cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Independence (Missouri)
right|250px|border Independence zo ur gêr lec'hiet e kornôg stad Missouri e Stadoù-Unanet Amerika. Bez' e oa 117 213 a annezidi e 2010. Krouet eo bet anv Independence en ur mod ofisiel e 1827.
Salón, Lágrimas y Deseo
Salón, Lágrimas y Deseo zo un albom gant ar ganerez vec'hikan Lila Downs, e Mae 2017. Gouestlet eo d'ar sonerezh ranchera.
Kenlabouret he deus gant ar ganerez chileat Mon Laferte hag ar c'haner spagnol Diegol El Cigala.
Marc'h-dibr
thumb|Un atletour oc'h ober gant ar marc'h-dibr Ar marc'h-dibr zo ur pezh paramantoù jiminas a vez graet gantañ gant an embleustrerien hepken. Ret eo d'an atletour ober fiñvadennoù kelc'hiek pe sizailh en-dro hag a-us d'ar marc'h-dibr.
E penn-kentañ ar marc'h-dibr a oa un dra, o treveziñ kein ar marc'h, renkañ un dibr warnañ e bal dezhañ.
Porto Novo (Kab Glas)
Porto Novo zo ur gumun eus ar C'hab Glas, en enezenn Santo Antão.
Porto Novo (Capo Verde)
Kig-dañvad
Kig-dañvad zo kig an deñved doñv, Ovis aries. Ar c'hig-maout zo druz ha teñval, blaz kreñv gantañ ; keginet e vez e kalz broioù, en o zouez ar broioù muzulman abalamour d'ar verz war ar c'hig-moc'h. Brudetoc'h eo ar c'hig-oan avat, graet gant ein dindan bloaz, abalamour d'e denerded.
Meuzioù kig-dañvad
Ur meuz boas eo er broioù muzulman, en Azia ar C'hreiz, er broioù saoznek, e Gres, en Euskal Herria hag all. Morzhed-vaout a vez debret e Breizh dreist-holl. Haggis zo ur meur brudet eus Bro-Skos, graet gant kig-dañvad pe kig-oan.
Islavarenn-amzer
Un islavarenn-amzer pe amzeriañ zo un islavarenn-doareañ, war un dro islavarenn ha renadenn-amzer. Degaset e vezont:
Chrysocolaptes haematribon
Chrysocolaptes haematribon a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Anvet e voe Picus Haematribon (kentanv) da gentañ-penn (e 1827) gant al loenoniour alaman Johann Georg Wagler (1800-1832).
Annez
Kavout a reer ar spesad e Filipinez an Norzh, en inizi Catanduanes, Luzon, Marinduque ha Polillo.
Jordan (stêr)
Jordan pe Jourdan eo anv brezhonek brasañ stêr Palestina, er Reter Nesañ. Redek a ra a-hed 264 km eus Menez Hermon e Liban ha Siria en Norzh betek ar Mor Marv er Su. Eus anv ar stêr Jordan e teu hini rouantelezh hachemit Jordania.
Klasker-bara
Ur c'hlasker-bara, pe ur c'hlasker-boued, zo un den paour a vev diwar an aluzen. Goulenn a ra arc'hant, boued, bod pe traoù all, digant tud all.
Jordan (stêr)
War he hent e mesk he dourioù gant re Mor Galilea en Israel, kent talvezout da vevenn etre Jordania hag Israel ha, pelloc'h er Su, etre Jordania ha Palestina.
Meneget meur a wech er Bibl eo ar stêr Jordan, pa voe treuzet gant Israeliz da vont tre en Douar Diouganet hervez hengoun ar yuzevegezh, ha pa voe badezet Jezuz Nazaret enni hervez hengoun ar gristeniezh ; an islam ivez a ra dave d'ar stêr, pa anavez Jezuz Nazaret evel ur profed kentad da Vohammed.
Klasker-bara
Alies e weler klaskerien-vara, er c'hêrioù bras, o kestal war-bouez un tas, un tog pe ur voest vihan, pe c'hoazh oc'h astenn o dorn, da gaout un nebeud gwenneien.
Jordan (stêr)
Red
E Hasbeiya, war tor kornôgel ar menez Hermon e Liban, 522 m a-us live ar mor, emañ andon bellañ ar stêr Jordan. A-hed ul linenn Norzh-Su hogos eeun e red ar stêr en un draoñienn strizh bet ganet er Miosen, pa fiñvas plakenn Arabia war-du an Norzh ha, goude, pa bellaas diouzh plakenn Afrika war-du ar Reter. War-dro ur milion a vloavezhioù diwezhatoc'h e savas an douar etre ar Mor Kreizdouar hag an draoñienn, a voe diac'hubet gant an dourioù sall. Daou damm zo e red ar stêr Jordan :
Klasker-bara
E Breizh, ha dreist-holl e Breizh-Izel, e oa ur plas a bouez gant ar glaskerien-vara e kevredigezh an amzer gozh, ha betek an. Kas a raent keleier a di da di, war ar maez, dibunañ a raent kontadennoù ha kanaouennoù, ha gallout a raent mont da birc'hirinañ e-lec'h an dud a roe an aluzen dezho.
Jordan (stêr)
Diazad
Etre pemp Stad ez eo rannet diazad ar stêr Jordan : Israel, Jordania, Liban, Palestina ha Siria.
Francisco Macías Nguema
Francisco Macías Nguema (1 a viz Genver 1924 - 29 a viz Gwengolo 1979) a oa ur politikour eus Ginea ar C'heheder, bet prezidant kentañ ar vro.
Jordan (stêr)
Diazad
Etre 70 hag 90% eus dourioù ar stêr Jordan zo implijet gant an dud, ar pezh en deus krennet a-galz he red ha degaset un tamm mat a reuz er c'horn-bro. E 1964 e stalias Stad Israel ur greizenn bompañ a gemer dour e Mor Galilea hag e gas da Ganol Vroadel Israel a-benn magañ kreiz ha Su ar stad. Pelloc'h er Su hag en hevelep bloavezh e tistroas Stad Israel ar stêr Yarmouk, ha Siria a kleuzias mirlennoù war ed an hevelep stêr.
Adal ribl kreisteizat Mor Galilea, a-hed un tri c'hilometrad bennak, ez eo bet miret glannder ar stêr a-benn seveniñ badeziantoù ha degemer touristed. Hervez an drevoniezhourien ez eo bet peuzdistrujet hec'h ekoreizhiad dre wall Israel, Siria ha Jordania : peogwir e vez tennet re a zour diouzh ar stêr ha saotret an dour a chom ez eo bet krennet a-galz he red. Pa'z eo bet 1 300 Mm3/vloaz fonnder ar stêr Jordan el lec'h ma skuilh er Mor Marv er bloavezhioù 1950 ez eo bet muzuliet da 25-200 Mm3 e 2010. saotret eo ar stêr Jordan adalek Mor Galilea betek ar Mor Marv : dourioù damsall ha dourioù-skarzh a vez skuilhet er stêr ; unan eus an ekoreizhiadoù sotretañ er bed eo, en abeg d'an diouer a genlabour etre Israel hag ar Stadoù arab amezek.
Francisco Macías Nguema
E 1964 e voe dilennet da vesprezidant gouarnamant emren Ginea ar C'heheder hag e miz Here 1968 ec'h eas da brezidant kentañ ar Stad dizalc'h. Nebeut goude e lakaas da herzel ha lazhañ e eneberien, evel Bonifacio Ondo Edu, bet prezidant ar gouarnamant emren. E 1972 e krogas an diktatouriezh pa en em lakaas prezidant da viken, ministr kentañ ha ministr ar justis hag an arc'hant. E-pad e renad e varvas pe mont en harlu un drederenn eus poblañs ar vro.
