cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zero klok
Ar zero klok eo ar gwrezverk izelañ zo. Dre genemglev e talvez -273,15°C pe 0 K (kelvin). Met ivez 0 °R (war skeuliad Rankine) ha –459.67 °F (war skeuliad Fahrenheit). Ar gwrezverk izelañ eo en un doare asimptotek. N'haller ket he zizhout ha damkanel eo penn-da-benn. E 2003 ez eur deuet a-benn da ziskenn betek 450pK (0.45nK) e labourva enklaskoù ar "Massachusetts Institute of Technology" (MIT) a-drugarez d'ur skipailh renet gant loread priz Nobel ar fizik, Wolfgang Ketterle. Da 0K, war ar skeul vakroskopek, n'eus ket ken en un danvez an energiezh (pe gwrez) ret evit derc'hel meur a live energiezh vikroskopek. Emañ an holl rannigoù a ya d'ober anezhañ (atom, molekul) er memes stad a energiezh bihanañ (stad diazez). Kement-se a zegas un entropiezh null dleet d'ar fed ma n'heller ket lakaat kemm etre ar rannigoù er memes live energiezh-se diazez ha gant un difiñvded klok, er ster klasel. Met e gwirionez e ouzer, hervez ar fizik kwantek, o dez atav ar rannigoù ur c'hementad fiñv n'eo ket null hervez pennaenn an amzivin (Heisenberg).
Faraoned dre urzh alfabetek
A
* Bakenranef * Bérénice IV * Binothris * Binthus * Bocchoris
Afrodite
E-touez an dud
Harozed ivez a voe karet gant Afrodite.
Zero klok
Istor
Daoust ma c'haller termeniñ ar zero klok en doare-se, holl ar gazoù a ya da liñvenn kent tizhout 0 K.
Faraoned dre urzh alfabetek
A
* Cambyse II * Césarion * Chepseskaf * Chepseskarê * Kleopatra VII
* Darius Iañ * Darius II * Darius III * Den * Dionysos * Djédefrê * Djedkarê II * Djedkarê-Isési * Djedptahiefânkh * Djéhouty * Djer * Djéserkarê Amenhotep * Djéser
Afrodite
Eros
Eros hag e c'hevell Anteros a vez kontet da vezañ bugale dezhi, nemet hervez Hesiodos e oa Eros unan eus an doueed na oant ket bet ganet, penegwir e oa deuet eus ar C'haos.
Faraoned dre urzh alfabetek
A
* Évergète * Épiphane * Eupator
* Gemenefkhonsoubak
Afrodite
Dialerez
Spouronus eo dial Afrodite. Evit mirout droug ouzh unan bennak n'eo het trec'h Hera dezhi : eben a vag gwarizi ouzh ar merc'hed arall, hi a sko gant ar re na zoujont ket outi, n'he servijont ket evel a zo dleet, pe a nac'h he servijout. Etre he daouarn n'eo ar merc'hed nemet binvioù da reiñ d'ar baotred.
Faraoned dre urzh alfabetek
A
* Hat-Hor * Hatchepsout * Hemptah Ier * Horemheb * Houni * Horus au Serekh * Horus Ba * Horus Crocodile * Horus Djer * Horus Lion * Horus Qa-A * Horus Sad Jib * Horus Séhertaouy * Horus Sekhmeb * Horus Semerkhet * Horus Seneferka * Horusoudimou * Hotep * Hotepsekhemoui * Hetepsekhmoui * Houdjefa Ier * Houni
* Iâhmes Ier * Iâhmes II (Iâhmes sa Neith) * Imhotep * Ioufeni * Ioupout * Ioupout Ier * Ioupout II * Iry-Ro * Isou * Ity * Iytenou
Afrodite
Brezel Troia
Barnadenn Paris eo ar vojenn vrudetañ diwar-benn Afrodite, a ziskleir an abeg a voe da vrezel Troia. Eris, a oa an doueez nemeti ha ne oa ket bet pedet da eured ar roue Peleüs hag an nimfenn Thetis, a daolas un aval-aour war daol ar banvez a oa skrivet warnañ « D'an hini gaerañ ». Nac'h dibab a reas Zeus etre Hera, Athena hag Afrodite, an teir a zleje, gouez dezhañ, kaout an aval. Ha neuze an doueezed da c'houlenn digant Paris, mab Priam, priñs Troia, barn an tabut. Ha pep hini d'he zro da glask gennañ anezhañ. Ha Hera da brometiñ galloud kement hag ur roue, hag Athena klod er brezel, hag Afrodite kaerañ maouez a zo er bed. Ha Paris da zibab Afrodite ha goulenn Elena Troia evel priz, goude ma oa pried ar roue hellazat Menelaos. Skrapidigezh Elena gant Paris an hini a voe kaoz da vrezel Troia. E-kerzh ar brezel-se eo e voe gloazet an doueez gant Diomedes
Taolennoù
Livet stank eo bet Afrodite, dindan hec'h anv latin dreist-holl. Kavet e vo livadurioù anezhi er pennadoù
Faraoned dre urzh alfabetek
A
* Ka * Kaâ * Kachta * Kamosé * Khâba * Khâéfrê * Khâsekhemoui * Khâsekhmem * Khéops * Khéphren * Khéty Ier * Khéty II * Khéty III * Khéty IV * Khéty V * Khéty VI * Khéty VII * Khyan * Koufou * Khoui
* Maatkarê Hatchepsout * Ménès * Menkaouhor * Menkaouré * Menkarê * Menkheperrê Thoutmès * Mentouhotep Ier * Mentouhotep II * Mentouhotep III * Mentouhotep IV * Mérenptah * Mérenrê * Mérenrê Ier * Mérenrê II * Meribrê Khéty * Mérienhor * Mérikaré * Mérikarê Ier * Mésochris * Mineptah * Montouhotep Ier * Montouhotep II * Montouhotep III * Montouhotep IV * Montouhotep VII * Mouthis * Mykérinos
* Narmer * Nebka * Nebnoun * Nebrê * Nechepso * Nectanébo * Nectanébo II * Néferefrê * Néferhotep Ier * Néferirkarê Kakaï * Néferirkarê II * Néferkahor * Néferkamin * Néferkamin Anou * Néferkaouhor * Néferkaourê * Néferkarê (IIe dynastie) * Néferkarê * Néferkarê (XXVe dynastie) * Néferkarê II * Néferkarê III * Néferkarê IV * Néferkarê V * Néferkarê VII * Néferkarê Pepiseneb * Néferkasokar * Néférousébek * Néfertari * Néfertiti * Nékao * Nékao Ier * Nékao II * Néphéritès Ier * Néphéritès II * Netjerkarê * Nimlot Ier * Nimlot III * Ninetjer * Niouserrê * Nitocris * Ny-Hor * Nykarê
* Osorkon * Osorkon l'ancien * Osorkon Ier * Osorkon II * Osorkon III * Osorkon IV * Ouadjekhâ * Ouadji * Ouadjkarê * Ouadjnes * Ougaf * Ounas * Ouneg * Ouserkaf * Ouserkarê
* Padimenti * Pe-Hor * Peftjaouaouibastet * Penamon * Pépi * Pépi Ier * Pépi II * Péribsen * Pétoubastis * Pétoubastis Ier * Pétoubastis II * Piânkhy * Pimay * Philadelphe * Philométor * Philopator * Physcon * Psammétique * Psammétique Ier * Psammétique II * Psammétique III * Psammouthis * Psousennès * Psousennès Ier * Psousennès II * Ptolemaios Iañ * Ptolémée II * Ptolémée III * Ptolémée IV * Ptolémée V * Ptolémée VI * Ptolémée VII * Ptolémée VIII * Ptolémée IX * Ptolémée X * Ptolémée XI * Ptolémée XII * Ptolémée XIII * Ptolémée XIV * Ptolémée XV
