cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Captain Beefheart
Zappa e-unan a zegas un taol-skoaz d'e vignon kozh, e-barzh ur strollad anvet "Bongo Fury" e 1975. Doned a ra mamenn an awen da strinkiñ a-nevez evit Beefheart get "Shiny Beast (Bat Chain Puller)" e 1978, get sikour e vMagic Band kemmet ur wezh c'hoazh (get "Black Jewel Kitabu", e gwirionez Eric Drew FELDMAN, hag a ray àr-dro ar Pixies ha Deus diwezhatoc'h, met setu un afer arall...). Ba'r jeu c'hoazh e voe Feldman evit ar bladenn da heul e 1980 : "Doc at The Radar Station", ur masterpiece anezhi, àr un dro get Antennae Jimmy SEMENS ha John "Drumbo" FRENCH,daet en-dro anezhe àr roudoù Van Vliet (àr e varlenn kentoc'h !), hag ivez get Gary LUCAS. Ur bladenn arall a voe e 1982, "Ice Cream for Crow", unan jaojabl ur sort ivez hag a voe kani diwezhañ a voe embannet get Beefheart. Aet eo d'ober e annez en un tu bennak en dezerzh Mojav, a-benn gouestlañ e amzer d'ar livadurezh. Souezhusaat den n'eur ket evit lakaat e-barzh ur rummad resis e-keñver e sonerezh, ken liesdoare e oa e oberennoù... Hag estroc'h evit ur aozour sonerezh e oa ur c'haner reizh dezhoñ ur vouezh korzailhennek ha fromus hag ivez ur sonour harmonika barrek, ur sonour sakso digabestr... ...
A-ziwoud "Doc At The Radar Station" (1980)
Un album "revival" evit Captain Beefheart àr-lerc'h un nebeud bleadoù diawenet un tammig. Diaes eo diluziañ e sonerezh hag e bozioù, emañ ret kemer an oberenn en e bezh ha mat pell zo ! Mousfent zo e-leizh en album-mañ, ha sonerezh iskis, met ar frammadur n'eo ket ken distabil hag e-barzh "Trout Mask Replica" ur sort ! Aesoc'h d'an diskouarn moarvat... ...
Goude "Ice Cream for Crow", e 1982, e tilaoskaas Beefheart ar sonerezh tamm pe damm hag en em reiñ d'ar liverezh, ha gober berzh... Ha gounit argant, ken nevezour en e livaj hag en e sonerezh kent. Bremañ emañ Van Vliet é chom e Kreiznoz California, klañvidik anezhoñ (skleroz) hag ar livañ a zo bet e fred kentañ e-kerzh ar bleadoù diwezhañ.
Ul levezon bras en deus bet (ha n'eo ket achu !) Captain Beefheart ha meneget 'vez ingal get ur yoc'h sonerion (Tom Waits, Clash, ha sonerion arall o doa kenlabouret un tammig get Van Vliet èl Eric Drew Feldman -Pere Ubu, Frank Black, PJ Harvey-, Gary Lucas -Jeff Buckley-).
Teir sonenn savet get Captain Beefheart, "The Party Of Special Things To Do", "China Pig" ha "Ashtray Heart" a zo bet adenrollet get the White Stripes en ur bladenn embannet bihan (1300 skwerenn anezhi e gwerzh) get ti-embann Sub Pop pladennoù e 2000.
Aet eo d'an Anaon d'ar 17 a viz an Azvent (miz Kerzu) 2010, un nebeud deizioù e-raok tapout e 70vet deiz ha blez.
Liammoù lieseurt
The Captain Beefheart Radar Station
Desman musk
Doareoù pennañ
Tennañ a ra an desman musk d'ar minoc'h-dour daoust dezho bezañ e daou gerentiad disheñvel.
War-dro 20 cm eo e gorf, evel e lost plat hag a ra gantañ evel gant ur stur p'emañ o neuial. 450 g eo e bouez. Palvezek eo e bavioù a-dreñv ha dambalvezek e bavioù a-raok.
Ober a ra gant e voj kizidik evit turiat naoz ar stêrioù diouzh an noz.
A-stroll e vev an desmaned musk, ar pezh a zo ral gant amprevanetaerien.
Gwarez
Goude bezañ bet chaseet e-pad pell eo gwarezet an desman musk hiziv an deiz. En arvar emañ c'hoazh en abeg da zistruj ha saotradur e diriad.
Hokkaido
E norzh-pellañ Japan emañ Hokkaido (japaneg: 北海道 Hokkaidō, "Hent Mor an Hanternoz", ainoueg: Mosir).
Galago Garnett
Galago Garnett (Otolemur garnettii) a zo ur bronneg hag a vev en Afrika.
Hokkaido
Unan eus peder enezenn bennañ ar vro eo.
Ur prefeti a zo eno hag ur rannvro eo.
Sapporo (札幌) eo he c'hêr-benn. An Ainoued a zo o chom eno, e-touez Japaniz all. Annezidi gentañ Japan eo ar re-se.
Kamlec'hieg
Kamlec'hieg (Comblessac e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e kanton Gwizien e departamant Il-ha-Gwilen.
Ardamezioù
n'ez eus ket evit ar poent
Istor
Kamlec'hieg e oa ur barrez eus eskopti Sant-Maloù.
Er bloaz 474, Euzeb, roue Gwened, e zeuas da Gamlec'hieg hag e reas troc'hant daouarn ha dislagadañ darn eus an annezidi, met ne ouzer ket perak.
Konwoion (sant) e oa ganet eno war dro ar bloaz 800.
Sant-Fieg
Sant-Fieg (Saint-Fiacre) a zo ur gumun eus Breizh, e Bro-Dreger hag en Aodoù-an-Arvor, hag a oa e kanton Plagad betek 2015.
Douaroniezh
War lez dehoù an Trev emañ ar gumun, etre kumunioù Lanrodeg, en hanternoz, Sant-Pever er gwalarn, Plijidi, er c'hornôg, ha Senven er c'hreisteiz.
Pederneg
Pederneg a zo ur gumun eus Treger, e Breizh, e departamant Aodoù-an-Arvor.
