne resevjont ket ar memes brientoù kennebeut. D'ar mare-se eta ne oa ket heñvelstêr, equites (marc'heg) penn-da-bennn gant equites (marc'hegerezh). A-benn ar fin, da vare an eil brezel a-enep Kartada (218-202 kent J.-K.), e oa holl izili ar c'hentañ renkad da servijout da varc'hegerien. Digreskiñ a reas niver ar varc'heien er marc'hegerezh roman ivez er prantad etre 200 ha 88 kent J.-K.. Ar varc'heien hepken a c'halle bezañ ofiserien uhel en arme roman hag evel ma kreske dibaouez niver al lejionoù e chome nebeutoc'h da servijout er marc'hegerezh. Goude 88 kent J.-K. ne veze ket galvet ar varc'heien ken e marc'hegerezh el lejionoù, daoust ma oant atav e riskl da servijout er marc'hegerezh betek 284. Derc'hel a rejont da bourchas ofiserien uhel en arme a-hed ar briñsadelezh.
war-bouez of the purely hereditary patricians, Ar varc'heien a oa termenet en deroù dre o finvidigezh. Daoust ma tremene ar renk a rummad da rummad ur wezh gounezet, izili an urzh na oant ket pinvidik a-walc'h da vare ar census pempbloaziek a veze tennet diwar roll an urzh gant ar censored roman. E diwezh ar Republik e rankent kaout 50 000 diner perc'henniezh ha doublet e oa ar census-se da 100 000 diner gant an impalaer Augustus (30 kent J.-K.- 14 goude J.-K.) - talvoudegezh gopr bloaziek 450 lejioner eus ar mare well-wazh.
Marc'heien ha senedourien
Dindan Augustus e oa roet ur statud ofisiel da urzh ar senedourien (an ordo senatorius) gant ul live pinvidezh uheloc'h (250 000 diner, pe gopr 1100 lejioner) hag ur renk ha brientoù brasoc'h evit re ar varc'heien all. Urzh ar senedourien avat ne zeuas ket avat da vezañ distag penn-da-benn diouzh urzh ar varc'heien. Chomet eo kentoc'h un isstrollad eus egile.
E-pad ar priñsadelezh e servije ar varc'heien e postoù uhelañ ar velestradurezh hag an arme e gouarnamant an impalaeriezh. Ur c'hemm sklaer a oa etre ar postoù miret evit urzh ar senedourien (ar re uhelañ) hag ar re miret evit ar varc'heien na oant ket izili eus urzh ar varc'heien. Framm an esped en daou strollad a oa damheñvel avat : ur prantad er postoù melestradurel izel e Roma pe en Italia, heuliet gant un all (war-dro dek vloaz) en arme evel ofiser uhel, hag ur prantad all gant postoù uhel en arme pe er melestradur, er proviñsoù. Ar senedourien hag ar varc'heien a oa ur vegennad vihan, gant war-dro 10 000 ezel a zalc'he evite ar galloud politikel, hag ar galloud en arme ha en ekonomiezh en un impalaeriezh 60 milion a annezidi.
Diskar galloud ar varc'heien
E-pad an III kantved goude J.-K. e tremenas ar galloud eus ar vrientinelezh italian d'ur renkad marc'heien en doa gounezet o flas abalamour d'o servij en arme, hag o doa pignet eus ar renkoù izelañ alies. Ofiserien a-vicher eus ar proviñsoù (re ar Balkanioù dreist-holl) a gemeras plas ar vrientinien italian e penn an arme, ha dindan Diocletianus (284-305) e penn ar velestradurezh sivil. Evel-se e teuas ar vrientinelezh italian da vezañ ur strollad perc'hennien douaroù arouarek met pinvidik-kenañ. E-pad ar IV kantved e oa izelaet-kenañ ar statud marc'heg a oa bet roet d'un niver re vras a dud. D'ar memes mare e oa kresket niver ar senedourien betek ouzhpenn 4000 pa oa savet un eil sened e Kergustentin ha pa oa tric'hementet niver ar senedourien e pep hini anezhe. Er IV kantved eta e oa kevatal urzh ar varc'heien da urzh ar varc'heien dindan Augustus.
Silvanus (doue)
Silvanus pe Sylvanus e oa doue roman ar c'hoadoù. Seblantout a ra dont eus an doue etrusk Selvans. Faunus, hag a oa doue ar maezioù kentoc'h, a oa hini ar c'hoadoù ivez koulskoude.
Meneget eo Silvanus gant Cato an Henañ en e oberenn De agri cultura: ur c'hinnig a vez graet da Meurzh Silvanus evit yec'hed ar chatal.
Heñvelekaet eo bet ouzh an doue kelt Sukellos.
Che (spagnolek)
Che (distaget tʃe) zo un estlammadell spagnolek, a glever e spagnoleg tud Amerika ar C'hreisteiz (Arc'hantina, ha kornioù zo eus Uruguay, Paraguay, Perou, ha Bolivia), hag a zo bet brudet dre ar bed en anv Che Guevara.
Anavezet eo ivez e Bro-Valencia, e Spagn, skrivet xe, ha xa e katalaneg. Melldroaderien Valencia CF a vez graet "Els Xes" (ar "cheed" anezho.
Anavezet eo c'hoazh er portugaleg komzet e stad Rio Grande do Sul e Brazil nemet e vez skrivet tchê, hervez ar reolennoù da skrivañ portugaleg.
Ster hag implij
Un estlammadell eo hag a vez taolet da verkañ souezh pe da c'houlenn evezh ar c'hengomzer. Klotañ a ra gant e pe ac'hanta pe sell 'ta, pe paotr e brezhoneg. Klevet e vo da skouer "Che, está buena la cerveza." pe "Vamos a buscar unas cervezas, che." (Ac'hanta, mat eo ar bier, pe Deomp da gerc'hat bier, sell)
E broioù zo eus Kreisteizamerika e reer Che eus tud Arc'hantina. Kement-se a c'hoarvezas gant Ernesto Guevara a dapas e lesanv abalamour ma teue ar ger-se gantañ. Hiziv eo anavezet Guevara evel el Che <!-- For example, earned his nickname from his frequent use of this expression, which, particularly to his Cuban comrades, was a curious feature of his idiolect. is popularly known simply as in Latin American countries. This sort of appellation based on utterance is common when persons from different cultures interact (see, for example, les goddams).
In the Philippines (a former Spanish colony), "che" is used as a means of dismissing another person or interrupting another person's speech, similar in context to the American phrase "Shut up!"