Jordan (stêr)
Brezel an dour
Dour ar stêr Jordan a voe unan eus abegoù Brezel ar C'hwec'h Devezh a voe etre Israel, Egipt, Jordania ha Siria adalek ar 5 betek an 10 a viz Mezheven 1967.
Francisco Macías Nguema
D'an 3 a viz Eost 1979 e voe distroadet en un taol-Stad aozet gant e niz Teodoro Obiang Nguema Mbasogo, asambles gant soudarded. Barnet e voe Nguema d'ar marv evit gouennlazh (50 000 den lazhet). Fuzuilhet e voe d'an 29 a viz Gwengolo gant ar gward roueel marokan dre na faote ket d'ar soudarded ginean hen ober pa soñje dezhe e oa Nguema un astez doue.
Tarrafal de São Nicolau
Tarrafal de São Nicolau zo ur gumun eus ar C'hab Glas, en enezenn São Nicolau.
Jordan (stêr)
Brezel an dour
E 1955, goude kevraouegoù hir ha start, e voe divizet lakaat "Raktres Johnston" e pleustr, hervez an dasparzh amañ da heul : A-c'houde Enkadenn Suez e 1956 avat, pa voe aloubet Egipt gant Israel, ar Rouantelezh-Unanet ha Bro-C'hall a-benn mestroniañ Kanol Suez ha diskar ar prezidant egiptat Gamal Abdel Nasser, e voe nac'het Raktres Johnston gant an Arabed, a lavaras e oant lakaet en arvar gant kement raktres a greñvaje armerzh Israel ; Jordania e voe ar Stad arab nemeti a gendalc'has da asantiñ d'ar raktres, hag Israel a zegemeras he lodenn – kleuziet e voe koulz Kanol Vroadel Israel hag, e Jordania, ar ganol anvet Kanol Roue Abdoullah hiziv. E 1965 e lavaras ar prezidant Nasser ne yaje ket an Arabed dreist lodennoù ar Raktres Johnston, met ar Stadoù arab all a zivizas distreiñ dour diouzh andonioù ar stêr Jordan evit krenañ war efedusted Kanol Vroadel Israel : adal an taol-se e voe un heuliad tammoù krogadoù etre Israel hag ar Stadoù arab, ar pezh a gasas da Vrezel ar C'hwec'h Devezh.
Henoniezh
Hervez Aviel Mark (I:9-11) e voe badezet Jezuz Nazaret er stêr Jordan : 9 En amzer-se e teuas Jezuz eus Nazaret, kêriadenn eus Galilea, da vezañ badezet gand Yann er stêr Jordan. 10 Kerkent ha ma teuas er-maez eus an dour e welas an Neñv o tigeriñ hag ar Spered-Santel o tiskenn warnañ evel eur goulm. 11 Ur vouezh a zeuas eus an Neñv o lavaret : E 1999 ez embannas an henoniour jordanian Mohammed Wahib bezañ dizoloet lec'h ar badeziant, e Wadi Kharrar, ur 60 km bennak eus Amman. Meur a iliz bet savet er o deus kavet eno, unan anezho gant un diri a gas d'ar stêr.
Petit-Beurre
Ar Petit-Beurre zo ur gouign eus Naoned. Krouet e voe gant e 1886 ar greanter Louis Lefèvre-Utile, a gemeras skouer war ar c'houignoù saoz a veze graet d'ar mare-se. Ar merk Lefèvre-Utile n'eo ket perc'henn war an anv avat. Gwispidenn vrudetañ Breizh eo, berzh he deus graet er bed-a-bezh ha kopiet eo bet fonnus abaoe dibenn an.
Ar Petit-Beurre LU
65 mm hed, 54 mm ledander ha 6,5 mm tevder eo. 8,33 gramm eo pouez an tamm. 24 fik zo war bep gwispidenn (a-hed 4 linenn ha 6 bann) kemmesket gant an enskrivadur « Lu Petit-Beurre Nantes » war teir linenn. E kreiz ar gouign emañ al lizherenn B. Un tammig skouarn zo e pep korn, 14 dant war e hed ha 10 war e dreuz, da lavaret eo 48 dant en holl. 52 eo an hollad dent ha skouarnoù eta. Kement-se a c'hall bezañ gwelet evel un deiziadur : ar pevar amzer, 24 eur an deiz, 52 sizhun ar bloavezh.
Deuet eo ar Petit-Beurre da vezañ un arouez eus Naoned, hag eus Breizh zoken.
Ar produerezh
E labouradeg An Hae-Foazer, e Gwinieg Naoned, e vez graet 9 zonenn eus ar Véritable Petit-Beurre bep bloaz, ur miliard a wispid hag 41 milion a bakadoù.
Ar rekipe hag an dielfennadur mezhur
Hervez an oberier eo graet ar Petit-Beurre gant :
Diskenn a reer laezh warn ar gwispid a-raok lakaat anezho er forn evit kaout o doare rouzet.
Petit-Beurre all
E 1891 e Hannover en Alamagn, e roas ar gevredigezh Bahlsen lusk d'ar Butterkeks, heñvel ouzh ar Petit-Beurre, anvet Leibniz-Keks en enor d'ar prederour ha matematikour Gottfried Wilhelm Leibniz. E Bro-Suis ez eus bet ijinet ur Petit-Beurre gant bent. E Madagaskar e vez graet an 18 Petits-Beurre gant an embregerezh Socobis.
Carla Morrison
Carla Patricia Morrison Flores, Carla Morrison he anv micherel (Tecate, Kalifornia-Izel, 19 Gouhere 1986), zo ur ganerez-sonaozourez vec'hikan.
Div wech he deus gounezet ur priz Grammy Latino, en 2012 gant hec'h albom Déjenme Llorar hag ar ganaouenn Déjenme Llorar, hag adarre en 2016 gant hec'h albom Amor Supremo hag ar ganaouenn Vez Primera.
E 2017 e kan war bladenn nevez Lila Downs, Salón, Lágrimas y Deseo‎.
Chrysocolaptes xanthocephalus
Chrysocolaptes xanthocephalus a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Annez
Kavout a reer ar spesad e Filipinez, en inizi Guimaras, Masbate, Negros, Panay ha Ticao.
São Vicente (Kab Glas)
São Vicente zo ur gumun eus ar C'hab Glas. Div enezenn a ya d'ober anezhi : São Vicente ha Santa Luzia.
Jonathan Banks
Jonathan Ray Banks, ganet e Washington D.C. (Stadoù-Unanet Amerika) d'an 31 Genver 1947, zo un aktour stadunanat.
Kevezadeg bed ar Formulenn 1 2020
Reuz a oa bet er gevezadeg-se abalamour d'ar bedreuziad Covid-19 en deus ampellet pe nullet meur a redadeg. Sañset e oa da gomañs e miz Meurzh gant Priz Bras kirri Aostralia a oa bet nullet d'ar Gwener a-raok. Ne voe redet tamm redadeg ebet betek miz Gouere. 22 redadeg a oa sañset bezañ redet, ur rekord, met n'eo ket anavezet an deiziadur klok evit poent dre ma c'hortozer gouzout penaos e troio an traoù a-raok an hañv.
Yezhoù SUA
Kalz yezhoù a vez komzet, pe a zo bet komzet en istor SUA. Saozneg avat eo a vez komzet ar muiañ hiriv.
Kevezadeg bed ar Formulenn 1 2020
Bleinerien ha kirri
Setu roll an holl vleinerien, skipailhoù hag oberourien kefluskerioù o deus da redek e 2020.
Raktreset a-raok penn-kentañ ar bloaz
Koulzad 2020 Keveadeg bed ar F1 a oa sañset bezañ an hirañ a zo bet biskoazh, gant 22 redadeg. Abalamour d'ar bedreuziad COVID-19 ha d'ar muzulioù-yec'hed kemeret gant ar Stadoù evit herzel d'ar c'hleñved avat e voe splann ne c'helle ket ar redadegoù bezañ redet evel boas.