Douaroniezh
Ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor a zo eus Pederneg. Lec'hiet eo e 48° 35' 5 Norzh ha 3° 16' 07 Kornôg. Al live izelañ a zo 102 m a-us ar mor hag an hini uhelañ a zo e krec'h ar Menez Bre gant 302 m. Gorread tachenn Pederneg a zo 27,05 km². Ar c'humunioù nesañ a zo Kervoroc'h, Treglañviz, Sant-Laorañs, Bear, Louergad ha Landebaeron. Eieniñ a ra ar stêr Gindi e Pederneg (da welout ! Ar Manati en em gav e Louergad)
Chapel Sant Herve war ar Menez Bre.
Barzhoneg gant Fañch Peru :
Tosenn
Torgenn
Tuchenn
Menez
Bre
Chapel Sant-Herve
War da lein
Bez Gwenc'hlan ez kreiz
Da bep hini e deñzor
Galago meur
Ar galago meur (Otolemur crassicaudatus) a zo ur bronneg hag a vev e su ha reter Afrika.
Doareoù pennañ
En em vagañ a ra diouzh an noz diwar amprevaned. Chaseal a ra en ur implijout e zaoulagad vras hag e zivskouarn ha tapout krog trumm en e breizhoù gant e bavioù a-raok.
Bevañ a ra a-strolladoù bihan.
Galago moholi
Ar galago moholi (Galago moholi) a zo ur bronneg hag a vev e su hag e reter Afrika.
Doareoù pennañ
War-dro 15 cm eo hirder e gorf hag etre 12 ha 27 cm eo e lost. E bouez zo etre 150 ha 250 g.
Lammoù 5 m a-serzh a c'hell ober. Troazhañ a ra alies war e bavioù kuit dezho riklañ. Tapout a ra krog en amprevaned gant e zaouarn ha raskañ plusk ar gwez gant e zent-lagad lemm evit dastum ar sev.
Bevañ a ra a-strolladoù bihan.
Pont-ar-Veuzenn-Kimerc'h
Pont-ar-Veuzenn-Kimerc'h a zo ur gumun eus Bro-Gerne, pennlec'h Pont-ar-Veuzenn, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh. E 1965 e kendeuzas kumunioù Pont-ar-Veuzenn, Kimerc'h ha Logonna-Kimerc'h evit ober ar gumun nevez.
Istor
Ur barrez kozh e oa Kimerc'h : iliz ar Vourc'h kozh (betek 1873), bremañ e dismantroù, a voe savet adal kreiz ar XVvet kantved. Trev anezhi e oa Logonna-Kimerc'h. Deuet an eil hag eben da gumunioù distag e 1790.
Pont-ar-Veuzenn, er c'hontrol, n'eo deuet da gumun nemet e 1949 : stag e oa betek neuze un tammig da gKimerc'h ha dreist-holl da Sant-Segal. Anavezet mat al lec'h koulskoude, peurget dre ar veilh-boultr bet krouet en-dro d'an Dourdu (Doufine) e 1688 : e miz Mezeven 1795, ur bagad chouanted a ouezas kavout an hent betek eno, e-ser diskarañ meur a berson touer tro-war-dro.
Kendeuziñ a reas an teir c'humun e 1965 : kumun Pont-ar-Veuzenn rik he deus padet 16 vloaz, gant ur vaerez nemeti, Suzanne Ploux (chomet e penn ar gumun nevez betek 1974).
Koran
Ar C’horan eo levr sakr an Islam.
Ar C’horan (القرآن [al-qur'ān], en arabeg, da lavarout eo "an dezrevell, an dibun"), anvet ivez al-qurān al-karīm pe ar C’horan nobl, pe c’hoazh an Alkoran, a gaver ennañ, hervez ar vuzulmaned, komzoù o doue (anvet Allah ("an doue") pe Allāh, الله en arabeg). Diskuliet e voe ar c’homzoù-se da Vohammed (Muḥammad, محمد), gant ar arc'hael Gabriel (Jibrail pe Jibril en arabeg, جبريل). E-pad buhez ar profed Mohammed e voe adlavaret kement-se dre gomz pe dre skrid. Goude marv ar profed, e 632, e voe kroget gant e heulierien da zastum dre skrid diskuliadurioù Mohammed. Ganto e voe savet al levr anvet Koran, zo ennañ 114 pennad (sūrah, سورة), pep hini anezho rannet e gwerzennoù (ʾāyātun, آيات).
Henc'hres
<hr noShade />
Henc'hres pe Hellaz kozh a vez graet eus an Henamzer er bed gresian. Rannañ a c'haller ar prantad-se e meur a lodenn: Kent ar marevezh mikenean emañ ivez sevenadur ar C'hikladoù hag ar sevenadur minoean daoust ma n'o lakaer ket peurliesañ e-barzh prantad an Henc'hres.
Kronologiezh
Sellet ouzh ar pennad Kronologiezh Henc'hres
N'eus ket bevennoù degemeret gant an holl evit deroù ha diwezh istor henc'hres. Peurliesañ e ra dave da holl istor ar C'hresianed kent an impalaeriezh roman, met implijet e vez gant an istorourien en un doare resisoc'h. Lod anezhe a laka e-barzh marevezh ar sevenadur mikenean gresianeger a echuas e 1150 kent J.-K. hag ar sevenadur minoean a oa en e vleuñv d'ar memes mare e Kreta hag en inizi ar c'hikladoù. Hervez lod avat ar sevenadur minoean a oa ken disheñvel eus sevenadurioù all henc'hres ma tlefe bezañ dispartiet dioute.
Ar bed gresian
War-dro an trede milved kent J.-K. e teueas ar C'hresianed d'ober o annez er Balkan. Aloubiñ a rejont N'eo ket hepken Bro-C'hres a vremañ met ivez aod Turkia a vremañ (anvet Ionia en amzer-se). Da c'houde o doa kaset trevadennerien er broioù tro-war-dro, adalek an kantved. Evel-se e kreskas ar bed gresian betek goleiñ Kiprenez, holl aodoù Turkia, Sikilia ha Su Italia (anvet ar Magna Graecia) hag toleadoù strewet penn-da-benn aodoù ar Mor Kreizdouar ha re ar Mor Du, er broioù a zo hiziv Albania, Bulgaria, Egipt, Libia, Su Bro-C'hall, Reter Spagn, Jorjia, Roumania ha Su Ukraina.