The origin of this word is unclear. It may have derived from several native South American languages: in Guarani language che means simply "I" or "my", in Tehuelche and Puelche (Pampa) languages che means "man", and in Mapudungun language (Mapuche) it means "people". Others, however, argue that the word che is derived from the archaic Spanish word ce, used to call someone's attention. Another theory connects it with the Italian greeting Ciao introduced to South America by Italian immigrants. Che may also be a shortened version of the word "escuche" meaning "listen" and used to capture attention, similar to the "oye", which also means "listen", used in other Spanish speaking countries.
Etimología
Existen diferentes versiones acerca de la etimología de la expresión che.
Hay quienes dicen que deriva de la palabra guaraní che, siendo el pronombre personal 'yo' o el posesivo 'mi' (de esta manera la frase "che coronel" significa 'mi coronel') sin embargo es muy probable que haya ingresado por el camino inverso desde el español mediante el bilingüismo que hoy día sigue siendo característico del Paraguay. En los idiomas tehuelche y pampa "che" significa 'hombre', por préstamo del mapudungun, en que significa 'gente' y conforma muchos gentilicios de la región sin embargo no tiene ningún uso vocativo o expresivo. El uso del "che" rioplatense precede al menor contacto con los araucanos.
Por otra parte, en la Comunidad Valenciana (España) esta interjección es muy frecuente desde hace siglos de antigüedad, lo que hace pensar, bien en un parentesco con el che rioplatense, bien en una coincidencia, de ahí entre otras cosas que al equipo de futbol Valencia Cf, se le llame equipo ché. El che valenciano se escribe normativamente xe en lengua valenciana aunque posiblemente escrito ya desde largo tiempo antes de la normativa fabriana con ch, hasta la llegada de la normalización. El xe valenciano se pronuncia con una e abierta que en algunos lugares se alarga para enfatizar. Un dato a favor de una posible relación entre el che sudamericano y el valenciano, es el hecho de que el juego de cartas por excelencia del cono sud americano, el truco, extendido por amplias zonas de Argentina y Uruguay, es también muy típico y exclusivo de la región de Valencia, donde recibe el nombre de truc (que significa truco, en lengua valenciana), siendo prácticamente desconocido en el resto de España. Hay que apuntar que en la provincia de Castellón la expresión usada es cha en lugar de che, aunque se usa en las mismas circunstancias.
El hispanista Ángel Rosenblat relaciona el che rioplatense y el che valenciano (idéntico al argentino/uruguayo en significado y usos) al antiguo vocablo español ce, con que se llamaba, detenía o hacía callar a alguien. Este ce tenía antiguamente una pronunciación parecida a [tse], lo que explica el paso a che. Según Rosenblat, en ciertas zonas de Lombardía, en Italia, existe una expresión parecida, ce, pronunciada che con los mismos significados y usos que el che rioplatense y el valenciano, pero no aclara si están relacionados. Aunque tras unos cuatro siglos de dominación por parte de los Aragoneses de la Corona de Aragón, y su extensión lingüística, en la isla de Cerdeña lo certificaría, pues se suele oír a menudo la exclamación cè (pronuncia, ché). Pero, más bien que ser una manera para llamar a alguien, es una exclamación de maravilla o estupor.
Usos
-->
Republik Batav
Ar Republik Batav (Bataafse Republiek e nederlandeg) eo an anv a veze graet eus an Izelvroioù eus 1795 da 1806, pa oa bet savet eno ur gouarnamant hervez patrom ar Republik C'hall.
Donet a rae anv ar stad eus Bataved, anv ur boblad c'herman a veve er vro da goulz an aloubadeg roman gwechall.
Istor
Eizh vloaz a-raok, e 1788, e oa erruet ar gostezenn Oranje e penn ar vro war-lerc'h ur brezel diabarzh, harpet ma oa bet gant armeoù roue Prusia, breur-kaer ar stadthouder.
Pa voe aloubet an Izelvroioù gant armeoù an Dispac'h gall e oa tec'het ar stadthouder (rener-stad) Willem van Oranje da Vro-Saoz.
En deiz war-lerc'h, d'an 19 a viz Genver 1795, e voe embannet ar Republik batav gant Gallaoued hag un nebeud skoazellerien, Izelvroiz a-du gant an Dispac'h gall.
Ur stad sujet da Vro-C'hall e oa. Ur gouarnamant dispac'hel e oa, distabil, ha meur a daol-stad a voe e-pad an dek vloaz ma padas. E 1805 e voe echuet gant an arnodoù demokratel pa erruas Rutger Jan Schimmelpenninck e penn ar vro evel Raadspensionaris.
Er bloaz war-lerc'h e voe diskaret ar Republik gant Napoleone Buonaparte, ha lakaet gantañ en he lec'h Rouantelezh Holland, savet evit reiñ ur gurunenn d'e vreur Luigi Buonaparte, anvet Lodewijk Napoleon e nederlandeg.
Dihun
thumb|200px|right|Logo ar [[Kevredigezh|gevredigezh Dihun-Breizh]] thumb|right|200px|ur vanifestadeg aozet gant Dihun e Kemper e miz Meurzh 2008. Yannig Baron a weler o tougen ar giton (a-zehoù) Kevredigezh ar gerent o deus bugale e klasoù divyezhek brezhoneg-galleg ar skolioù kristen e Breizh eo Dihun. 4 971 skoliad a zo enne e miz Gwengolo 2013. Yannig Baron a zo prezidant ar gevredigezh.
Sant'Anna
Sant'Anna zo
Dihun
Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel Dihun-Breizh
Sant'Anna
En Italia
-kumunioù:
-frazioni:
Sebelinez
Ar sebelinez, pe zibelin, (Martes zibellina) a zo ur c'higdebrer bihan, kar d'ar mart, hag a vev e hanternoz Azia eus menezioù Oural betek Mongolia ha Japan.
Gwechall e kaved anezhi e kornôg Rusia, e Skandinavia hag e Polonia ivez. Brudet eo evit he c'hreoñ a vez implijet evit ober kalz doareoù dilhad evel, da skouer, ar shtreimel. Meur a liv e c 'hell bezañ he blevenn met an hini a brizier ar muiañ eo an hini du, a zo sabel en ardamezouriezh.
Preizherien-deiz eo ar sebelinezed. Gant o c'hwesha hag o c'hleved ez eont da hemolc'hiñ anevaled bihan. En natur e vezont gouez a-walc'h met posupl eo o doñvaat m'o c'hemerer yaouank. Da c'hoarius ha kurius ez eont neuze.
Er c'hontrol d'ar marted arall eo ar sebelinezed loened-douar dreist-holl. Hemolc'hiñ a reont tamiaed, gwiñvered, logod, evned bihan, ha pesked. Debriñ a c'hellont hugennoù ivez pa vez ral ar boued. Pa vez fall an amzer e viront boued en o douarenn.