Yezhoù SUA
Ar yezhoù deuet eus broioù eus Europa pe Azia eo ar re niverusañ.
Krusifi
Ur grusifi (diwar al latin cruci fixus "stag ouzh ur groaz") (gallout a ra ar ger bezañ gourel pe benel e brezhoneg) zo ur skeudenn eus Jezuz Krist staget ouzh e groaz. Un arouezenn veur eo er Gristeniezh. Lakaat a ra pouez war aberzh Jezuz - marvet eo ouzh ar groaz, ar pezh en deus, hervez ar Gristenien, saveteet an denelezh.
Yezhoù SUA
War-dro 337 yezh zo komzet gant an dud, 176 anezho zo yezhoù a orin eus an tolead.
52 yezh hag a veze komzet zo aet da get.
Afonso VI
Afonso VI (Lisbon, – Sintra, ), lesanvet o Vitorioso ("an trec'her"), a voe roue Portugal hag Algarves eus 1656 betek e varv, an eil roue e tiegezh Bragança. Mab e oa d'ar roue João IV ha d'e wreg Luísa de Gusmão. Goude marv e dad João IV e voe e vamm o ren ar vro evel rejantez, betek 1662 pa bignas Afonso war an tron, gant e guzulier ha kentañ ministr, Luís de Vasconcelos e Sousa, trede kont Castelo Melhor.
Dindan e ren e voe lakaet fin d'ar Brezel Assavidigezh hag anavezet e voe dizalc'hiezh Portugal gant Spagn. Emglev a reas Afonso ivez gant Rouantelezh Bro-C'hall dre e eured gant Marie Françoise Élisabeth de Savoie. Ken laosk ha ken gwan e oa ar roue ma voe iriennet a-enep dezhañ gant e vreur Pedro, Dug Beja, e 1668. Mont a reas Pedro da rejant, freuzet e voe eured Afonso VI gant Marie Françoise Élisabeth de Savoie, ha Pedro a zimezas ganti. Tremen a reas Afonso ar rest eus e vuhez koulz lavaret evel ur prizoniad, en Azorez da gentañ, hag e Sintra goude-se.
Kevezadeg bed ar Formulenn 1 2020
Raktreset a-raok penn-kentañ ar bloaz
Priz Bras Sina a voe an hini kentañ daleet a-raok komañs ar gevezadeg. Bet eo ar skipailhoù betek Aostralia evit redek ar Priz Bras, met pa voe kavet unan klañv e skipailh McLaren Racing e voe lakaet ar redadeg en arvar. Betek diwezhat e voe klasket un tu da redek - o redek hep publik da skouer - met a-benn ar fin e voe nullet da vat. Gant ar muzulioù kemeret gant ar Stadoù e-kerzh miz Meurzh e voe splann ne c'helle ket ar gevezadeg bezañ redet evel boaz. Monako a embannas e vije nullet ar redadeg kar re ziaes e vije daleañ anezhi dre ar prientiñ a ranker ober. Priz Bras Bro-C'hall a voe nullet ivez abalamour d'ar muzulioù padus bet kemeret gant ar Stad. Ar redadegoù all a voe daleet kentoc'h gant ar spi aozañ anezho adalek miz Even - miz Gouere.
Deiziadur ofisiel
Klasket e voe erlec'hiañ ar redadegoù nullet hag en em lakaat asur e vije redet ar re all. Lod eus ar redadegoù, dreist-holl a re gentañ, a oa bet raktreset bezañ redet hep publik.
Kinniget e oa bet redek div wezh war ar memes troiad evit un nebeud redadegoù da gaout ar muiañ a redadeg ma c'helled ha troiadoù a oa bet ar F1 enno o doa kinniget aozañ redadegoù - evel Imola, Hockenheim...
E kreiz miz Mae ne oa bet embannet deiziadur ebet gant an FIA, met hogozik sur e voed e vije stank-kenañ eil darn ar bloavezh, betek miz Genver 2021 zoken.
D'an 2 a viz Even e voe embannet un deiziadur kentañ gant eizh redadeg en Europa, trawalc'h evit kuruniñ ur c'hampion. Leusket e voe a-gostez ar redadegoù er maez eus Europa abalamour ne oant ket sur da vezañ redet.
Chrysocolaptes stricklandi
Chrysocolaptes stricklandi a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Anvet e voe Brachypternus Stricklandi (kentanv) da gentañ-penn (e 1854) gant an naturour breizhveuriat Edgar Leopold Layard (1824-1900) : dougen a ra anv ar skiantour saoz Hugh Edwin Strickland (1811-1853).
Annez
Kavout a reer ar spesad e Sri Lanka.
Kinig
Ar Ginig zo ur stêr vihan, 5 km dezhi, a eien e Plourivoù hag a ya da aberiñ e porzh Pempoull.
Seziz Ciudad Rodrigo (1706)
Ciudad Rodrigo a voe lakaet seziz warni ha kemeret d'ar 25 a viz Mae 1706 gant un armead a 40.000 soudard, anezho Portugaliz, Izelvroiz, ha Saozon, dindan Henri de Massue, kont Galway, hag António Luís de Sousa, Eil Markiz Minas.
Drina
An Drina (Дрина e serbeg) zo ur stêr 346 km hed hag a verk un tamm eus ar vevenn etre Bosnia ha Herzegovina ha Serbia. Hirañ adstêr ar Sava eo, e diazad an Danav.
Stummet eo diwar dourioù ar stêrioù Tara ha Piva, div stêr hag a eien e Montenegro hag a gember war an harzoù etre Bosnia ha Herzegovina. Redek a ra etrezek an hanternoz hag en em deurel er Sava e-kreiz hanternoz Serbia. Ne c'haller ket bageal warni gant bigi bras.
En Henamzer e oa anavezet gant an anv latin Drinus hag an anv gresianek Dreinos.
Gwengelouriezh Iwerzhon
Gwengelouriezh Iwerzhon zo bet treuzkaset dre-gomz e-pad kantvedoù a-raok bout skrivet a-c'houde kristenidigezh ar Gelted. Arveret ha kemmet a-wezhioù eo bet an danevelloù-se a-hed an amzer gant an hengounioù-pobl, koulskoude eo chomet digemm an temoù hag an tudennoù.
Argus meur
An argus meur a zo ur spesad evned, Argusianus argus an anv skiantel anezhañ Ar spesad nemetañ er genad Argusianus an hini eo.
Gwengelouriezh Iwerzhon
Gant donedigezh ar gristeniezh da Iwerzhon e voe miret kalzik a wengeloù e lennegezh Iwerzhon ar Grennamzer. Daoust ma vez gwelet al levezon gristen war an dornskridoù, al lennegezh-mañ eo an hini binvidikañ ha miret ar gwellañ e-touesk ar gwengelouriezhioù kelt. Ur bern dornskridoù zo bet kollet a-hed an amzer ha sur a-walc'h ne oa ket bet lakaet dre skrid an holl hengounioù dre-gomz, mes trawalc'h zo evit digemmañ pevar kelc'hiad pennañ : ar c'helc'hiad gwengelel, kelc'hiad Ulaid, ar c'helc'hiad Fenian hag ar c'helc'hiad istorel. Ouzhpenn se ez eus istorioù all ha ne glotont gant kelc'hiad ebet.
Argus meur
Anvet e voe Phasianus Argus (kentanv) da gentañ-penn (e 1766) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Gwengelouriezh Iwerzhon
Tír na nÓg, Fionn Mac Cumhaill, Na Fianna, Aes Sídhe, Sétanta (Cú Chulainn), Lebor Gabála Érenn, Oidheadh Chloinne Lir, Táin Bó Cúailnge hag Eog an Anaoudegezh eo ar meurganoù, al lec'hioù hag an tudennoù brudetañ hiriv an deiz.
