cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Energiezh nukleel
Skiriadur derc'hanel
E deroù ar bloavezhioù 1950 e kinnigas an Amerikan Ernest O. Lawrence (1901-1958) ober gant toriom hepken ha neutronoù diavaez evit fardañ un doare dazgwereder nevez, a reer dazgwerederioù iseizik anezho : e-lec'h mont en-dro dre un dazgwered ristennek ez arveront ur c'hwimmer rannigoù evit kenderc'hañ neutronoù. E 1993 e voe ijinet gant an Italian Carlo Rubbia (bet ganet e 1934) ober gant ur c'hwimmer protonoù.
Tu zo ivez da addanzen an dilerc'hioù a-benn adtapout an uraniom hag ar plutoniom a zo chomet enno, evel ma vez graet abaoe 1966 e greanti addanzen La Hague (Bro-C'hall).
Ec'hodadoù ameeun a c'hoarvez e-kerzh ar sevel kreizennoù derc'hanel, ar fardañ trelosk hag ar merañ an dilerc'hioù. Arvarus-kenañ eo an ec'hodadoù-se, a c'hall saotrañ an endro ha degas kleñvedoù marvus er boudoù bev.
Kantvedadoù zo rekis evit ma tigenaozfe an dilerc'hioù – kuriom, neptuniom, amerikiom hag arall ; ret eo neuze o gwareziñ a-hed an amzer evit mirout outo ag ober droug pe zroug. Ouzhpenn-se e c'hallfe an dilerc'hioù-se bout laeret ha servijout da sevel armoù nukleel.
Uniadur derc'hanel
"Uniadur derc'hanel" a reer eus an argerzh fizikel ma kendeuzer meur a zerc'han atomel damheñvel o zolz (an niver a neutron hag a broton enno) a-benn kenaozañ un derc'han pounneroc'h. Kementadoù bras-divent a c'hremm a vez dilaosket ha lonket war an dro en argerzh-se, ma tro an danvez da blasma.
Dilaosket e vez gremm pa vez uniet daou zerc'han a zo skañvoc'h eget an houarn 5626Fe — en elfenn-mañ hag en nikel 5928Ni emañ ar muiañ a c'hremm kevanstagañ a vez endalc'het en un derc'han ; lonket e vez gremm pa vez uniet derc'hanoù pounneroc'h eget an houarn.
E 1940, e stern ar Manhattan Project, e voe studiet an uniadur derc'hanel evit fardañ bombezenno ; daou vloaz war-lerc'h e voe studiet perzh ar skiriadur evel trelosker an uniadur, ar pezh a lieskementje galloud ar vombezenn dre viliadoù. Dilezet e voe ar studiadennoù-se goude an Eil brezel-bed, betek ma lakaas U. R. S. S. he bombezenn gentañ da darzhañ e 1949.
Da heul an darzhadenn-se e tivizas ar Stadoù-Unanet adkregiñ gant ar studiadennoù, ha d'ar 1añ a viz Du 1952 e tarzhas Mike, gant ur galloud a 10,4 Mt – da lavaret eo 472 gwech ar galloud a zistrujas Nagasaki seizh vloaz kentoc'h.
Paese
Paese  zo ur gumun eus proviñs Treviso, e Veneto, en Italia.
Lebor na gCert
Stumm
Skrivet eo al levr e gwerzennoù. Digoret e vez pep barzhoneg gant ur rann komz-plaen hag a laka e berr ar pezh a vez lavaret da c'houde. Daou warn-ugent anezho a gaver e-barzh al levr.
Johann Jakob Froberger
Buhez
E 1641 e tistroas da Wien, ma voe ograouer betek 1645, pa zistroas da Roma da gendelc'her da studiañ, gant Giacomo Carissimi (1605-1674) marteze, gant Athanasius Kircher (~1602-1680) a-dra-sur. E 1649 e tistroas da Aostria adarre, dre Firenze ha Mantua ma tiskouezas d'ar briñsed an arcæ musurgicæ novum inventum, un arc'h bet ijinet gant Kircher evit aozañ sonerezh. E miz Gwengolo e tiskouezas an arc'h d'an impalaer, hag e sonas dirak un diplomat anvet William Swann, el lakaas da gejañ ouzh ar sonaozour flandrezat Constantijn Huygens (1596-1687), a chomas mignon dezhañ a-hed e vuhez. Dre Huygens ez anavezas labour ar sonaozourion c'hall Jacques Champion de Chambonnières (~1602-1672), Ennemond Gaultier (~1575-1651) ha Denis Gaultier (~1600-1672), ur c'henderv da Ennemond.
Lebor na gCert
Skrivagner
Hervez an destenn eo bet skrivet al levr gant Sant Benean. Alies e kaver al lavarenn latin de quibus Benean dixit («evel-henn a lavar Benean») e fin ur rann komz-plaen, pe mod-all en iwerzhoneg lavarennoù evel ro ċan Benéan («evel-henn a gan Benean»). A-wechoù zoken eo anvet ar sant in t-úġdar, da lavarout eo «ar skrivagner». Evelato n'eo ket ar sant «tad» nemetañ al levr, a lavar John O'Donovan. Hervezañ e teu endalc'h al levr eus an hengoun gouezelek a gaver e levrioù all, ha skrivet hag adskrivet e oant bet gant meur a zen, Sant Benean en o zouez. Ouzhpenn, stumm ar yezh hag ar barzhonegoù n'int ket kozh a-walc'h da vezañ eus amzer ar sant.
Johann Jakob Froberger
Buhez
Pa varvas an impalaerezh Maria Leopoldine von Österreich-Tirol e miz Eost 1649 e voe paouezet gant ar sonerezh el lez. Kuitaat Wien a reas Johann Jakob Froberger neuze, ha beajiñ e-pad pevar bloavezh ; krediñ a reer e voe karget gant an impalaer d'ober un tamm labour diplomatiezh ha, marteze, spierezh.
Nebeut-tre zo anavet diwar-benn ar beajoù-se ; hep mar e chomas e kêrioù Dresden, Köln, Düsseldorf, Antwerpen hag e broioù Zeeland ha Brabant. Asur eo e chomas e Brusel div wezh, e 1650 ha 1652, e London hag e Pariz.
E 1653 e tremenas J. J. Froberger dre Heidelberg, Nürnberg ha Regensburg kent distreiñ da Wien e miz Ebrel da chom el lez e-pad pevar bloavezh.
Ne chom roud ebet pe dost eus bloavezhioù diwezhañ ar sonaozour, war-bouez eskemmoù lizheroù etre Constantijn Huygens ha dugez Montbéliard, Sybilla a Württemberg, a oa o chom en Héricourt. He c'helenner war ar sonerezh e voe Froberger en Héricourt, ma varvas e miz Mae 1667.
Energiezh nukleel
Uniadur derc'hanel
Dav e voe gortoz betek 1957 evit ma vefed gouest da vestroniañ galloud an uniadur, da heul enklaskoù ar Saoz John D. Lawson (1923-2008) a embannas e vennozhioù evit fardañ dazgweredoù derc'hanel dre uniadur, Dezverk Lawson, ma kinnig an amplegadoù a zouester, gwrezverk hag amzer a zo rekis evit ma talc'hfe uniadur derc'hanoù hidrogen. E 1946 avat e oa bet breouet an dazgwereder gwrezderc'hanel kentañ gant ar Rouantelezh-Unanet.
Germana de Foix
Germaine de Foix (e galleg), pe Germana de Foix e katalaneg ha spagnoleg (Foix, 1488 - Liria (Valencia), 1538) a oa eil pried Fernando II Aragon ha rouanez Aragon.
Energiezh nukleel
Uniadur derc'hanel
E 1951 e voe loc'het pep a raktres uniadur derc'hanel gant ar Stadoù-Unanet ha gant U. R. S. S., a c'hounezas ar redadeg pa zeuas a-benn da delc'her un dazgwered gwrezderc'hanel stabil e 1968.