Penn (anvioù-tiegezh)
Kavet a reer ivez anvioù-tiegezh tennet eus anvioù-lec'hioù :
Lambaol-Blouarzhel
Lambaol-Blouarzhel a zo ur gumun eus Bro-Leon e kanton Lokournan, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
Penn (anvioù-tiegezh)
Met un anv familh angl-ha-saoz eo Penn ivez.
Timbroù Orcha
left|160px|Timbr Orcha - 1914
Unan eus Stadoù-priñselezh India e oa Orcha da vare mestroniezh ar vro-se gant ar Rouantelezh-Unanet. Emañ an tiriad e kreiz India, e mervent Stad Charkhari, e Su Datia, e reter Jhalawar hag e biz Bhopal. Emañ bremañ e stad Madhya Pradesh an Unvaniezh Indian.
Timbroù zo bet embannet dindan anv Orcha (skrivet ORCHHA STATE ) etre 1900 ha 1940-43.
War timbroù an daou rummad kentañ e arvester ardamezioù ar Stad vihan. Digempenn int avat. Adalek 1935 e kavomp timbroù bravoc’h, gouestlet an holl anezho d’ar Maharajah Vir Singh Deo, hennezh o vezañ gwisket pe e-giz un European (rummad 1935), pe e-giz un den-jentil eus India.
Timbroù India a vez implijet eno abaoe dibenn an eil Brezel-bed.
Verliebt in Berlin
right Verliebt in Berlin (c'hoari gerionù, ""Karantez evit/e Berlin"), Le destin de Lisa e ditl [[gallek, zo un istor alamanek skignet war ar skinwel gall TF1 dibaoe an 8 a viz Genver 2007. Skignet eo bet en Alamagn adalek an 28 a viz C'hwevrer 2005, e Suis ha Kebek e vez adkavet an istor mañ ivez. Ar rannstirad kentañ ez eus 364 rann enni.
Sinopsiz
Un dimezell yaouank anvet Lisa Plenske, 24 bloaz dezhi, ur plac'h sirius, jentil, speredek anezhi, eo harozez ar stirad. Met ne vez gwelet warni nemet tres ur plac'h lentik ha gwisket fall. O vevañ e Göberitz, e bannlev Berlin, gant he c'herent emañ Lisa. O klask labour emañ-hi ; kavout a ra ur post e Kerima Moda, un embregerezh anavet er bed a-bezh war dachenn an dilhaderezh, evel sekretourez dindan karg Frédéric Seidel. Met nac'het eo ar post-mañ outi rak n'eo ket Lisa gwisket cheuc'h a-walc'h evit labourat e "bed ar c'hiz" dre vras. Kinniget ez eus dezhi labourat evel servijourez e kafedi Kerima. Un nozvezh, e-keit ma oa bet aozet ul lid, e savete Lisa he rener, dre-se ez eo asantet Lisa evel sekretourez Frédéric Seidel. Diaes eo al labour nevez eviti er penn-kentañ, goap a vez graet outi gant ar re all ha gant he fatrom Frédéric Seidel ivez. Trist eo Lisa rak karantez a vag evit David Seidel.
An aktourien
thumb|259px|Alexandra Neldel eo Lisa Plenske
Ҭ (lizherenn)
Ul lizherenn girillek ispisial eo Ҭ, ҭ implijet gant an abc'hazeg evit skrivañ ar son kensonennel [t’].
Struzh
thumb|Flora Hollad ar plant eus an tolead eo ar struzh ha studiet e vez o sevel rolloù ar spesadoù-plant (spesadoù struzhel) a c’heller kavout en ur spas douar bennak pe un trevreizhad (ekosistem). Lakaet e vez e-tal al loened lec’hel.
Al levrioù skeudennet ma kaver enno renabloù ar spesadoù-plant evit o teskrivañ hag o anavezout a vez graet plantennaouegoù eus outo.
Miret e vez dastumadegoù ar spesimenoù (da lavaret eo plant lakaet da vezañ kraz) el louzaouegoù. Ur rouedad louzaouegoù a zo bet savet er bed a-bezh ken eo a-bouez evit ar votanikourien bezañ gouest pe adkavout a pezh a zo bet diskoachet dija ha d'ijinañ anvioù-plant nevez mar bez ezhomm.
Ԇ
Unan eus lizherennoù al lizherenneg volodtsovek an hini e oa, bet implijet etre 1919 ha 1931.
Diazezet e oa bet stumm al lizherenn-mañ war hini al lizherenn girillek З
Arondisamant Mons
Arondisamant Mons a zo unan eus ar seizh arondisamant eus Proviñs Hainaut.
Istor
Arondisamant Mons a oa bet krouet e 1800; ul lodenn e oa eus departamant gall Jemmapes a oa bet savet e Belgia e 1795. E 1818, p'edo Belgia e Rouantelezh an Izelvroioù, e voe savet arondisamantoù Ath ha Soignies; Kanton Chièvres a voe lakaet en Arondisamant Ath ha savet e voe Arondisamant Soignies gant kantonioù Enghien, Le Rœulx ha Soignies.
Ger goullo
Dre ma talvez ar gerioù goullo da elfennoù frammel dre liammañ an eil ger ouzh egile n'hallont ket bezañ implijet o-unan-penn distag diouzh elfennoù all ur frazenn dre ma n'o deus ster ebet dreze o-unan.
Gerioù gante ur ster resis kentoc'h evit ur perzh yezhadurel a reer gerioù leun (saozneg : content words pe lexical words) anezhe, da lavaret eo dre vras anvioù-kadarn, verboù, anvioù-gwan, an darn vrasañ eus ar rakverboù, hag all.
Ur rummad kloz eo rumm ar gerioù goullo, da lavaret eo ne vez ket krouet gerioù goullo nevez a-hed ar wezh keit ha ma vez ur yezh oc'h en em ziorren. Diouzh an tu all avat ez eus ur rummad gerioù digor eus hini ar gerioù leun, da lavaret eo e c'heller krouiñ gerioù leun nevez a bep seurt a-hed an amzer pe amprestañ diwar yezhoù all (gwelet ar pennad nevezc'her).
Bethlehem
Bethlehem zo un anv-lec'h hebreek hag a gaver ivez er broioù protestant saoznek.
Istor
Da gentañ ne oa nemet anv ur gêrig e Judea, Bethlehem, ma voe ganet Jezuz Nazaret. Goude diorroadur ar relijion kristen e voe roet an anv-se gant ar gristenien da lec'hioù all er bed.