Argus meur
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ en Azia ar Gevred :
Agueda
Agueda zo anv div stêr dreist-holl:
Padrig Drean
Padrig Drean zo genidik a Vrec'h (Bro-Gwened), ganet d'ar 5 a viz Ebrel 1977. Kelenn a ra brezhoneg e Stumdi ha prezidant Kerlenn Sten Kidna eo a-c'houde 2014. Desket-bras eo àr dachenn an natur ha soniñ a ra ivez.
E vuhez
Padrig Drean en doa kresket e Brec'h ha desket ur yoc'h traoù àr an natur a-hed e yaouankiz. An tolpad sonerezh Ar Re Yaouank eo en doa raet c'hoant dezhoñ da zeskiñ brezhoneg.
Pa oa en oad da glask labour en doa gellet bout un « implij yaouank » get ar gevredigezh Spered ar Yezh. E gefridi a oa bet dastum troiennoù e bro an Alre. Enrollet en doa neuze paot-mat a gaozioù get brezhonegerion a-vihan ag ar c'hornad, ar pezh a roas dezhoñ un anaoudegezh don ag ar parlant-se.
Loïc
Loïc zo un anv-badez gallek, deuet eus ar berranv brezhonek Laouig, berrstumm an anv-badez brezhonek Gwilherm (dre an adstumm Gwilhoù, distaget ivez Gwilhaou, berraet e Laou).
Ciudad Rodrigo
Ciudad Rodrigo zo ur gumun eus Spagn hag ur gêr mogeriet e proviñs Salamanca, e kumuniezh emren Castilla y León. Ciudad Rodrigo zo ur gêr mogeriet.
Douaroniezh
Emañ tostik d'an harzoù etre Spagn ha Portugal ha war lez an hent a gas eus kreiz Portugal da gêr Salamanca, tost d'ar pont war ar stêr Águeda.
12 261 a dud a oa enni e 2020.
Istor
En amzer ar Romaned e oa anvet Augustóbriga (e latib: Augustobriga) pe Miróbriga (e latim: Mirobriga).
Meur a seziz zo bet a-hed an istor: gwelout Seziz Ciudad Rodrigo. E 1810 e voe kemeret kêr gant ar C'hallaoued. E 1812 e voe kemeret gant ar Saozon ha Portugaliz. E Ciudad Rodrigo e oa ganet El Charro, a oa e penn ar guerrilla spagnol, e-pad Brezel dieubidigezh Spagn.
Padrig Drean
E vuhez
Kelenn a ra brezhoneg e Stumdi, koulz e Plañvour èl en Aradon pe e kreizennoù arall get Stumdi.
Ezel a-gozh hag oberiant a Gerlenn Sten Kidna e oa pa zaas da brezidiñ ar gevredigezh e 2014.
Oberenn
E 2010 e tivizas pare ar gelaouenn An Dasson fiziiñ e Padrig Drean aozadur e niverenn 71. A-barzh e kaver a bep sort skridoù a zorn ar skrivagnour.
Tro ar blezioù-se eo e skrivas ivez testennoù an DVD embannet get Kerlenn Sten Kidna evit labourat ar c'hompren dre gomz. Kavout a reer 15 tem ha 3 live er bladenn, 45 video en holl enta, mes skrivet e voe muioc'h c'hoazh. An DVD Daet eo genin a oa bet embannet e fin 2012.
An Tamm Papir a oa bet embannet da gentañ e stumm ur gelaouennig kaset ingal da vignoned dre lekpost e-pad meur a viz. E miz Meurzh 2012 e voe embannet an teskad niverennoù-se get an aozour e-unan, edan an anv pluenn Dick Panterra.
Oberenn ziwezhañ Padrig Drean a oa bet tennet ag ar c'horpus divent en doa dastumet e-ser labourat evit Spered ar Yezh. Titlet eo De loen en large ha reiñ a ra un tañva ag an troiennoù a veneg loened a bep sort. Embannet e oa bet e 2019 get ar c'hevredigezhioù Ti Douar Alre ha Kerlenn Sten Kidna.
Loïc
Ne zeu ket eus an anv brezhonek Loeiz. Koulskoude e Mervent Frañs e teu Loïc (ha Loïs) eus Lozoïc, anv Loeiz e provañseg kozh. Div orin zo evit an anv gallek eta.
Martezeadennoù all zo evit displegañ orin an anv (Loukas e gresianeg, Lowic e nederlandeg kozh) met n'int ket bet dervaet betek-henn.
Adstummoù
Loïck, Loïk ha Loïg dreist-holl.
Sal (Kab Glas)
Sal zo ur gumun eus ar C'hab Glas. Klotañ a ra gant an enezenn a-anv ganti.
Francisco Céspedes
Francisco Fabián Céspedes Rodríguez, anavezetoc'h evel Francisco Céspedes, a vez graet anezhañ Pancho Céspedes ivez, ganet e 1957 a Santa Clara, e Kuba, zo ur c'haner mec'hikan. Brudet e teuas da vout en 1998 gant e albom Vida loca.
Campephilus gayaquilensis
Campephilus gayaquilensis a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Anvet e voe Picus Gayaquilensis (kentanv) da gentañ-penn (e 1845) gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849). Dont a ra a e anv eus hini kêr (ha kanton) Guayaquil, kêr-benn ekonomikel Ecuador.
Michael Bay
Michael Benjamin Bay ganet d'ar 17 a viz C'hwevrer 1965 e Los Angeles, Kalifornia, zo ur filmaozour stadunanat brudet evit bezañ renet pe produet filmoù oberiant ker. Stil e filmoù a zo labouret mat da geñver filmañ prim, implij bras an efedoù ispisial, gant e-leizh a tarzhadennoù. Ar filmoù en deus bet produet pe renet evel Armageddon (1998), Pearl Harbor (2001) pe an heuliad filmoù the Transformers (2007–bremañ), o deus bet rastellet 78 bilion$ dre ar bed a-bezh. Perc'henn eo eus Platinum Dunes, gant Bradley Fuller hag Andrew Form.
Daoust m'eo ur filmaozour hag a rastell kalz arc'hant n'eo ket brudet mat gant ar filmvarnerien. Ar filmoù The Rock (1996) pe Transformers (2007) a voe degemeret gant burutelladennoù etre, e filmoù all, evel heuliadoù ar film Transformers, a zo bet degemeret fall ha burutellet kreñv.
Tro-spered
Brudet eo evit bezañ un den macho, Kate Beckinsale a oa bet aet skuizh gant e zoareoù d'ober pa voe o sevel ar film Pear Harbor e 2001.
Campephilus gayaquilensis
Annez
Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus douaroù izel krin mervent Kolombia da walarn Perou (Cajamarca).
Seziz Ciudad Rodrigo (1707)
Seziz Ciudad Rodrigo, e kornôg Spagn, nepell diouzh harzoù Portugal, a c'hoarvezas eus an 18 a viz Gwengolo betek ar 4 a viz Here 1707. Kemeret e voe kêr gant un armead Spagnoled ha Gallaoued dindan Alexandre Maître, markiz Bay, letanant-jeneral ar roue Felipe V.
Bloaz a-raok e oa bet kemeret Ciudad Rodrigo gant un arme Portugaliz ha Saozon a oa chomet eno.
Un toull a voe digoret er mogerioù, ur morad soudarded ac'h eas e-barzh hag adkemeret e voe kêr. Un 2 100 prizoniad a voe graet. 300 soudard a voe lazhet, ha 600 gloazet.