Germana de Foix
Eured
E miz Here 1505, da 18 vloaz, e voe dimezet da Fernando II Aragon, a oa 53 bloaz, intañv Izabel Iañ Kastilha abaoe nebeutoc'h eget bloaz, Roue Aragon hag ivez Kastilha abaoe marv Izabel.
Aotre da zimeziñ a voe roet gant Loeiz II Amboise, eskob Albi, lidet e voe an eured e kastell Blois hervez an diferadurioù a beoc'h sinet entre Loeiz XII ha Fernando II Aragon e feur-emglev Bleaz e 1505.
Leuskel a reas ar roue gall e wirioù war Rouantelezh Naplez gant he nizez ha reiñ dezhi an titl a Rouanez Jeruzalem, nemet distreiñ da Vro-C'hall a ranke ar gwirioù-se ober ma ne oa ket a vugale. En eskemm e ouestle Roue Aragon ha Kastilha envel da bennhêr ar mab a c'halle an daou bried kaout. Kement-se a lakaas uhelidi Kastilha da gonnariñ, rak neuze n'hallje ket Fulup Iañ Kastilha hag e bried Janed Kastilha ren war Kurunenn Aragon.
Ur mab o doe Fernando ha Germaine, Juan, ganet d'an 3 a viz Mae 1509, pezh a dalveze e vije rannet an div rouantelezh, Kastilha hag Aragon, met mervel a reas un nebeud eurvezhioù goude bout ganet.
Rouanez Aragon
Mervel a reas Fernando e miz Genver 1516. Fall e oa e yec'hed abaoe daou vloaz, marteze diwar re a louzoù kemeret da gaout bugale gant Germaine. Leuskel a reas ganti madoù a-walc'h : ouzhpenn 50 000 florin ar bloaz, hag ar rouantelezh keit ha ma ne zimezje ket. Ha hi davont da chom da Gastilha.
En e lizher diwezhañ d'e vab-bihan Carlos, e c'houlennas Fernando digantañ ober war-dro e intañvez hag ober diouzh e destamant. E 1517 e tegouezhas Carlos e Spagn. Ne oa nemet 17 vloaz, ha Germana de Foix a oa 29 vloaz, plac'h didrouz ha karantezus, ha ne oa ket deuet c'hoazh da vezañ tev evel ur varikenn.
En em welout a rejont e Valladolid, ha hegarat e voe Carlos en he c'heñver. Aozet e voe tournamantoù ha banvezioù en enor dezhi. Karantez a savas etrezo, hag ur verc'h vastardez he doe Germaine gant ar roue yaouank : an Infantez Isabel de Castilla, meneget e testamant Germaine de Foix evel an «infanta Isabel» hag he zad evel «el emperador», goude ma ne voe ket anavezet gwech ebet, ha savet e voe ar plac'hig e lez Kastilha.
En 1519 ez eas Germana de Foix, gant Carlos Iañ hag e c'hoar Leonor, da Zaragoza ha Barcelona da lidañ ar c'h- Cortes ha bezañ anvet da roue ha da douiñ dirazo. Eno e voe divizet, evit kaeraat brud an danvez-impalaer yaouank, dimeziñ Germana de Foix da varkiz Brandenburg, unan eus heulierien personel de Carlos, hag evel-se e lakaas fin d'e garantezioù gant gwreg e dad-kozh. Carlos Iañ a anvas anezhi da vesrouanez ha da letanantez jeneral Valencia ha margrav Brandenburg da gabiten jeneral ar rouantelezh.
Energiezh nukleel
Uniadur derc'hanel
Diouzh tro-vat Soviediz eo deveret ar raktres etrebroadel International Thermonuclear Experimental Reactor (ITER) a zo o ren bremañ c'hoazh e lec'hienn Cadarache e kumun Sant Pau de Durança (Bouches-du-Rhône, Bro-C'hall) ; pal ITER eo gwellaat arc'hwel ar c'hreizennoù derc'hanel ha kenderc'hañ nebeutoc'h a zilerc'hioù,.
E 1962 e voe kinniget un doare arall da seveniñ an uniadur, dre arverañ laseroù evit ma 'z enbloskfe kloerennadoùigoù derc'hanoù hidrogen. Ret e voe gortoz ar bloavezhioù 1970 avat evit ma vije fardet laseroù galloudus a-walc'h. Abaoe m'eo bet berzet ober taolioù-arnod nukleel en aergelc'h an Douar ez eus bet roet arc'hant d'ar soudarded evit ma vije kendalc'het gant ar studioù.
E 2010 e voe graet an arnodennoù kentañ en National Ignition Facility (NIF) amerikan, hag en hevelep bloavezh e voe echuet sevel al Laser MégaJoule (LMJ) e Bro-C'hall. Ne c'hortozer ket gwall galz a c'hounez gremmel diwar an daou raktres avat, setu e vo ret hep mar sevel raktresoù arall a-benn fardañ dazgweredoù derc'hanel dre laser a c'hallje bout korvoet en un doare kenwerzhel.
Reizhiadoù derc'hanel arall
Abaoe 1800 hag ijinadenn an daspugner kimiek gant Alessandro Volta (1745-1827) e c'haller ober gant ganerioù tredan a zo bihan ha hezoug. Da heul enklaskoù dizehan ez eus bet krouet daspugnerioù bihanoc'h-bihanañ ha galloudusoc'h-galloudusañ a bad pelloc'h-pellañ hag a zo bastus evit ezhommoù ar pemdez. En avat ez eus bet ganet ezhommoù nevez, en abeg d'an ijinerezh egorel pergen : rekis eo ober gant reizhiadoù padus, gremmarboellus ha didrezalc'h.
Meur a ziskoulm zo bet kavet, evel ar panelloù heoldredan hag ar podoù trelosk, hogen a-feur ma kreskas an ezhommoù e kreskas an niver a gudennoù da zirouestlañ : didalvoud eo ar panelloù heoldredan pa ne vez ket gouloù an Heol o skeiñ warno, da skouer. Neuze e voe klasket ha gallout a rajed ober gant ar gremm derc'hanel er raktresoù egorel.
E kreiz ar bloavezhioù 1950, er Stadoù-Unanet, e voe klasket ober gantañ en egor ; da neuze e voe savet ar ganerioù gwrezel dre skinizotopoù (GGS / RTG) kentañ, a gaved talvoudus koulz evit an egorlistri hag an enklaskoù derc'hanel war an Douar. Dre an digevanidigezhioù α ha β e reer en hevelep dazgweredoù : troet e vez gremm fiñvel ar rannigoù e gwrez, a dreuzfurmer e tredan. Ar poloniom-210, ar plutoniom-238, an amerikiom-241 hag ar c'huriom-244 eo ar skinizotopoù arveret an aliesañ a-douez an tregont a c'haller implijout. Betek 40% e sav efedusted an doare ober, ha dek mil gwech muioc'h a dredan a c'haller derc'hel en daspugnerioù-se eget er re a veze implijet betek-henn.
E 1959 e voe diskouezet ar GSS kentañ, e 1961 e voe bannet unan 2,7 W en egor e bourzh ul loarell vilourel a voe maget pemzek bloavezh-pad. Hevelep ganerioù a voe arveret er raktresoù Pioneer (1958-1978), Voyager (adalek 1977), Galileo (1989-2003), Ulysses (1990-2009) a-douez reoù arall. Ur GSS zo war bourzh ar sonterez egor New Horizons a voe bannet e 2006 a-benn tizhout Ploudon e 2015.
En tu arall da bourchas tredan e c'hall ar generioù-se ober gant o gwrez evit mirout ouzh al listri a skornañ pa vezont pell diouzh an Heol, evel en egor etresteredel pe e pennaheloù al Loar.