Goude se, er marevezh hellenek, goude aloubadeg Azia gant Aleksandr Veur e levezonas sevenadur Bro-C'hres Azia-Vihanañ, Iran hag Afghanistan. Adalek ar kantved kent Jezuz-Krist ez eo rannet an holl vroioù-se etre rouantelezhioù a sevenadur gresian e lec'h ma vez an henc'hresianeg yezh ar renkadoù uhelañ d'an nebeutañ.
Hêrezh Henc'hres
Sevenadur Bro-C'hres he deus levezonet tamm pe damm holl ar vroioù stok ouzh ar Vor Kreizdouar hag ar Mor Du, Azia-Vihanañ, Iran hag Afghanistan e mare aloubadennoù Aleksandr ( kantved kent Jezuz-Krist).
Treuskaset en deus e hêrezh da Henroma ha, dre Impalaeriezh roman ar Reter, d'ar bed arab. Ur pouez bras-kenañ en deus bet ar brederouriezh, an arzoù hag an ijinoù henc'hresian er sevenadur europat.
Daoulaz (disheñvelout)
Daoulaz zo un anv-lec'h e Breizh:
Barack Obama
Barack Hussein Obama II (distaget /bəˈɹɑːk oʊˈbɑːmə/), bet ganet d'ar 4 a viz Eost 1961 e Honolulu, zo ur politikour eus ar Stadoù-Unanet, a voe 44 prezidant ar vro-se.
Genidik e oa e dad du eus Kenya hag e vamm wenn eus Kansas, sellet e vez outañ evel prezidant afroamerikan kentañ SUA eta. Studioù en deus graet e Skol-veur Columbia hag e Skol-veur Harvard. Da senedour e oa bet dilennet e stad Illinois er bloaz 2005, hag eñ an hini yaouankañ eus holl senedourien ar vro.
Ezel eo eus ar Strollad demokrat, hag aet e oa war ar renk evit dont da vezañ danvez-prezidant an demokrated evit dilennadeg prezidant ar Stadoù-Unanet e miz Du 2008. Gounezet en devoa war Hillary Clinton evit bezañ danvez-prezidant ar strollad demokrat. D'ar 4 a viz Du 2008 e voe trec'h war John McCain (republikan), ha dilennet e voe da brezidant Stadoù Unanet Amerika. D'an 20 a viz Genver 2009 e voe e-karg. Addilennet e voe d'ar 6 a viz Du 2012 evit un eil prantad pevar bloaz, a-enep ar republikan Mitt Romney.
Bugaleaj ha studioù
E dad, Barack Obama Senior, a oa un ekonomour hag ur politikour eus Kenya, bet ganet e 1936 ha marvet e 1982 en ur gwallzarvoud karr-tan en Afrika. E dad-kozh a-berzh e dad a oa Hussein Onyango Obama (1895-1979), diwar-se e eil anv-bihan.
E dad a oa bet savet en un endro muzulman met dizoue e oa.
E vamm a oa Stanley Ann Dunham (1942-1995), ur vaouez wenn anezhi. Savet en un endro kristen, met agnostik e oa-hi. Diwar ur c'hrign-bev eo marvet.
Desavet eo bet Barack Junior gant e dud-kozh a-berzh mamm. Torrdimeziñ a reas e dud e 1964, ha Barack n'en deus gwelet e dad nemet ur wech en e vuhez, d'an oad a zek vloaz.
E 1965 ec'h addimezas e vamm gant un den eus Indonezia, bevañ a reas Barack eno ganto e-pad 4 bloaz. Un hanterc'hoar en deus bet, Maya Soetoro. Kelennerez eo-hi bremañ e Hawaii. E vamm-gozh a-berzh-mamm a oa aet da Anaon dres a-raok na vije aet an trec’h gant he mab-bihan d'an dilennadegoù prezidant.
Tiegezh
Dimezet eo Barack Obama gant Michelle Obama abaoe 1992. Gwiraourez eo bet. Div verc'h zo dezho, Malia Ann, bet ganet e 1998, ha Natasha ("Sasha"), bet ganet e 2001. Bevañ a raent e Chicago kent mont da chom d'an Ti Gwenn.
A-raok dont da brezidant
Dont a reas da vezañ senedour Illinois eus 1997 da 2004, ha senedour er C’hongres amerikan eus 2005 da 2008.
Amzervezh prezidant
Fall e oa stad an ekonomiezh pa oa bet anvet da Brezidant goude George Walker Bush. Goulennet en deus digant ar C'hongres ur sammad dreistordinal a 787 000 000 000 a zollaroù evit klask lakaat un termen da giladenn an ekonomiezh. Graet eo bet ar Stimulus Bill eus ar raktres-se gantañ. Degaset en deus arc'hant ivez d'ar bankoù ha d'ar c'hompagnunezhioù sevel kirri.
Batseg
Ur yezh dre gomz eo ar batseg hag implijet e vez ar georgeg evit ober dre skrid.
Porspoder
Porspoder (distaget ) zo ur gumun eus Bro-Leon e kanton Lokournan, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
Ar Pontoù
Ar Pontoù a oa ur gumun eus Bro-Dreger e kanton Plouigno, e departamant Penn-ar-Bed, e gwalarn Breizh.
Douaroniezh
War ribl an Douron emañ ar Pontoù. En-dro dezhi emañ kumunioù Plouigno, Plegad-Moezan, Plounerin, Gwerliskin, Bodsorc'hel.
Istor
Bernard Tanguy (1990) : Apondo, 1182; ecclesia de Pontibus, 1214; Le Pontou, 1294
Talvoudegezh : anv tennet diwar ar pontoù war an Douron hag ar Skirioù.
Daoust hag-eñ e oa pontoù war an Douron hag ar Skirioù e 1182, pa'z an anv e oa Apondo ? Ha talvoudegezh Apondo ?
Ardamezioù
En aour, lavreget en glazur, e zaou pont e stumm gozh, pep hini war teir bolz, treustellet war al lodennoù, an eil en egile; eilet ouzh kab gant ur groaz pavek en gul, hag ouzh beg gant ur c'horn-post en glazur
Oubic'heg
Ur yezh varv an hini eo, aet da get er bloavezhioù 1990.