Prezidant Republik arab Egipt
Prezidant Republik arab Egipt a vez graet eus rener stad Egipt ha penn meur an nerzhioù lu egiptian abaoe krouidigezh ar garg d'an 18 a viz Even 1953.
Mohammed Naguib e voe kentañ prezidant Republik Egipt etre 1953 ha 1954.
Gamal Abdel Nasser a voe prezidant etre 1956 ha 1970. War e lec'h e voe Anouar el-Sadat (1970-1981), Soufi Abou Taleb (1981) hag Hosni Moubarak (1981-2011).
Kuzul meur nerzhioù lu Egipt, ur bodad karget gant erlec'hiañ ar prezidant, a voet krouet d'an 11 a viz C'hwevrer 2011 goude dilez Hosni Moubarak ; e erlerc'hier eo Mohamed Morsi, dilennet d'ar 14 a viz Even 2012.
Eben (sonerezh)
Eben ([]) zo ur strollad sonerien ha kanerezed brezhonek bet krouet e 2019, da-heul un abadenn kinniget e Gouel etrekeltiek an Oriant e 2018. Ennañ ez eus teir c'hanerez hag a azasa kanaouennoù hengounel pe a skriv kanaouennoù er stil-se, a-gevret gant tri soner. Ur strollad kan-ha-diskan eo eta.
Goude o sonadeg kentañ dindan stumm New Leurenn ("Leurenn nevez") o doa kinniget o albom kentañ er gouel Yaouank e 2019. Diwar atiz Gouel Etrekeltiek an Oriant o doa sonet asambles gant ar strollad skosat Sian, ur strollad heñvel gant teir c'hanerez gouezelek a-gevret gant sonerien.
An Dasson-78
E niverenn 78 An Dasson, titlet Ar c'han e Bro-Gwened, e kaver pennadoù-skrid a-ziàr ar c'han e bro Gwened.
Ehud
Ehud ben-Gera (hebraeg :, Tiberian ʾĒhûḏ ben‑Gērāʾ) a oa eil barner Israel, er Bibl. Lazhañ a reas Eglon, roue Moab evel m'eo kontet e Levr ar Varnerien.
Tarrafal
Tarrafal zo ur gumun eus ar C'hab Glas, en enezenn Santiago.
Maio (Kab Glas)
Maio zo ur gumun eus ar C'hab Glas. Klotañ a ra gant an enezenn a-anv ganti.
Maria Antónia Bragança, dugez Parma
Infantez Portugal
Ganet ez eo en Alamagn, en harlu, dre ma oa bet harluet he zad eus Portugal gant e vreur Pedro Iañ Brazil, goude Brezel diabarzh Portugal.
Fazan Wallich
Ar fazan Wallich a zo un evn, Catreus wallichi an anv skiantel anezhañ.
Ar spesad nemetañ eo er genad Catreus.
Annez
Bevañ a ra al labous en uheldirioù an Himalaya, eus hanternoz Pakistan da greiz Nepal,.
Fernando Maria Luís de Saxe-Coburgo-Gota e Bragança
Fernando Maria Luís de Saxe-Coburgo-Gota e Bragança (1846 — 1861), infant a Bortugal, a oa mab da Maria II de Portugal ha Fernando II. Mervel a reas da 15 vloaz. Evel e vreudeur Pedro V hag an infant João de Bragança, e voe tapet gant an tifoid.
Maria Antónia Bragança, dugez Parma
Dimeziñ ha bugale
E 1884 e timezas da Roberto Iañ, dug Parma. Daouzek bugel o doe:
Aos Sí
Aos sí (distaget [iːsˠ ˈʃiː]) eo an anv iwerzhonek hag a daolenn ur ouenn dreistbedel e gwengelouriezh Iwerzhon. Gallout a reer o ereat ouzh ar boudigoù. Lavaret e vez int hil Tuatha Dé Danann, ("Kenel Doueez Dannou").
An aos sí a vev dindan an douar e-barzh kreñvlec'hioù a-hed mor ar c'hornôg, en ur bed diwelus stok-ha-stok ouzh bed mab-den. Taolennet e vez ar bed-se e-barzh Lebor Gabála Érenn evel un hollved kenstur lec'h ma vale an aos sí e-touesk ar re vev.
En iwerzhoneg a-vremañ e vez anvet daoine sídhe [ˈd̪ˠiːnʲə ˈʃiːə] ar re a vev er c'hrugelloù; daoine sìth e vez graet anezhe e sevenadur Skos. Gwelet e vezont evel hendadoù, speredoù an natur, pe doueezed ha doueed.
Anvioù liesseurt
An Aos sí zo anavezet gant meur a anv, evel da skwer:
Ar suner-levrioù
Ar suner-levrioù eo titl embannadur brezhonek Le buveur d'encre, ur romant savet evit ar yaouankiz gant ar skrivagner gallek Éric Sanvoisin, embannet e 1996 ha lakaet goude e brezhoneg, e 2016, gant Mark Kerrain. Kentañ lodenn eus an heuliad levrioù Ar suner-levrioù eo ; war he lerc'h eo deuet Ar suner-levrioù - Ur blouzenn evit daou.
Enrollet eo bet an daou romant kentañ gant an troer, : klevet e vezont e lec'hienn Kuzul ar Brezhoneg.
Nav levr gallek zo er rummad.
Eben (sonerezh)
Albom
E 2019 e oa bet embannet un albom, ennañ dek ton da zañsal :
En o zouez e kaver tonioù skrivet a-ratozh, evel "Keben", un doare da adkontañ istor ar sorserez enebet ouzh Sant Ronan diouzh he sell dezhi, gant un tu benelour kentoc'h. "Degemer mat er Republik" zo ur grouadenn all diwar-benn talvoudoù Republik Frañs ha penaos e vezont lakaet da dalvezout evit gwir, dreist-holl e-keñver ar repuidi.
Deus'ta !
Deus'ta ! zo ur fest hag ur gevredigezh a zo o fal brudañ ha skoazellañ yezh ha sevenadur Breizh e Bro Brest, en ur veskañ sevenadur ha plijadur. Digor d'an holl ha digoust e vez an abadennoù.
Lec'hioù
Er Gabusined, ur blasenn publik ha bras e kreiz-kêr Brest, emañ kalon ar fest. E lec'hiou all e vez degemeret abadennoù a bep seurt : beilhadegoù er Mac Orlan, filmoù er sinema Les Studios, teatr en Astralab (ar Releg), prezegennoù e Skol-Veur Brest gant ar KEBK, hag all.
Hubertine Auclert
Yaouankiz
Marie Anne Hubertine Auclert a oa bet ganet en ur familh pinvidik, ar pemvet bugel diwar seizh, e Tilly e kumun Saint-Priest-en-Murat. An tad Jean Baptiste Auclert (1803-1861), a oa ur peizant pinvidik ha republikan. Deuet e oa da vezañ maer kumun Saint-Priest-en-Murat pa groge an Eil Republik e 1848. Goude taol-stad Napoleon III e 1852, an tad a chomas enebour daonet d'an Eil Impalaeriezh c'hall.
Lakaet en ur skol-lojañ relijiel d'an oad a 9 vloaz, ar plac'hig a chomo eno he holl buhez-skol. Marvet eo an tad pa oa 13 vloaz. Sabatuet ha kredourezh don prederiañ a ra evit dont da vezañ seurez e sœurs de Saint Vincent de Paul (ur gevredigezh buhez apostolek), met n'eo ket degemeret.
Hubertine Auclert a ya kuit eus al leandi e 1864 evit mont e ti he eontr lec'h ma z'eo aet he mamm da vevañ. Pa varv he mamm, e 1866, ez eo lakaet e leandi Montluçon gant he breur. Gwelet evel re zishual gant ar soeurezed, lakaet eo maez eus ar vuhez lean evit an eil gwech e 1869. An nac'h-se a soñj dezhi bezañ direizh a lak ur from enep-kloer da sevel enni.