Inizi Auckland
Inizi Auckland (saozneg: Auckland Islands; maorieg: Motu Maha pe Maungahuka) a zo un enezeg didud perc'hennet gant Zeland-Nevez lec'hiet 465 km er su da Enez ar Su. Evel an inizi gouantarktikel all eus Zeland-Nevez emañ war roll Glad ar bed an Unesco abaoe 1998.
Energiezh nukleel
Atomoù hag izotopoù
Sir James Chadwick, pa diskulias bezoud an neutron e 1932, e voe tad ar fizik derc'hanel a-vremañ. Da heul diskuliadur ar skiriadur derc'hanel e 1938 e kinnigas ar fizikour dan Niels Bohr (1885-1962) ur patrom nevez evit an atom : un derc'han en e greiz, savet diwar nukleon, da lavaret eo neutron neptu (i.e. divec'h a dredan) ha proton muivec'hiet (i.e. bec'hiet a dredan muiel +) a ya da ober an darn vrasañ eus tolz an atom, ha lies gwiskadoù elektron leivec'hiet (i.e. bec'hiet a dredan leiel –) ha didolz o treiñ tro-dro d'an derc'han.
You'll Never Walk Alone
Istor ar ganaouenn
Da gentañ-penn e oa bet savet evit ar gomedienn war gan Carousel a oa bet krouet e Broadway ma veze kanet gant an aktourez stadunanat Christine Johnson. Berzh he devoa graet ar ganaouenn er Stadoù-Unanet Amerika en abeg d'ar mare : ne oa ket peurechu an Eil Brezel-bed hag ur bern tud a chome ur c'har dezhe war dalbennoù Europa pe ar Meurvor Habask c'hoazh.
Energiezh nukleel
Atomoù hag izotopoù
En urzh an ångström (10−10 m) eo ment an atomoù, da lavaret eo kant mil gwech brasoc'h eget hini an derc'han (10−15 m).
You'll Never Walk Alone
Istor ar ganaouenn
Gant ar strollad eus Liverpool Gerry and the Pacemakers e oa bet kanet e 1963 ha ne badas ket pell a-raok ma'z eas da gan ofisiel suporterien ar c'hleub lec'hel kerkent ha 1964. Un enrolladur eus o c'hanioù a gaver e dibenn ar ganaouenn Fearless (en albom Meddle (1971)) gant ar strollad Pink Floyd.
D'ar 4 a viz Du 2001 e oa bet kanet You'll Never Walk Alone gant Barbra Streisand da-geñver an Emmy Awards evit dougen bri d'an holl dud bet gloazet pe laeret o buhez digante e-kerzh Gwalldaolioù an 11 a viz Gwengolo 2001.
Energiezh nukleel
Atomoù hag izotopoù
Kevatal da hini ar proton eo an niver ag elektron en un atom neptu, da lavaret eo hep bec'hiad tredanel : bec'hiad muiel pep protonenn zo nullet gant bec'hiad leiel un elektronenn. Dre al lizherenn Z e verker niver atomek an atom, da lavaret an niver a broton a zo en derc'han ; dre N e verker an niver a neutron, a c'hall kemmañ en un elfenn gimiek. Pa vez Z izel e toug N da vout kevatal d'an niver a broton ; pa gresk Z ez eus ezhomm a vuioc"h a neutron evit ma chomfe stabil an derc'han : "izotopoù" an elfenn-mañ-elfenn a reer eus an atomoù-se, a zo pounneroc'h en abeg d'an neutron ouzhpenn a zo en o derc'han.
Da skouer, pevar izotop eus an neptuniom undefinedundefinedNp zo : Ar sammad A = N + Z eo tolz atomek an elfenn-mañ-elfenn, a vuzulier en u, 1 u o vout dre genemglev etrebroadel 1/12 eus tolz un atom karbon-12 stabil ; 237,048 u eo tolz atomek 93144Np (93 + 144 = 237).
Katelin Aostria (1533–1572)
Katharina von Österreich, pe Katelin Aostria, ganet en Innsbruck e 1533 ha marvet e Linz e 1572, a oa ur briñsez aostrian eus an Tiegezh Habsbourg, merc'h da Ferdinant Iañ an Impalaeriezh Santel ha da Anna Jagellon, rouanez Hungaria.
Energiezh nukleel
Atomoù hag izotopoù
Anvet e vez un izotop dre arouez an elfenn, e dolz atomek el laez dirazañ, e niver atomek en traoñ dirazañ : 23892U evit an uraniom-238.
Derc'han un atom
Kevatal da 1 u eo tolz pep neutronenn ha pep protonenn a ya da sevel dec'han un atom ; muiel (+) eo bec'hiad tredanel pep protonenn, null eo hini pep neutronenn.
Katelin Aostria (1533–1572)
Dugez Mantova e voe dre he dimeziñ kentañ, ha rouanez Polonia dre an eil.
He buhez
Seitek vloaz e oa Katharina e 1549, pa voe dimezet da Francesco III Gonzaga, dug Mantova. Hogen pevar miz hepken e padas o friedelezh rak mervel a reas an ozhac'h yaouank diwar ur skeventfo en devoa tapet goude bezañ kouezhet en dour.
Energiezh nukleel
Derc'han un atom
Distabil e vije an holl atomoù mar bijent dindan beli an dredanwarellouriezh hag ar c'herc'hellerezh hepken, a zo daou c'hremm a-douez ar pevar etrewered diazez, rak pellaat a raje ar rannigoù kevatal o bec'hiad ha dre-se e tistrujjent an derc'han – ne voe mui danvez ebet en Hollved neuze. Peogwir ez eus danvez en hollved ez eo ret e vije un trede gremm, a anver "etrewered derc'hanel kreñv" (EDK), o liammañ proton ha neutron en derc'han. "Etrewered derc'hanel kreñv dilerc'h" (EDKD) eo anv gwirion an nerzh-se, n'eus anezhañ nemet un dilerc'h eus an etrewered derc'hanel kreñv a liamm kwarkoù etrezo da stummañ proton ha neutron.
Desachus-kenañ eo an EDKD etre ar proton hag an neutron, ar pezh a zo kreñvoc'h eget an nerzh tredanwarellek a glask pellaat pep protonenn diouzh ar re arall : en abeg da gement-se ez eus eus an derc'hanoù.
Katelin Aostria (1533–1572)
He buhez
Pevar bloaz goude, e 1553, ec'h addimezas Katharina da Sigismond II Aogust, roue Polonia ha dug-meur Lituania.
Polonia
Div wech e oa bet dimezet Sigismund : da gentañ da Elesbed (1526-1545), c'hoar henañ Katelin ; da eil da Varbara Radziwiłł, a oa bet serc'h ar roue a-raok bout pried dezhañ. br /> E miz Mezheven 1553 e voe lidet an eured. E miz Here 1554, pa oa brazez ar rouanez, e reas ur golladenn. Diwar an dezi-se ne reas an darempredoù nemet fallaat etre an daou bried. Katelin ne rae nemet tamall he serc'hed d'ar roue, hag ar re-se a oa anavezet gant an holl el lez, ha goap a veze graet outi ken e veze. Ar roue a grede start e oa mallozhet e euredoù, rak dimeziñ da c'hoar e bried kentañ a gave bremañ a-enep lezenn Doue. A-hed ar bloavezhioù, petra bennak ma oa bet dilennet e dad-kaer da impalaer santel, n'ehanas ket ar roue da glask an aotre da derriñ e eured, hogen en aner. A-benn ar fin e tec'has Katelin e 1566 hag e tistroas da Aostria. Ti bloaz ha tregont bloaz e oa. Ne addimezas ket.