Disheñvel diouzh an holl yezhoù abc'hazek-abazek all eo an oubic'heg.
Ar Pontoù
Ardamezioù
Aozer : Yves Clerc'h. Kuzul ar Gumunn : Gouere 1992
kantved
Bodet e oa bet gant Plouigno d'ar 1 a viz Genver 2019 evit ober ur gumun nevez.
Gwrizienn-ruz
thumb|right|300px|Ar wrizienn-ruz. Ar wrizienn-ruz (Rubia tinctorum e latin) a zo ur blantenn hag a servije da livañ an dilhadoù, betek dilhad an arme c'hall e deroù ar Brezel-bed kentañ.
Pont-'n-Abad
Pont-'n-Abad a zo ur gumun er Vro Vigoudenn, e departamant Penn-ar-Bed, e mervent Breizh.
Ardamezioù
"En aour e leon en gul"
Diviz-kêr: 15 a viz Kerzu 1975
Diwar ardamezioù aotrounez du Pont l'Abbé (en aour e leon en gul, krabanek ha teodek en glazur. 1384)
Chakma
Ar chakma (Papio ursinus) a zo ur babouz eus su Afrika.
Doareoù pennañ
Etre 60 ha 80 cm eo hirder e gorf hag etre 15 ha 30 kg e bouez.
En em vagañ a ra diwar gwrizioù, greun, amprevaned ha gazelenned. Gouzout a ra ober gant bizhier evel ostilhoù.
Kervaria
Kervaria (Kermaria e krennvrezhoneg) zo anv meur a lec'h.
Ounaou Hoffmann
Ounaou Hoffmann, pe lezireg Hoffmann, Choloepus hoffmanni eus e anv skiantel, a zo ur bronneg hag a vev e Kreiz ha Suamerika.
Meilh-ar-Wern
Meilh-ar-Wern a zo ur gumun eus Bro-Gerne e kanton Kraozon, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh. Lec'hiet eo a-hed ar Stêr Aon, sko ouzh Kêr-Gastellin.
Absyrtos
Absyrtos pe Apsyrtos (henc'hresianeg : Ἄψυρτος) a oa mab pennhêr da Aietes, roue Kolc'his, ha d'an nereidenn Idyia.
Breur e oa da v-Medeia, e mojenn ar maoutken aour. Pa'z eas Medeia kuit gant Iason e kasas he breur Absyrtos ganti. Ha pa welas edo he zad war o lerc'h e lazhas Absyrtos, e tispennas e gorf, hag e taolas e izili unan-hag-unan war hent ar roue evit e spontañ hag evit ma paouezfe da zont war o lerc'h gant an heug.
Chom a reas Aietes da zastum an tammoù ha n'eas ket war-lerc'h an dorfedourez.
Ruz (liv)
thumb|Livioù ruz a bep seurt Ar ruz zo ul liv, unan eus an tri liv diazez el livouriezh.
Arouez
Arouez meur a dra eo al liv ruz:
Fanaloka
Ar fanaloka (Fossa fossana) a zo ur c'higdebrer eus kerentiad an Eupleridae hag a vev e Madagaskar.
Lokmaria
Lokmaria zo un anv-lec'h brezhonek, savet diwar gerioù latin: Lok, eus locus, lec'h, ha Maria, anv latin ar Werc'hez Vari.
Fanaloka
N'ouzer ket hag-eñ emañ ar fanaloka en arvar da vont da get. Ral eo avat ha war listenn ruz an IUCN emañ.
Lokmaria
Meur a Lokmaria zo e Breizh, un anv a veze roet da drevioù ma oa chapelioù pe ilizoù d'ar Werc'hez. Darn eus an trevioù-se zo deuet da vout kumunioù.
Fanaloka
Doareoù pennañ
Ur bronneg bihan eo, 47 cm hirder e gorf astennet gant ul lost 20 cm ; war-dro 2,5 kg a pouez a vez ennañ. Tennañ a ra aloen d'ul louarn bihan. Gell-gris eo e vlev, gant roudennoù du a ya eus e lost betek e benn. Gwalennoù du zo tro-dro d'e lost. Berr ha moan-tre eo e bavioù met n'ouzer ket hag en deus skilfoù kuzh pe get. Gouennañ a ra etre miz Eost ha miz Gwengolo, ha genel a ra ar parezed ur c'holen goude un dougen tri miz.
Megreleg
Ur yezh kartvelek eus skourr ar yezhoù zanek eo ar megreleg (megregel: მარგალური ნინა margaluri nina) komzet gant tro-dro da 500.000 den evel yezh kentañ e Samegrelo (Mingrelia) e Jorjia. Komzet e vez ivez, met kalz nebeutoc'h e Abc'hazia.
Fanaloka
Annez
thumb|left|Annez Kavout a reer ar fanaloka e koadegoù klouar Madagaskar. Un aneval-noz eo met n'ouzer ket hag-eñ e vev en -unan pe a-goubladoù.
Boued
Debriñ a ra bronneged bihan, amprevaned ha vioù.
Megreleg
N'eus yezh unvan ebet ha n'he deus ar yezh statud ofiel ebet e neplec'h. Implijet e vez ar megreleg dre gomz met evit ober dre skrid e vez implijet ar georgeg.
Daou vloc'had rannyezhel pennañ ez eus:
Ruz
Ruz zo ur ger brezhonek a gaver e meur a zegouezh disheñvel.
Oudieg
Ur yezh kaokazek ar biz eus skourr ar yezhoù lezgiek eo an oudieg (udi) komzet gant tro-dro da 5.000 den e kêriadenn Vartashen en Azerbaidjan. Krediñ a reer e oa yezh pennañ Albania Kaokazek ha hec'h anavezout a reer adalek an dekvet kantved.
Ruz
Ul liv, ar ruz pe al liv ruz, gwelout ruz (liv), a gaver e meur a anv : Dre astenn, ur ger implijet :
Oudieg
Tost a-walc'h eo an oudieg d'al lezgieg ha d'an tabasareg.
Ruz
Istor
Emsavadeg ar Bonedoù ruz e 1675.