* Qâ * Qakarê-Ibi
* Rahotep * Ramsès * Ramsès Ier * Ramsès II * Ramsès III * Ramsès IV * Ramsès V * Ramsès VI * Ramsès VII * Ramsès VIII * Ramsès IX * Ramsès X * Ramsès XI * Reneb * Roi Scorpion * Roudamon
* Sahourê * Salatis * Scorpion Ier * Scorpion II * Sehetepibrê II * Sékemkarê * Sékhemkhet * Sekhemrê Khoutaoui * Sémepsès * Sémerkhet * Senakht * Sénakhtenrê Taâ Ier * Sénedj * Send * Senkhemib * Séqénenrê Taâ II * Sésostris Ier * Sésostris II * Sésostris III * Seth Périb Sen * Séthi Ier * Séthi II * Sethnakht * Shabaka * Shabataka * Sheshonq Ier * Sheshonq II * Sheshonq III * Sheshonq IV * Sheshonq V * Sheshonq VI * Siamon * Siptah * Smendès * Smenkhkarê * Snéferka * Snéfrou * Sobekemsaf Ier * Sobekemsaf II * Sobekhotep Ier * Sobekhotep II * Sobekhotep III * Sobekhotep IV * Sobekhotep V * Sobekhotep VI * Sobekhotep VII * Sobekhotep VIII * Sobekhotep IX * Sogdianos * Sôter * Stephinates
* Tachos * Taharqa * Takélot * Takélot Ier * Takélot II * Takélot III * Tanoutamon * Taousert * Tefnakht * Téos * Téti * Thoutmès Ier * Thoutmès II * Thoutmès III * Thoutmès IV * Thoutmôsis * Thoutmôsis Ier * Thoutmôsis II * Thoutmôsis III * Thoutmôsis IV * Tlas * Toutânkhamon * Toutânkhaton
* Xerxes Iañ * Xerxes II
* Yakhoub-Har
Manac'h (boutailh)
Ur manac'h zo ur voutailh ma lakaer dour tomm hag a stouver goude, hag a servij da dommañ ur gwele pa vez yen, e-pad ar goañv dreist-holl, pe da dommañ ul lodenn bennak eus ar c'horf.
Gwechall e oant boutailhoù graet gant pri peurvuiañ, pe boestoù houarn a-wechoù. Hiriv e vezont graet e kaoutchoug kentoc'h.
Olympia (Manet)
Olympia zo unan eus brudetañ taolennoù Édouard Manet, bet livet e 1863. Da gentañ e oa da vezañ lakaet e Saloñs ar Gorbellidi er bloavezh-se end-eeun, met ne voe diskouezet nemet daou vloaz war-lerc'h, e 1865, er Saloñs Ofisiel e Pariz.
Muioc'h a dabut a voe c'hoazh diwar-benn an oberenn-mañ eget diwar-benn Merenn war al leton. Gwelout a reer ur c'hast en noazh, a hañval bezañ o tont eus un harem, prest da zegemer an arval a zo kemennet gant ar boked bleunioù degaset gant ur vatezh du. En daolenn ez eus ur c'hempouez-digempouez etre ar vaouez wenn hag an hini zu, a zo diwar skouer an taolennoù akademek niverus ma weler ur vaouez a vuhez fall gant he sklavez du, evel odaliskezed Dominique Ingres, pe re Bénouville ha Charles Jalabert er bloavezhioù 1840.
O klask lakaat trouz da sevel e oa Manet a-dra-sur, met ne oa ket engortoz a gemend-all a rebechoù, gant-se en doe kalz a boan-spered, hag ezhomm en doe eus harp e geneil Charles Baudelaire en abadenn diaes-se eus e vuhez.
Dielfennerezh
Olympia a ra dave, en ur mod, da livadurioù brudet Tizian Gwener Urbino (a voe eillivet gant É. Manet e 1856) ha Danae. Tres lorc'hus zo d'ar vaouez wenn, gourvezet war he liñsel wenn, tra m'emañ he matezh du, evel ur skeud ouzh ar voger deñval, o tegas dezhi bleunioù nevez-degouezhet ha ne ra he mestrez van ebet anezhe, prederiet ma'z eo gant hoalañ an arvesterien o sellout oute diardoù. Kuzhet eo kourzh ar c'hast gant he dorn, hogen plijet eo bet al livour o lakaat ur c'hazh e lost savet ouzh he zreid, e-lec'h ar c'hi boutin a zo e taolenn Tizian.
Houarvian
Sant Houarvian a oa ur sant e Breizh er, tad sant Herve, pried santez Riwanon. Hervez an hengoun e kejas ganti el lec'h m'emañ hiziv chapel Landouzen An Dreneg (Bro-Leon).
Lin Biao
Lin Biao (sinaeg: 林彪; pinyin: Lín Biāo) a zo bet ganet d'ar 5 a viz Kerzu 1907 e Wuhan (Sina) ha marvet d'an 13 a viz Gwengolo 1971 e Mongolia.
Emsaver komunour sinaat, milour ha den-Stad.
Teir
Teir eo furm wregel ar ger tri, anv an niver 3, hag anv-gwan-pegementiñ e brezhoneg. Klotañ a ra gant tair e kembraeg.
Frikorneg
Ar frikorneged eo ar bronneged geotdebrer a ya d'ober ar c'herentiad Rhinocerotidae.
Teir
Kemmadur
Kemmadur dre c'hwezhadenniñ a vez goude teir:  teir c'hador, teir flac'h, teir zro .
Frikorneg
5 spesad frikorneged zo hiriv an deiz, an holl anezho en arvar bras pe vrasoc'h :
Teir
Petvediñ
Trede ha teirvet eo an anvioù-gwan-petvediñ a glot gant teir.
Frikorneg
Musellat a ra ar frikorneg.
Junko glas-sklent
Anvet e voe Fringilla hyemalis (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, greun ha had.
Annez hag isspesadoù
thumb|centre|Tiriad Junco hyemalis : Ar spesad a gaver ar pemzek isspesad anezhañ e Norzhamerika evit an darn vrasañ anezhe :
Plegad-Moezan
Plegad-Moezan a zo ur gumun eus Bro-Dreger e kanton Plouigno, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
Alpes Cottiae
thumb|right|250px|Alpes Cottiae en [[Impalaeriezh roman, war-dro ar bloaz 120]]
An Alpes Cottiæ a oa ur broviñs roman eus an Impalaeriezh, krouet gant Augustus war dachenn meuriad ar Segusini. E gêr-benn e oa Segusio (Susa hiziv). Ar vro etre ar Mont-Cenis ha Menez Viso a oa dindani. Cottius Marcus Julius, roue kelt-ha-ligurat ar vro, kevredet gant Roma, en doa digoret hent traoñienn Susa d'ar Romaned. Evit trugarekaat anezhañ eus e emzalc'h a-du gante e voe anvet da brefed gant Augustus hag e talc'has da ren en e rouantelezh. Roet en deus e anv d'ar broviñs. Graet e veze "Alpes Julix" anezhe a-raok.
Adalek ar bloaz 64 ez eo renet gant ur prokulator pe ur prefed eus urzh ar varc'hegerien.