Energiezh nukleel
Derc'han un atom
N'eo ket tolz an derc'han kevatal ez-resis da N + Z avat. Evel ma voe anataet gant Albert Einstein, un diforc'h e tolz an derc'han eo ar gremm a liamm an nukleon etrezo, ar gremm-se o vout kavet dre an atalad E = m.c² m'emañ E ar gremm, m an tolz ha c tizh ar gouloù er goullo (299 792 458 m/s) ; dre bouezañ an atomoù hag an elfennoù a ya d'o sevel e c'haller termeniñ ar gremm keitad a zalc'h an elfennoù-se etrezo.
Skiriadur
A-c'houde dizoloadur an neutron e voe E. Fermi o skinata meur a zerc'han diforc'h gant ar rannigoù nevez-se ; merzout a reas neuze e voe lonket lod neutronennoù izel ar gremm enno en ur ec'hodiñ foton, a zo rannigoù a zoug kement skin a zo er skalfad tredanwarellek evel ar gouloù, ar skinoù X, γ, danruz, dreistmouk, hag all. A-benn gwiriañ an anadenn-se e reas taolioù-arnod gant kement elfenn gimiek a oa anavezet ha renablet e rummadur trovezhiek an elfennoù ; elfennoù skinoberiek nevez a gavas (ar plutoniom hag an neptuniom), hogen kemmañ a reas an disoc'hoù pa labouras gant uraniom. Gant Lise Meitner hag he c'henseurted e voe kinniget un displegadenn : en ur zegerc'hat an neutron en em ranne derc'han an atom uraniom 23592U e div elfenn arall, tolz pep hini anezho o vout tost da hanter hini an uraniom. Bariom 13856Ba a voe kavet evit gwir. Diwezhatoc'h e voe prouet ne c'hoarveze ket ar skiriadur-se gant izotopoù all an uraniom, ha diwezhatoc'h c'hoazh e voe diskouezet e c'hall ar skiriadur kenderc'hañ meur ag elfenn diforc'h, an dasparzh anezho o vout damheñvel ouzh daou dort ur c'hañval.
Pa vez skiriet un derc'han uraniom-235 e c'haner daou zerc'han skañvoc'h hag etre div ha teir neutronenn uhel ar gremm enno dre o zizh. En abeg da bouez an U-235 ne c'hall an atalad N = Z bout gwiriet nemet mard eus un ec'hodadenn neutronennoù ouzhpenn (amañ : 92 + 141 + 2 = 235). Diwar ar re a neutronennoù ez eo distabil kenderc'hadoù ar skiriadur ; dre skinoberiegezh e teuont a-benn da stabilaat, pa zigevan an neutronennoù re en ur ec'hodiñ skinoù β peurliesañ.
Tremen 80 kenderc'had diforc'h a c'hall bout ganet diwar skiriadur an uraniom-235 ; digevanañ a ra ar c'henderc'hadoù-se d'o zro en ur stummañ ristennadoù digevanañ, ha war-dro 200 elfenn a c'hall bout bet ganet e dibenn an dazgwered.
War-dro 200 MeV eo ar gremm a vez ec'hodet e skiriadur pep derc'han U-235. War-dro 1 g uraniom zo e pep kilogramm kailh. War-dro 0,7% eus an uraniom-se zo U-235, setu e vez 1,8 x 1019 ag atomoù U-235 e pep kilogramm kailh. Mar bije skiriet an holl atomoù-se e vije ec'hodet 3,6 x 1021 MeV dre c'hramm, da lavaret eo 0,6 x 109 Joul/g (1 J = 6,24 x 1018 eV), da geñveriañ gant ar 4 x 107 J a zo en ur c'hilogramm glaou eus an dibab – bez' ez eus neuze en 1 kg kailh uraniom kement a c'hremm hag e 10 tonennad antrakit.
En dazgweredoù ristennek – neutronennoù kenderc'het o skiriañ d'o zro – e vez re vras tizh an neutronennoù ec'hodet evit ma c'hallfer o arverañ, setu e ranker o gorrekaat betek an tizh rekis, ar pezh a vez gret dre lakaat atomoù skañv evel an hidrogen 10H, ar c'harbon 66C pe al litiom 34Li en-dro d'an uraniom ; "elfennoù gorrekaer" a reer eus an elfennoù-se neuze.
Atomoù pounner all a c'haller skiriañ dre neutron gorrek (i.e. izel ar gremm enno), evel 233U pe 239Pu. Lod atomoù pounner all a c'haller skririañ dre o skinata gant neutron herrek (i.e. uhel ar gremm enno), evel 238U, a zo 140 gwech paotoc'h eget U-235, pe 232Th, a zo 400 gwech paotoc'h eget U-235.
E-lec'h skinata an derc'hanoù gant neutron a-benn o skiriañ e c'haller ober gant proton, rannigoù α pe c'hoazh gant deuteron, da lavaret eo derc'hanoù deuteriom 2H.
Uniadur
Dre skiriadur e vez rannet derc'hanoù pounner e reoù skañvoc'h, dre uniadur e vez kendeuzet derc'hanoù skañv a-benn kaout unan pounneroc'h, ha neutron ouzhpenn.
Er stered e c'hoarvez an uniadur gant meur ag elfenn kimiek, hogen war an Douar ez eo aesoc'h ober gant an hidrogen abalamour ma 'z eus tri izotop anezhañ : an elfenn voutin 11H, an deuteriom 21H hag an tritiom 31H, ha peogwir e rank an nerzh-pellaat a zo en derc'hanoù mont da get : seul wanoc'h ar bec'hiad tredanel, seul wanoc'h ivez e vo an nerzh-se. Ouzhpenn-se, seul vuioc'h a neutron a vo en derc'han, seul bounneroc'h e vo an derc'han a vo kenderc'het ha seul vrasoc'h e vo ar c'hementad gremm a vo ec'hodet.
Evit ma vije nullet an nerzh-pellat a-benn o uniañ ez eo rekis e tizhfe an derc'hanoù ur gremm fiñvek par da 10 keV. Evit kaout ar gremm-se e tommer an derc'hanoù betek gwrezverk ar stered, a zo war-dro 108K, an tommder-se o lakaat an derc'hanoù da fiñval ha neuze da zastum gremm. Rekis eo ivez kaout trawalc'h a zerc'hanoù gant trawalc'h a c'hremm fiñvel enno e-pad berr amzer.
Digevanidigezh α
Un doare skiriadur emdarzh eo an dazgwered-se, ma ec'hod un derc'han pounner ur rannig α enni ur gremm kevatal da 5MeV. Un derc'han heliom zo eus ur rannig α, ennañ div brotonenn ha div neutronenn. En ur ec'hodiñ ur rannig α e kemm an derc'han pounner a zo o tigevanañ ; setu amañ unan eus an dazgweredoù paotañ : Kemmet eo bet an atom uraniom-238 e toriom-234.
E 1928 e kinnigas ar fizikour ukrainat Georgyi Gamov (1904-1968) un displegadenn da ec'hoadenn ur rannig α : evitañ e oa anezhi dija en derc'han, distag diouzh an nukleon arall, en ur sank barr, ha dont a ra a-benn da achap dre wered riboul gant un tizh par da 5% eus hini ar gouloù (da lavaret eo war-dro 15 000 km/s).
Digevanidigezh β
Daou zoare digevanidigezh β zo, unan muiel β–hag unan leiel β+ :
• en doare β– e tro un neutronenn n0 da brotonenn p+ en ur ec'hodañ un elektronenn e– hag ur c'hourzhneutronenn \bar{\nu}_e : • en doare β+ e tro ur brotonenn da neutronenn en ur ec'hodiñ ur bozitronenn e+ hag un neutrino \nu_e : An dazgwered-se n'eo ket emdarzh, ret eo degas gremm evit ma c'hoarvezfe.