Ar stourm benelour
Dieubet dre ret eus he hent relijiel ha frank da geñver peadra da vevañ - hêr eo bet eus he zud - c'hoant he deus da gkas da benn ur stourmad : choazet he deus ar feiz republikan hag ar stourm evit gwirioù ar merc'hed dre ma vefe adwelet lezennoù ar c'hod Napoleon. He stourm a zo mennet hervezi dre « Emaon tost dre ganedigezh un emsavet a-enep flastradur ar benel, ken feuls eo ar paotr a-enep ar plac'h, en va bugaleaj e oan bet saozanet, pell 'zo on bet mennet gant klemm evit ma reizh an dishualded hag an doujañs ».
Dre «Heklevioù komzadennoù ar banvezioù sizhuniek aozet gant Léon Richer o deus, tost ma desachet er-maez eus al leandi, o deus ma degaset eus ar Bourbonnais betek Pariz da stourm evit frankiz ma reizh ». Mont a ra da Bariz er mare ma gouez Napoleon III ha ma vez an Trede Republik o tont war-wel. Digoret eo dre-se ul lec'h stourm evit ar maouezed a c'houlenn ma vefe kemmet ar C'hod Napoleon evit an deskadurezh, frankiz ar merc'hed, an dizimeziñ, ar gwir votiñ ha bezañ dilennet.
São Miguel (Kab Glas)
São Miguel zo ur gumun eus ar C'hab Glas, en Enez Santiago.
Santa Catarina (Kab Glas)
Santa Catarina zo ur gumun eus ar C'hab Glas, en enezenn Santiago.
Maxence
Maxence zo un anv-badez gallek, roet d'ar baotred dreist-holl, hogen d'ar merc'hed ivez.
Gerdarzh
Diwar an anv latin Maxentius. Gallekadur an anv latin Maxentia eo ivez, roet ivez d'ar merc'hed eta.
Crossoptilon
Crossoptilon a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ 4 spesad fazaned skouarnek.
Ar suner-levrioù (heuliad levrioù)
Ar suner-levrioù zo un heuliad levrioù brezhonek evit ar yaouankiz, troet diwar ar rummad gallek Le buveur d'encre, gant ar skrivagner gallek Éric Sanvoisin, a zo o chom en Hilion, war lez bae Sant-Brieg.
Istor
E 1996 e oa bet boulc'het ar rummad gallek. 9 levr a oa en heuliad e 2015.
An daou levr kentañ eus ar rummad zo bet troet e brezhoneg gant Mark Kerrain, embannet gant Sav-Heol e 2016, lennet ha sonenrollet gant an troer, ha skignet adalek lec'hienn Kuzul ar Brezhoneg.
Al levrioù
Setu anv an nav levr:
Du (liv)
Du a reer eus ar maeziad kromatek teñvalañ, hini livioù an traoù a skign nebeut-tre a c'houloù pe a euvr holl dalmoù gouloù ar skalfad gwelus.
E-pad pell ez eo bet laaet al liv du da enebour al liv gwenn en Europa ar C'hornôg : noz/deiz, marv/buhez, fall/mat, dic'hlan/glan hag all, padal ez eo an dilhad du arouez ar galloud abaoe ar Grennamzer. Adalek donedigezh ar moullañ e kreiz ar ha goude kavadenn ar skalfad gwelus gant Isaac Newton daou c'hant vloaz diwezhatoc'h, an daou a voe tennet eus sterva ar ger "liv".
Koraiz
Ar C'horaiz eo ar prantad eus ar bloavezh-lid kristen a gomañs da Verc'her al Ludu evit echuiñ da Bask. Prientiñ a reer gouel dasorc'hidigezh ar C'hrist dre bediñ, damantiñ, goulenn digarez evit e bec'hedoù ha dre vras en em lakaat da ziwezhañ. Heuliet eo ar seurt lid gant ar gatoliked, gant ar reizhkredourien ha kalz a brotestanted.
Du (liv)
Yezh
Er C'hatholicon (1464) emañ ar ger : « Du, g. noir, l. ater, niger. item luridus, g. proprement cest la couleur dung homme mort, b. liu den maru. ». Heñvel eo ar ger er yezhoù predenek (du e kembraeg hag e kerneveureg) hag er yezhoù gouezelek, (dubh en iwerzhoneg, e gouezeleg Skos hag e manaveg), diwar ur wrizienn keltiek *dubo-. , Adalek ar ragistor, abalamour d'an aon rak an deñvalijenn, e teskas an dud diforc'hañ etre meur ag arliv du. Kement-se a gaver kalz diwezhatoc'h dre geriaoueg al latin, m'emañ ater evit al liv du dilufr ha niger evit al liv du lufrus Betek kreiz ar Grennamzer e voe daou c'her germanek ivez evit al liv du : swarz (dilufr) / blach (lufrus) en alamaneg uhel, sawrt / blaek e krennsaozneg ; heñvel e voe e frankeg, e saksoneg hag e nederlandeg. Diwezhatoc'h c'hoazh e reas William Shakespeare gant swart ha black ; swart a lenner en ivez, ha lennet e vez a-wechoù e yezh lennegel an.
Koraiz
Ur bern Kristenien a yun e-kerzh ar C'horaiz, pe da nebeutañ e vez aliet dilezel traoù dous eus ar vuhez evit marmouzañ en un doare bihan aberzh Jezuz. Aliet e vez ivez klask cheñch e zarempredoù ouzh e familh hag an dud tro-dro evit bezañ degemerusoc'h ha jentiloc'h, ha skoulmañ darempredoù gwelloc'h. Leun a Gristenien a glask ivez bezañ tommoc'h ouzh ar relijion en ur bediñ hag en ur lenn ar Bibl aliesoc'h, da vezañ tostoc'h ouzh preder Doue. Un prantad damantiñ eo ma tenner arouezioù al levenez, evel ar bleunioù war an aoter. Meur a hini, katoliked, luterianed hag anklikaned, a oa kustum da chom hep debriñ kig.
Du (liv)
Termenadur
Disheñvel diouzh an ezvezañs a c'houloù eo al liv du a weler pa vez nebeutoc'h a c'houlaouder eget 0,001 candela/m² ; da neuze ne weler ket munudoù en endro. Ne weler tra ebet pa vez nebeutoc'h eget 1 µcd/m², hogen n'eo ket du da vat : an eigengrau eo, da lavarout eo live izelañ gweled mab-den. Evit gwir n'eo ket gouest mab-den da welout an du gwirion, pa ne vez gouloù ebet, rak an eigengrau a wel d'an nebeutañ. Petra bennak ma keveneber al liv du hag al liv gwenn, ur perzh zo boutin dezho : n'o deus trohed ebet er skalfad gwelus, en em astenn eus al liv ruz (780-625 nm) d'al liv mouk/limestra (435-380 nm).
En natur
Bukit war pep skeudenn a-benn gwelout he alc'hwez
Istor
Da heul an ardamezouriezh e teuas al liv du da vout unan nobl evit an dilhad, pa oad deuet a-benn da livañ ar seiz hag ar gloan, hag e chomas betek kreiz an. E kreiz an kantved e voe ur sant du : Mauritius Agaunum (250–287) deuet eus Teba en Egipt ; sant paeron an Impalaeriezh santel roman german e voe. Adalek deroù ar e voe poltredet tud o c'hroc'hen du en ilizoù, en abeg d'o orin kentoc'h eget d'o liammoù gant an diaoul : Sulamitez Kanenn ar C'hanennoù, Rouanez Seba ha Baltazar, unan eus an Tri Roue. Adalek dibenn ar ha donedigezh ar moullañ — skrid ha skeudennoù e du war gwenn — ne voe mui lakaet an du hag ar gwenn da livioù par d'ar re arall, ne voent ket lakaet da livioù zoken. Gant donedigezh ar brotestantiezh e deroù ar kantved e krogas ren an du, e-kichen ar gris hag ar gell, hag ar glas teñval diwezhatoc'h, enep livioù flamm an Iliz katolik : evit ar brotestanted, liv ruz saeoù ar c'hardinaled a oa hini gast veur Babilonia evel deskrivet er Bibl (Ap. 17, 1-16). Kadarnaet e voe statud an du hag ar gwenn evel "nann-livioù" e 1666 pa voe torret ar gouloù gwenn gant Isaac Newton e seizh liv gwelus.