E 297 e oa staget ar broviñs-se ouzh an Alpes Maritimae.
Ludo Martens
Ludo Martens  a zo bet ganet d'an 12 a viz Meurzh 1949.
Zhou Enlai
Zhou Enlai (pe Tcheou Ngen-lai, pe c'hoazh Chou En-Lai), bet ganet d'ar 5 a viz Meurzh 1898 e Huai'an (Sina), marvet d'an 8 a viz Genver 1976. Emsaver komunour sinaat, politikour, milour ha den-Stad.
Frikorneg du
Ar frikorneg du (Diceros bicornis) a zo ur bronneg geotdebrer eus Afrika. Ar spesad nemetañ eo er genad Diceros.
Ludo Martens
Un emsaver komunour belgiat eo. Kadoriad Strollad Labour Belgia eo.
Rouantelezh nevez Henegipt
Ar rouantelezh nevez pe nevezimpalaeriezh a zo ar prantad en istor Henegipt a ya eus ar kantved betek an  kantved kent J.-K. (1570-1070 kent J.-K. mui-pe-vui). Teir zierniezh o deus renet e-pad ar prantad-se : an XVIIIvet tierniezh Henegipt, an XIXvet tierniezh Henegipt hag an XXvet tierniezh Henegipt.
Istor
E pad ar Rouantelezh nevez e tizh Henegipt he ment vrasañ : gounit a ra tachenn etrezek ar C'hreisteiz, oc'h aloubiñ tammoù bras eus Nubia, hag etrezek ar Reter. Brezel taer a voe etre Egipt hag an Hittited evit bezañ mestr war ar Reter-Nesañ.
Ul lodenn vat eus ar faraoned brudetañ a zo eus an tierniezh: Hatchepsout, Thoutmose III, Amenhotep III, Ac'henaton ha Toutanc'hamon da skouer. Met ar faraon brudetañ a zo ezel eus an tierniezh: Ramses II. Faraon pennañ an tierniezh e voe Ramses III.
Deroù an nevezimpalaeriezh
Kregiñ a ra ar prantad gant diwezh ren an Hiksosed a oa mestr war Egipt Izel. War-dro 1570 kent J.-K., ar roue Hiksos ne oa mestr ken war lodenn norzh Henegipt en-dro d'e gêrbenn Avaris. Skarzhet e oa an Hiksosed eus Egipt gant emsavadegoù priñsed Tebez. Da gentañ e oant bet argaset etrezek an hanternoz gant Kamosis a gemeras digante tachennoù kreiz Henegipt. Klask a reas roue an Hiksosed kevrediñ gant rouaned nubian Kerma met en aner rak serret e oa bet e gannad war hent an oazizoù
Ahmose, eus Tebez, a gemeras kêr Menfis e-doug un eil tagadenn hag a gasas e arme dirak Avaris a voe kemeret gantañ. Goude tri bloavezh seziz e oa kemeret lec'h kreñv diwezhañ an Hiksosed (Sharouhen, e su Palestinia) gant Egiptiz. Fin a oa d'an Hiksosed ha perc'henn e oa ar faraon nevez war an tachennoù a oa bet mestr ar vro warne gwechall.
Hervez an Egiptologourien e teraou an nevezimpalaeriezh pa oa skarzhet an Hiksosed er-maez Henegipt ha pa oa adunvanet Egipt Uhel hag Egipt Izel gant Ahmose.
E deroù an nevezimpalaeriezh e kreskas kalz an impalaeriezh (Etrezek Azia-Vihanañ ha Nubia peurgetket) hag e kasas harzoù Henegipt eus kalon ar Soudan a vremañ (e-tal Abou Hamed, e norzh ar pempvet lamm-dour) beket ur vro anvet Nac'harina (E-kichen an Eufratez, e biz ar vro). Evel se e oa deuet Henegipt da vezañ unan eus broioù galloudusañ an Henamzer. Koulskoude an tachennoù en tu all da draoñienn an Nil ne oant ket kontrolet mat (priñselezhioù Palestinia peurgetket a chome dindan galloud poblañsoù ar vro, daoust dezhe bezañ eveshaet gant pep a guzulier egiptat). Kalz testenioù a ziskouez e felle da Egiptiz bezañ mestr war ar bed « betek e vevennoù », chom a reas un utopia, dreist-holl pa ouzer ne oant ket bet gouest biskoazh da lakaat ar peoc'h da ren e norzh hag e kreiz Siria ma kevezas da gentañ gant tierned rouantelezh Mitanni ha goude se gant an Hittited.
Hatchepsout ha Thoutmose III
Pa varvas Thoutmose II ez eo mab ur pried a eil renk, Thoutmose III, a resevas ar gurunenn. Abalamour d'e yaouankiz e oa fiziet ar rejañs en e voereb, a oa ivez e lezvamm, Hatchepsout, merc'h Thoutmose I ha gwreg Thoutmose II.
Ur roll a-bouez he doa bet Hatchepsout war an dachenn bolitikel. Ren a reas e lec'h Thoutmose III e-pad 20 vloaz. Sevel a reas kalz obeliskennoù e templ Karnak hag un templ kañv dispar war glann gornôg Tebez, el lec'h anvet Deir el-Bahari hiziv. En templ-se e c'haller gwelet skeudennoù teogamiezh, ma vez danevellet ganedigezh doueel ar faraon.
Pa gemeras Thoutmose ar galloud e renas ur politikerezh aloubadegoù ken e voe graet « Napoleon Egipt » anezhañ gant James Henry Breasted. E-doug e ren e oa erru an nevezimpaleriezh en he barr. Mestrez e oa Henegipt war Kouch, Siria ha Palestinia. Truajoù ar broioù aloubet anvet - inou (« ar pezh a zegaser ») ha bakou ( « frouezhioù al labour ») - a roas an tu da gas da benn un niver a savadurioù en enor da Amon ha d'ar faraon a wareze.
Ar brezelioù e Siria hag e Palestinia
Thoutmose I en doa aloubet su Palestinia dija. Thoutmose III hag Hatchepsout a redias roue Mitanni da asantiñ da vestroni Henegipt war Siria. E-pad ren Hatchepsout, priñs Kadesh a reas e vad eus he spered peoc'haus evit bodañ enebourien d'ar galloud egiptat. Ouzhpenn e oa gwashoc'h-gwashañ ar bec'h a a save gant amezeien Egipt, diwar-benn ar c'hoñvers dreist-holl. Pa varvas ar vaouez faraon e kasas Thoutmose III e armeoù betek Gaza. Goude seizh miz seziz e kodianas kêr Megiddo, ha d'he heul kalz priñselezhioù a sujas da Egipt (da skouer, roue Assour, enebour ar Mitanni, a skoulmas darempredoù gant ar faraon). E-pad an ugent vloaz war-lerc'h e renas ar faraon ergerzhadegoù dezhe da bal diazezañ beli henegipt war kreiz Siria. Da respont buan betek-gouzout en em savfe kadesh e oa savet daou gwarnizon e genoù an Oronte, e Gaza ha marteze e Damas ivez.
An ergerzhadennoù er su
Kerkent ha ma oa skarzhet an Hiksosed e klaskas Egiptiz adperc'hennañ tachennoù ar su. E tolead Elefantina hag e Nubia Izel peurgetket e lec'h ma oa bet savet emglevioù etre tierned un nebeud kêrioù ha roue Kerma. Thoutmose kentañ, evel Ahmose en e raok, a dagas ar rouantelezh nubian. Lakaet e oa seziz war ar gêrbenn, Kerma, ha distrujet e oa ar rouantelezh enebour war-dro 1500 kent J.-K.