En Amerika
E SUA ec'h anavezer:
Ҿ (lizherenn)
Ul lizherenn girillek ispisial eo Ҿ, ҿ implijet gant an abc'hazeg evit skrivañ ar son kensonennel [ʦ̢ʼ].
Dekvloavezhiad kenemprañ ar Romed
thumb|150px|right|Logo dekvloavezhiad kenemprañ ar Romed
Yemsaeg
Ur yezh omotek eus is-skourr ar yezhoù djandjeroeg eo ar yemsaeg (yem(sa), yemma, janjero, janjerinya, janjor, yangaro pe zinjero) komzet gant 81.613 den evel yezh kentañ ha gant 4.356 den all evel eil yezh en Oromo e mervent Etiopia (1998).
Ger goullo
A-wezhioù e vez renket an estlammadelloù e-touez ar gerioù goullo daoust m'az eus ur rummad digor anezhe.
Athena
Athena pe Athene (en atteg Ἀθηνᾶ / Athênã pe en ionieg Ἀθήνη / Athếnê) a oa un doueez e relijion Henc'hres. Tennañ a ra d'an doueez Minerva gant ar Romaned.
Dekvloavezhiad kenemprañ ar Romed
Un intrudu bet kemeret gant seizh bro eus kreiz ha gevred Europa eo Dekvloavezhiad kenemprañ ar Romed. Ar pal eo dont a-benn da wellaat stad sokioarmerzhel minorelezh ar Romed (anvet c'hoazh Tsiganed) ha kinnig ul lec'h dereat dezho (kenemprañ) er gevredigezh hollek er ranndir-se. Lañset e oa bet al luskad e 2005 gant al lugan meneget a-us. Sañset eo padout betek 2015. Bez' ez eo ar c'hentañ raktres liesvroadel en Europa evit gwellaat buhez ar Romed.
Athena
Anvioù all
Pallas, pe Athena Pallas, pe Pallas Athene, a vez graet anezhi ivez, evel en Odysseia.
Hippeia pe Athena Hippeia a veze graet anezhi a-wechoù ivez.
Yemsaeg
Div rannyezh ez eus, disheñvel-tre an eil diouzh eben:
Dekvloavezhiad kenemprañ ar Romed
Seizh bro a gemer perzh e Dekvloavezhiad Kenemprañ ar Romed: Bulgaria, Kroatia, Republik Tchek, Hungaria, Makedonia, Roumania ha Serbia-ha-Montenegro. Brazik eo ar vinorelezh rom en holl vroioù-se ha droukziforc'h zo bet a-enep d'ar Romed enno, ken war dachenn an armerzh ha war an dachenn sokial.
Ger goullo
Ouzhpenn an diforc'hioù e-keñver ar ster hag o mont-en-dro e framm yezhadurel ur yezh e c'hell ivez ar gerioù goullo en em zerc'hel en un doare disheñvel diouzh ar gerioù leun e-keñver o ferzhioù fonologel ; da skouer : e saozneg n'eus nemet ar gerioù goullo a c'hell kregiñ gant ar ruzenn dent mouezhiet [ð].
Dekvloavezhiad kenemprañ ar Romed
E 2005, o deus gouestlet gouarnamantoù ar broioù a-us tostaat live bevañ ar Romed ouzh hini ar peurrest eus poblañs ar vro ha lakaat un termen da gelc'h-bac'h ar baourentez hag an argas emañ prizoniet an darn vrasañ eus ar Romed ennañ.
Ger goullo
Setu amañ ur roll eus ar rummadoù yezhadurel pennañ renket dre voas evel gerioù goullo.
Dekvloavezhiad kenemprañ ar Romed
Da ziwall a vo ne dalvezo ket ar raktres kenemprañ armerzhel ha sokial-mañ da vaskl evit ur politikerezh enteuziñ sevenadurel ha yezhel kuzh.
Athena
Ganedigezh
Merc'h e oa da Zeus ha d’an Okeanidenn Metis, a oa gwreg kentañ mestr an doueed ha doueez an ijin hag an ampartiz (mễtis, « kuzul »). Ouranos, an oabl steredek, en devoa kemennet da Zeus e vije tennet e gurunenn digantañ gant ur mab da v-Metis. Neuze, kerkent ha klevet gantañ e oa Metis o tougen, e reas Zeus e soñj da lonkañ ar bugel (a-benn ar fin ne rae nemet evel Kronos e dad, hag en devoa lonket e vugale ivez. Un nebeud mizioù war-lerc’h e oa tapet an doue meur gant ar boan-benn war lez al lenn Triton (tud zo a lavar e oa un andon, pe ur stêr). Hag eñ goulenn digant Hefaistos, doue ar govelioù, faoutañ e benn outañ gant ur vouc’hal, evit lakaat ar boan da vont er-maez. Hag Athena da ziflukañ, skoed ha goaf ganti, eus penn Zeus en ur leusker ur youc’hadenn-vrezel.
Diwezhatoc’h e veze gwelet evel merc’h he zad, ha netra ken. En Eumenided Aisc'hylos e lavar-hi : « Mamm ebet n’em eus bet da reiñ buhez din ». Evel Hestia hag Artemis eo ur werc'hez ha n'he deus darempred ebet gant gwazed. Buan ez a d'an Olympos hag ul lec'h a bouez eo hec'h hini. Merc'h muiañ karet Zeus eo, ha reiñ he goulenn a ra an doue meur atav dezhi, kenkoulz hervez an Ilias evel hervez an Odysseia. Evel he zad Zeus e c'hall teurel kurun ha tan-taran. Pa vez touet e vez graet dre hec'h anv ken alies ha ma vez graet dre Apollon pe dre Zeus.
Doueez kêr Aten eo, met evel doueez ar furnezh, aroueziet gant ar gaouenn hag ar barr olivez, ez eo brudet ar muiañ.
Maeronez al labour-dorn
Un doueez a zegas gwellaenn eo Athena e kêr Aten, ma'z eo azeulet abalamour m'he deus sikouret gwellaat an doareoù da labourat douar.
Kement tra nezet ha gwriet zo dindan he gwarez, evel ma tiskouez mojenn Arac'hne, troet e kevnidenn abalamour m'he devoa fougeet e neze gwelloc'h eget an doueez. Alies e vez kaoz anezhi gant gwerzhid pe karr-nezañ.
Bez' ez eo ivez Ὑγεία / Hygeia, diwallerez yec'hed an tiegezh.
Ҩ (lizherenn)
Ul lizherenn girillek ispisial eo Ҩ, ҩ implijet gant an abc'hazeg evit skrivañ ar son kensonennel [ɥ].
