cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bangui
Bangui eo kêr-benn ha kêr vrasañ ar Republik Kreizafrikan (war-dro 684 000 a annezidi e 2005). Diazezet e oa bet gant an drevadennerien c’hall e 1889, war ribl ar stêr Ubangi (pe Oubangui) a ra an harzoù etre ar Republik Kreizafrikan ha Republik Demokratel Kongo. E 1960 e oa deuet Bangui da vezañ kêr-benn ar stad nevez-savet e-kreiz Afrika.
E-kreiz ar gêr e kaver c’hoazh ur volz-enor en enor d’an diktatour kozh Jean-Bédel Bokassa, genidik eus Bangui.
Bangui, Ilocos Norte Bangui, Ilocos Norte
Joanot Martorell
thumb|upright=1.2|Pajenn ditl spagnolek Los cinco libros del esforzado e invencible caballero Tirante el Blanco (1511) Joanot Martorell (war-dro 1410-1465) zo ur skrivagner katalanek eus ar, breur-kaer d'ar barzh Ausiàs March, a zimezas d'e c'hoar Isabel. Tirant lo Blanc eo anv e oberenn vrudetañ, a vije, hervez lenneien zo, ar c'hentañ romant « modern ». Miguel de Cervantes a lavare e oa ar gwellañ levr er bed.
E vuhez
Ganet e oa e kêr València en un tiegezh eus an noblañs a orin eus Gandia, hogen diazezet e València abaoe 1400. Aotrou e oa e Murla ha Benibrai.
Ne voe ket sioul e vuhez. Emgannoù, karantezioù ha beajoù a voe e-leizh. Anvet e voe da varc'heg a-raok 1433, ha klask a rae en em gannañ evit e enor pe evit arc'hant.
Caprinae
Caprinae a zo un iskerentiad e rummatadur ar bronneged, ennañ ar givri pe an deñved...
Genadoù
13 genad a zo ennañ:
Kadoeg (Amerika)
Un yezh kadoek eus is-skourr Yezhoù kadoek ar su eo ar c'hadoeg  (saozneg: caddo, kado pe kadohadacho; kadoeg: hasí:nay), komzet gant tro-dro da 141 den (diwar 1.800 a dud en holl) e Caddo e kornôg Oklahoma er Stadoù-Unanet (1990).
Tost a-walc'h eo d'ar pawnieg ha d'ar witchiteg.
Duncan Hunter
thumb|Duncan Hunter
E 1949 e oa bet ganet.
Protestant eo.
War ar renk emañ evit an dilennadegoù prezidant e caucus 2008.
Brean gellrous
Ar brean gellrous (liester : breaned gellrous) a zo ur spesad golvaneged, Passerella iliaca an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Fringilla iliaca (kentanv) da gentañ-penn (e 1786) gant ar bevoniour alaman Blasius Merrem (1761-1824).
Boued
Bevañ a ra diwar artropoded a bep seurt.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e Norzhamerika :
Paolieg-ar-Rozioù
Paolieg-ar-Rozioù a zo ur gumun a Vreizh, e Kanton Ankiniz, e Liger-Atlantel, e gevred ar vro.
Sifaks
Sifaks pe Syphax ( 150 - 202 kent JK) (e tifinagh: ⵙⵢⴼⴰⴽⵙ) a oa roue Numidia ar c'hornôg, ha Siga e gêrbenn (hiziv Aïn Témouchent en Aljeria), eus 213 betek 202 kent JK.
E-pad an eil brezel punek ez eas a-du gant ar Romaned da gentañ, a-enep Gaia, roue Numidia ar reter, hag e vab Massinissa, o doa graet emglev gant Kartada.
Pa varvas Gaia e aloubas e vro hag e timezas gant Sofonisba, merc'h Hasdrubal Gisco, jeneral armeoù Kartada, ha treiñ a reas Massinissa a-du gant Roma.
E vab Vermina a gemeras war e lerc'h, diwezhañ roue ar massaesyles a-raok unvanidigezh Numidia gant Massinissa.
C'hoariganoù
Kalz a c'hoariganoù italianek zo bet savet diwar-benn Sifaks, hag un toullad anezhe zo bet graet diwar skrid Pietro Metastasio, gant tonioù disheñvel. C'hoariganoù arall zo:
Anv-badez
Siface eo an anv en italianeg, un anv-badez eo deuet da vezañ, brudet dre an opera hag al lennegezh, gwelout ar pennad Sofonisba.
Timbroù Oldenburg
left|120px|Timbr 1862 Edo an darn vrasañ eus Dugelezh-veur Oldenburg e hanternoz Alamagn, en aber ar stêr Weser, e-kichen Rouantelezh Hannover. Un departamant gall eo bet etre 1811 ha 1815 (renad Napoleon Bonaparte), badezet Bouches-du-Weser (en alamaneg : Wesermündungen).
Staget e oa ar vro ouzh Rouantelezh Hannover da gentañ, hag ouzh Prusia e 1866. Degemeret e voe Dugelezh-Veur Oldenburg e Kengevread Norzh Alamagn e 1868. Emañ bremañ an douaroù-se e Stadoù Saks-Izel ha Bremen, e Republik Alamagn.
John McCain
John Sidney McCain III, ganet d'an 29 a viz Eost 1936 ha marvet d'ar 25 a viz Eost 2018, graet en deus brezel ar Viêt Nam, ur politikour amerikan e oa (ezel eus ar strollad republikan). Senedour eo bet en Arizona adalek 1987, addilennet e 1992, 1998 ha 2004 betek e varv e 2018. E relijion a zo Protestant.
War ar renk e oa bet evit an dilennadegoù prezidant e Stadoù Unanet Amerika er caucus 2008.
Danvez prezidant e oa evit ar strollad republikan, a enep da Barack Obama (ha dek den all). An dilennadegoù a oa bet d'ar meurzh 4 a viz Du 2008.
Kavet e oa bet ur glioblastom dezhañ e 2017, ur c'hrign-bev tagus eus an empenn. Marvet eo d'ar 25 a viz Eost 2018 e Cornville e Arizona, nebeut devezhioù a-raok tizhout 82 vloaz.
Boreogadus
Boreogadus zo ur genad e rummatadur ar pesked.
Spesadoù
Ar spesad nemetañ gwiriekaet er genad-mañ eo moru ar penn-ahel (Boreogadus saida).
Evit :
Brielloù
Brielloù (Brielles e galleg) a zo ur gumun eus reter Breizh, e Kanton Argantred-ar-Genkiz e departamant Il-ha-Gwilen.
Leonardas Abramavičius
Leonardas Abramavičius (Leonhard Abramavicius) a zo marvet e 1960 e Kaunas (Lituania). Mestrc'hoarier echedoù lituanian ha soviedat eo.
Leonardas Abramavičius a c'hoarias e skipailh broadel Lituania e-doug pevar Olimpiad Echedoù ofisiel hag unan diofisiel.
Tapout a reas ur vendalenn argant e 1933.
Abramavičius a gemeras perh e Kampionadoù Lituania meur a wezh.
E miz Gouere 1943, e voe 1añ-3de skoaz-ouzh-skoaz gant Birmanas ha Romanas Arlauskas, (Abramavičius a voe 3vet er "play-off"), e Vilnius (12vet Kampionad Lituania).
E 1947, e voe 12vet, e 1948 8vet-9vet, e 1949 13vet-14vet, e 1950 e tuas ar maout gantañ, a-gevred gant Ratmir C'holmov, e 1951 14vet-15vet, e 1954 5vet-6vet, e 1955 6vet-7vet, hag e 1957 e voe 12vet.
Eleginus
Eleginus zo ur genad e rummatadur ar pesked, ennañ daou spesad kar d'ar moru.
Witchiteg
Un yezh kadoek eus is-skourr ar yezhoù witchitek eo ar witchiteg (wichita), komzet gant nebeutoc'h evit 10 den e kornôg-kreiz Oklahoma (diwar 750 den en holl) er Stadoù-Unanet (1998).