<!--Pour continuer à contrôler ces territoires, la région fut mise sous contrôle d'un vice-roi égyptien nommé fils royal de Koush et dont le pouvoir s'étendait jusqu'à proximité d'El Kab, dans la région du désert oriental. Tout comme ceux des princes d'Asie du Nord, les fils des princes nubiens furent emmenés à la cour égyptienne, et élevés parmi les jeunes princes égyptiens afin de préserver leur loyauté future. Le tribut reçu du Sud était administré par le temple d'Amon à Thèbes.
On introduisit le culte du roi et de ses ancêtres dans les régions du Sud en édifiant de nouveaux temples au sud de Kerma (notamment à Saïs, Soleb et Napata). On voua ainsi des cultes à Amon, Ptah et Horus. Pour protéger les massives arrivées d'or nubiens, si précieuses aux yeux de l'Égypte qui en avait besoin pour consolider son prestige, des forteresses furent édifiées à la sortie du Ouadi Allaqi.
Avec les tributs du Nord ajoutés à ceux du Sud, déposés au trésor royal de Thèbes, l'influence économique de l'Égypte était devenue incontestable. Avec la fin du monopole maritime Minoen en Crète (sûrement du à l'irruption d'un volcan sur l'île de Santorin), et la prise de pouvoir par Mycènes, l'Égypte eut l'occasion de pratiquer plus amplement des échanges commerciaux avec les autres royaumes.
Les produits égyptiens (dont l'or était très apprécié des royaumes étrangers) n'eurent pas de mal à se répandre dans toute l'Égée. Mais l'Égypte importait aussi beaucoup de produits finis, ainsi que de matières premières et de la main d'œuvre : des artisans syriens, d'Asie Mineure et de Crète venait travailler sur les chantiers navals royaux du port de Memphis.
Le fer provenait du Liban, près de Koumidou et les turquoises, des mines de Sérabit el-Khadim, dans le Sinaï. Cette ouverture sur le monde méditerranéen modifia profondément les modes et les goûts. L'ascendant des conseillers étranger auprès du roi ne cessa de croître et de nombreux mots d'origine sémite furent introduits dans la langue égyptienne.-->
Amenhotep II et Thoutmose IV
Amenhotep II, mab Thoutmose III, a gendalc'has ar brezelioù e Siria ha Thoutmose IV, e vab-bihan, a gendalc'has gant harp an arme. Roue Mitanni a zouje distro an Hittited a glaskas startaat e liammoù gant Henegipt hag e lezas Thoutmose IV lakaat un den dezhañ war dron bro Nouc'hase, e su Alleppo.
D'ar c'houlz-se an hini e tiwan azeulerezh Aton, a vez roet e anv da gant an heol da gustum. Hervez ar gredenn-se, ar roue hag an doue a vesk e-pad an noz evit ma anadfe ar faraon da vintin dindan enkorfadur stumm doueel un den. Kevezañ a rae Aton gant Amon. Evel ma keveze al lez gant levezon beleien Amon e oa degemeret mat an azeulerezh nevez-se ganto hag evel se e tiwanas ur rendael etrezi hag an tiegezhioù egiptat bras.
Ac'henaton
Amenhotep IV, mab Amenhotep III ha Tiyi, a euredas gant Nefertiti, a orin estren moarvat. Abaoe e yaouankiz moarvat en doa klevet ar rendaeloù diwar-benn azeulerezh ar faraon hag hini an doue Amon. Gallout a reer soñjal en doa divizet abaoe pell e vefe kemeret lec'h azeulerezh Amon gant hini an doue heol Aton. Ar pezh a reas 6 vloaz goude e gurunidigezh. Lemel a reas azeulezh Amon diouzh Karnak, met, e-lec'h distrujañ an templ, e ouestlas anezhañ d'e zoue. E vaouez Nefertiti, hag he merc'h, Meritaton, a gemeras ar garg a oa gant gwragez an doue Amon kent. Tamm-ha-tamm e oa tennet anv Amon e lec'hioù azeulerezh Egipt, hag e oa roet madoù Amon da Aton.
Adalek bloavezh V ren Amenhotep IV/Ac'henaton e tiannezas ar rouanez-vamm hag holl al lez e palez Tell el-Amarna, e kreiz Egipt. Ac'hetaton (« Dremmwel Aton ») a oa anv ar gêr-se, savet evit bezañ ar gêrbenn nevez. Kemer a reas un anv nevez : Ac'henaton, pa cheñchas kêrbenn. Kreizennañ a reas kehelerezh an heol er palez roueel gant templ palez Aton hag un templ kañv, ha savet e oa e vez pell diouzh re tud e karg al lez, e gouelec'h ar reter, a-ratozh-kaer. Alies e oa diskouezet ar faraon dindan stumm delwennoù savet hervez ur c'hiz nevez, diwanet e-doug ren ar faraon nevez. Abalamour da se o dez an dud kizellet un neuz iskis ha n'eo ket abalamour d'o doare dezhe o-unan.
Lakaat a reer e oa Kiya, ur rouanez taolennet war monumantoù ar grez-se, ur verc'h da roue ar Mitanni. Goude he marv hag hini Nefertiti ez eo moarvat Meritaton, merc'h Ac'henaton, he dije kemeret lec'h gwreg kentañ ar roue.
Mervel a eure Ac'henaton dishêr. Torret e oa buan e adreizhadennoù hag Amon a gemeras e lec'h en-dro e Karnak. Distreiñ a reas ar gouarnamant hag al lez da Venfis. ha bez warlec'hiad Ac'henaton a oa savet e Tebez evel kustum.
Intañvez Anc'hkeperoure (pe Semenc'hkare) a c'houlennas digant ar roue hittit, goude marv he fried, ur priñs da bried. Goude bezañ gwiriet ar goulenn meur a wezh e oa kaset ur priñs gant ar roue met muntret e voe hemañ war harzoù Egipt, ar pezh a roas d'an Hittited un abeg mat evit aloubiñ norzh Siria.
Ilongoeg
Ur yezh malayek-polinezek eo an ilongoeg (ilongoeg : ilonggo, saozneg : Hiligaynon) komzet gant seizh milion a dud e Visayas ar c'hornôg er Filipinez.
Rouantelezh nevez Henegipt
Ac'henaton
Dindan Levezon Aï, Anc'hesenpaamon, unan eus merc'hed Ac'henaton ha Nefertiti, a euredas Toutanc'hamon yaouank. Berr e voe ren ar faraon-se, koulskoude ez eo unan eus ar re ar muiañ anavezet en istor Henegipt abalamour ma oa bet dizoloet e vez difreuz en kantved. Pa varvas ez eo Aï gozh a bignas war an tron met mervel a reas nebeut amzer goude.
Ilongoeg
Er-maez eus ar Filipinez ez eus ivez tro-dro da 7 000 000 den all hag a gomz ilongoeg evel yezh kentañ ha 4 000 000 all barrek warni evel eil yezh.
Rouantelezh nevez Henegipt
Ramses hag e warlerc'hidi
Horemheb, penn an arme e Menfis, a gemeras ar galloud goude ren berr Aï, ha lakaat a reas kadarnaat e wir da gemer ar galloud gant un oracle eus Amon e Tebez. Ramses, e eiler en arme a oa lakaet da hêr dezhañ, hag adalek e ren e krogas eil hanterenn an Nevezimpalaeriezh, anvet ivez prantad ar Ramsesed ( ha tierniezh).