Kemmañ a ra an elfenn gimiek a c'houzañv an digevanidigezh β. Da skouer, kemmañ a ra ar c'heziom 137Cs en ur ec'hodiñ un elektronennn ur brotonenn hag un neutrino :
E 1934 e teuas Enrico Fermi a-benn da sevel ur patrom a zo reizh e-keñver anadennoniezh an digevanidigezh β.
Muzuliañ ar skinoberiegeh
Ar becquerel Bq eo unanenn ar skinoberiegezh.
Merkañ a ra oberiegezh ur c'hementad danvez skinoberiek ma tigevan 1 derc'han bep eilenn, neuze 1 Bd = 1 s−1.
Mouar
Ar mouar eo frouezh an drez, plant eus ar genad Rubus, hag a vez du pa vezont darev.
Energiezh nukleel
Arver milourel
Da fardañ armoù ha da gas karbedoù e vez implijet ar gremm derc'hanel gant lod armeoù.
Mouar
Ar mouar a zeu eus bleuñv gwenn pe gwenn arroz, dezho daou pe dri c'hantimetr treuzkiz. Dastumet e vezont e-tro miz Gwengolo. Implijet e vezont da aozañ koñfitur ha meuzioù all.
Energiezh nukleel
Arver milourel
Un arm a reer eus kement benveg a dalvez da dagañ pe d'en em zifenn dre spontañ, dre c'hloazañ pe lazhañ. Daou zoare armoù derc'hanel zo reizh e-keñver an termenadur-se : En doare kentañ e lakaer ar bombezennoù hag ar fuc'helloù a-douez reoù all, en eil e lakaer al listri-brezel hag an aerlistri-brezel a zo kaset de c'hremm derc'hanel.
Bombezennoù
Koulz ar skiriadur hag an uniadur a vez implijet da fardañ bombezennoù nukleel, a-drugarez da zazgweredoù derc'hanel ristennek direol. D'ar 16 a viz Gouhere 1945 e tarzhas Trinity, ar c'hentañ bombezenn dre skiriadur bet fardet gant mab-den, e dezerzh Alamogordo er Stadoù-Unanet.
Uraniom dreistarfonnet (tremen 90% eus U-235 ennañ) pe blutoniom a vez arveret da fardañ hevelep bombezennoù dre un dazgwered ristennek direol ; div vombezenn hepken zo bet implijet da dagañ, en Hiroshima ha Nagasaki e dibenn an Eil brezel-bed.
Ret eo ober gant ur c'hementad ag uraniom a zo dreist an tolz eizik, da lavaret eo ar c'hementad rekis a drelosk a loc'ho an dazgwered ristennek ; mar bije arfonnet an elfenn da 100% e vije rekis neuze ober gant 52 kg 235U pe 10 kg 239Pu. Loc'het e vez an dazgwered dre rannañ an trelosk e meur a lodenn iseizik o zolz, a unier a-drugarez d'ur vloskuzenn gimiek klasel a-benn ma vije distremenet an tolz eizik.
Div gudenn a ranker diskoulmañ kent fardañ ur vombezenn dre skiriadur :
Etre 500 kt TNT hag 1 t TNT eo galloud ar bombezennoù derc'hanel dre skiriadur a ouzer fardañ. Goude ar vombezenn dre skiriadur gentañ a voe fardet gant U. R. S. S. e 1949 e voe krouet un eil rummad bombezennoù derc'hanel a rae gant an uniadur, anvet "bombezennoù gwrezderc'hanel", "bombezennoù hidrogen" pe c'hoazh "bombezennoù H".
Biskoazh n'int bet arveret e brezel pe vrezel.
Bez' e c'hall ur vombezenn dre uniadur bout miliadoù a wechoù galloudusoc'h eget unan dre skiriadur – ent-damkanel, n'eus harz ebet d'he galloud ; tremen 50 Mt e oa hini ar vombezenn anvet Tsar a voe lakaet da darzhañ gant Soviediz d'an 30 a viz Here 1961 e Novaya Zemlya – biken ne voe ur vombezenn c'halloudusoc'h.
Diwar ergrafañ Teller-Ulam, anvet ivet "kevrin ar vombezenn H", e farder bombezennoù dre uniadur dre zisrannañ div darzhadenn e daou brantad.
En ur vombezenn H ez eus unan dre skiriadur a c'han ar gwask hag ar gwrezverk a zo rekis evit loc'hañ uniadur an derc'hanoù hidrogen. Gant tarzhadenn ar vombezenn gentañ-se e vez ec'hodet ar c'henderc'hadoù skinoberiek nemeto a vez ganet diwar ar bombezennoù H – alese al lesanv "bombezenn dilastez" a zo bet roet dezho a-wechoù.
Ar bombezennoù dre uniadur "dilastezañ" eo ar re dre neutron, pe : "bombezennoù N", ma vez bihan ar vombrezenn gentañ.
Er bombezennoù-se ez a neutron da ober ar pep brasañ eus ar gremm a vez dilaosket, ar pezh a rann o galloud dre zek e-keñver hini ar bombezennoù H. Evit tagañ an tankoù int bet fardet, abalamour ma teu an neutron a-benn da dreuziñ an hobregon ha da lazhañ an dud a zo er c'harbed ; gouest int ivez da lazhañ poblañs ur gêr hep distruj an annezioù.
Amazilia
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Ur spesad evned-kelien ha tregont a ya d'ober ar genad :
Energiezh nukleel
Listri-brezel
An amiral Hyman G. Rickover eo a soñjas ober gant ar gremm derc'hanel.
Antell
thumb|right|Ur griped distign. Un antell, pe griped, zo ur benveg da chaseal, ha da dapout loened gouez. A bep seurt antelloù zo.
Energiezh nukleel
Listri-brezel
Diwar an araokadennoù a voe graet en ergrafañ dazgwerederioù nukleel e voe fardet un doare keflusker nevez a zo spletus e meur a geñver : Gant o c'hefluskerioù e c'hall al listri-spluj derc'hanel tizhout 25 skoulm (46,3 km/h), chom sizhunvezhioù-pad e deun ar mor ha boniañ kementadoù divent a bourvezioù brezel en o sontoù.
Amazilia
O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Norzhamerika, Kreizamerika, Mec'hiko ha Suamerika, un isspesad ha pevar-ugent (81) dezhe en holl.
Antell
Gant ur griped e taper loened blevek. Gant rouedoù e taper pesked pe evned.
Energiezh nukleel
Listri-brezel
Ar Stadoù-Unanet, ar Rouantelezh-Unanet ha Bro-C'hall eo ar Stadoù nemeto o deus dibabet kas o listri-spluj dre zazgwerederioù derc'hanel.
Aerlistri brezel
Koulz an Amerikaned ha Soviediz o deus fardet bombezerioù kaset dre c'hremm derc'hanel, evit ma c'hallfent bout karget ag armoù nukleel ha chom da nijal tro-dro d'o falioù. E dibenn ar bloavezhioù 1950 e voe paouezet d'o c'henderc'hañ, da heul diorroadur ar fuc'helloù gerc'hellañ etrekevandirel (FKE / ICBM) a zo herrekoc'h, marc'hadmatoc'h, didud ha hogosik didrec'hus.
Arver trevourel
Abaoe ar bloavezhioù 1950 e vez implijet ar gremm derc'hanel evit erluskañ karbedoù liesdoare, eus listri-spluj betek egorlistri.
Impalaerouriezh
Impalaerouriezh a reer eus politikerezhioù ar broioù a glask astenn o galloud, o aotrouniezh pe o levezon war broioù all ha n’int ket ken kreñv. Gant ar vro c’halloudusañ e vez kemeret he c’hreñv war broioù all disteroc’h, evit sevel un impalaeriezh pe un impalaerded vras. Gallout a ra kement-se degouezhout dre aloubiñ douaroù pe dre zoareoù all, ameeun, a denn da levezoniñ pe mestroniañ gouarnerezh hag armerzh broioù all.