Div rannyezh ez eus:
Tost a-walc'h eo d'ar pawnieg hag ar c'hitsaeg.
Lizherenneg ar brezhoneg
Lizherenneg Hemon-Huon-Favereau
Sed amañ al lizherenneg hervez m'he c'haver e Geriadur Hemon-Huon ha Geriadur Favereau e 2011, hag abaoe ar bloavezhioù 1980 :
Met urzhioù all zo bet a-raok, hag a zo bet abaoe.
An urzh ABK
Ar memes lizherennoù a gaver en un urzh all e Yezhadur bras ar brezhoneg, gant Frañsez Kervella :
An urzh-se ivez a veze kavet
An urzh ABC
Ul lizherenn ouzhpenn, c, a zo bet lakaet e Geriadur an Here e 1995, hag an urzh a zo neuze:
Hep ch na c'h
Un urzh all zo c'hoazh, gant c met hep ch na c'h, e-barzh La grammaire bretonne pour tous, gant Eugène Chalm.
Deskadurezh
En deskadurezh n'eus urzh ofisiel ebet. Koulskoude ez eus kaoz da ober unan e Diwan a vo goulennet digant ar skolaerien implij.
Nereid (loarenn)
Nereid (N II Nereid) zo ul loarenn d'ar blanedenn Neizhan, an trede vrasañ anezho, kavet e 1949 gant Gerard Kuiper. Dont a ra hec'h anv eus an Nereidezed, boudiged ar mor eus gwengelouriezh Hellaz.
Yann Tiersen
E vuhez
E 1995 e voe embannet e gentañ bladenn, La Valse des monstres, hag a stroll tammoù eus e labour graet evit ar sinema hag ar c'hoariva. Daou vloaz goude e embann ur bladenn nevez, Rue des cascades. An titl hag a ro e anv d'ar bladenn, kanet gant Claire Pichet, a zo implijet ur bloaz goude embann ar bladenn evit ar film La Vie rêvée des anges. Memes ma erru da vezañ anavezet e Roazhon ne zeu ket a benn da vezañ anavezet gant ar selaouerien all.
E bladenn Le Phare e 1998 a lako anezhañ da vezañ brudet, dreist-holl gant ar ganaouenn Monochrome e-lec'h ma kan Dominique A. Ar bladenn-se a lako anezhañ da dremen muioc'h-mui war ar radioioù ha da adembannañ e bladennoù aet maez a-raok. Er bloavezh-se e ra Yann Tiersen meur a abadennoù, hag e-pad an Transmusicales eus Roazhon, reiñ a ra un abadenn dreistordinal evit France Inter en abadenn C'est Lenoir eus Bernard Lenoir, gant meur a dud pedet : François Breut, Dominique A, The Married Monk, ar re dTêtes Raides, Mathieu Boogaerts, Bertrand Cantat (kaner Noir Désir) ha Neil Hannon (The Divine Comedy), hag ur bladenn az aio maez eus an abadenn-se : Black Session.
Eus e genlabour gant Bertrand Cantat ez aio maez e 1999 ur remix eus kanaouenn Noir Désir, A ton étoile, hag a zo war an albom One trip, one noise eus ar strollad-mañ.
Ret e vo gortoz betek 2001 evit klevet sonioù nevez gant e bladenn L'Absente, e-lec'h m'o deus kemeret perzh kalz a arzourien. Ar memes miz ez a maez bandenn-son ar film Le Fabuleux Destin d'Amélie Poulain, hag a vo gwerzhet muioc'h eget 700 000 gwech. E Bro-C'hall e vo roet Victoire de la musique ar bandenn-son gwellañ dezhañ.
E miz Ebrel 2001 e voe embannet bandenn-son ar film Le Fabuleux Destin d'Amélie Poulain, sevenet gant Jean-Pierre Jeunet. Ul lodenn vras eus an tonioù 'zo bet embannet gant Yann Tiersen war pladennoù all c'hoazh. Daou ditl hepken n'int ket bet skrivet gantañ. Ouzhpenn daou vilion a bladennoù 'zo bet gwerzhet en holl. Bet eo evel-henn trec'h war Cesar ar Sonerezh wellañ e miz Meurzh 2002.
E 2002e kendalc'h Yann Tiersen da reiñ abadennoù, hag un albom-doubl live a za maez goude un abadenn dreistordinal e Pariz : C'était ici. Aze e vo ivez tud pedet eus e abadennoù tremenet met ivez tud nevez pedet.
E 2003 e ra bandenn-son evit ar film Good bye, Lenin!. Hag ar bloaz goude e ra ur bladenn e daouad gant Shannon Wright.
E bladenn Les Retrouvailles, deuet e-maez e 2005. Yann Tiersen en deus bet kenlabouret gant meur a arzour all, en o zouez Jane Birkin, Dominique A, Miossec, Elizabeth Fraser (eus Cocteau Twins) hag ar c'haner Stuart Ashton Staples (eus Tindersticks).
D'an 19 a viz Mae 2014 e embann Yann Tiersen ur bladenn nevez, enrollet e-barzh ur studio, anvet Infinity, war Enez-Eusa hag e Bro-Island.
E 2015 e krog gant ur stummadur hir war ar brezhoneg kinniget gant ar gevredigezh Stummdi. Roet en deus ar stummadur-mañ tro dezhañ da gompren gwelloc'h anvioù-lec'h Enez Eusa met ivez da lenn barzhonegoù e brezhoneg. E 2016 e embann neuze ur bladenn evit enoriñ dek lec'h disheñvel eus an enezenn, anvet Eusa. Enrollañ a ra evel-henn trouzioù al laboused, ar gwez, ar mor evit diskwel pegen pouezus eo pinvidigezhioù an natur evitañ. Luc'hskeudenniñ a ra al lec'hioù-se ivez.
D'an 19 a viz C'hwevrer tremenet, en deus Yann Tiersen embannet e bladenn ziwezhañ (anvet All), enrollet en e studio nevez, an Eskal, war Enez-Eusa. Adkempennet en deus eta an toull-noz kozh evit sevel ur sal-arvestiñ hag ur studio-enrollañ.
Gant Skolaj Diwan Ar Faou
E 2015 e ro harp d'ur raktres gant Skolaj Diwan Ar Faou.
Joe Biden
Joe Biden (Joseph Robinette "Joe" Biden, Jr. , distaget [ˈdʒoʊzɨf rɒbɨˈnɛt ˈbaɪdən]), zo ur politikour stadunanat ganet d'an 20 a viz Du 1942 e Scranton (Pennsylvania). Un demokrat eo, bet senedour evit Delaware etre 1973 ha 2009. Ar c'hatolik kentañ besprezidant en istor ar Stadoù-Unanet eo.
Niver kazi peurvat
E matematik e vez graet niver kazi peurvat eus an niveroù anterin n a-seurt gant σ(n) = 2n + 1, e lec'h m'eo σ ar fonksion a ro sammad rannerioù n, n en o zouez. Dre ret ez eus niveroù puilh eus an niveroù kazi peurvat. N'eus bet kavet niver kazi peurvat ebet betek-henn, met prouet ez eus bet n'eus hini ebet bihanoc'h eget 1035, ha ma 'z eus eus un niver peurvat neuze en deus seizh ranner da nebeutañ.
Gwelet ivez :
Niver puilh - Niver karantezus - Niver diouerus - Niver peurvat - Niver kentael
Joe Biden
Soñjoù
Gwelet a oa evel ur politikour mirour awalac'h er Strollad Demokrat da gentañ, bremañ eo gwelet evel ur c'hreizour. War meur a zachenn en deus cheñchet e ali etre penn-kentañ e resped ha bremañ :
Disklêriañ a ra e miz Ebrel 2020 e talc'ho kannati ar Stadoù-Unanet en Israel e Jeruzalem evel oa bet divizet gant Donald Trump.