Gant ar brotestantiezh e voe skignet al livioù du, gris ha gell en Europa ar kantved : pep tra a droas da zu er vuhez, ha pa vije danvezel, kevredigezhel, politikel pe relijiel. Heñvel e voe en Iliz katolik : e-tal pompad liesliv al lezioù hag an ilizoù e veze du, gris, gell 70% eus dilhad an dud. Dreist he dizemglevioù diabarzh ez astennas ar gristeniezh he galloud hag e c'hourc'hemennas ma vijed gwisket e du d'ober pinijenn ; bihanaet e voe ar salioù hag ar c'hambreier en tiez betek mont da gambroùigoù strishoc'h-strishañ ma rene an deñvalijenn abalamour ma oa bet bihanaet ar prenestroù ivez, ha livet evit ma tremenje nebeutoc'h a c'houloù drezo ; er salioùigoù-se e veze staliet arrebeuri bras e prenn teñval evit o duaat c'hoazh. Lakaat kañv, na veze graet nemet gant an uhelidi en Europa ar Su betek neuze, a droas da voaz an holl. Adalek kreiz ar kantved e tistroas an du da liv an diaoul a-drugarez d'ar gristeniezh a veze o stourm ouzh kement "enepkredenn" ha "sorserezh" a vije pennabeg da walleurioù an dud, padal edod o vervel abalamour d'ar brezelioù dizehan, d'an tailhoù pounneroc'h-pounnerañ evit o arc'hantin, d'ar c'hleñvedoù-red a zegasent, d'an naonegezh ha da gemmadur an hin en Oadvezhig ar Skorn. En abeg da vac'homerezh o endro ha da hini an Ilizoù e troas an dud war-du ar brizhkredennoù er galloudoù dreistnatur evit klask aesaat o buhez dre ziaweled ha strobinelloù ; du e veze dilhad an dud a live o dremmoù e du evit mont diouzh noz diloar da oferennoù du e kornioù duañ ar c'hoadegi pe e mougevioù danzouar. Distro e voe ar brizhkredennoù hen a-zivout al loened du, brini, kizhier, kilhegi, kon hag all.
Santa Cruz (Kab Glas)
Meur a Santa Cruz all zo.
Koraiz
Sizhunvezh ziwezhañ ar C'horaiz eo ar Sizhun Santel, a gomañs gant Sul ar Beuz. Kounaet eo kroazstagañ Jezuz d'ar Gwener, hervez an Testamant Nevez ha gant Sul Fask e komañs ur prantad laouen adarre.
Santa Cruz (Kab Glas)
Santa Cruz zo ur gumun eus ar C'hab Glas, en enezenn Santiago.
Du (liv)
Istor
Adalek ar bloavezhioù 1870 e c'hoarvezas en Europa hag en Amerika an Eil Dispac'h Greantel, a zuaas ar c'hêrioù hag ul lodenn vras eus ar maezioù gant glaou, ter hag eoul-maen. Ar glaou dreist-holl a zegasas saotradur, mogedoù, huzil ha kramenn ; du e voe ar c'hêrioù evel Londrez Charles Dickens. Er skolioù ivez e veze an du e pep lec'h : e glaou an tommerezioù, el liv da skrivañ, e taolennoù ar c'hlasoù hag e kaldravioù ar vugale, en abeg d'ar saotradur bepred. Diniver e voe ar "pennoù du" o labourat er mengleuzioù glaou evit kenderc'hañ pemp gwech muioc'h e 1905 (928 milion a donennoù) eget e 1858 (172 milion). Disprizet e voe ar milionoù a dud a laboure e riboulioù danzouar peogwir e vezent du gant ar glaou. Dre ma veze huzil du ha druz e pep lec'h e seblante dilhad glas pe gris al labourerien bout a-liv gant dilhad du cheuc'h ar vourc'hizien — nemet e oa bet dibabet al liv du gant pennoù-bras ar gevredigezh : e bed an arc'hant hag ar politikerezh e veze berzet al livioù flamm, an du hepken a arouezie ar siriusted hag an aotrouniezh, kement-se abalamour ma veze an arc'hant hag ar greanterezh e dalc'h protestanted, koulz en Europa hag en Amerika ; kement-se a badas betek kreiz an, pa voe gouzañvet an dilhad glas teñval. En abeg d'ar brotestantiezh c'hoazh e voe du, gris pe gwenn ar c'hentañ ardivinkoù-ti, pellgomzerioù, binvioù-luc'hskeudenniñ, stiloioù, kirri-tan fardet a-vras etre 1860 ha 1920 ; betek e varv e 1947 e nac'has ar puritan Henry Ford gwerzhañ kirri na vijent ket du.
Goude amlivajoù flamm al luskad Psychedelia e dibenn ar bloavezhioù 1960 e teuas an du da vout liv an design, an neuz hag ar vodernelezh — en ur chom hini ar siriusted hag an aotrouniezh bepred.
Met hini an dañjer er gevredigezh e chomas bepred ivez : banniel ar vorlaeron gwezhall, banniel du an anveliourion, rochedoù du faskourion Italia adalek 1919, justinoù du ar rockers hag ar bikers er bloavezhioù 1960, ar veskerien kougoulaouet ha gwisket e du anvet Schwarze Block gant Stasi an RDA hag a anver black blocs e 2019... ha betek Steredenn ar Marv ha Darth Vader e bed Star Wars.
Fardañ hag implijout
Adalek Henoadvezh diwezhañ ar maen (-35 000 → -10 000 vloaz) e ouezas mab-den fardañ livegennoù du dre beurzeviñ mein ha plant ; unan eus al livegennoù koshañ eo an arlivioù du deuet eus loskadur koad, ruskennoù, gwrizioù, klor ha kraoñennoù frouezh ; diwezhatoc'h e teskas an dud deviñ eskern hag ivor, ha brankoù ar c'hirvi evit kaout muioc'h c'hoazh ag arlivioù du. Tamm-ha-tamm e voe implijet mein ivez, en o zouez monoksidenn ar manganez (MnO2) a gaver stank e mougev Las Caus. Ne voe ket gwall zisheñvel en Henegipt, ma veze arveret du ar glaou-koad muioc'h eget hini MnO2 ; glaou-koad ivez a servijas da fardañ al livioù-skrivañ du kentañ, ha diwar glaou-koad c'hoazh mesket gant gwenn plom e teuas Egiptiz a-benn da gaout al livegennoù gris kentañ en Istor. Er Reter-Nesañ ez eus bet kavet livegennoù du bet fardet diwar ar bitum a c'heller dastum war gorre an douaroù kalz tireoul enno. En Henc'hres ha Henroma ez eo gant duad moged e raed peurliesañ evit tresañ, ha gant glaou-koad evit livañ gorreadoù bras pe vrasoc'h – du ar gwiniegi e oa an hini vravañ, pa oa don hag arc'hlas. An duenn olifant a veze priziet-bras, met kalz re ger e veze e-keñver labourioù ar pemdez. Marc'hadmatoc'h e veze an douaroù du, stank ar manganez enno, met ret e veze o lakaat da zont eus Galia pe eus ledenez Iberia.