Energiezh nukleel
Bigi
A-c'houde arver an erlusk derc'hanel gant an armeoù e teuas buan anat e talvezje ivez evit ar merdeiñ trevourel, neuze e voe fardet sammlistri ha skorndorrerioù kaset dre zazgwerederioù nukleel.
Impalaerouriezh
An disoc’h eus ar politikerezhioù-se a weler dre skouerioù a bep seurt, a-hed istor ar bed, gant savidigezh an Impalaeriezh Vongol, an Impalaeriezh Roman, an Impalaeriezh Otoman, an Impalaeriezh Santel Roman alaman, Impalaeriezh trevadennel Portugal, hini Spagn, hini an Izelvroioù, hini Bro-C'hall pe hini Breizh-Veur, Impalaeriezh Rusia,.
Energiezh nukleel
Bigi
Teir bag derc'hanel a-seurt-se hepken a voe savet da c'houde : NS Otto Hahn (38 MW, 1970-2009) en Alamagn, NS Mutsu (36 MW, 1972-1992) e Japan (ur proviñs japanat kozh e oa Mutsu) hag NS Sevmorput (Severniy Morskoi Put, "Hent-mor an Norzh" ) (135 MW, 1988-bremañ) en U. R. S. S.
Nav lestr skorndorrer nukleel a voe savet gant ar Rusianed etre 1959 ha 2007.
Egorlistri
Petra bennak ma 'z eus meur a zoare da ober gant ar gremm derc'hanel evit erluskañ egorlistri, un nebeud anezho hepken zo bet peurstudiet.
Dre hidrogen kaset d'ur gwrezverk uhel en un dazgwereder nukleel ez erlusker fuzeennoù gwrezderc'hanel, ar pezh a ro ur galloud kevatal da ziv wech hini ar c'hefluskerioù kimiek. E 1959 e voe amprouet ar fuzeennoù kentañ, e stern ar raktres Nerva a voe nullet e 1972 hag adloc'het e 1990 dindan an anv Space Nuclear Thermal Propulsion (SNTP) a-benn kas un egorlestr da Veurzh e 2019 ; Prometheus eo anv ar raktres-se abaoe 2008.
Dictionnaire breton-français
Dictionnaire breton-français zo anv meur a c'heriadur brezhoneg-galleg:
Energiezh nukleel
Egorlistri
E stern ar raktres-se emeur o studiañ arver un erlusker dre ion ksenon anvet Nuclear Electric Xenon Ion System (NEXIS).
E 1947 ez ijinas an Amerikan Stanisław Ulam (1909-1984) ar raktres Orion a voe loc'het e 1958 gant an embregerezh General Atomics ; aozañ beajoù etreplanedennel marc'hamat da 10% eus tizh ar gouloù e oa ar pal.
Impalaerouriezh
Dont a ra ar ger impalaerouriezh eus ar ger impalaer- hag a zo deuet e-unan eus ar verb latin imperare (« ren », « gourc’hemenn »). Kroget e voe da gomz kalz eus impalaerouriezh evit ober anv eus politikerezhioù trevadenniñ broioù zo eus Europa, evel Belgia, Breizh-Veur, Bro-C'hall, an Izelvroioù, Portugal ha Spagn, diwar-goust pobloù Afrika, Azia pe Amerika. Gant impalaerouriezh avat ne reer ket anv hepken eus kreskiñ tiriad ur vro vras pe eus sevel trevadennoù, met ivez eus kontrolliñ pe levezoniñ broioù all hag o armerzh.
Energiezh nukleel
Egorlistri
Dre erluskadur derc'hanel poulzataet (External Pulsed Plasma Propulsion) e yaje en-dro, da lavaret eo dre darzhadennoù bombezennoù nukleel diavaez Ken abred ha 1963 avat e voe dilezet ar raktres, en abeg d'ar c'houezhadennoù skinoberiek.
Arveret e oa ar mennozh-se e stern ar raktres breizhveurat Daedalus (keflusker dre uniadur) hag e stern ar raktres amerikan Longshot Project (keflusker dre skiriadur koublet gant unan dre uniadur).
San Luca (Italia)
San Luca zo ur gumun italian e Meurgêr Reggio Calabria e Calabria.
Energiezh nukleel
Egorlistri
Ur mennozh all eo bet ober gant ur GGS / RTG a servijje da erluskañ ur fuzeen dre skinozotopoù.
Kirri
Ar Ford Nucleon e voe ar c'harr derc'hanel nemetañ, raktreset e 1958 ; gant un dazgwereder bihan dre skiriadur e vije bet tizhet tremen 8 000 km a ziamzalc'h (etre 800 ha 1 100 km eo diamzalc'h ar c'hirri-tan a-vremañ). Biskoazh avat ne voe fardet unan darev da vont wan an hentoù ; e mirdi Henry Ford e Dearborn (Michigan) e c'haller gwelet ur pimpatrom.
Un dazeilad all d'an treloskoù kondon eo an hidrogen, a c'haller endelc'her e podoù-trelosk a-benn erluskañ kirri dre hidrogen. Soñjet ez eus bet er gremm derc'hanel evit genel an hidrogen dre zazgweredoù gwrezkimiek pe dre dredanrannadur gant burezh tomm-kenañ. E dibenn ar bloavezh 2013 e voe diskouezet ur c'harr dre bod-hidrogen e Tōkyō hag e Los Angeles, an Toyota Fuel Cell Vehicle (FCV), a vo lakaet er c'henwerzh e 2015.
Kenderc'hañ tredan
Hep mar ez eo ar c'henderc'hañ tredan a-benn bastañ da ezhommoù an dud an ober anavezetañ gant ar gremm derc'hanel, dreist-holl dre arver skiriadur an uraniom arfonnet. Dazgwerederioù ma vez skiriet pe uniet un treslok a vez implijet, met par da hini ar c'hreizennoù gwrezel eo arc'hwel ar c'hreizennoù derc'hanel. Diforc'hioù zo avat etre ar chreizennoù a ra gant treloskoù kondon hag ar re zerc'hanel ; er re ziwezhañ-mañ :
Dre skiriadur
Adalek an 20 a viz Kerzu 1951 e voe kroget da kenderc'hañ tredan dre ar gremm derc'hanel, en Idaho er Stadoù-Unanet, a-drugarez d'un dazgwereder 100 kW, hogen e 1954 hepken e voe liammet ar greizenn gentañ ouzh ur rouedad — en U. R. S. S., gant un dazgwereder 5 MW na zaskore nemet 17% eus ar gremm a lonke. E 1956 e voe savet ar greizenn genwerzhel gentañ er bed, e Sellafield (anv nevez Windscale, Bro-Saoz).
D'ar 25 a viz Meurzh 1957 en em vodas Alamagn, Belgia, Bro-C'hall, Italia, an Izelvroioù ha Luksembourg koulz hag e Kumuniezh Armerzhel Europa hag e Kumuniezh Europa ar Gremm Derc'hanel (EURATOM) ; pal EURATOM eo kenurzhiañ an enklaskoù war ar gremm derc'hanel en Europa. En hevelep bloavezh e voe aozet Amsez Etrebroadel ar Gremm Derc'hanel (AEGD) (International Atomic Energy Agency / IAEA), gant ar pal herouezañ an arver peoc'hus eus ar gremm derc'hanel evit ar peoc'h hag evit yec'hed ha finborte an dud.