Horemheb, ha war e lerc'h Ramses I hag e vab Seti I a gasas meur a adreizhadenn da benn er vro. Seti a adsavas santualioù kozh hag e lakaas disklêriañ e oa bet Ac'henaton ur roue heretik. En diavaez e krogas da greñvaat an harzoù o tistrujañ ar re a enebe ouzh galloud Henegipt e Nubia ha war harzoù ar reter. Dont a reas a-benn da gemer en-dro an tachennoù kollet hag e astennas en-dro levezon Henegipt betek glannoù an Eufratez.
Dilec'hiet e oa ar gêrbenn da Bi-Ramses, e reter an delta, e-kichen ar gêrbenn hiksos kozh, Avaris, a roe an tu gant he mammennoù dour hag e greñvlec'hioù da loc'hañ en un doare aes etrezek Palestinia. Bras-kenañ e oa ar gêr ha kavout a bout a rae eno a bep seurt obererezhioù ha savadurioù : palezioù, kazarnioù, temploù a bep seurt gouestlet da doueed bras an impalaerezh, marchosioù ha labouradegoù armoù. Sevel a rae ar re-mañ skoedoù e-giz re an Hittited evit ar rannoù-arme skoazell a-drugarez d'ar c'houevr a veze tennet diouzh mengleuzioù Timna, en Israël. Pi-Ramses a oa ivez ul lec'h strategel, a roe an tu da gas armeoù egiptat buan betek-gouzout e vije emsavadegoù e Palestinia pe e Siria da skouer. Kalz meuriadoù kantreat a oa evel ar Shasoued pe an Apiroued (Anv zo bet tostaet eus an anv a vremañ « Hebraed »), a harze ouzh ar c'henwerzh dre o brezelioù dibaouez. Ouzhpenn ne c'halled tremen hep kas un ergerzhadeg brezel e Bro Amourou (a oa he c'hreiz e Kadesh) abaoe ma oa savet a-du gant an Hittited en un doare anat.
Loc'hañ a reas Ramses II, hêr Seti I ur brezel bras a-enep an Hittited met sachet e voe an arme egiptat en ur griped e Kadesh. Chañs he doe da gavout he zu da dec'hout diouzh an taol-spi. Divodet e oa an arme hittit er vro da breizhañ anezhi d'ar mare-se. Koll a reas Henegipt he mestroni war Bro Amourou koulskoude, ha, daoust ma ne oa bet gounezet emgann Kadesh gant den, e voe goloet mogerioù an temploù en Egipt gant enskrivadurioù a lakae an trec'h war gont Egiptiz. An emgann-se verkas avat ur c'hemm bras en istor an darempredoù etre Henegipt hag ar reter-nesañ : ar roue hittitat, a oa o talañ ouzh kudennoù en e vro, kernezioù ha barradoù kleñvedoù-red, en em glevas gant ar faraon pa ne gave da hini ebet e c'hallje tizhout un trec'h klok ha sinañ a rejont ur skrid-emglev peoc'h. Ar c'hentañ skrid-emglev peoc'h-se etre div Stad zo chomet ur roud fetis anezhañ a vo kreñvaet diwezhatoc'h gant eured Ramses II gant ur briñsez hittitat. Spisaat a rae ar skrid-emglev, kavet ez eus bet ur stumm anezhañ en div vro, divizoù ur gevredadenn diplomatek etre an div rouantelezh. Diferañ a rae e pelec'h e oa harzoù an div Stad. Divizet e oa ivez kas an drubarded hag ar re gondaonet d'o rouantelezh orin.
Mervel a reas Ramses Iañ d'an oad a 90 vloaz, goude ur ren hir-kenañ. En tu all d'e drec'hoù war dachenn ar brezel hag an diplomatiezh e anavezer anezhañ a-drugarez d'ar santualioù niverus a lakas sevel pe adsevel, portant son nom, en holl gêrioù pennañ ar vro. A-drugarez d'an aour degaset gant korvoerezh mengleuzioù Nubia e pourchasas ul leve ingal da gefioù ar Stad. An darempredoù kenwerzh, a oa en o bleuñv abaoe ma rene ar peoc'h etre an div vro c'halloudusañ er Reter-Nesañ a zegasas finbortez d'a Henegipt.
E-touez e dek bugel ha pevar-ugent, C'hâemouaset, unan eus e vibien, a oa karget da lakaat en-dro en o sav azeulerezhioù kozh, en o mesk re hendadoù ar faraoned. Lod eus e verc'hed a zeuas da vezañ Gwreg Real Vras. Koulskoude, ar berzh-se, da savadur an temploù, d'an trec'hoù niverus a guzhe deroù un enkadenn ekonomikel vras evit Henegipt.
er c'hornôg, al Libianed a gevedas gant « Pobloù ar Mor » ha deindan ren Merenptah, warlerc'hiad Ramses II, e tagjont an delta... En aner, rak Merenptah a zeuas da argas o zagadenn hag a faezhas anezhe war vor ha war an douar.
Goude ren ar faraon diwezhañ-se e tarzhas ur brezel susitañ etre diskennidi Ramses a lakaas da ren ur prantad anarkiezh. Ur wezh c'hoazh e voe lakaet an urzh da ren gant un tiegezh soudarded ha Sethnac'ht, a oa da neuze vizir Egipt Izel moarvat, a gemeras ar galloud hag a lakaas e vab, a vo anvet Ramses III evel kenrener kerkent ha ma pignas war an tron.
Sougbouaneg
Ur yezh valayek-polinezek eo ar sougbouaneg (sugbuanon pe cebuano). Komzet eo evel yezh kentañ gant 18 milion a dud ha gant 10 milion all evel eil yezh e Visayas hag e norzh ha kornôg Mindanao er Filipinez.
Rouantelezh nevez Henegipt
Ramses hag e warlerc'hidi
Kouezhet e oa rouantelezh an Hittited dindan argadoù "Pobloù ar Mor" a zrastas war o hent kêrioù keodedoù Azia-Vihanañ ha Kiprenez, kêrioù bro Alalakh, Ougarit ha Karkemish. Hervez ar mammennoù, an testennoù a zanevell kurioù ar faraon e templ bras Medinet-Habou, e oa gronnet Henegipt a enebourien : gant ar Shardaned (bet tostaet da anv ar Sarded), gant Likiaiz, an Toureshed, an Ac'hiyaouaed (an Akeaned war a greder), ar Beleseted (ar Filistined marteze), ha kement zo. Daoust d'un argad trizoubl deut eus ar c'harnôg, ar reter hag eus ar mor l'ouest, ha renet ur wezh ouzhpenn gant al Libianed e oa trec'h Egiptiz adarre en un emgann a lakaas un termen da viken d'ar c'hentañ aloubadegoù barbar-se.
<!-- Grâce à cette victoire et son butin correspondant, Ramsès III put entreprendre la construction du temple de Médinet-Habou qui, signe des temps, était aussi une forteresse de par ses imposantes murailles et son portail d'accès en forme de migdol (sorte de porte fortifiée renforcée de deux tours crénelées).
Les ennemis vaincus seront alors incorporés aux troupes de Pharaon et reçurent l'autorisation de s'établir dans certaines régions du delta. Les Libyens s'intégrèrent rapidement et peu à peu au cours de la XXe dynastie franchirent les échelons de l'armée gardant notamment les frontières occidentales et orientales du pays. Plus tard il formeront de véritables chefferies qui feront les fondations des futurs dynasties de la IIIe période intermédiaire.