Pleustrer an iliz katolik eo.
Ekonomiezh
Joe Biden a glask adla­ñsañ ekonmiezh Stadoù-Unanet Amerika dre lakaat arc'hant e-leizh war an daol. Ur steuñv a zo bet kinniget evit ar bloavezh 2022 gant 6000 miliard a zolarioù da vezañ lakaet en ekonomiezh evit reiñ harp d'ar vinorelezhioù, d'an deskadurezhhag ar yec'hed dreist-holl. Aon a zo gant arbennigourien an ekonomiezh ne vo ket a-walc'h doublañ an tailhoù war an embregerezhioù bras hag ar re binvidikañ er vro evit talañ ouzh an dispignoù uhel a lakao an dleoù da dizhout 111.8% e 2022 ha 117 % eus ar PIB e 2031.
Sina
Evel evit un toullad sujedoù all Biden a oa bet flemmus a-enep Donald Trump a-fed politikerezh war al liammoù etre SUA ha Sina. Ersavet e oa a-enep ar brezel ekonomikel a oa bet kroget gant ar prezidant en e a-raok. A-benn ar fin eo kendalc'het gant ur sell reut a-enep ar vro koumunour rak ne vez ket doujet lezennoù an ekonomiezh eno, ha rak ar gwallskouer er Xinjiang. Kinniget en deus Joe Biden da lakaat pinijennoù d'ar pennoù bras sinaat a oa kablus hervezañ da waskañ ar Ouighoured.
Iran
Kenderc'hel a ra Joe Biden gant ar pinijennoù bet lakaet da dalvezout war bro Iran, gant Donald Trump, evit rediañ ar vro da zistreiñ da varc'hata war sujed en nukleel.
Brezel
E miz Ebrel 2021, Biden a embanne e vefe echuet tennañ an holl soudarded stadunanat diouzh Afghanistan e miz Gwengolo 2021.
Brud
Embannet en deus Biden e 2018, e oa ur "gaffe machine".
Dilennadegoù preizdantel 2024
D'ar 25 a viz Ebrel 2023 en deus embannet bezañ war ar renk evit an dilennadegoù prezidantel stadunanat 2024.
Levr Taliesin
200px|thumb|right|Ur bajenn eus dornskrid Levr Taliesin (Folio 13). Emañ Llyfr Taliesin, pe Levr Taliesin (e brezhoneg) e-touez ar re gentañ eus an dornskridoù krenngembraek, ennañ 57 barzhoneg. Skrivet eo bet war leuegen, etre 1275 ha 1325, met kalz koshoc'h eo an danvez anezhañ, eus an a soñjer, hag a orin pe eus kreisteiz Kembre, pe eus kreiz ar vro.
Evel dornskrid eo unan eus Dornskridoù Peniarth, hag anavezet eo evel Peniarth MS 2. Meur a bajenn zo bet kollet anezhañ, an hini gentañ ivez.
Darn eus ar skridoù zo barzhonegoù skrivet gant Taliesin, ur barzh eus ar VIvet kantved,
E Levraoueg Vroadel Kembre emañ, en Aberystwyth.
873
Diwar-benn bloavezh 873 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 873
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 873
Niver peurvat
Graet e vez niver peurvat eus an niveroù anterin a zo kevatal da sammad o rannerioù, estregeto o-unan eveljust.
Da skouer eo peurvat 6 rak 6 = 2 × 3, setu eo 1, 2, 3 ha 6 rannerioù 6. Sammad rannerioù 6 (estreget 6) eo neuze :
Sh (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Sh, sh implijet gant ar saozneg hag an albaneg evit skrivañ ar son kensonennel [ʃ].
Niver peurvat
Gant Euklides, en, e oa bet dizoloet ha prouet kement-mañ:
Sh (lizherenn)
Implijet e evz ivez gant meur a sistem romanekadur evit ar sinaeg, en o zouez ar pinyin, evit treuzskrivañ ar son [ʂ].
Hervez sistem romanekadur Hepburn evit treuzskrivañ ar japaneg gant lizherennoù latin e talvez evit ober diouzh ar son [ɕ].
Niver peurvat
Ma 'z eus un niver kentael eus M=2^p-1\, neuze eo peurvat.
Gant Leonhard Euler, en, e oa bet prouet emañ an holl niveroù peurvat par er stumm kinniget gant Euklides. Setu eo liammet klask niveroù peurvat par gant klask niveroù kentael Mersenne (niveroù kentael e stumm 2p-1).
N'eus ket bet kavet niver peurvat ampar ebet met n'eur ket deuet a-benn da brouiñ n'eus ket anezho kennebeut. Prouet ez eus bet avat e rank an niveroù peurvat ampar kaout 11 faktor kentael da nebeutañ, unan anezho da nebeutañ brasoc'h eget 300 000. Prouet ez eus bet ivez n'eus hini ebet bihanoc'h eget 10^{300}.
An niveroù peurvat kentañ
N'eus nemet pevar niver peurvat bihanoc'h eget 100 000, hag anavezet int abaoe an Henamzer. Setu int amañ :
Gwelet ivez :
Niver puilh - Niver karantezus - Niver diouerus - Niver kentael - Niver kazi peurvat
Devanāgarī
An devanāgarī (देवनागरी; RLVK: devanāgarī) 'zo anezhañ un doare-skrivañ implijet evit skrivañ meur a yezh eus Indez, da skouer ar sañskriteg, an hindeg hag ivez an nepaleg.
Dont a reas war wel an devanagari tro-dro 1000 goude Jezuz, diorroet diwar ar skritur siddhamek. Met ar skritur brahmek eo mammenn kazi holl skriturioù implijet e India, ar sañskriteg en o zouez.
Mont-en-dro an devanagari
Kentoc'h eget ul lizherenneg ez eo ar devanagari un abugida, da lâret eo e talvez pep lizherenn diazez d'ur gensonenn staget ouzh ur vogalenn diazez. Kemmet e vez ar vogalenn dre ouzhpennañ skrapoù ha pikoù a bep seurt a-us pe tro-dro d'al lizherenn diazez pe ivez evit lakaat ar vogalenn diazez da vezañ mut.
Stummoù diverret ispisial (lizherennoù kevrennek) ez eus ivez implijet pa vez skrivet ur gensonenn an eil war-lerc'h eben hep vogalenn ebet kenetreze.
Romanas Arlauskas
Romanas Arlauskas a zo bet ganet d'an 11 a viz Even 1917 e Kaunas (Lituania) ha marvet d'an 22 a viz Gwengolo 2009 en Adelaide (Aostralia.
Devanāgarī
Mont-en-dro an devanagari
Skrivet e vez a gleiz da dehoù hep diforc'h ebet etre lizherennoù bras (lizhernnoù pennañ) ha lizherennoù bihan.
Romanas Arlauskas
Mestrc'hoarier echedoù lituanian-aostralian.
Moustier-en-Fagne
Moustier-en-Fagne a zo ur gumun eus departamant Norzh e Bro-C'hall.
Devanāgarī
Mont-en-dro an devanagari
En holl ez eus 34 c'hensonenn (vyanjana) ha 12 vogalenn (svara).
Lizherennoù an devanagari
En daolenn-mañ e vez diskwelet stummoù stag ar vogalennoù gant al lizherenn diazez "p(a)". Ar vogalenn "a" eo vogalenn diazez pep lizherenn diazez e devanagari. Diswelet e vez ivez distagadur pep lizherenn hervez an doare ma vezont distaget e hindeg a-vremañ.
Ar vogalenn "a" a zo e pep lizherenn diazez da heul ar gensonenn nemet ma vefe kemmet ar vogalenn dre implijout stummoù stag vogalennoù all pe c'hoazh pa vez mutaet ar vogalenn dre implijout ur sin ispisial anvet halant pe virama.
Ne vez ket implijet al lizherenn ळ e hindeg. Implijet e vez an holl lizherennoù e marateg (marathi).