Adalek 1957 neuze e voe diorroet arver ar gremm derc'hanel er bed a-bezh, e Bro-C'hall hag e Japan pergen a-c'houde ar stroñs tireoulel a c'hoarvezas e 1973, pa oa ar Stadoù-se kabestret gant an tireoul evit kenderc'hañ tredan. E 1979 e voe ur gwallzarvoud e kreizenn derc'hanel Three Mile Island er Stadoù-Unanet, ar pezh a gasas da strishaat ar surentez er c'hreizennoù hep na vije paouezet da lakaat kresk e galloud an dazgwerederioù. E 1986 avat, a-c'houde ar gwallzarvoud all a c'hoarvezas e kreiznenn nukleel Tchornobyl (Ukraina), na oa ket a-live gant an darbaroù a oa rekis ar C'hornôg, e voe lakaet un harz d'ar c'hresk-se evelato.
Dre uniadur
E 1968 hepken e voe an dazgwerederioù dre uniadur a-live gant dezverkoù Lawson.
Efedusoc'h eget ar skiriadur eo an uniadur, pa genderc'h muioc'h a c'hremm dre dolzennad trelosk arveret ; suroc'h ha naetoc'h eo ivez, ha talvoudusoc'h war hirdermen, hogen ne vo ket kenwerzhel kent ar bloavezh 2050 Ar gudenn bennañ eo an doare da virout ouzh an danvez a vont dreist stad ar plasma betek ma tizhfe dezverkoù Lawson, pa n'eus danvez ebet a zo gouest da c'houzañv ar gwrezverkoù rekis.
E meur a c'hreanti ez eus bet sevenet dazgweredoù derc'hanel dre uniadur mestroniet. Ar rakres ITER, a zo kaset gant Unaniezh Europa ha Japan, eo e bal sevel ur greizenn nukleel dre uniadur a-benn kenderc'hañ tredan. Savetoc'h emañ ar raktres National Ignition Facility (NIF) er Stadoù-Unanet.
Kalvezerezhioù all
Dazgwerederioù gwreztredanel dre skinizotopoù a vez arveret pa vez ezhomm a genderc'hañ tredan pe wrez gant ur galloud izel ha war hirdermen.
En degouezh-se e vez implijet skinizotopoù a c'han rannigoù α, evel an amerikiom 241Am pe ar poloniom 210Po. Ganerioù skinoù β evel ar strontiom 90Sr zo bet arveret ivez.
Degadoù a vloavezhioù eo padelezh hevelep dazgwerederioù peurliesañ, ha spletus e vezont war tachennoù zo, evel ar re ma ne vez ket trawalc'h ag avel pe heol, hag ar re zigenvez ma vez diaes kemmañ daspugnerioù. Implijet int bet gant ar Rusianed e latar pennahel Norzh ar bed, hag er sonterezioù egor e vezont staliet ivez.
Dilerc'hioù skinoberiek
Dilerc'hioù a vez kenderc'het gant forzh pe c'hreanterezh, gant hini ar genel gremm evel ar re arall. An dazgwerederioù derc'hanel ivez neuze a c'han dilerc'hioù boutin ha reoù bistrius evel an daspugnerioù, an dourennoù da yenaat an treuzfurmerioù, hag all, a vez douaret pe adkelc'hiet. Heñvel eo danzeadur an dilerc'hioù-se en holl labouradegoù ha kêrioù, war-bouez hini an dilerc'hioù skinoberiek, a zo ganet diwar greanterezh ar gremm derc'hanel hepken.
Dibarek eo danzeadur an dilerc'hioù-se neuze ; lezennoù a-ratozh zo bet divizet, a zo diouzh ar skinoù a vez ec'hodet ha diouzh hanterhoali an elfenn-mañ-elfenn. Gant an holl zilerc'hioù skinoberiek e pled al lezennoù-se, ha pa vijent kenderc'het gant kreizennoù nukleel, gant labouradegoù greantel pe gant kreizennoù mezegel.
Meur a zoare zo bet lakaet e pleustr a-benn danzen an dilerc'hioù derc'hanel, hervez o skinoberiegezh. Berr eo buhez an dilerc'hioù-se, gwan eo o skinoberiegezh, nebeut a skinoù α pe γ a vez ec'hodet ganto ; 4 000 Bq / g d'ar muiañ eo ar skinoù α hir o hanterhoali a ec'hodont.
Dilerc'hioù boutin ar chreizennoù int, evel ar manegoù, ar pilhoù, ar mezelloù hag arall.
Marina di Gioiosa Ionica
Marina di Gioiosa Ionica zo ur gumun italian e Meurgêr Reggio Calabria e Calabria.
Energiezh nukleel
Dilerc'hioù skinoberiek
Gwasket e vezont, ha sec'het mar bez ret, kent bout lakaet e bidoniadoù beton ha douaret e-pad 300 pe 500 vloaz hervez ar broioù e lec'hioù reoliet. Hir eo hanterhoali an dilerc'hioù-se, uhel eo o skinoberiegezh (muioc'h eget 4 000 Bq / g). Bihan eo ar c'hementadoù anezho, met noazus int kerkent ha kenderc'het. Ar barrennoù trelosk a vez arveret er skiriadur derc'hanel int peurliesañ.
Meur zoare zo d'o danzen.
Dolors Bassa
Dolors Bassa i Coll (bet ganet e 1959 e Torroella de Montgrí) a zo ur gelennerez, bredoniourez evit ar vugale, ha politikerez katalan. Kuzulierez war al Labour, an Aferioù sokial hag ar Familhoù e gouarnamant Generalitat Katalonia.
Providence
Providence eo kêr-benn stad ha kêr vrasañ Rhode Island e Stadoù-Unanet Amerika: 182 911 a annezidi a oa enni e 2010. Penn-lec'h kontelezh Providence eo ivez. Unan eus kentañ kêrioù saoznek ar vro e oa. Krouet eo bet anv Providence en ur mod ofisiel e 1636. Gant ar prezeger Roger Williams e voe roet hec'h anv dezhi.
Dolors Bassa
Anavezet eo evit he labour e sindikad spagnol Unión General de Trabajadores hag evit bezañ a-du gant dizalc'hidigezh Katalonia. Evit e ferzh da vare ar referendom war an dizalc'hidigezh bet dalc'het e 2017 eo bet lakaet en toull-bac'h gant Lez-varn Spagn da c'hortoz ur prosez.
Chaves
Chaves zo ur ger portugalek ha spagnolek hag anv meur a lec'h ha meur a zen.
Dictionnaire français-breton
Dictionnaire français-breton zo anv meur a c'heriadur galleg-brezhoneg.
Davor Šuker
Daoust dezhañ bezañ c'hoariet div wech (ouzh Turkia hag ouzh an inizi Faero) gant skipailh broadel Yougoslavia, gant hini Kroatia an hini eo en devoa kemeret perzh er muiañ a grogadoù avat : nav ha tri-ugent en holl.
Dilennet e oa bet da brezidant Kevread mell-droad Kroatia d'ar 5 a viz Gouere 2012.
Futaleufú
Futaleufú zo ur ger mapudungun hag a dalv stêr vras (kenster gant ar gerioù spagnolek Río Grande eta), hag a gaver e lec'hanvadurezh Arc'hantina ha Chile.
Menez Ross
Menez Ross eo menez uhelañ Inizi Kergelenn e su Meurvor Indez. 1 850 m a sav a zo dezhañ el lec'h anvet "Grand Ross". Ur menez-tan eo eus ar seurt "gweleadek" (stratovolkan).
Casanova Lonati
Casanova Lonati  zo ur gumun eus Italia, e proviñs Pavia, e rann vro Lombardia.
Melito di Porto Salvo
Melito di Porto Salvo zo ur gumun italian e Meurgêr Reggio Calabria e Calabria.
Bagnolo di Po
Bagnolo di Po a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Rovigo e Veneto.
Mundus vult decipi, ergo decipiatur
Mundus vult decipi, ergo decipiatur (Ar bed a fell dezhañ bezañ desevet, ra vezo desevet) a zo ul lavar latin. Un doare all zo d'al lavar Vulgus (ar bobl) vult decipi, ergo decipiatur.