Cependant cette invasion avait profondément modifié l'environnement géopolitique du Moyen Orient renouvelant les forces en présence et brisant les anciennes alliances de royaumes disparus. Les échanges commerciaux et les tributs cessèrent peu à peu, et c'est à dater de ce moment que s'installèrent les Philistins à Gaza et à Ashdod, aux portes de l'Égypte.
Avec la perte des tributs et la demande constante de l'entretien de troupes de mercenaires (et peut-être aussi une baisse du rendement de l'or nubien) l'Égypte s'enfonça dans un déclin économique qui se traduisit par une déstabilisation du système sur lequel se basait l'économie de l'empire. La désorganisation de l'administration et probablement une corruption accrue des élites de la société le tout associé à des famines occasionnées par des crues insuffisantes entamèrent durablement les réserves de l'État. De grands procès sanctionnèrent des scandales qui éclaboussèrent Thèbes à la fin de la dynastie. Ils font état de véritables complots y compris contre la personne royale. Ramsès III, à la fin de son règne fut victime d'une conspiration du harem qui atteindra mortellement le roi et qui sera punie par son fils légitime et successeur Ramsès IV.
Les successeurs de Ramsès III ne purent qu'observer la chute de l'influence de l'Égypte qui règne après règne perdit ses principales conquêtes et ne furent que les témoins de l'éclatement interne du pays.
Des tribus libyennes profitèrent du déclin égyptien pour s'infiltrer dans le pays développant l'insécurité des routes commerciales et pillant les temples thébains.
Devant l'anarchie grandissante et l'incapacité des administrateurs locaux à garantir l'intégrité du royaume, Ramsès XI fit appel au vice-roi de Nubie, Panéhésy pour rétablir l'ordre. Celui-ci entama alors une guerre civile contre Amenhotep, le grand prêtre d'Amon à Thèbes qu'il destitua, fit emprisonner et déporter dans le désert occidental. C'était sans compter avec les ambitions du vizir et général Hérihor, probablement fils ou parent d'Amenhotep, qui repris le dessus et repoussa Panéhésy au delà de la frontière traditionnelle au sud d'Assouan. Le prix de cette victoire fut la perte définitive de l'emprise égyptienne sur la Nubie et le Soudan qui désormais formeront un royaume indépendant.
Un nouvel équilibre semblait être recouvré et, plein d'espoir, la fête du Renouvellement des naissances de Ramsès XI, qui a pour but de définir une nouvelle orientation politique et d'instaurer une situation stable, n'eut pas de réelles retombées et le pharaon dut assister à l'effondrement de son pouvoir sur Thèbes. En effet, c'est alors qu'Hérihor-Siamon qui avait succédé à Amenhotep dans la charge de grand prêtre d'Amon s'arrogea les pouvoirs royaux sur la Thébaïde et instaura une dynastie parallèle fondée sur une théocratie définie par l'oracle d'Amon-Rê. Le clergé d'Amon, devenu une véritable dynastie, prend le pouvoir en Haute-Égypte. C'est la fin du Nouvel Empire. -->
Messancy
Messancy (e luksembourgeg: Miezeg, e walloneg: Messanceye, en alamaneg: Metzig) a zo ur gumun eus Belgia e proviñs Luksembourg.
Nepiofiliezh
Un nevezc'her eo an termen nepiofiliezh (diwar ar gresianeg: νήπιος nepios, "bugel bihan" + φιλια -philia, "karantez") implijet evit ober dave da duadur reizhel oadourion/ezed (peurliesañ goured) sachet ez-reizhel war-du bugale bihan-tre (etre 0-4 bloaz dre vras).
Un torfed eo er bed-holl.
Ambroaz Milano
Aurelius Ambrosius pe Ambroaz Milano (340-397), a oa eskob Mediolanum (Milano hiziv) adal 374 betek 397, bloavezh e varv, hag unan eus Tadoù an Iliz latin, pe Doktored an Iliz. Brudet eo evel skrivagner, barzh, lenner oberennoù Cicero ha re an Tadoù gresian, a adkemeras o doareoù da jubenniñ an alegoriennoù.
Istor
Ganet e vije Ambrosius e Trier e 340 (etre 333 ha 341. cf M. Testard, p. 9). Mab e oa da Ambrosius, prefed pretordi Galia (337 ? 340 ?), prefed Roma, eus ar gens Aurelia. Uhelgargiad e teuas da vout ivez e melestradurezh an impalaeriezh roman gant mab henañ Constantin.
War dro 365, e oa prefed Italia Illiria, e Sirmium, gant e vreur.
Prefed ar pretordi e 368.
Consularis, gouarnour Liguria hag Emilia, war dro 370
Anvet e voe da eskob Milano, sur-awalc'h e miz Here 373, gant ar bobl daoust m'edo c'hoazh e-touez ar gatekizidi. E helavarded a lakaas neuze e servij an Aviel. Prederiet e oa gant aozidigezh al liderezh kristen, ar werc'hted kensakret, ar reizhded war an dachenn sokial, ha gant frankiz an Iliz e-tal galloud an impalaer.
Stourm a reas ouzh an arianegezh. Kenderv e oa d'ar senedour Quintus Aurelius Symmaque, prefed Roma. Enep dezhañ e skrivas Ambroaz da zifenn ar gristeniezh pa fellas d'ar prefed adsevel an Aoter da Victoria.
Lidet e vez evel sant d'ar 7 a viz Kerzu.
Melar
E Breizh, Sant Maelar, pe Melar, a zo bet un eskob merzheriet tro 544.
Ubuntu
Ubuntu (distaget /uːˈbuːntuː/, oubountou) a zo ur reizhiad korvoiñ frank diazezet war Debian, un dasparzh GNU Linux. Digoust eo hag open-source. Unan eus dasparzhoù Linux ar re implijetañ er bed eo a drugarez d'e aested da staliañ, da implij, hag e stabilded. An anv Ubuntu a zeu eus ar mennozh Su-Afrikan Ubuntu (« Denegezh dre ar re all »). Kaset eo ar raktres a-benn gant Canonical Ltd., un embregerezh Su-Afrikan, en he fenn Mark Shuttleworth.
Liammoù diavaez
Sellit c'hoazh Brenux
Julien Lahaut
Julien Lahaut, ganet d'ar 6 a viz Gwengolo 1884 e Seraing (Belgia) ha marvet eno ivez d'an 18 a viz Eost 1950 a zo ur politikour belgiat.
Kannad komunour ha kadoriad Strollad Komunour Belgia.
Bac'het e voe e Mauthausen (Alamagn) gant an nazied.
Drouklazhet e voe dirak e di. Ne voe ket adkavet e vuntrerion.
Daou
Daou eo anv brezhonek an niver etre unan ha tri, a zo skrivet 2, ha div eo furm wregel (pe benel) ar ger.
Kemmadur
Kemmadur dre vlotaat a vez goude daou: daou benn, daou di, daou vloaz, hag ar re all.
Petvediñ
Eil ha daouvet eo an anvioù-gwan-petvediñ a glot gantañ, hag eil pe divvet eo a glot gant div. Eilvet a vez lavaret a-wechoù e-lec'h eil.
Rakger
Ur rakger eo e gerioù evel ar re-mañ:
Akitania
Pa reer anv eus Akitania pe a-wechoù Akwitania e c'hall bezañ :
Pennad kar
Aquitaine
Fragan
Sant Fragan (pe Frakan, pe Fregan) zo unan eus sent vrezhon ar kantved deuet eus Kembre da avielañ Arvorig. Dilestrañ a reas e Breheg hervez ar vojenn. Dimezet e oa da santez Gwenn, ha tad da Yagu ha Gwezhenneg, Gwenole ha Klervi.