Setu sifroù ar skritur devanagari:
131
Ganedigezhioù 131
* Pergamon : Claudius Galianus
Takin
An takin (Budorcas taxicolor) a zo ur bronneg daskirier a vev en India, Tibet, Bhoutan, Sina ha Myanmar.
Ar spesad nemetañ eus ar genad Budorcas eo.
Skritur kannadek
Kentoc'h eget ul lizherenneg ez eo ar skritur kannadeg un abugida. Implijet e vez dreist-holl evit skrivañ ar c'hannadeg, ur yezh dravidek komzet e Su India.
Nav lizherenn ha daou-ugent a zo en damlizherenneg-mañ hag heñvel-tre eo he struktur ouzh hini ar skriturioù indezek all savet diwar ar skritur brahmi, d.s. an devanagari. Da lâret eo e talvez pep lizherenn diazez d'ur gensonenn staget ouzh ur vogalenn diazez. Kemmet e vez ar vogalenn dre ouzhpennañ skrapoù ha pikoù a bep seurt a-us pe tro-dro d'al lizherenn diazez pe ivez evit lakaat ar vogalenn diazez da vezañ mut.
Stummoù diverret ispisial anvet ottakshara ez eus ivez implijet pa vez skrivet ur gensonenn an eil war-lerc'h eben hep vogalenn ebet kenetreze.
thumb|right|Melladoù kentañ disklêriadur hollvedel gwirioù mab-den e kannadeg
Vogalennoù
Bez' ez eus 14 vogalenn en holl: ಅ (a), ಆ (aa), ಇ (e), ಈ (ee), ಉ (u), ಊ (uu), ಋ (rr), ೠ (between rruu and rrii); ಎ (a~), ಏ (ea), ಐ (ai), ಒ (o), ಓ (oo), ಔ (ou)
Kensonennoù
Graet e vez an diforc'h etre daou doare kensonenn disheñvel: ar re skrukturet hag ar re amstrukturet. Isrannet e vez ar re strukturel e pemp isrumm hervez al lec'h distagañ hag ivez hervez ma vezontñ mouezhiet ha c'hwezhet pe get.
Kensonennoù strukturet
Toenn ar genoù - ಚ (ca), ಛ (cha), ಜ (ja), ಝ (jha), ಞ (nya)
Dent - ತ (ta), ಥ (tha), ದ (da), ಧ (dha), ನ (na)
Diweuz - ಪ (pa), ಫ (pha), ಬ (ba), ಭ (bha), ಮ (ma)
Kensonennoù amstrukturet
Ar kensonennoù amstrukturet a zo an holl re a van a n'haller ket renkañ hervez al lec'hioù distagañ pennañ: ಯ (ya), ರ (ra), ಲ (la), ವ (va), ಶ (sha), ಷ (ssa), ಸ (sa), ಹ (ha), ಳ (lla)
Hantervogalennoù/Hantergensonennoù
Anusvara: ಂ (am) ha visarga: ಃ (ah)
Elektron-volt
Un unanenn muzuliañ energiezh eo an elektron-volt e fizik. Dre dermenadur eo kavatal e dalvoud d'an enegiezh tapet gant un elektron buanaet gant un diferañs potañsiel ur volt. Setu e talv an elektron-volt war-dro 1,602 177 33 x 10-19 joul. Un unanenn er-maez eus ar sistem unanennoù etrebroadel (S.I.) eo, implijet e vez asambles gantañ, met dre arnodiñ e vez kavet he zalvoud.
Skritur kannadek
Ar sifroù
Setu sifroù hengounel an doare-skrivañ kannadek: ೦ (0), ೧ (1), ೨ (2), ೩ (3); ೪ (4), ೫ (5), ೬ (6), ೭ (7), ೮ (8), ೯ (9)
Elektron-volt
Graet e vez gant an elektron-volt e fizik ar partikulennoù ha dreist holl gant ar megaelektron-volt hag ar gigaelektron-volt evit ezteurel al liveoù energiezh a gaver er buanaerioù partikulennoù hag er fuzion dermonukleel:
Implij an elektron-volt evit muzuliañ ur mas
Diwar formulenn Einstein E=mc² (1 kg = 90 petajoul) e tezastumer:
Nh (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Nh, nh, implijet gant ar portugaleg diwar levezon istorel an okitaneg evit skrivañ ar son kensonennel [ɲ] (kevatal da gn hervez reolennoù reizhskrivañ ar brezhoneg).
E vietnameg e vez distaget /ɲ/ e penn-kentañ ur ger ivez met /ŋ/ e diwezh ur ger.
E kembraeg e vez implijet evit skrivañ ar son [nh] hag a deu, peurliesañ, diwar kemmadur dre fri al lizherenn t, da skouer tad > fy nhad (“ma zad”).
E yezhoù zo komzet en Afrika hag ivez e yezhoù Aostralia e vez implijet evit skrivañ ar son [n̪].
Pawnieg
thumb|left|Takad istorel ar pawnieg Un yezh kadoek eus is-skourr ar yezhoù pawniek eo ar pawnieg (pawnee), komzet gant nebeutoc'h evit 20 den (diwar 2.000 a dud en holl) e norzh-kreiz Oklahoma er Stadoù-Unanet (1997).
Ur yezh en arvar da vont da get an hini eo.
Tost a-walc'h eo d'an arikareg met ne deu gant an dud d'en em gompren kenetreze.
Cö (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Cö, cö implijet gant ar serieg evit skrivañ ar son kensonennel [kʷ].
Microgadus
Microgadus zo ur genad e rummatadur ar pesked, ennañ daou spesad kar d'ar moru.
Brean kabell brizh
Ar brean kabell brizh (liester : breaned kabell brizh) a zo ur spesad golvaneged, Zonotrichia leucophrys an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Emberiza leucophrys (kentanv) da gentañ-penn (e 1772) gant an naturour alaman Johann Reinhold Forster (1729-1798).
Boued
Bevañ a ra diwar artropoded peurvuiañ.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pemp isspesad anezhañ e Norzhamerika :
Nadège Noisette
Nadège Noisette, ganet d'an 12 a viz Gwengolo 1977, zo un ijinourez a vicher hag ul livourez, ezel eus Div Yezh.
Yezhoù dimalek
Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek eo ar yezhoù dimalek, komzet en India hag e Nepal ennañ div yezh:
Nadège Noisette
E miz Meurzh 2014 e oa war ar renk e dilennadeg kêr Roazhon, war listenn ar re C'hlas, hag anvet eo bet da guzulierez kêr.
Ng
Un divc'hrafenn latin eo Ng, ng implijet gant ar c'hembraeg ha gant meur a yezh aostronezek, evel da skouer ar maorieg, an tagaloeg, an tongaeg hag an touvaloueg hag evit skrivañ ar son kensonennel [ŋ].
Implijet e vez ivez gant yezhoù zo komzet en Afrika, evel ar bambaraeg, evit ober diouzh ar sonioù [ɡ], [ng] pe /ⁿg/.
Kitsaeg
Un yezh kadoek eus is-skourr ar yezhoù kitsaek eo ar c'hitsaeg (kitsai pe kichai), komzet gwechall e Caddo e kornôg-kreiz Oklahoma er Stadoù-Unanet:
Ur yezh varv an hini eo.
Tostoc'h eo d'ar pawnieg evit d'ar witchiteg.
Kanton Baigorri
thumb|right|260px|Kanton Baigorri e departamant ar Pireneoù-Atlantel. Kanton Baigorri zo unan eus kantonioù Nafarroa Beherea, en Iparralde, al lodenn eus Euskal Herria zo er stad c'hall, e departamant ar Pyrénées-Atlantiques, er rannvro Aquitaine.
A-stok emañ ouzh Nafarroa, en tu all d'ar Pireneoù.