Orin
N'ouzer ket a belec'h e teu, meur a orin zo bet kinniget
Falsoberour
Tud zo a lavar eo gant ar skrivagner latin Petronius er e voe savet ar frazenn met n'he c'haver e neblec'h en e oberenn.
Tregonvael
Tregonvael a zo ur gumun a-wezhall eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor. Ul lodenn eus kumun Lambal eo bremañ.
Anv
Da zont
NGC 4755
NGC 4755, anvet ivez ar Voestad Vravigoù pe Gronnad Kappa Crucis, a zo un druilhad digor stered lec'hiet e steredeg Kroaz ar Su.
-25
729 Ab Urbe Condita = 25 kent J.-K.
Bro Kost' ar C'hoad
Bro Kost' ar C’hoad a zo ur vroig hengounel eus Breizh etre Kernev-Uhel ha Bro-Wened, er c'hornaoueg da Goad Kenekann. Hervez an ditourerien eo bras pe vrasoc'h he zachenn. Lakaet e vez e-barzh: En degouezh-mañ emañ Berc'hed ha Perred "er c'hoadoù" tra ma 'mañ ar reoù all "kost' ar c'hoad".
Dañs
Un "dañs Kost' ar C'hoad" a zo, anavezet a-walc'h er festoù-noz, levezonet gant an dañs fisel, laridennoù Bro Pondi ha gavotennoù Pourlet.
Isabella (Millais)
Isabella, pe Lorenzo and Isabella, zo un daolenn livet gant John Everett Millais, e oberenn gentañ e doare ar Rakrafaelourien, savet e 1849, da lavarout eo bloaz goude krouet ar Pre-Raphaelite Brotherhood. Kentañ ma voe diskouezet e oa er Royal Academy e 1849, hag hiziv emañ er Walker Art Gallery e Liverpool.
Savet eo an daolenn diwar-benn ur varzhoneg gant ar barzh saoz John Keats, anvet Isabella, or the Pot of Basil, skrivet e 1818, hag awenet gant ur gontadenn eus Decameron Boccaccio (IV, 5). Ober a ra anv eus Isabella, c'hoar da varc'hadourien binvidik, hag a glaskont dimeziñ d'un den a wad uhel ha pinvidik ("some high noble and his olive trees"), hogen karout a ra-hi Lorenzo, mevel gant he breudeur. Pa glev ar vreudeur ar c'heloù e lazhont Lorenzo hag e touaront e gorf. Dont a ra e dasmant da gemenn e varv da Isabella en he hunvre. Dizouarañ a ra ar c'horf, ha kuzhat ar penn en ur podad bazilik.
Henri-Dominique Lacordaire
Henri-Dominique Lacordaire, Jean-Baptiste-Henri Lacordaire war marilh ar boblañs, bet ganet d'an 12 a viz Mae 1802 e Recey-sur-Ource (Côte-d'Or) hag aet da Anaon d'an 21 a viz Du 1861 e Sorèse (Tarn), a oa ur beleg, prezeger, kelaouenner ha den politikel gall, deuet da vezañ ezel eus Urzh ar Brezegerien e 1839.
Gwelet e vez evel unan eus diaraogerien ar gatoligiezh frankizour.
E yaouankiz
Mab oa da Nicolas Lacordaire bet mezeg er morlu gall e-kerzh brezel dieubidigezh ar Stadoù-Unanet. Aet oa e dad da Anaon e 1806. Savet eo bet e Dijon gant e vamm, Anne Dugied, merc'h un alvokad.
Daoust dezhañ bezañ bet savet er feiz katolik, e pellaas e-kerzh e studioù e lise Dijon. Studiañ a reas ar gwir evit dont da vezañ alvokad. Ober a reas anaoudegezh gant oberennoù Louis de Bonald, Joseph de Maistre ha Félicité de Lamennais.
Montgomery
Montgomery pe Montgomerie zo un anv-lec'h gallek, a gaver ivez er broioù saoznek, deuet da vout anv-tiegezh.
Henri-Dominique Lacordaire
E yaouankiz
E 1822 ez eas da Bariz evit ober e staj. Kregiñ a reas d'ober berzh. Daoust da se ec'h enoee e Pariz ha goude ur prantad a arvar e tostaas en-dro ouzh an Iliz e 1824 hag e tivizas buan bezañ beleg.
Montgomery
Gerdarzh
Dont a ra eus ar ger gallek "mont" (menez) ha "Gommery" pe "Gomery", un anv-den a orin germanek, deuet da vout anv-tiegezh. Dont a ra Gomery eus guma « den » ha rik « galloud ». Un anv viking e c'hallfe bezañ.
Henri-Dominique Lacordaire
E yaouankiz
Skoazellet e voe gant an Aotrou de Quélen, arc'heskob Pariz, a roas dezhañ ur yalc'had. Mont a reas da gloerdi Saint-Sulpice e Issy-les-Moulineaux d'an 12 a viz Mae 1824 daoust da ali e vamm hag e vignoned. E Pariz e studias adalek 1826. Ne gavas ket mat live ar gelennadurezh. E Saint-Sulpice e skoulmas darempred gant an dug a Rohan-Chabot a zeuas da vezañ Kardinal-arc'heskob Besançon. Aliet e voe gant hemañ da vont war du ar Jezuisted. Daoust d'e gelennerien bezañ termet e voe beleget gant an Aotrou de Quélen d'an 22 a viz Gwengolo 1827.
Montgomery
Gerdarzh
Tremen a reas an anv da Vro-Saoz da vare aloubidigezh Bro-Saoz e 1066, ma kemeras perzh enni an Tiegezh Montgommery.
Villanova del Ghebbo
Villanova del Ghebbo zo ur gumun italian e Proviñs Rovigo e Veneto.
Friederike Luise von Hessen-Darmstadt
Merc'h e oa da Ludwig IX von Hessen-Darmstadt (1719–1790) ha d'e bried Henriette Karoline von Pfalz-Zweibrücken (1721–1774), ur verc'h d'an Dug Christian III von Zweibrücken-Birkenfeld.
Villanova Marchesana
Villanova Marchesana zo ur gumun italian e Proviñs Rovigo e Veneto.
Saint-Barthélemy
Saint-Barthélemy zo un anv-lec'h gallek, hag a zo brudet ivez en istor Bro-C'hall.
Orin
Dont a ra eus an anv Barthélemy, anv gallek an abostol Bertele.
Ricardo Rosset
Ricardo Rosset (bet ganet d'an e São Paulo) a zo bet ur blenier redadegoù kirri eus Brazil. Redet en deus 33 Friz Bras e Formulenn 1 etre 1996 ha 1998 met n'en deus ket graet berzh, daoust ma blenie mat-tre e Formulenn 3000.
Giovanni Lavaggi
Giovanni Lavaggi (bet ganet d'an en Augusta, e Sikilia) a oa ur blenier redadegoù kirri. O tont eus ur familh tudjentil en deus prenet 10 Priz Bras digant Pacific ha Minardi etre 1995 ha 1996. Redet en deus neuze e redadegoù met n'eo ket deuet a-benn da echuiñ redadeg ebet, o vezañ pell diouzh ar pezh a c'helle ober ar c'harr, "goustadik da zispi" hervez Jonathan Palmer.
Baou Harris
Ar vaou Harris (liester : baoued Harris) a zo ur spesad evned-preizh, Parabuteo unicinctus an anv skiantel anezhañ.
Kardinal (disheñvelout)
Kardinal a c'hall bezañ:
Baou Harris
Anvet e voe Falco unicinctus da gentañ-penn (e 1824) gant al loenoniour izelvroat Coenraad Jacob Temminck (1778-1858) : dont a ra e anv boutin eus hini an evnoniour amatour stadunanat Edward Harris (1799-1863).