Livegennoù du a veze tennet eus rusk, gwrizioù ha frouezh lod gwez : gwern (Alnus glutinosa), gwez-kraoñ (Juglans regia), gwez-kistin (Castanea sativa) ha lod derv. Dre intrañ danvezioù gant ur meskad livegennoù tennet eus gwez ha maenadoù puilh an oksidennoù houarn enno e c'helled gounit livioù gris pe c'hell ; dre forzh o soubañ meur a wech e teuent duoc'h-duañ. Er Grennamzer koulskoude e savas enebiezh ouzh implij ar gwez-kraoñ, a veze lakaet da strobinellus peogwir e vez pistrius o gwrizioù. Un doare arall da c'hounit liv du e oa ober gant bleud-livn a zastumed er govelioù hag e stalioù-labour an artizaned, a vesked gant gwinêgr. Brav e oa al liv du gounezet evel-se met ne zalc'he ket gwall bell hag alies e taskrigne an danvezioù, setu e voe kemmesket gant al liv tennet diwar ar gwez, soubet e veze an danvezioù meur a wech c'hoazh ha lezet en amzer vras e-pad pell. A-wechoù e veze livet an danvezioù e glas gant kerboullenn (Isatis tinctoria) evit reiñ un diazez teñval dezho a-raok o soubañ e kibelladoù gwern, kistin pe wez-kraoñ. An doare nemetañ da c'hounit liv du da vat, plaen ha padus e oa ober gant avaloù-derv (granum quercinum), a vesked gant oksidennoù houarn ivez, met da ger-ruz e save abalamour ma veze ret kaout kalz avaloù evit nebeut a zanvez livus ha ma teuent eus broioù pell (Europa ar Reter, Afrika an Norzh hag ar Reter-Nesañ) rak re nebeut a veze kavet, ha fall e vezent alies evit ar vicher.
Evit ar moullañ e voe ret fardañ liv du-du evit ma vije helennus, fetis evit ma vije padus, hag arbennik evit ma sec'hje buan. Den ne oar resis a-zivout al liv du a voe implijet gant Johannes Gutenberg evit moullañ ar Bibl e 1455, met dielfennet eo bet : tost a-walc'h da liv du dornskridoù ar Grennamzer eo. D'ar mare-se e veze fardet liv du gant livegennoù glaouet deuet eus koad Vitis vinifera hag eus ivor mesket gant ul liñvenn (dour, gwin) ha fetisaet gant sev ar wezenn Acacia sensu lato an anver "gom arabek" ; mel, gwenn vioù, eoul ha kazein zo bet implijet ivez evit fetisaat. Tanav e chome al livioù-se avat dre ma chome al livegennoù en arlug el liñvenn ha dre-se ne intrent ket ar skor ; aes e oa o c'has da get dre skrabañ. Gant eoul lin (Linum usitatissimum) e reas J. Gutenberg evit ma pegje al liv ouzh ar paper ; sulfat houarn pe gouevr a ouzhpennas a-benn kaout un du gwir ha skedus ; holenoù metalek a ouzhpennas c'hoazh evit ma sec'hje al liv buanoc'h. Betek deroù an kantved e voe implijet er moullañ livioù fardet en doare-se, gant eoul lin dreist-holl.
Arouezelezh
Ouzhpenn bout liv an noz hag ar bed danzouar e voe an du liv ar marv ken abred ha Nevezoadvezh ar Maen, pa veze implijet mein du, delwennoùigoù ha traezoù du evit al lidoù kañv. Heñvel e voe en Henegipt hag ar Reter-Nesañ, da aroueziañ strujusted ar marv evel un adc'hanidigezh er bed arall, evel m'en diskouez an doue du Anubis ha liv du ar rouaned ha rouanezed lakaet da zoueed ha doueezed.
En enep, du ha yen e oa Ifernioù ar Henc'hresianed. Goude treuzet dourioù du ar stêrioù hag o disrann diouzh bed ar re vev en em gave an Anaon dirak Kerberos kent bout barnet : war an tu dehoù edo annez skedus an eneoù mat, war an tu kleiz hini teñval ar re fall ; e deun an Ifernioù edo an Tartaros Damheñvel ouzh Ifernioù Henc'hres e oa re Henroma ; kerkent ha deroù ar Republik (-509) e voe du traezoù al lidoù kañv, hag adalek an eil kantved kent JK e krogas reizhaouerion al lidoù da wiskañ dilhad du. Adal neuze e voe an du liv ar c'hañv : en Impalaeriezh roman e rae ar vrientinion evel an dud a lezenn, kerent un den marvet a wiske dilhad du en obidoù ha pelloc'h-pellañ en o goude, ha tamm-ha-tamm e voe du ar marv (an hora negra, "an eur zu") hag ar c'hañv en Europa a-bezh.
E bed ar C'hermaned hag e Skandinavia, e-kichen an doueez Nótt, e oa nevet ar vran zu — al loen duañ a anavezed — pa veze lakaet da zoueel, kadourez hag hollouiziek, evel m'en diskouez Hugin ha Munin, a oa daoulagad ha divskouarn Odin ; a-drugarez d'an div vran zu-se e oa hollouiziek an doue ivez hag e tivize a-zivout an dazont ha buhez an dud. Evit bout gwarezet gant Odin e touge ar C'hermaned skeudennoù eus brini du war an tachennoù-emgann (tokarnioù, skoedoù) ha war vor (gouelioù, delwennoù staon) ; e Skandinavia e veze lakaet koagadenn an evn du da lugan.
Nevet e oa ar vran zu hag ar frav du e bed ar Gelted ivez ; ur boblad c'halian a oa anvet Branovices, "Kadourion ar Vran".
Er Bibl eo an du liv ar re fallakr, an difeizidi, enebourion Israel, mallozh an doue ha, dreist-holl, liv ar marv. Du ivez eo ar fall, ar c'hastiz, ar fazi hag ar boan. "Priñs an deñvalijenn"" eo an diaoul. An eil loen meneget er Bibl, hag al labous kentañ, eo ar vran zu ; dibur eo abalamour ma 'z eo gagnaouer ha diaoulek abalamour d'he liv. E Levr ar C'heneliezh, Noah a gasas ar vran da welout ha diskennet e oa dourioù al Liñvadenn, hogen al labous ne reas nemet mont ha dont ; ar goulm a voe kaset neuze, a zistroas gant skourr un olivezenn (Gen. 8, 6-14). Hervez doktored an Iliz er Grennamzer e oa chomet ar vran da c'hagnaoua ; adal neuze e voe lakaet liv gwenn ar goulm da bur, vertuzus, arouez ar vuhez hag ar goanag, tra ma voe lakaet liv du ar vran da lous, brein, arouez ar pec'hed hag ar marv. Un abeg all zo : hogos holl bobloù an Henamzer a studie nij, liv ha koagadennoù ar brini evit klask gouzout a-zivout youl an doueed, pa ouient ez int loened eus ar re speredekañ ; hogen, hervez an Iliz, « N'eus den evit anaout hentoù Doue ». War-dro ar bloaz 1195, ar c'hardinal Lothario dei Conti di Segni, en e sturlevr De sacrosancti altaris mysterio, a lakaas al liv du (niger) da vout hini an dristitigezh, an emziouer, ar geuzidigezh hag an Anaon adalek an Azvent betek vijil an Nedeleg hag eus Sul ar Peuz da Bask. An impalaer Heinrich III (1017–1056, ren : 1039-1056) a voe lesanvet niger abalamour ma waskas an Iliz ha 7 pab. Evel-se eo chomet an traoù e bed ar gristenion : koulm ha gwenn zo mat, bran ha du zo fall.