Kumunioù ar c'hanton
Unnek kumun zo er c'hanton:
132
885 Ab Urbe Condita = 132 goude J.-K.
Malcolm X (film)
Ur film amerikan eo Malcolm X, savet gant Spike Lee hag embannet e 1992. Kontañ a ra buhez Malcolm X, ar stourmer afroamerikat muzulman.
Sonerezh
E touez tonioù sonerezh orin ar film e kaver :
Yieg
Ur yezh tibetek-burmek eo al loloeg pe yieg (loloeg: yi ꆇꉙ, sinaeg: 彝族, pinyin yìzú), komzet gant tro-dro da 6,6 milion a dud e Sichuan, Yunnan, Guizhou ha Guangxi e Sina.
Tost-tre eo d'ar burmeg.
Skrivet e vez gant ur silabenneg ispisial, ar skritur yiek.
Gwelet ivez
Idioma yi
EV
EV a c'hell bezañ:
Oxford
Oxford (Rhydychen e kembraeg) zo ur gêr e Bro-Saoz, anezhi penn-lec'h Oxfordshire. War ribloù an Tavoez emañ. Dont a ra anv Oxford eus an hensaozneg oxa, ejen, ha ford hag a dalv roudouz.
Anavezet eo dre ar bed evit he skol-veur, unan eus ar re goshañ en Europa. Diazezet e voe er. Bremañ ez eus 39 skol-veur.
Kavout a reer obererezhioù kenwerzhel ha touristel bras.
Oxford zo deuet da vezañ kêr-benn real Bro-Saoz e-pad un nebeud amzer e-pad Dispac'h saoz kentañ. Ar roue Charlez Iañ a vro-Saoz a yeas en e goazez e 1642.
Ar strolladoù sonerezh Radiohead, Ride ha Supergrass zo bet stummet en Oxford.
Ar skrivagnerien John Ronald Reuel Tolkien, Lewis Carroll, C.S. Lewis ha Graeme Page a voe o chom eno.
Gevelliñ
Gevellet eo Oxford gant kêrioù skolveurel.
Malabo
Malabo eo kêr-benn Ginea ar C'heheder. Emañ war aod hanternoz enez Bioko (anvet gwechall enez Fernando Póo).
Savet e oa bet Malabo e 1827 gant Saozon, dindan an anv Port Clarence, evit degemer sklaved digabestret. An darn vrasañ anezho a yeas diwezhatoc’h da Sierra Leone, hogen re all a chomas war an enezenn hag o diskennidi hiziv, a reer anezho fernandinos, a gomz un doare kreoleg. E 1846 e tremenas an enez e dalc’h Spagn hag advadezet e voe ar gêr Santa Isabel. Pa zeuas Ginea ar C’heheder da vezañ ur stad dizalc’h e 1969, e voe lakaet Santa Isabel da gêr-benn d’ar vro nevez, e-lec’h Bata, ar gêr vrasañ war an douar-bras. E 1973 e voe advadezet adarre, gant ar prezidant Francisco Macías Nguema a felle dezhañ ober gant "gwir anvioù afrikanek", hag anvet e voe neuze Malabo.
Tireoul zo bet kavet er mor hag abaoe dibenn an eo kresket buan poblañs kêr : e 2005 e oa 155 000 a dud o chom enni.
Amper
An amper (simbol A) eo an unanenn SI evit fonnder an tredan.
Termenet eo bet an amper gant Kuzuliadeg Etrebroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù e 1948.
Un amper zo, dre dermenadur, fonnder ur red digemm a brodufe un nerzh kevatal da 2 × 10 -7 newton dre vetrad hirder ma vefe dalc'het e-barzh daou gonduer eeun ha parallelek, anfin o hirderioù, disterdra o zroc'h, ha war-hed ur metr an eil diouzh egile er goullonder.
Anvet ao bet an amper diwar André-Marie Ampère, unan eus dizoloerien bennañ an elektromagnetegezh.
Abaoe ma oa bet termenet talvoud digemenoù Josephson (CIPM (1988) Erbed 1, PV 56; 19) ha von Klitzing (CIPM (1988), Erbed 2, PV 56; 20) gant an SI, e c'heller kenaozañ an daou dalvoud-se (KJ = 4,835 979×10+14 Hz/V hag RK = 2,581 280 7×10+4 Ω) evit termeniñ an amper e-giz ur red elektrek digemm kevatal rik da 6 241 509 629 152 650 000 karg elfennel dre segondenn.
Liammoù diavaez
Diwar-benn ar BIPM (Burev Etrevroadel ar Pouezioù hag ar Muzulioù):
Aldude
Aldude (Aldudas en okitaneg; Aldudes e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Baigorri, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde, en Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù.
Michel Vaillant
right|300px
Michel Vaillant eo anv pennharoz un dastumad bannoù-treset belgiat krouet e 1957 gant an treser breizhat Jean Graton hag embannet gant Le Lombard. Bleiner kirri-sport eo Michel Vaillant ha kemer a ra perzh e redadegoù ar Formulenn 1 dreist-holl. Deuet e oa er wech kentañ er Journal de Tintin e lec'h ma oa bet embannet dija istorioù berr diwar-benn harozed ar sportoù dre geflusker gant Jean Graton. An heuliadenn a oa embannet hep arsav gant Tintin etre 1957 ha 1976 en Europa c'hallek (Frañs, Belgia ...). Embannet e oa gant Jean Graton e-unan war-lerc'h. 17 milion albom zo bet gwerzhet er bed a-bezh hervez kont.
Embannadennoù
Embannet e voe an albomoù kentañ gant Le Lombard betek 1976, gant Dargaud betek 1979, gant Fleurus e 1979 hag e 1980, gant Novedi e 1981 hag e 1982, hag a-benn ar fin gant Graton Editeur eus 1983 da vremañ.
Adalek 2008 ez eus lusket un dastumad nevez gant Le Lombard graet Intégrale Michel Vaillant anezhañ, 20 levrenn 200 pajenn enno. Pep istor orin zo advoullet, displegadennoù, teuliadoù ha bannoù na oant ket bet embannet en e gichen.
Yezhoù
Ar galleg eo yezh orin troioù-kaer Michel Vaillant. E yezhoù all eo bet troet. Troet e oa tri albom e saozneg e 2007 gant Studio Graton The Great Challenge (Levrenn 1), China Moon (Levrenn 68), 24 Hours Under the Influence (Levrenn 70).
Brezhoneg zo el levrenn 2 Le pilote sans visage. Kevezer Michel Vaillant a gomz ur yezh dianav d'e skipailh. Dont a ra war-wel pelloc'h er steuñvenn eo brezhoneg a vez komzet ganto.
Dž
right|thumb Un divc'hrafenn latin eo 'Dž, dž, implijet gant ar c'hroateg hag ar serbeg evit skrivañ ar son kensonennel [/ʤ/], kevetal d'al lizherenn girillek Џ).
Michel Vaillant
Bruderezh
Michel Vaillant zo bet implijet ivez en albomoù bruderezh graet evit embregerezhioù evel Renault, Ford, pe kompagnunezhioù eoul-maen Elf, ha Chevron-Texaco.
133
Judea
Eil bloavezh brezel
Yezhoù bodek
Isrannet e vez ar yezhoù en isskourr-mañ d'o zro er yezhoù tchanglaek.
Micromesistius
Micromesistius zo ur genad e rummatadur ar pesked.
Ruzinieg
Ruzinieg (Ruffigné  e galleg ofisiel) a zo ur gumun a Vreizh e Kanton Kastell-Briant, e Liger-Atlantel, e reter ar vro.
Yezhoù tamangek
Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek eo ar yezhoù tamangek, komzet e Nepal, ennañ 15 yezh:
Malcolm X
Malcolm X (1925 – 1965) a oa ul lider politikel afroamerikan ha degemennour Nation of Islam. Anvet e oa ivez El-Hajj Malik El-Shabazz.