Barv Ruz, lesanv meur a zen en istor.
Ur ger implijet evit ober anv eus ar Gomunourien : ar Re Ruz, ar banniel ruz, al Lu Ruz, hag al levrig ruz, un dastumad arroudennoù gant Mao Zedong.
Avareg
Unan eus yezhoù kaokazek ar biz eo an avareg (diwar Авар МацӀ pe магӀарул мацӀ) komzet gant tro-dro da 650.000 a dud e Dagestan (Rusia) hag Azerbaidjan dreist-holl.
Unan eus 14 yezh ofisiel Dagestan an hini eo ma talvez da yezh voutin (pe lingua franca)
Daou vloc'had rannyezhel zo :
Adal ar eo bet skrivet an avareg gant ar skritur georgek betek ar  ma voe kroget da implijout al lizherenneg arabek anvet skritur adjamek. Dindan beli an ez-Unaniezh Soviedel e voe kroget d'ober da gentañ gant al lizherenneg latin e 1928, bet kemeret he flas gant al lizherenneg kirillek e 1938 hag a vez implijet peurliesañ hiziv c'hoazh.
Tabasareg
Ur yezh kaokazek ar biz eus skourr ar yezhoù lezgiek eo an tabasareg (saozneg: Tabassaran) komzet gant tro-dro da 54,574 den (1970) e su Dagestan (Rusia).
Unan eus 14 yezh ofisiel Dagestan eo an tabasareg.
Div rannyezh pennañ a zo:
Talvezout a ra rannyezh ar su da ziazez ar yezh unvan.
Lezireg (bronneg)
Al lezireged eo ar bronneged a ya d'ober an daou gerentiad Megalonychidae ha Bradypodidae. Bevañ a reont e Kreiz ha Suamerika.
Spesadoù
6 spesad lezireged zo hiriv an deiz:
Pouldreuzig
Pouldreuzig a zo ur gumun eus ar Vro-Vigoudenn e kanton Ploneour-Lanwern, e departamant Penn-ar-Bed, e mervent Breizh.
Ki-dour ar C'hap
Ki-dour ar C'hap (Aonyx capensis) a zo ur c'hi-dour afrikan bras a vev e-kichen stêrioù Senegal betek Afrika ar Su.
Doareoù pennañ
Gell-du eo e vlevenn gant ur c'hof sklaeroc'h hag a-wechoù un tarch gwenn ledan war e c'houzoug. C'hwek-tre eo e greoñ hag, er c'hontrol d'ar c'hi-dour mor, n'eus gwiskad lard ebet dindan e groc'hen. Muzuliañ a ra etre 40 ha 71 cm ha pouezañ etre 13 ha 34 kg. 11 vloaz a c'hell bevañ en ur gwarezva.
Annez
E meur a endro e vev ki-dour ar C'hap. E gavout a reer er plaenennoù, er c'hoadegoù glaviek pe er rannvroioù sec'h. E-kichen ar mor e c'hell bevañ ivez.
Emzalc'h
Debriñ a ra kranked ha kresteneged bihan dreist-holl. Ne besketa ket. Implijout a ra e bavioù da gavout ha da dapout preizhoù el lec'hid. Ober a ra gant mein evit terriñ ar c'hregin.
Bevañ a ra ki-dour ar C'hap a strolladoù-familh bras. Pep hinienn he deus un dachenn dezhi hec'h-unan (17 km² evit ar pared, 14 km² evit ar parezed), met difennet e vez gant an holl anevaled eus ar strollad. O-unan emañ ar parezed evit ober war-dro ar re vihan, met en o c'hichen e chom ar pared.
Ki-dour ar C'hap a dremen an darn vrasañ eus e amzer en dour. Ur gwall c'hoarier eo ha plijout a ra kalz dezhañ embreger bizhier ha mein. Un aneval-noz eo dreist-holl, met gallout a ra mont er-maez e-pad an deiz a-wechoù.
Liammoù diavaez
Ki-dour ar C'hap
Tour-tan ar Goulfar
Tour-tan ar Goulfar zo un tour-tan maen-greun e Kervilhaouen, e kumun Bangor, en Enez ar Gerveur, e Breizh.
Unan eus kreñvañ tourioù-tan aodoù ar Stad C'hall eo.
Ur monumant istorel eo abaoe 1995.
Gwel
En-dro d'an tour ez eus tier ma veze lojet an diwallerien.
Digoret e vez d'ar weladennerien, ha pignat a c'haller betek an nec'h. Alese e weler an aod eus ar Groazig betek an Oriant.
Aveyron (stêr)
An Aveyron (okitaneg: Avairon) zo ur stêr eus kreisteiz Bro-C'hall, penn-da-benn en Okitania, e bro Rouergue, adstêr d'an Tarn. 290 km eo he hed. Goude eieniñ e-kichen Severac del Castèl e tremen dre Rodés ha Vilafranca de Roergue ha kemberiñ gant an Tarn er gwalarn da Vontalban. Kemeret eo bet hec'h anv da envel un departamant, an Aveyron, hervez ar c'hiz c'hall.
Pouldregad
Pouldregad a zo ur gumun eus Bro-Gerne e kanton Douarnenez, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
Ardamezouriezh
En glazur, e leon en argant krabanet ha teodet en gul, dreistkarget gant ur vailhenn en aour; e gab en argant e deir brizhenn erminig.
Dorn Ruz
An anv Dorn Ruz a c'hall bezañ meur a dra
Emil Ernod
Émile Ernault (Émile Jean-Marie), (Sant-Brieg, 24 a viz Gouere 1852 – idem, 6 a viz Genver 1938) a oa ur c'helenner skol-veur, ur gouizieg brezhonegour hag ur yezhoniour a studias ar c’hrennvrezhoneg. Kenlabourat a reas kalz gant Frañsez Vallée ha Meven Mordiern. Ezel ar Gorsedd (Goursez) eo bet dindan anv-barzh Barz ar Gouet. E anvioù-pluenn a oa E. E. hag X3.