Lidet e vez d'an 3 a viz Here.
Yann Damask
thumb|right|Yann Damask E-kreiz an eizhvet kantved, SANT YANN DAMASK, beleg ha doktor eus an Iliz. Evit bezan difennet kehelerezh an ikonennoù Sakr e rankas kuitaat lez kalif Damask. E manati sant Sabbas, tost da Jeruzalem ez eas, lec'h ma skrivas ul levrig-studi war feiz reizhvriek an Tadoù Hellenat. Unan eus pennan testoù eus hengoun mariel an Iliz ez eo ivez.
Skritur
Skritur a c’hall bezañ meur a dra :
Olivier Lebastard
E-pad an Dispac'h Gall (1793) e voe lazhet ar beleg nann-touer Lebastard en e barrez, Hierig, e Bro-Naoned, gant ur marc'heger eus ar Gonvansion.
Sant Avran
E Breizh, Sant Avran, penitiour iwerzhonat, a vez enoret gant ar gatoliked.
Leopold Iañ (Belgia)
Leopold Georg Christian Friedrich (Coburg, Sachsen-Coburg-Saalfeld, 16 a viz Kerzu 1790 – Laeken, Belgia, 10 a viz Kerzu 1865) a oa dug Saksonia, priñs Sachsen-Coburg-Gotha ha kentañ roue Belgia evel Leopold I. Léopold Georges Chrétien Frédéric de Saxe-Cobourg et Gotha eo e anv gallek, ha Leopold George Christiaan Frederik e hini nederlandek.
Mab yaouankañ an dug Franz von Sachsen-Coburg-Saalfeld (1750-1806) hag e eil pried ar gontez Auguste Reuß zu Ebersdorf ( 1757-1831) e oa.
D'ar 4 a viz Even 1831 e voe dilennet da roue ar Velgiz, ha ren a reas adalek ma touas war ar Vonreizh d'an 21 a viz Gouere 1831 betek e varv d'an 10 a viz Kerzu 1865.
Euredoù
Teir gwech e timezas :
Denderleeuw
Denderleeuw a zo ur gumun eus Belgia e proviñs Reter-Flandrez.
Strollad Marksour-Leninour Nicaragua
Strollad Marksour-Leninour Nicaragua (e spagnoleg: Partido Marxista-Leninista de Nicaragua) a zo anv ur strollad komunour marksour-leninour krouet e Nicaragua er bloavezhioù 1970 dindan an anv Luskad Oberezh Poblel - Marksour-Leninour (Movimiento Acción Popular - Marxista-Leninista) da-heul un disrann e Talbenn Sandinour evit an Dieubidigezh Vroadel (TSDV) (Frente Sandinista de Liberación Nacional, FSLN).
Daoust ma oa bet adanvet ez-ofisiel "Strollad Marksour-Leninour Nicaragua" e 1985 emañ muioc'h anavezet a-bell an anv kentañ hag implijet eo bet c'hoazh evit listennoù er mouezhiadegoù gwezh-ha-gwezh-all.
Oberiant-tre e oa ar strollad da aozañ ar sindikadoù hag e 1978 e oa bet lañset gantañ ar stourm armet kaset da-benn gant ar Milicias Populares Antisomocistas (MILPAS) o stourm dindan beli uhelañ TSDV a-enep da renad ar familh Somoza.
Goude trec'h an dispac'h e 1979 e krogas Strollad Marksour-Leninour Nicaragua da aloubiñ douaroù hag embregerezhioù e dalc'h kapitalourion veur. Evit sioulaat ar vour'hizion a save a-du gante avat e lakaas fin TSDV d'an aloubadegoù ha bac'haet e oa bet gantañ ur re bennoù eus ar Strollad Marksour-Leninour zoken ha war washaat ec'h ae stad an traoù evit ar Strollad da geñver renad ar gouarnamant sandinour, serret e oa bet kelaouenn ar Strollad El Pueblo ("Ar Bobl") ha gwasket e oa bet kevrenn labour ar Strollad, "Talbenn al Labourerion" (Frente Obrero).
Diouzh an tu all avat e krogas gouarnamant Albania da stardañ liammoù gant gouarnamant sandinour Nicaragua ha diwar-se e oa bet lakaat reuz e dibarzh al luskad etrebroiadel a save a-du gant linenn bolitekl Strollad Labour Albania dre vras ha meur a strollad marksour-leninour a gendalc'has da souten Strollad Marksour-Leninour Nicaragua, da skouer Strollad Komunour e Sveden, Strollad Komunour Labourerion Frañs, Strollad Komunour Spagn (Marksour-Leninour), Strollad Marksour-Leninour (SUA)....
Strollad Marksour-Leninour Nicaragua a oa ar strollad nemetañ a tivizas votiñ a-enep da vonreizh ar gouarnamant sandinour er Vodadeg Vroadel.
E 1984 e oa Strollad Marksour-Leninour Nicaragua unan eus seizh strollad en holl oc'h en em ginnig er mouezhiadegoù broadel evit ar Parlamant, aet gante 2,1% eus ar mouezhioù ha tapet gante daou dileuriad er Vodadeg Vroadel, Isidro Téllez Toruño, penn ar Strollad, ha Juan Alberto Henríquez.
Er vouezhiadeg evit dilenn Prezidant ar vro dalc'het e 1990 ec'h eas gant kannad ar Strollad, Isidro Téllez, 8,135 mouezh (0,6%) ha kollet e oa bet gantañ an dileuridi er Paralamant en hevelep bloavezh.
Er vouezhiadeg evit dilenn ar Prezidant dalc'het e 2001 e soutenad ar Strollad kannad TSDV Daniel Ortega.
Goulc'han Kervella
Goulc'han Kervella, ganet d'ar 4 a viz Gouere 1951 e Plougerne en ur familh bezhinaerien, zo ul leurenner, ur c'homedian, ur rener strollad c'hoariva hag ur saver pezhioù-c'hoari ha romantoù. Gant e strollad c'hoariva Ar Vro Bagan o deus graet berzh an arvestoù brezhonek ha gallek diskouezet da viliadoù a dud.
E vuhez
Skrivet ha savet en deus meur a bezh-c'hoari e galleg hag e brezhoneg ha kaset en deus ur pezh-mell labour evit brudañ ar c'hoariva er skolioù. Awenet eo gant istor Bro-Leon, he zud vrudet, he zud vunut hag he sevenadur, pouez ar relijion enni. Skrivet en deus levrioù brezhonek ivez evel ur buhezskrid, danevelloù ha romantoù.
Savet en deus pezhioù-c'hoari istorel pe gempred levezonet pe get gant testennoù anavezet (Barzaz Breiz, Pasion Jezuz-Krist, Mojenn Kêr-Is, Buhez Mikael an Nobletz) hag ivez pezhioù-c'hoari farsus, enno ur sell hag ur preder war emdroad kevredigezh Bro-Leon pe vBreizh a-bezh.
Koulskoude en deus leurennet Goulc'han Kervella pezhioù-c'hoari pe danevelloù an oberourien vrezhonek pennañ ivez : Tangi Malmanche, Jakez Riou, Yann-Vari Perrot, Jarl Priel, Roparz Hemon, Per-Jakez Helias, Pêr-Mari Mevel, Naig Rozmor. Lakaet en deus da dreiñ e brezhoneg pezhioù-c'hoari Anton Tchec'hov (An droug a ra ar butun), Georges Courteline (Gant aon da gaout bazhadoù), Alejandro Casona (Justis ar C'harijidor), Tristan Bernard (Laeroñsi).