Jeannie Robertson
Jeannie Robertson (1908 - 13 a viz Meurzh 1975) a oa ur ganerez hengounel eus Bro-Skos.
Savet e oa bet e-touesk ur familh termaji hag oa brudet-tre, e Breizh-Veur a-bezh, evit kalite he roll-kanaouennoù hengounel (ur familh ha ne oa ket mui kantreat kemend-all d'ar mare-se, o chom e oant en Aberdeen).
Adalek ar bloavezh 1953 he doa gallet kanañ dirak an dud e-barzh ar c'hentañ festivalioù folk. Er memes bloavezh e oa bet enrollet (hag aterset) gant ar sonour brudet Alan Lomax. Kanet he doa dezhañ un doare eus Andrew Lammie (Mill o' Tifty's Annie) hag a badas ouzhpenn 13 munut (ha lârout a rae hi c'hoazh ne oa ket aze nemet an hanter deus ar werz).
Graet e veze c'hoazh ganti arvestoù all, pladennoù, abadennoù-radio ha tele, betek fin ar bloavezhioù 1960. Dekoret e voe gant ar Rouanez, e 1968, da Ezel eus Urzh Impalaeriezh Breizh-Veur (MBE).
Ouzhpenn he gwerzioù klasel, e kane c'hoazh kanaouennoù farsus evel Never Wed an Old Man.
He c'hanaouenn vrudetañ hiziv an deiz eo I'm a man you don't meet every day pe Jock Stewart, ha zo bet adkanet gant Archie Fisher, The Dubliners, The McCalmans, The Tannahill Weavers ha The Pogues.
Rovaniemi
Rovaniemi zo ur gêr eus Finland, e Bro-Lap. Brudet eo abalamour ma' z eus savet un industriezh eno diwar-benn an Tad Nedeleg.
DC Comics
thumb|right|150px|Logo DC Comics DC Comics a zo un ti-embann comic books amerikan. Ur skourr eus Time Warner eo. E-pad pell e oa staliet DC Comics e 666 Fifth avenue e New York ; er bloavezhioù 1990 eo bet kasetda 1700, Broadway. « DC » a dalvez « Detective Comics ». Div lodenn a zo ouzhpenn : Vertigo, gouestlet da istorioù faltazi ha Wildstorm gouestlet da istorioù skiant-faltazi ha da c’hourharozed modern.
Istor
Dont a ra DC Comics eus kenteuziñ tri zi-embann : National Allied Publications, Detective Comics, hag All-American Publications. An daou gentañ anezho a genteuzas er bloavezhioù 1930 a-benn sevel National Comics (anvet National Periodical Publications da c’houde). An trede hini a voe adprenet e 1945. D’ar mare-se e oa « DC »ul logo a vije lakaet war golo al levrioù. thumb|right|200px|Golo Infinite Crisis, niv.1, gant George Perez A-benn diskoulmañ ar c’hudennoù a savas pa voe embannet troioù-kaer kozh ha re nevez harozed zo, hag evit lakaat klotañ re harozed bet prenet gant tiez-embann all, e voe embannet Crisis on infinite earths e 1985. Un heuliad rannet e daouzek lodenn eo, ulo lodenn eus an istor a zo bet skrivet gant Marv Wolfman ha treset gant George Perez. En heuliad-se e voe kemmet da vat ar pezh a oa kinniget ganbt DC betek-henn : echu gant ar bedoù lies, ur mennozh hag a oa bet implijet e-pad bloavezhioù, hag a oa amsklaer. En heuliad-se ez eas neuze ul lodenn eus gourharozed DC da get, ha staliet e voe ur bed nevez, a-benn nevesaat da vat holl gourharozed DC Comics.
E 1998 e voe adprenet Wildstorm gant DC.
E 2005 e rankas pennoù DC respont da bolitikerezh embann Marvel Comics hag a oa o paouez krouiñ Ultimate Marvel. Krouet e voe neuze an tikedenn All-Star, a-benn kinnig istorioù gourharozed vrudetañ DC Comics, kinniget en un doare aes evit ma c'hellfe forzh piv lenn anezho ha savet gant tresourien diouzh ar c'hiz. An daou heuliad kentañ a voe  All Star Batman and Robin, The Boy Wonder gant Frank Miller ha Jim Lee ha Superman gant Grant Morrison ha Frank Quitely. Er memes bloavezh e voe modernaet ivez logo DC.
Harozed DC Comics
thumb|right|200px|Golo The Death of Superman, Superman niv.75, miz Genver 1995. Savet gant Dan Jurgens ha Brett Breeding
Zele
Zele a zo ur gumun eus Belgia e proviñs Reter-Flandrez.
Richard Huelsenbeck
Richard Huelsenbeck, (anv gwir : Carl Wilhelm Richard Hülsenbeck) a oa ur barzh hag ur skrivagner alaman bet ganet d’an 23 a viz Ebrel 1892 e Frankenau (Alamagn) ha marv d’an 30 a viz Ebrel 1974 e Minusio (Suis). Unan eus krouerien dada eo ivez.
E vuhez
Richard Huelsenbeck a gasas e vugaleaj e Dortmund. Eno e laboure e dad, apotiker e oa. Plijet e oa gant ar fent hag a flemm gave e oberennoù Heinrich Heine, ha setu perak e fellas dezhañ dont da vezañ skrivagner. E 1907, pa oa 19 vloaz, ec’h enskrivas e skol-veur medisinerezh München. Bloaz goude e stagas gant studi al lennegezh alaman ha studi istor an arzoù. Kejañ a reas ouzh Hugo Ball. Asambles ez ejont an tavarnioù e-lec’h m’en em vode arzourien luskad an eztaoladurezh. A-drugarez da Hugo Ball e voe lakaet embann e destennoù kentañ. E 1912 ec’h enskrivas er Sorbonne gant ar pal studiañ ar brederouriezh. War un dro e labouas evit ar gazetenn « Revolution », ur gazetenn « modern ha rendael-tre ». Krouet e oa bet ar gelaouenn gant Hans Leybold, ur mignon da Hugo Ball. Leybold a voe lazhet e penn-kentañ ar brezel-bed kentañ.