Studioù
Mab e oa da Jean Marie Vincent Ernault, alvokad, ha da Agathe Rose Léa Gaultier de la Ferrière, genidik eus Tarbes. E studioù a reas e lise Sant-Charlez e Sant-Brieg, hag e Roazhon goude-se. Labourat a reas e prefeti Sant-Brieg e-ser studiañ e-unan evit mont da gelenner. Aotreet e voe e 1874 da gelenn saozneg hag alamaneg e skol Sant-Charlez, met kenderc'hel a reas gant e studioù, aet ur yalc'had-studi gantañ, e Skol ar Studioù uhel e Pariz. Ne voe ket aotreet da sevel e dezenn evit an doktorelezh war ar yezhoù keltiek dre ma ne vezent ket kelennet er skolioù. Dont a reas a-benn koulskoude da gaout e zesteni-doktorelezh war ar gresianeg e 1886, ha neuze e voe anvet da gelenner e skol-veur Poatev ma tremenas an darn vrasañ eus e vuhez di o kelenn al lennegezhioù gresianek, latin, keltiek hag boazioù ar Gelted. E-unan e voulc'has studi ar brezhoneg, hini Treger da gentañ ha hini Gwened da c’houde. Mont a reas da Bariz da heuliañ kentelioù ar geltiegourien vrudet a oa eno, evel Henri Gaidoz ha Henri d’Arbois de Jubainville. E Kêr-Boatev e savas e oberennoù brudetañ evel ar Glossaire du Moyen-breton pe an Dictionnaire breton-français du dialecte de Vannes. Embann a reas skridoù krennvrezhonek evel Le Mirouer de la Mort er Revue Celtique. E-leizh a bennadoù a embannas e galleg e meur a gelaouenn war divoud geriaoueg, rannyezhoù hag istor ar brezhoneg.
Labour ha kenlabour
E-doug ar bloavezh 1878 e ehannas gant e labour kelenner evit sevel mojennoù ha barzhonegoù hag a voe moullet e Feiz ha Breiz, Kroaz ar Vretoned, Breiz hag all. E 1919 ez eas war e leve e Sant-Brieg, m'en em roas muioc'h-mui d'ar studioù brezhoneg, da skoazellañ rener Breuriezh Veur ar Brezhoneg – un doare akademiezh – gant Frañsez Vallée ha da sekretour evit sevel un emglev diazezet war ar studi etre ar skrivagnerien. Skoazellañ a reas Frañsez Vallée ha Meven Mordiern da sevel oberennoù meur evel Sketla Segobrani (X3 a sinas an trikon),pe ar Geriadur bras Galleg-Brezhoneg. Bez' e voe Emil Ernod e-touez ar re a savas Emglev ar Skrivagnerien evit o bodañ ha klask unvaniñ doare-skrivañ ar brezhoneg. Ar reolennoù reizhskrivañ a voe degemeret ganto e 1908 a ziazezas un doare-skrivañ unvan evit rannyezhoù Kerne, Leon ha Treger, a reer anezhañ an doare-skrivañ KLT.
E galleg en deus skrivet an darn vrasañ eus e studiadennoù. Un nebeud skridoù brezhonek en deus savet avat, barzhonegoù ha mojennoù anezho, embannet e Feiz ha Breiz, Kroaz ar Vretoned hag all.
Ofiser an Deskadurezh-Stad ha Marc'heg al Lejion a enor e voe e 1922. Un den a ouiziegezh vras war ar c'hrennvrezhoneg a voe Emil Ernault, unan eus ar re hag o deus dastumet an anaoudegezh spisañ ha donañ en amzer-se eus istor ar brezhoneg ; bras-meurbet eo talvoudegezh e labourioù war dachenn ar c’hrennvrezhoneg.
1900–1937
150px|right
Tamandua
An tamanduaed a zo bronneged amprevanetaer hag a vev e Kreiz ha Suamerika. Dont a rafe o anv eus ur yezh toupiek-gwaraniek hag e talvezfe kement ha pej-merien.
Spesadoù
Daou spesad tamanduaed a zo:
thumb|left|250px|Tamandua tetradactyla
Merienaer korr
Ar merienaer korr (Cyclopes didactylus) a zo ur bronneg amprevanetaer hag a vev e Kreiz ha Suamerika.
Doareoù pennañ
Keit eo e gorf hag e lost, gant un hirder war-dro 20 cm pep hini. Etre 150 ha 300 g eo e bouez. Arc'hantek eo e vlevenn, gant ur roudenn zu war e gof. Moal eo penn e lost.
Bevañ a ra er gwez dreist-holl hag azasaet eo e gorf ouzh ar vuhez-se: tapout a ra krog er brankoù gant e skilfoù hag e lost. En em vagañ a ra diwar merien.
Rummatadur
Ar spesad nemetañ eo er genad Cyclopes hag er c'herentiad Cyclopedidae.
Ounaou
An ounaou, pe lezireg Linnaeus, Choloepus didactylus eus e anv skiantel, a zo ur bronneg hag a vev e koadegoù Suamerika (Perou, Ecuador, Brazil, Kolombia, Venezuela, Guyana, Gwiana c'hall ha Surinam).
Doareoù pennañ
Etre 50 ha 90 cm eo e hirder hag etre 4 hag 8 kg e bouez. Berr eo e lost (war-dro 2 cm). Gell-gris eo e vlevenn, gant un arliv glas-gwer en abeg d'ar bezhin a gresk enni. Plat eo e benn ha bras e zaoulagad.
Daou viz skilfek a zo en e bavioù a-raok ha tri en e bavioù a-dreñv. Stumm ur c'hrog a zo gant e skilfoù ha ganto eo azasaet an ounaou ouzh ar vuhez er gwez.
Bevañ a ra en e-unan hag en em vagañ diwar delioù ha frouezh.
Dilec'hiañ a ra gorrek-tre ha ne ziskenn diouzh ar gwez nemet ur wech ar sizhun evit kac'hat.
thumb|left|250px|Skilfoù ur pav a-raok hag ur pav a-dreñv
Gouennañ
An dougen a bad 6 miz hag ur c'holen a vez ganet bep bloaz. Hemañ a chom krog ouzh kof e vamm e-pad 5 sizhun a-raok bezañ gouest da fiñval e-unan.
Divelfenneg
An divelfenneged zo loened mellkeinek a dremen ul lodenn eus o buhez en dour hag ul lodenn all war an douar.