Ganet e oa dindan an anv Malcolm Little d'an 19 a viz Mae 1925 en Omaha e Nebraska. E touez breudeur e dad, Earl Little, e oa bet lazhet gant tud wenn hag unan eus e eontred a oa bet linchet. Sklaerik e oa kroc'hen ar Malcolm yaouank. Tennañ a rae an arouezenn-mañ d'e vamm Louise Helen, sklaer he liv peogwir e oa gwenn he zad.
Ur wech deuet en oad e teuas da vezañ felladenner, ha bac'het e voe en toull. D'ar mare-se en doe kaz ouzh ar bibl, Doue hag ar relijion dre-vras. Padal e glevas komz eus an Islam ha goude an toull-bac'h e voe gounezet d'ar feiz vuzulman. Emezelañ a reas ouzh Nation of Islam ha cheñch a reas e anv en "X", o nac'hañ e anv sklav. Graet e veze "diaouled" eus ar re wenn gantañ hag ar re zu a oa sañset o vont da ren ar bed en-dro hervezañ.
Dimeziñ a reas e 1958 gant Betty X (ganet Sanders). C'hwec'h merc'h o doe.
E miz Gwengolo 1960 e kejas gant Fidel Castro hag a oa e New-York o weladenniñ ar Broadoù Unanet.
Goude bezañ kuitaet Nation of Islam e 1964 e reas e Hajj, da lâret eo ar perc'herinded d'ar vMekka. Dont a reas da vezañ ur muzulman sunni. Gwellout a reas muzulmaned eus meur a ouenn ha dont a reas da soñjal e c'hallfe an Islam mont dreist ar c'hudennoù gouennel. Beajiñ a reas div wech en Afrika, e 1959 hag e 1964. Diwezhatoc'h, e 1964, ez eas da Vro-C'hall hag d'ar Rouantelezh-Unanet.
Drouklazhet e voe d'an 21 a viz C'hwevrer 1965 e Manhattan e New-York gant izili eus Nation of Islam moarvat.
Malcolm X er sinema
Spike Lee en deus savet ur film diwar e benn : sellit ouzh ar pennad Malcolm X (film).
Nereüs
Nereüs (henc'hresianeg : Νηρεύς) zo un doue kozh eus ar re goshañ e gwengelouriezh Hellaz. Den kozh ar mor a vez graet anezhañ ivez.
Mojenn
Pontos (al lanv) e oa e dad, ha Gaia (an douar) e vamm. Gwaz an Okeanidenn Doris e oa ha tad da ouzhpenn 50 Nereidenn. O chom emañ e goueled mor Egea. Hervez Hesiodos e oa ganet eus e dad, hep mamm. Gant Pindaros eo bet kanet e justis vadelezhus. Un doue fur ha diouganer eo. Kemer a ra ivez ar stumm a gar.
Asdrubal
Asdrubal, pe Hasdrubal, zo un anv punek, ha hini meur a zen en istor kêr Kartada. Talvezout a rafe "e grad an doue Baal". Un anv-badez eo deuet da vout e broioù zo.
The Pogues
thumb|200px|The Pogues e miz Here 2006
The Pogues a zo ur strollad sonerezh saoz, blaz ar sonerezh poblek iwerzhonek àr e sonerezh, savet e 1982, hag en deus graet berzh adalek kreiz ar bleadoù 1980. Ur strollad dibar, ha na vezer ket evit renkañ en ur rummad resis, ken liesdoare e oa e sonerezh. "Pogue Mahone" a voe anv kentañ ar strollad, da lavaret eo "Póg mo thóin" (brezhoneg : pokañ, "pok d'am revr" !) ! Sonerezh hengounel a Vro-Iwerzhon tamm pe damm, ha tamm ha tamm bejoñs ar bunked a voe strinket e-barzh. Levezonet bras e oant get the Clash d'ar mare-se, seniñ a rezont gete (ha Joe Strummer a gempennas un albom dezhe). Binvigi trad ag Iwerzhon a oa gete e penn kentañ : tin whistle, banjo, mandolin, bouest an diaoul... Diwezatoc'h e tay ar binvigi tredan pe elektronik da vout pouezusoc'h en o sonerezh.
Prantad kentañ the Pogues :
Shane MacGowan (kan), Jim Fearnley (akordeoñs) ha Spider Stacy (tin whistle) : setu amañ penn izili ar strollad e penn kentañ, a pa vezent é soniñ ingal dre straedoù London. Ha d'ar mare-se e voe brassaet ar strollad get donedigezh Jeremy 'Jem' Finer (gitar, banjo), Cait O'Riordan (gitar-boud) hag Andrew Ranken (taboulinoù). Kreskiñ a reas brud vat ar strollad, un nebeud enrolladennoù hag àr un dro troiadoù sonadegoù a skignas ar vrud-se e 1984. "Pogue Mahone" a yeas da "bPogues" hag o fladenn gentañ "Red Roses for Me" a zeuas er-maez e 1985. Ur gitarour a voe ouzhpennet nebeudig goude (Phil Chevron), ha neuze, skoazellet anezhe get Elvis Costello (brudet a-walc'h e metoù an new-wave pe ar sonerezh punk er mareoù-se), e voe savet an album "Rum Sodomy & the Lash", bepred e 1985 (setu penaos e vize bet taolennet an Navy get Winston Churchill, sañset ?). Skeudenn an albom a ziskouez radell ar Meduse get dremm izili ar strollad e-lec'h tudennoù taolenn Gericault. Ur gwir aozour sonennoù a ziskuilh e vailhoni en albom-se (pa oa kentoc'h sonennoù kozh e-barzh pladenn gentañ ar strollad) : Shane MacGowan, ur saver kanaouennoù ma'z eus unan, un doare barzh hag a ouia kontiñ istoerioù berr ("The Sick Bed of Cúchulaínn" pe "The Old Main Drag") kerkoulz ha kaniñ, perc'henniñ pa larin mat, sonennoù kozh èl "Dirty Old Town" (Ewan MacColl) pe "And the Band Played Waltzing Matilda" (Eric Bogle). An tonioù-se dibunet get Mac Gowan a zeuas da vout brudetoc'h eget o stumm a-orin.
Breskded ar strollad get emzalc'h MacGowan
Berzh a rezont (a-unvouezh, gwerzh o fladennoù pe soñjoù ar vurutellourion sonerezh figus) met ne gendalc'hzont ket àr o lañs, daoust da dalvoudegezh o fennoberennoù. Enrolliñ un album nevez a voe nac'het gete (e-lec'h an dra-se e kinnigzont unan berr get 4 sonenn e-barzh nemetken, "Poguetry in Motion"); dimeziñ a reas O'Riordan get Costello ha monet kuit, erlec'hiet get ar gitarour-boud Darryl Hunt. Terry Woods, soner a-gozh e-barzh Steeleye Span ha barrek àr e-leizh a vinvigi, a zeuas da binvidikaat ar strollad. Àr ar marc'had, perzh dibar ar strollad er mareoù-se a oa emzalc'h Shane MacGowan, etre ront ha karrez, mat-divat, arvarus, diaes da ziarbenniñ. Ha eañ aozer sonennoù kentañ ar strollad neoazh, hag ivez pennskeudenn ar strollad, e greizig hag e spered. Daet int a-benn da zastum dañvez a-benn sevel hag enrolliñ "If I Should Fall from Grace with God" e 1988 (get ar sonenn vrudet "Fairytale of New York") ha "Peace and Love" e 1989. Berzh abominapl a rae ar strollad er mare-se, ha neoazh ne oa ket Shane Mac Gowan en e vleud, pe kentoc'h er memes bleud hag an izili arall ! Start e oa labourat getoñ, ne oa ket tu d'e gabestrañ un tammig, abadennoù zo a droe da drenk getoñ meur a wezh ! Stacy ha Finer a voe é kaniñ e-barzh o fladenn da heul "Hell's Ditch", erlerc'hiet MacGowan gete dre ret, kempennet get Joe Strummer.