Meur a wech eo bet c'hoariet ar pezhioù-c'hoari evit ar skinwel brezhonek : Meurlarjez ha Lina savet gant Roparz Hemon, da skouer.
Graet en deus Strollad ar Vro Bagan ul labour a-bouez-tre gant ar skolidi hag ar sklolajidi skoliataet gant Diwan ken e vezont boas, darn anezho diantav, da vont war al leurenn.
Kemer perzh e buhez e gornad a ra Goulc'han Kervella. Bet eo bet eilmaer Plougerne etre 1983 ha 2001 ha prezidant Mirdi ar vezhinerien.
Roet eo bet Kolier an Erminig dezhañ e 1998.
2016
E miz Genver e oa bet roet da c'houzout e oa prest ur romant gant Kervella da zont er-maez eus ti TES pa oa bet enebet gant Rektoriezh Roazhon ouzh an embann abalamour ma oa bet meneget anv Roparz Hemon en oberenn,. Embannet eo bet en eil trimiziad 2016 e ti Al Liamm gant an titl : Mari-Vorgan ar Glandour.
Oberoù G. Kervella
right|thumb|Goulc'han Kervella o c'hoari war al leurenn e [[Kastellin, e miz ]]
Skridoù all
Oberennoù all zo bet embannet gant Emgleo Breiz.
Troidigezhioù
-embannet gant TES :
Enorioù
E 1998 e voe roet Kolier an Erminig dezhañ en abeg d'e labour evit Breizh hag ar brezhoneg.
Div
Kemmadur
Kemmadur dre vlotaat a vez goude div: div blac'h, div vilin, div gador, div baner, hag ar re all.
Rakger
Ur rakger eo e gerioù evel ar re-mañ:
Kevrieg
Kevrieg a zo ur gumun eus Breizh e Kanton Komborn e departamant Il-ha-Gwilen.
Roll an unpennoù german
Roll unpennoù rouantelezh Reter ar Franked heuliet gant roll an impalaerien german (Impalaeriezh santel, roman ha german, Kengevredad ar Roen, Impalaeriezh german)
Hervez kustum ar Franked e veze dilennet an impalaerien german peurvuiañ. Kurunennet e veze gant ar Pab betek Karl V, met goude e veze graet gant an titl "impalaer dilennet". An Dilennerien a oa unpennoù german bras ha bihan.
Tierniezh an Odoned (919-1024)
o Arnoulf Drouk, enep-roue 919-921
Tierniezh salian pe frankonian (1024-1125)
o Rudolf von Rheinfeld, enep-roue 1077-1080 o Armañs von Salm, enep-roue 1081-1088 o Konrad, roue 1087-1098 (dindan e dad)
Tierniezh Staufen (pe Hohenstaufen) (1137-1254)
o Frederig II, roue 1197 (dindan e dad)
o Herri VII, roue 1220-1235 (dindan e dad) o Herri Raspe Turingia, enep-roue 1246-1247
Koskoriadoù lies (1273-1437)
o Frederig Vrav (Koskoriad Habsbourg), roue kevezer 1314-1325, lezimpalaer 1326-1330 o Günther von Schwarzburg, anti-roue 1349
Koskoriad Habsbourg (1438-1740)
Pa ne oa mab hêr ebet dezhañ, Charlez VI a felle dezhañ lezel an impalaeriezh gant e verc'h, Maria Terezia, met goulenn a reas Karl VII Alberzh, dilenner Bavaria, an uhelgarg diwar abeg e oa e wreg merc'h d'an impalaer Jozef Iañ.
Bougieg
Ur yezh malayek-polinezek eo ar bougieg (bougieg: basa Ugi, saozneg buginese) komzet gant tro-dro da 4 milion a dud e su Sulawesi en Indonezia hag e Sabah e Malaysia.
Skrivet e veze gwechall gant ar skritur hengounel anvet lontarek met bremañ e vez implijet kentoc'h al lizherenneg latin.
Nikolaz Mira
Sant Nikolaz, anavezet evel sant Nikolaz Mira pe sant Nikolaz Bari (Patara, Likia, 270 – 345) a oa eskob Mira en Azia Vihanañ. Ur sant poblus eo, ha diwarnañ eo bet krouet an Tad Nedeleg.
Etre istor ha mojenn
Kempredad Sened-Meur kentan Nikaia e voe. Hervez an hengoun e saveteas o buhez da dri ofiser roman bet kondaonet e gaou d'ar marv gant an impalaer. Argouroù en deus roet ivez da veur a blac'h yaouank paour, a vije bet tonket d'an dizenor hep e skoazell. Ar burzhudour bras-mañ a vez kehelet a-unan gant an ilizoù reizhkredennek ha katolik. En eo e kreskas e vrud er C'hornôg, gant treuzdougenadur e relegoù da gêr Vari e kreisteiz Italia.
Bez ar sant
Meur a vez zo anavezet dezhañ, pa voe kaset e relegoù eus Azia da Europa.
Kapampanganeg
Ur yezh malayek-polinezek eo ar c'hapampanganeg (kapampangan) komzet gant 2,3 milion a dud e Luzon er Filipinez
Nikolaz Mira
Mojennoù
A bep seurt mojennoù zo bet steuet diwar e benn. Darn a ra anv eus Sant Nikolaz o saveteiñ listri a oa o vont da goll war ur mor diroll, pe o sioulaat an avelioù, pe o sturiañ al lestr d'ar porzh.
Sant paeron
Sant paeron Loren ha Rusia eo, hag ivez hini Freiburg (Suis) hag ar skolidi.
Waremme
Waremme (en izelvroeg : Borgworm) a zo ur gêr eus Belgia e Proviñs Liège. Pennlec'h Arondisamant Waremme eo.
Pedofiliezh
Implijet e vez an termen pedofiliezh (diwar ar gresianeg παιδί, "bugel" + -φιλια "karantez"), pe maboriadezh, evit ober dave da dud en o oad hag en em sant sachet ez-karantezel ha/pe ez-reizhel war-du bugale, da lâret eo tud n'eo ket bet tizhet ar gaezouregezh gante c'hoazh.
Krouet e oa bet an termen paedophilia erotica e 1886 gant ar psikiatrour eus Viena Richard von Krafft-Ebing pa embannas e oberenn Psychopathia Sexualis.
Diaes eo lakaat ur vevenn sklaer etre oadourion/ezed, krennarded/ezed ha bugale ; kemmañ a ra al lezennoù er c'heñver-mañ a vro da vro evit ar pezh a sell ouzh an darempredoù reizhel, met gant Aozadur Hollvedel ar Yec'hed e vez lakaet marevezh ar grennardezh etre 10 ha 19 vloaz, hag aliesik a-walc'h e vez komzet ivez eus 13-18 vloaz. Un den yaouankoc'h a vefe lakaet da vugel (pe rakkrennard mar tosta da 18-19 vloaz) ha lakaet da oadour pa vez ouzhpenn 18-19 vloaz.
Un torfed eo kaout darempredoù reizhel etre tud deuet ha bugale (en o zouez ivez krennarded/ezed hervez ar vro) en darn vrasañ eus broioù ar bed, daoust ha ma c'hell kemmañ a vro da vro an oad resis hervez lezennoù.