E 1914 e tistroas Huelsenbeck da vBerlin, eno ec’h adkavas Ball. Lakaat a reas embann barzhonegoù, arnodadennoù ha pennadoù burutellañ levrioù er gazetenn "Die Aktion", ur gazetenn diwar-benn an arzoù hag al lennegezh, bet krouet gant Franz Pfemfert. E miz Eost 1914, pa darzhas ar brezel-bed kentañ, ec’h emouestlas en arme. D’ar c’hanolierezh e voe kaset, met reformet e voe a-raok mont da vrezeliñ abalamour da gudennoù nervennadoù. Distreiñ a reas da vBerlin, a-enep-krenn d’ar brezel ah d’ar vroadelouriezh alaman. E-pad nevezamzer 1915 ec’h aozas gant Ball emvodoù a-benn klemm a-enep d’ar brezel hag evit enoriñ ar varzhed marv war an talbenn. E-lec’h aozañ un aergelc’h a barfeted e hujjont barzhonegoù «morian», gant ar pal feukiñ an arvesterien.
thumb|300px|[[Cabaret Voltaire Zurich (2006)]]
E penn-kentañ 1916 ec’h adkavas Ball e Zürich, hag e krogjont da vont alies d’un davarn vihan er Spiegelstrasse. Anvet e voe "Cabaret Voltaire" ganto, hag enni ec’h aozjont abadennoù diwar-benn al lennegezh hag an arzoù. D’ar 5 a viz C’hwevrer en em gavjont enni gant Tristan Tzara, Jean Arp, Marcel Janco, ha Sophie Taeuber. Digeriñ a rejont ur geriadur dre zegouezh, hag evel-se e kroujont dada.
En davarn vihan-se, an holl vogerioù anezhi goloet gant taolennoù, e heje Huelsenbeck e vazh dirak an arvesterien, hag e huche e varzhonegoù evel ma vefent gerioù gros. Lod brasañ e destennoù a oa a-enep d’an Iliz, d’ar vammvro hag d’al lennegezh alaman klasel (Goethe ha Schiller). Ouzhpenn e sone taboulinoù, e c’hwitelle hag e c’hoarzhe. Hervez Ball : ''« Huelsenbeck a fell dezhañ ma vo roet muioc’h a-bouez d’al luskoù (luskoù morian). Plijout a rafe dezhañ seniñ taboulinoù betek ma vo al lennegezh dindan zouar.»''
Pa bellaas Ball diouzh dada (miz Even 1916) e soñjas Huelsenbeck e c’hellfe distreiñ da Alamagn. E miz Genver 1917 edo e Berlin en-dro, gant ar pal kenderc’hel gant dada.
D’an 22 a viz Genver 1918 e kemennas aozañ un nozvezh lennadennoù eztaolour, kazi sur gant ar pal tremen e-biou an eveshaerezh. E-lec’h en ober ec’h embannas krouidigezh « Club dada Berlin » hag e tistagas an Erste Dada-Rede in Deutschland (Prezegenn dada gentañ en Alamagn). Goude an nozvezh e labouras gant arzourien a Verlin evel Johannes Baader, George Grosz, Raoul Hausmann, John Heartfield ha Hannah Höch.
Bellingwedde
Kumun Bellingwedde
Dasparzh ar bloblañs e kumun Bellingwedde (sifroù :1añ a viz Genver 2006):
Richard Huelsenbeck
E vuhez
Sevel a reas manifesto ar strollad, anvet Der Dadaïsmus im Leben und in der Kunst (Dada er vuhez hag en arzoù). Ennañ e klaskas meskañ pennaennoù netraelour ha distrujus dada ha re ur gened nevez, anvet gantañ neue Realität (gwirvoud nevez). Sed aze penaos ec’h echu ar manifesto : « bezañ dadaour a dalvez bezañ a-enep d’ar manifesto-mañ! »
Bellingwedde
Kumun Bellingwedde
Hag ivez : thumb|right|200px|Meilh De Weddermarke Wedderbergen Hag ar c'hêriadennoù bihan da-heul : De Bult, Hoorn, Hoornderveen, Koudehoek, De Lethe, Lutjeloo, Tjabbesstreek, Westeind, Winschoterhoogebrug.
Richard Huelsenbeck
E vuhez
D’ar 5 a viz Even 1920 ec’h aozas ar c’hentañ Foar Etrebroadel Dada e Berlin. Er memes koulz e stagas gant istor dada hag e lakaas embann Dada Almanag, dastumad kentañ a luskad, ha War-raok dada (istitlet : Dada, un istor). El levr-se e c’haller lenn : ''An dadaour a blij dezhañ ar vuhez, peogwir e c’hall en em zizober outi da forzh peseurt mare, rak un dra dada eo ar marv. Pa soñj en deiz o tont, e oar an dadaour e c’hall ur podad bleuñvioù kouezhañ war e benn.''
Bellingwedde
Kuzul-kêr
E kuzul-kêr Bellingwedde ez eus 13 dileuriad :
Richard Huelsenbeck
E vuhez
Adalek 1933 e voe difennet outañ gant an nazied lakaat embann e skridoù. Kuitaat a reas Alamagn e 1936 hag ez eas d'ar Stadoù-Unanet. E 1939 en em stalias e Long Island (New York), hag e tigoras e vurev mezeg-bredvezeg dindan an anv Charles R. Hulbeck.
Trasimène
An Trasimène a oa un departamant gall en Italia e mare an diktatour gall Napoléon Bonaparte. Dont a ra an anv eus anv gallekaet al lenn Trasimeno.
Troad translativel
Er yezhoniezh e vez implijet an termen troad translativel (saoz.: translative case) evit komz eus un droad lec'hiañ a dalvez da verkañ ur c'hemm stad, da lâret eo "X" a zeu da vezañ "Y".
Ҵ (lizherenn)
Ul lizherenn girillek ispisial eo Ҵ, ҵ implijet gant an abc'hazeg evit skrivañ ar son kensonennel [ʦʼ].
Trasimène
Spoleto e oa ar pennlec'h anezhañ.
Troad translativel
Implijet e vez an droad-mañ gant ar yezhoù finnek-ougrek, en o zouez ar finneg, an estonieg hag an hungareg, da skouer:
Toleg
Ur yezh digenvez eo an toleg. Komzet eo gant 350 a dud e La Montaña del Flor e Honduras. Ur c'har da Jikakweg ar c'hornôg, ur yezh aet da get, eo.
Gwelet ivez
Yezhoù Honduras
Trasimène
Savet e voe e 1809, pa voe staget Stadoù ar Pab ouzh Bro-C'hall.
E 1812 e oa rannet evel-hen:
Distrujet e voe pa voe faezhet Napoleon e 1814 ha rannet etre proviñsoù Perugia, Terni ha Viterbo.
Johnny Red Kerr
Johnny Red Kerr (ganet e 1933, marvet e 2009) a oa gourdoner kentañ klub basket-ball Chicago Bulls.
Gaudiempré
Gaudiempré a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Soks
Soks en izelvroeg, anv ofisiel e galleg: Socx, a zo ur gumun eus Flandrez Frañs (departamant Norzh), er Westhoek.