Ar strollad dibennet
Pa oa aet kuit Shane Mac Gowan (e 1991 neuze) eo daet ar strollad da vout distabil ha distrantell a-walc'h. Perzh dibar the Pogues e oa mouezh e ganer ur sort ! Ha n'eo ket n'eus forzh piv a gemeras e lec'h, Joe Strummer e-unan a gasas an traoù e-pad ur pennadig, hag àr-lerc'h e voe Stacy é kaniñ da vat. Daou albom a zay er-maez get ar stumm dishañval-se, unan mat-tre hag unan etre an daoù, met ne oa ket a-walc'h evit reiñ lañs en-dro d'ar strollad ha setu eñ dispennet a-benn nebeud e 1996. Hiriv an deiz ne chom ket 'met Shane MacGowan hag a vez klevet diàr e benn ur wezh an amzer, dre hanterouriezh e strollad The Popes d'an nebeutañ (da gentañ ur bladenn e 1994), pe skridoù e vuhez "A Drink With Shane MacGowan" (2001), kenskrivet àr un dro getoñ ha get e vignonez kazetennerez.
Adsavet e voe ar strollad, get MacGowan mar plij, evit un troiad sonadegoù da vare Nedeleg e 2001. A-hend-arall, e miz an Azvent 2004, 9 "show" a voe sevenaet gete.
Moneg
Ur yezh aostrez-aziatek eo ar moneg (mon) komzet e Myanmar ha Tailand.
Arikareg
Un yezh kadoek eus isskourr ar yezhoù pawniek eo an arikareg (arikara, arikari(s), ree pe ris), komzet gant nebeut-tre a dud (nebeutoc'h eget 5 da yezh vamm, diwar 3 000 den en holl, daoust ma vez klasket addeskiñ anezhi) e North Dakota er Stadoù-Unanet (1997). Damvarv eo.
Foned
Ar bobl Fon zo ur strollad etnek ha yezhel bras eus Kornôg Afrika, zo o vevañ e Benin pe e Dahomey, hag e mervent Nigeria, gant ouzhpenn 2 000 000 a dud. Ar Foneg eo ar yezh komzet ar muiañ e Su Benin. Ur skourr eo ivez eus strollad ar yezhoù Gbeek. Liammet-tre eo ouzh sevenadurioù ar pobloù Ewe, Adja ha Guin. Lavaret e vez eo ar Foned a orin eus Tado, ur gêriadenn war an harzoù e gevred Togo, tost da Venin.
E kêriadennoù pe e kêrioù bihan, e diabarzh tiez savet gant pri dezho ur pignon toet gant feilhennoù houarn gwagennek, emañ an darn vrasañ eus ar Foned o vevañ hiziv an deiz. E-touez ar c’hêrioù savet gant ar Foned emañ Abomey, anezhi kêr-benn istorel Dahomey, hag Ouidah. Ar c’hêrioù-se a oa anezho kreizennoù kenwerzh a bouez da vare kenwerzh ar sklaved.
Ar relijion Fon
Pa’z eus kalz a Foned a heuilh ar relijion gristen e vez heuilhet relijion vroadel ar Vodou gant an darn vrasañ eus poblañs Benin. "Vodou" eo an anv fonek roet d’un doue pe d’ur spered. Gant pleustriñ ar voudou e vez sonet tumperezh ha gant-se e c’hall an dud bezañ sorset gant unan eus an doueed pe eus ar speredoù-se. Ar relijion Fon zo anezhi ur relijion liesdoueadek, gant un penn-doue (n’eo ket hollc’halloudus avat) anavezet evel Nana Buluku.
Levezon sevenadur ar Foned er Bed Nevez
Kalz eus diskennidi ar Foned a vev bremañ en Amerika, da-heul kenwerzh ar Slaved. A-gevret gant ar strolladoù sevenadurel all deuet eus mammvro ar Foned evel Yoruba ha Bantu ez eus bet krouet relijionoù diforc’h, anezho ar relijionoù Vodou, Kandomble ha Santería, hag ivez an doareoù dañsal ha seniñ (Arará, Yan Valu), diwar kendeuziñ ar sevenadur Fon gant ar sevenadurioù gall, portugalat ha spagnol.
Dx (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Dx, dx implijet gant yezhoù zapotekek zo evit skrivañ ar son kensonennel [dʒ].
Skritur yiek
Ur silabenneg eo ar skritur yiek anvet cuan (LFE : [tswen]) pe wei, implijet evit skrivañ ar yieg komzet e Sina. Kavet ez eus bet skouerioù eus ar d'an abretañ holl. Implijet e voe an doare-skrivañ-mañ evit aferioù relijiel pe kuzh e-pad meur a gantved.
Uhel-tre e oa deuet da vezañ an niver a c'hrafemennoù er silabenneg klasel, betek 8 000. Pa voe unvanet e 1975 e tiskennas an niver a c'hrafemennoù, enni bremañ gant 819 grafemenn en holl evit skrivañ 756 silabenn a-orin yiek ha 63 evit gerioù o tont eus yezhoù all, dreist-holl ar sinaeg. Ar silabenneg arnevez-se an hini eo a vez kelennet er skolioù.
Rety
Rety a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Chaneg
Ur yezh taiek-kadaiek eo ar chaneg (shan pe tai Shan) komzet gant tro-dro da 6 milion a dud e mervent Myanmar dreist-holl hag ivez e lec'hioù zo eus Tailand.
Pemp tonenn ez eus e chaneg.
Skritur yiek
Diorroet ez eus bet ivez un doare da implijout al lizherenneg latinek evit skrivañ ar yieg (anvet a-wechoù ivez pe loloeg) ma ra gantañ kristenion a-orin yiek nemetken.
ㄴ
Un doare-skrivañ arouezel eo an hangeul, da lâret eo stumm pep lizherenn diazez a ra dave d'al lec'h distagañ, ha stumm al lizherenn-mañ a diskouez penn an teod o stekiñ ouzh ar c'hevig.
Dh (lizherenn)
Implijet e vez e kerneveureg hag en albaneg ivez evit ober diouzh ar son [ð].
Yezhoù tibetek an norzh
Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek eo yezhoù tibetek an norzh, komzet e Nepal hag e Sina, ennañ teir yezh:
Dh (lizherenn)
Graet e vez gantañ ivez e swahilieg.
Watt
Ar watt (simbol: W) eo an unanenn SI evit ar c'halloudezh, ar flus energiezh hag ar flus gwrez.
Dh (lizherenn)
Implijet e vez ivez a-wezhoù evit treuzskrivañ ar son [dh] e yezhoù all, evel da skouer ar sañskriteg.
Watt
Ur watt zo, dre dermenadur, ar c'halloudezh resevet gant ur sistem a vez kaset ennañ ent-reoliek un energiezh 1 joul e-pad 1 segondenn (1 W = 1 J.s-1 = 1 m2.kg.s-3).
War dachenn an elektregezh e klot ar watt gant un tredan 1 amper dindan ur voltadur 1 volt (1 W = 1 A.V).
Orin an anv
Anvet eo bet ar watt gant ar Penn-kuzul ar Pouezioù hag ar Muzulioù e 1960 diwar James Watt evit e labour da ziorren ar mekanik-aezhenn.
Ourdoueg
Ur yezh indez-aryek eo an ourdoueg (اردو; RLVK: urdū) komzet gant tro-dro da 104 milion a dud en India hag e Pakistan dreist-holl, met kavet e vez ourdouegerion dre ar bed a-bezh.
Goude ar sinaeg ec'h eo an ourdoueg asambles gant an hindeg an eil yezh muiañ komzet er bed-holl e-keñver an niver a dud a ra ganti.
Gant ar saozneg ec'h eo an hindeg unan eus div yezh ofisiel pennañ India ha yezh ofisiel Pakistan eo an ourdoueg.