Zagreüs
Zagreüs (Ζαγρεύς Zagreús e gresianeg) eo anv ar mab en doe Zeus digant Persefone pa’n doe kousket ganti war-lerc’h dezhañ kemer stumm un naer ; Pa voe ganet ar bugel Zagreos e voe roet d’ar Goureted, dezho d’e ziwall diouzh kasoni spouronus an doueez Hera, gwreg warizius Zeus. Met kavet e voe gant an doueez drouk ha setu hi da gargañ an Ditaned d’ober e stal d’ar bugelig. Pa welas kement-se e klaskas Zagreos tec’hel en ur wiskañ stummoù a bep seurt, tud pe loened a bep eil, hini un tarv a-benn ar fin. Neuze e lammas an Ditaned gantañ, da gregiñ en e gerniel, ha d’en debriñ en bev. Apollon a deuas da zastum ar relegoù d’o c’has gantañ da z-Delfi da zouarañ. Gant Atena-Pallas e voe saveteet ar galon a oa c’hoazh o talmiñ ha roet da Zeus. Gant Semele eme darn, gant Zeus en-eeeun eme lod all, e voe lonket kalon ar bugel ha krouet un doue nevez Dionysos. Er relijion orfek, Zagreüs, en henc'hresianeg Ζαγρεύς, Zagreús. zo ur stumm eus an Dionysos kevrinek, zo Dionysos, doue ar gwini a anavezomp, un adenkorfadur anezhañ. Hañval eo ez eo bet awenet ar vojenn-se, a-bouez kenañ er relijion orfek, gant mojenn Osiris. Gallout a rafe ivez bezañ a orin minoean ha kretat pe dont eus sevenadurezhioù an Enezvor
Divelfenneg
Emdroadur
An divelfenneged kentañ a zeuas war-wel 370 milion a vloavezhioù 'zo, da vare an devonian hag ar mellkeineged kentañ e voent o trevadenniñ an douar.
Zagreüs
Mojenn
Zeus, troet e naer, a zesevas Persefone, ar verc'h en doa bet digant Demeter, hag hi plac'h yaouank c'hoazh. Hag int ha engehentiñ Zagreus, zo fiziet en Apollon hag er C'houretesed, gant ar soñj d'ober pennhêr Zeus eus ar bugel. Kuzhat a rejont anezhañ e koadoù ar menez Parnasos. Kaset e voe an Ditaned war e lerc'h gant Hera. Adkavout a rejont ar bugel a-drugarez da c'hoarielloù hag int ha dispennañ anezhañ. Plaouiet e oa e holl izili gante war-bouez e galon, savetaet gant Appollon pe Atena, hervez ar mojennoù.
Pangolin India
Pangolin India (Manis crassicaudata) zo ur bronneg a vev en India ha Sri Lanka.
Divelfenneg
Emdroadur
Al loened kentañ gant pevar ezel mellek e voent ivez pa emdroas o angelloù. Hag al loened kentañ gant malvennoù e voent c'hoazh.
Patas
Ar patas (Erythrocebus patas) a zo ur marmouz eus kornôg ha reter Afrika. Ar spesad nemetañ eo er genad Erythrocebus.
Divelfenneg
Emdroadur
280 milion a vloavezhioù 'zo e oa an divelfenneged al loened-douar niverusañ. E-pad an 70 milion a vloavezhioù war-lerc'h e voe kemeret o flas tamm-ha-tamm gant ar stlejviled hag ur bern spesadoù a yeas da get.
Patas
Doareoù pennañ
Pa red war an douar eo ar patas ar marmouz primañ.
A-strolladoù 10 hinienn e vev. Difennet e vez ar parezed hag ar re vihan gant ar pared.
Divelfenneg
Ar c'hroc'hen
Noazh ha meizh eo kroc'hen an divelfenneged. Fin a-walc'h eo evit bezañ treuzet gant an oksijen a ya war-eeun er gwad hag ul lodenn vat eus an divelfenneged a anal evel-se dre o c'hroc'hen.
Gwagrennoù zo ennañ a servij da c'hlebiañ anezhañ. Daoust dezho e c'hell al loened-se disec'hañ buan ha ret eo dezho bezañ e lec'hioù gleb.
Gwagrennoù all a servij da broduiñ binim a zo kreñv pe greñvoc'h hervez ar spesadoù.
Kelc'hiad-buhez
Teir lodenn zo e buhez an divelfenneged : ar vi, al larvenn hag al loen gour. Ar vetamorfozenn a vez graet eus an tremen eus larvenn da oad gour.
Rummatadur
3 urzhiad ha war-dro 6.000 spesad a ya d'ober kevrennad an divelfenneged :
Digemmenn Boltzmann
Talvezout a ra an digemmenn diazez-mañ :
Tatou meur
An tatou meur (Priodontes maximus) zo ur bronneg a vev e Suamerika. Ar spesad nemetañ eo er genad Priodontes.
Digemmenn Boltzmann
Graet e vez gant an digemmenn-mañ:
Digemmenn ar gazoù peurvat R eo liesad digemmenn Boltzmann dre niver Avogadro.
Pangolin Malaysia
Pangolin Malaysia (Manis javanica) zo ur bronneg a vev e gevred Azia.
Zagreüs
Mojenn
Zeus a lonkas kalon ar bugel hag a deuas a-benn da reiñ ar vuhez dezhañ un eil gwezh o c'henel anezhañ dindan an anv a Iakkos. Alese e teu un displegadenn boblek eus orin anv Dionysos: « ganet div wezh ». Kouezhañ a reas foeltr Zeus war an Ditaned d'o c'hastizañ. Diwar o ludu e tiwanas neuze an Denelezh.
Xenarthra
Xenarthra zo un isurzhad e rummatadur al loened. Ennañ emañ ar merienaerien, al lezireged hag an tatoued
Bevañ a ra bronneged an usurzhad-mañ en Amerika.
Dorn Ruz Ulaidh
Dorn Ruz Ulaidh, Lámh Dhearg Ulaidh en iwerzhoneg, zo un arouez eus proviñs Ulaidh en Iwerzhon. Komzet e vez a-wechoù eus Dorn Ruz O'Neill hag eus Dorn Ruz Iwerzhon.