Tonga
Tonga a zo ur stad eus Polinezia.
Melestradur
Tonga a zo rannet e tri rannadur melestradurel Ha'apai, Tongatapu ha Vava'u. Pep hini anezho en deus e gêr-benn dezhañ e-unan. Nukuʻalofa, ar gêr-benn vroadel, eo kêr-benn Tongatapu ivez.. Ruz ar pimor pen ar bed.
Malta
Emañ Republik Malta en un enezeg e Su Europa, er Mor Kreizdouar etre Italia ha Tunizia, en ul lec'h strategel-kenañ, ken eo bet renet gant meur a c'halloud riek abaoe kantvedoù. Ur republik dizalc'h eo hiziv abaoe 1964. Dezhi ar gorread bihanañ (316 km²) e-touez izili Unaniezh Europa. Ur plas poblet-tre eo e-lec'h m'eo diaes kavout labour evit pep Maltad ha strewet eo an divroidi er bed a-bezh. Pa oa Breizh-Veur o ren (1800-1964) eo bet diorroet oberezhioù greantel war-dro ar sevel listri ha chanterioù-bigi bras a veze eno. Hiziv e vez diorroet an touristerezh diwar an traezhennoù heoliet mizioù-pad, ar savadurioù kozh hag ar splujerezh. Priziet eo enezeg Malta gant an Europiz pa gavont eno tud liesyezhezek, prizioù izel hag un hin blijus. Kêr-benn Republik Malta a zo hec'h anv Valletta. En enezeg e kaver an enezenn pennañ, Enez-Valta (216 km²), div enezenn boblet nebeutoc'h, Enez-Ghawdex (Enez-Gozo) hag Enez-Kemmuna (Enez-Comino) ha peder enezenn digenvez, Cominotto, an div enezenn Sant-Paol hag hini Filfola.
Istor
Poblet eo bet Malta abaoe war-dro 5200 kent Jezuz-Krist. Er mare-se e rene ur sevenadur ragistorel a-bouez, ur milved a-raok piramidenn vras Gizah. Kavet e vez roudoù divent eus monumantoù mein a seblant bezañ bet harpet gant ur riez c'halloudus. War-dro 1000 kent Jezus-Krist e teuas ar Fenikianed er vro evit staliañ trevadennoù, ur seurt rakpost evit ledanaat o c'henwerzh e kornôg ar Mor Kreizdouar. E 736 kent Jezuz-Krist e voe aloubet staliadurioù fenikian gant ar C'hresianed hag e voe roet anv Melita d'an enezenn bennañ (diwar liv ar mel a zo hini ar mein-raz marteze).
Gant Kartago e (400 kent Jezuz-Krist) e voe aloubet an enezeg ha goude gant Roma. Pinvidikaat a reas Malta gant ar Romaned pa oa ur municipium hag ur geoded kevredet (foederata civitas). Chom a ra meur a savadur roman da dest levezon vras ar Romaned. E 60e tilestras sant Paol a Darsos war Valta dre zegouezh ur peñse war aodoù Bae Sant-Paol (anvet diwar an darvoud koulz hag an div enezenn a gaver eno). Kontet eo an istor en Lizheroù an Ebestel.
Eus 400 da 900 e kouezhas Malta dindan beli an Impalaeriezh Bizantion, met drastet e voe gant ar Vandaled war a seblant. Aloubet e voe ivez gant an Arabed e 870 hag e weler an dra diwar ar malteg, dezhañ ur substrad arabek gant gerioù italianek, gallek ha saoznek. Arabek eo orin an darn-vuiañ eus an anvioù-lec'h : "Dzira" (djezair = "enez"), "Mdina" (medina = "kêr"), "Marsa" (marsah = "porzh"), "Rabat". Skarzhet e voe an Arabed e 1090 gant an Normaned ha ganto e teuas ar Gristeniezh en-dro. Rummadoù-roueed all a zeuas da ren ar vro : an Añjeviz, an Hohenstaufen hag an Aragoniz (1287). Er mare-se e voe staliet noblañs Malta hag e chom implijet 32 ditl.
Sezeg
Ur yezh omotek eus is-skourr yezhoù maoek ar c'hornôg eo ar sezeg pe sezoeg (sezo) komzet gant tro-dro da 3 000 den e kornôg Oromo en Etiopia (1995).
Tost a-walc'h eo d'ar bambasieg.
Ҧ (lizherenn)
Ul lizherenn girillek ispisial eo Ҧ, ҧ implijet gant an abc'hazeg evit skrivañ ar son kensonennel [p].
Anstaing
thumb|250px|right|Lec'hiadur Anstaing e [[Kanton Lannoy hag en Arondisamant Lille]] Anstaing a zo ur gumun eus departamant gall Norzh e Bro-C'hall.
Mr. Jones
Mr. Jones zo un anv-den saoznek a gaver dreist-holl en oberennoù arzel liesseurt.
Ҽ
Ul lizherenn girillek ispisial eo Ҽ, ҽ implijet gant an abc'hazeg evit skrivañ ar son kensonennel.
Ҟ (lizherenn)
Ul lizherenn girillek ispisial eo Ҟ, ҟ implijet gant an abc'hazeg evit skrivañ ar son kensonennel [qʼ].
Troumaieg
Gwelet ivez
Yezhoù Brazil
Treuzlizherennadur ar gresianeg
Amañ e kaver un nebeud reizhiadoù bet ijinet hag implijet evit treuzlizherennañ ar gresianeg oc'h implijout lizherennoù al lizherenneg latin. Kinnig a reer ivez da heul ur reizhiad evit treuzlizherennañ ha brezhonekaat anvioù pe gerioù gresianek.
ISO 843: reizhiad etrebroadel evit romanekaat ar gresianeg.
N'eo ket aes goût betek pelec'h mont pa vezer o vrezhonekaat un anv gresianek diazezet pe war an treuzlizherennadur rik pe war an treuzskrivadur. Luzietoc'h c'hoazh e teu da vezañ pa vez kaoz eus anvioù gante ur stumm pe meur a stumm hengounel e brezhoneg.
Skwerioù:
Notennoù:
Hozoeg
Tost a-walc'h eo d'ar bambasieg.
Mrs. Jones
Mrs. Jones zo un anv a gaver en oberennoù-mañ:
Nantosuelta
Nantosuelta a oa un doueez kelt e Galia. Gwreg Sukellos e oa, ha doueez an natur, an tan, ar frouezhusted.
Hec'h anv
Techet eur da welout en hec'h anv ar gerioù nant ha heol.
Gant ar Mediomatrici, en Elzas, eo bet diskouezet o terc'hel un ti bihan, pe ur ruskenn. Kavet eo bet hec'h anv en enskrivadurioù, delwennoù zo bet savet dezhi.