Tost-tre eo an ourdoueg d'an hindeg ha kentoc'h evit yezhoù disheñvel penn-da-benn e vez komz alies a-walc'h eus rannyezhoù eus an hevelep yezh a reer hindoustaneg anezhi.
Evit ober an diforc'h etre an daou zoare yezh, pe an div yezh, hindeg hag ourdoueg ec'h eo ret goût e vez skrivet an hindeg gant ar skritur devanagari evel ar sañskriteg hag e vez implijet al lizherenneg arabek evit skrivañ an ourdoueg evel ma vez graet gant ar perseg.
Dre vras e c'heller lâret int liammet tamm-pe-damm o-div ouzh bep a relijion gant ur sevenadur da heul: an hindeg gant an hindouegezh hag ar sañskriteg, ma'z eo bet levezonet e c'heriaoueg gantañ, tra m'eo bet levezonet hini an ourdoueg gant ar perseg ha drezañ gant an arabeg diwar levezon an islam.
Skrivet e vez gant stil persek al lizherenneg arabek gant lizherennoù ouzhpenn evit sonennoù na vezont ket kavet en arabeg
Urepele
Urepele (Urepel  e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Baigorri, e proviñs Nafarroa Beherea (pe Benafarroa), en Iparralde Euskal Herria, en hanternoz d'ar Pireneoù. A-stok emañ ouzh an tolead anvet Kintoa (pays Quint e galleg, ha Quinto Real e spagnoleg), un takad peurvanoù bremañ e Spagn hogen ma c'hall mêsaerien kanton Baigorri lakaat o deñved.
Keuz
Brudet eo keuz (boued) ar gumun.
Slijpe
left|thumb|Iliz katolik Sint-Niklaas (Sant [[Nikolaz Mira), Slijpe]] Slijpe en izelvroeg (e flandrezeg-kornogel : Slype) a zo ur gêriadenn nepell eus aod Mor an Hanternoz e Flandrez Belgia e rannvro Westhoek hag e proviñs Kornôg-Flandrez. Ur gumun e oa gwechall; gant lezenn 1977 eo bet lakaet e kumun Middelkerke.
Nereidezed
thumbnail|250px| An Nereidezed, livet gant [[Gaston Bussière.]] thumbnail|250px| Mougev ar Gorventenn, livet gant Edward John Poynter. An Nereidezed a zo doueezed, niverus hag a eil renk, hag a vev er mor. Merc'hed int d'an doue Nereüs ha d'an doueez Doris.
Gerdarzh
E gregach Νηρείδες, Nêreídes, pe Νηρηίδες, Nêrêídes. En unander Νηρείς, Nêreís, pe Νηρηίς, Nêrêís, eus ar verb νέειν, néein, « neuial ».
O doare
Un hanter-kant zo anezho, ha bez' e vezont da-heul Poseidon dalc'hmat. Diskouezet e vezont evel merc'hed yaouank kenedus, perlez ganto en o blev. Douget e vezont war delfined pe kezeg-mor, ur forc'h tridant en o dorn, pa ne vez ket ur gouralenn pe ur gurunenn. A-wechoù e vezont diskouezet gant lostoù-pesked.
Hiniennoù
Brudet ez eus div pe deir dreist ar re all, evel Amfitrite, gwreg Poseidon, pe Thetis, mamm Ac'hilleüs, pe Galateia, karet gant Pygmalion.
Taldir
Taldir zo
134
887 Ab Urbe Condita = 134 goude J.-K.
Jalaluddin Muhammad Akbar
Jalaluddin Muhammad Akbar (جلال الدین محمد اکبر en ourdou), anavezet ivez evel Akbar pe Akbar Veur (Akbar-e-Azam) (15 a viz Here 1542 - 27 a viz Here 1605) a oa e penn an Impalaeriezh Voghol en Indez, etre 1556 ha 1605. Sellet a reer outañ evel an hini galloudusañ eus an impalaerien voghol.
Mont a reas war an tron pa ne oa nemet 13 vloaz, goude marv e dad Nasiruddin Humayun. Deuet e oa Humayun a-benn da adaloubiñ Delhi e 1555. Akbar, e-pad e ren, a dalas ouzh enebiezh diskennidi Sher Shah Suri hag a suraas harzoù an impalaeriezh e tu ar c’hornôg. En Eil Emgann Panipat, e 1556, e voe trec’h war ar roue indian Hemu. Stagañ a reas Malwa (1562), Gujarat (1572), Bengal (1574), Kaboul (1581), Kachmir (1586), ha Kandesh (1601) ouzh e impalaeriezh. Dindan ugent vloaz e voe kadarnaet e c’halloud hag en em astennas e grog war un tamm mat eus hanternoz ha kreiz India. Kreñvaat a reas e veli dre emglevioù gant aotrouien Rajput, ha dre zimeziñ gant priñsezed Rajput. Lemel a reas an telloù a veze savet war ar re na oant ket muzulmiz hag envel a reas Hindouiz e postoù uhel en impalaeriezh.
Dindan ren Akbar e vleunias an arz hag ar sevenadur. Dedennet-bras e oa gant al livadurioù ha kinklet e veze mogerioù e balezioù gant murlivadurioù. Ouzhpenn harpañ al livourien a bleustre e doare ar vro, e plije dezhañ ivez an taolennoù e doare Europa. Pitilh e oa gant al lennegezh ha meur a oberenn eus al lennegezh sañskritek a lakaas treiñ e perseg, ouzhpenn lakaat oberennoù persek anavezet da vezañ skeudennaouet gant livourien eus e lez. Lakaat a reas sevel meur a savadur bras a c’haller gwelet c’hoazh e Fatehpur Sikri a oa e gêr-benn. Dindan ren Akbar ivez e voe divizoù etre beleien uhel eus relijionoù disheñvel ar vro : Muzulmiz, Sikhed, Hindoued... ha Katoliged zoken (Jezuisted deuet eus Portugal).
Mervel a reas en Agra ha beziet e voe e Sikandra, e-kichen Agra. E vab Jahangir a zeuas da vezañ impalaer war e lerc'h.
Pollachius
Pollachius zo ur genad e rummatadur ar pesked.
Dd (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Dd, dd implijet gant ar c'hembraeg ma vez anvet edd, evit skrivañ ar son kensonennel [ð].
Pozitron
War dachenn fizik ar partikulennoù eo ar pozitron, pe poziton, an antipartikulenn stag ouzh an elektron.
Dd (lizherenn)
Renket e vez al lizherenn-mañ etre d hag e el lizherenneg kembraek.
Pozitron
Diouganet gant Paul Dirac e 1928 e teuas ar stumm antimateri-se da vezañ an hini kentañ bet anataet dre arnodiñ (Carl David Anderson, 1932).
Karg elektrek ar pozitron a dalv +1 eV (p'eo -1 eV hini an elektron). Memes spin hag memes mas en deus evel an elektron.
Pa vez anihilet ur pozitron gant un elektron e vez treuzkemmet o mas da energiezh dindan stumm daou foton gamma.
Spike Lee
right|230px|thumb|Spike Lee e Festival Cannes 1999. Spike Lee zo ur senarioour, filmaozer ha produer stadunanat. Ganet e oa d'an 20 a viz Meurzh 1957 en Atlanta (Georgia) dindan an anv Shelton Lee.
Lakaat a ra e filmoù ar pouez war an Afroamerikaned alies, o c'hudennoù identelek ha sokial. E touez an aktourien dibar o deus kroget gantañ emañ Denzel Washington, Halle Berry, Samuel L. Jackson ha John Turturro. C'hoariet en deus en un 10 bennak eus e filmoù. Produet en deus ouzhpenn 35 film abaoe 1983 gant e gevredad 40 Acres and a Mule Filmworks staliet en Evrog Nevez.
Ret eo bet dezhañ meur a briz, en o zouez un Oskar a enor e 2016 ha Prix meur Festival Cannes e 2018.