Bez e vije doueez an natur ivez e relijion Lusitania.
Lambaol-Gwitalmeze
Lambaol-Gwitalmeze a zo ur gumun eus Bro-Leon e kanton Plabenneg, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
Horton Foote
Horton Foote (ganet d'ar 14 a viz Meurzh 1916, marvet d'ar 4 a viz Meurzh 2009) a oa un skriver senarioioù amerikan.
Oskarioù zo aet gantañ, da skouer evit To Kill a Mockingbird (1962) ha Tender Mercies (1983).
Rouzegan
Ar rouzeganed hag ar rouziged eo an evned amprevanetaer a ya d'ober ar genad Acrocephalus (krouet e 1811 gant an daou naturour alaman Johann Andreas Naumann (1744-1826) ha Johann Friedrich Naumann (1780-1857)).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Seizh spesad golvaneged ha tregont a ya d'ober ar genad hiziv an deiz :
Ki-dour India
Ki-dour India (Lutrogale perspicillata) a zo ur c'hi-dour hag a vev e su Azia. Ar spesad nemetañ eus ar genad Lutrogale eo.
Aktiv Schach
Schach Aktiv a zo ur gazetenn echedoù aostrian. Mouezh ofisiel Kevre Aostrian an Echedoù. (Österreichischen Schachbewegung) eo. Skrivet eo en alamaneg.
Ki-dour India
Doareoù pennañ
Kon-dour India eo ar c'hon-dour brasañ e su Azia. Muzuliañ a reont 130 cm ha gallout a reont pouezañ etre 7 ha 11 kg. Berroc'h ha c'hwekoc'h eo o blevenn eget hini ar c'hon-dour arall. Gell-du eo o c'hein ha gell-sklaer pe gris o c'hof.
Emzalc'h ha gouennadur
Unpried eo kon-dour India. A-hed o buhez e talc'h ar c'houbladoù. Daoust ma'z eo brasoc'h ar par e kemer ar barez he c'hreñv warnañ. Homañ a c'han etre ur c'holen ha pevar c'holen goude un dougen 61 - 65 devezh. Ganti e vezont desavet e-pad ur bloaz en un douarenn. Goude ma'z int dizonet eo aotret ar par da dostaat outo. Kemer a ra perzh d'o desavadur dre zegas preizhoù dezho.
En em vagañ a reont diwar pesked. A-stroll e hemolc'hont. War 7 - 12 km² ec'h astenn o zachennad war a greder. Implijout a reont gwagrennoù-c'hwezh lec'hiet dindan o lost da verkañ anezhi.
Gwarez
Hemolc'het e vezont evit o c'hreoñ met pennkaoz o stad arvarus eo distrujadur ha saotradur o ziriad.
Ponte da Barca
400px|left|thumb|Kastell Lindoso, unan eus parrezioù ar gumun Ponte da Barca zo ur gumun (  concelho  pe  município  e portugaleg) e Portugal, e distrig Viana do Castelo en hanternoz ar vro, stok ouzh Galiza. Ar Rio Lima a dremen drezi.
Arondisamant Mouscron
Arondisamant Mons a zo unan eus ar seizh arondisamant eus Proviñs Hainaut.
Istor
Krouet e voe Arondisamant Mouscron e 1963, pa oa bet lec'hiet da vat ar vevenn yezhel e Belgia. Ar c'humunioù a-wezharall (rannoù kumunioù bremañ): Houtain, Comines, Bas-Warneton, Ploegsteert, hag ar gêriadenn "Clef d'Hollande" eus kumun Nieuwkerke ha Warneton a voe kemeret diwar Arondisamant Ieper ; kumunioù Dottignies, Herseaux, Luingne ha Mouscron, hag ar gêriadenn "Risquons-Tout" eus kumun Rekkem a voe kemeret diwar Arondisamant Kortrijk.
Kumunioù ha rannoù kumunioù Arondisamant Mouscron
Mouscron (Belgia)
Probleemblad
Probleemblad a zo ur gazetenn echedoù eus an Izelvroioù. Embannet e vez gant Kevre Izelvroat ar C'hudennoù Echedoù (Nederlandse Bond van Schaakprobleemvrienden - NBvS). Skrivet eo e saozneg.
Gommecourt (Pas-de-Calais)
kantved
Brezel-bed kentañ: meneget eo ar gumun en ur ganaouenn gant ar Zombies, Butcher's Tale (Western Front 1914), en albom Odessey and Oracle; roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .
Lizherenneg volodtsovek
Ul lizherenneg diazezet war patrom al lizherenneg kirillek e oa al lizherenneg volodtsovek (diwar an anv Molodtsov, bet implijet evit skrivañ ar c'homieg-zirieg er bloavezhioù 1920. Er booavezhioù 1930 e veze implijet al lizherenneg kirillek hag abaoe ar bloavezhioù 1940 e vez implijet al lizherenneg kirillek ouzhpenn al lziherennoù ispisial I hag Ö
Al lizherenneg
А/а Б/б В/в Г/г Ԁ/ԁ Ԃ/ԃ Д/д Е/е Ж/ж Ԅ/ԅ Ԇ/ԇ И/и Ј/ј К/к Л/л Ԉ/ԉ М/м Н/н Ԋ/ԋ О/о П/п Р/р С/с Ԍ/ԍ Т/т Ԏ/ԏ У/у Ф/ф Х/х Ч/ч Ш/ш Щ/щ Ы/ы
José Bové
right José Bové, eus e wir anv Joseph Bové, a zo ganet d'an 11 a viz Even 1953 e Talens (Gironde). Ur politikour gall eo.
Anavezet eo abalamour d'e stourm a-enep an OGK hag evit e soñjoù alterbedelour. War ar renk e oa bet evit mont da brezidant Bro-C'hall e 2007.
Ganzaeg
Tost a-walc'h eo d'ar hozoeg-sezeg.
Tost marv eo ar yezh-mañ.
José Bové
Buan-ha-buan
Skeudenn:jvp.jpg
Kaerell Patagonia
Kaerell Patagonia (Lyncodon patagonicus) zo ur bronneg a vev en Arc'hantina ha Chile. Ar spesad nemetañ eo er genad Lyncodon.
Dilhad-korf merc'hed
E danvezioù tanav e vezont graet bremañ, aes da gannañ, broderezh ha dantelezh enne.
Rouzegan-Turkestan
Ar rouzegan-Turkestan (liester : rouzeganed-Turkestan) a zo ur spesad golvaneged, Acrocephalus agricola an anv skiantel anezhañ.