Dont a rafe eus mojenn mab an doue-heol Labraid Lámh Dhearg a zo kaoz anezhañ e meur a vojenn iwerzhonek.
Kemeneven
Kemeneven a zo ur gumun eus Bro C'hlazig e kanton Kraozon, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
Klaudios Ptolemaios
Klaodios Ptolemaios (Κλαύδιος Πτολεμαῖος, hervez e anv henc'hresianek), pe Claudius Ptolemaius hervez e anv latin, anvet a-wechoù Ptoleme (Ptolemaios Thebaidos (Gorre Egipt) e-tro 90 - Canope e-tro 168) a oa ur steredoniour hag un astrologour henc'hresian a veve en Aleksandria (en Egipt hiziv).
Unan eus diaraogerien an douaroniezh eo bet ivez.
Meur a bleustrad skiantel zo bet savet gant Ptolemaios; daou anezho o deus bet ul levezon bras-kenañ war ar skiantoù islamek hag europat. An eil, ur pleustrad steredoniezh a anavezer hiziv dindan anv an Almagest (e gresianeg, Η μεγάλη Σύνταξις, Ar pleustrad bras). Egile eo an Douaroniezh, anezhañ ur gaozeadenn zon war anaoudegezhioù douaroniel ar bed gresian-ha-roman.
Douaroniezh
Ur bennoberenn eo e Zouaroniezh. Kenstrollet en deus enni anaoudegezhioù ar bed da vare an Impalaeriezh roman. Dreist-holl eo en em harpet Ptolemaios war labourioù Marinos Tir, un douaroniour all, ha war menegerioù douaroniel an impalaeriezhioù roman ha pers. Douetañs a oa da gaout war ar pep brasañ eus ar mammennoù a oa en tu all da vevennoù an impalaeriezh roman.
Mont a ra ur gaozeadenn diwar-benn an hentenn labour hag ar roadennoù implijet d'ober lodenn gentañ an Douaroniezh. Evel en Almagest e voe strollet gant Ptolemaios en un hollad brasoc'h an holl ditouroù douaroniel a oa en e gerz. Reiñ a reas daveennoù d'an holl lec'hioù ha stummoù douaroniel anavezet gantañ a voe lakaet gantañ en ur gael a c'holoe ar blanedenn. Muzuliet e veze al ledred adal ar c'heheder evel hiziv ha pa vefe bet eztaolet diouzh pad an deiz hirañ kentoc'h eget dre zerezioù (tremen a ra pad goursav an hañv eus 12 eurvezh da 24 eurvezh a-feur ma pellaer eus ar c'heheder evit mont war-du penn-ahel an norzh). Merkañ a reas hedredenn an hedred 0 el lec'h kornôgañ anavezet gantañ, da lavaret eo an Inizi Kanariez.
Empenntiñ a rae Ptolemaios ivez ha reiñ a rae kuzulioù war an doare da dresañ kartennoù evit ar bed roman hag evit hollad ar bed annezet (oikoumene). En eil lodenn an Douaroniezh, e kaver ar rolloù topografek hag an alc'hwezioù rekis evit ar c'hartennoù. Goleiñ a rae e oikoumene 180 derez ledred eus an Inizi Kanariez (er Meurvor atlantel) betek Sina, ha 80 derez ledred dre vras eus Meurvor Arktika betek an Indez ha pell en Afrika. Emskiantek-mat e oa Ptolemaios ne'z ae ket e anaoudegezh eus ar bed pelloc'h eget ur c'hard eus ar blanedenn.
Siwazh, ne sav ket kartennoù koshañ dornskridoù an Douaroniezh uheloc'h eget 1300 well-wazh, goude ma voe addizoloet an destenn gant Maximus Planudes.
Astrologiezh
Pleustrad Ptolemaios war astrologiezh an Tetrabiblos, a oa oberenn astrologel vrudetañ en Henamzer. Bras-tre e voe e levezon war studi ar c'horfoù egor en takad danloarel. Reiñ a rae displegadennoù war efedoù astrologel ar planedennoù diouzh o efedoù tommañ, freskaat, glebiañ pe sec'hañ.
Sonerezh
Skrivet eo bet an Adsonennoù gant Ptolemaios ivez, anezho ur pleustrad sonerezhouriezh dave. Goude burutellañ doare e ziagentidi ec'h embann ennañ e tle an hedoù sonerezh bezañ diazezet war feurioù jedoniel (er c'hontrol da soñjoù kostezenn Arastoksen) skoazellet gant arselladennoù empirek (er c'hontrol da sell teorikel-rik skol Pythagoras). Kinniget en deus e rannadurioù personel eus ar bederc'hordennn hag eus an eizhvedenn, deveret gantañ gant un unkordenn. Testeniekaet eo dedenn Ptolemaios evit an astrologiezh dre ur gaozeadenn war sonerezh ar bouloù.
Enoriñ
Anvet eo bet an asteroidenn 4001 Ptolemaios (4001 Ptolemaeus) en e enor; e anv zo bet roet d'ar c'hraterioù Ptolemaios war Meurzh ha war al Loar.
Yegn
Ar Yegn (Yaigne e galleg) zo ur stêr eus Bro-Roazhon a dremen dre Gastell-Geron, hag a zo adstêr d'ar stêr Sec'h.
Merienaer
Ar merienaerien zo bronneged amprevanetaer rummataet en urzhiad Pilosa, asambles gant al lezireged.
Bevañ a reont en Amerika.
Spesadoù
Pevar spesad merienaerien zo :
Loened all zo anvet merienaer daoust dezho bezañ en un takson all, evel ar merienaer godellek eus Aostralia da skouer.
Mravojed
Mara Chaco
Mara Chaco (Dolichotis salinicola) a zo ul loen krigner pevarzroadek hag a vev er Chaco, en Arc'hantina, Bolivia ha Paraguay.
Prevel
Prevel a zo ur gumun eus Kerne-Izel e kanton Douarnenez, e departamant Penn-ar-Bed, e Bro ar C'hab e kornôg Breizh.
Monumantoù ha traoù heverk
Savet e voe Monumant ar re varv gant Véronique Millour ha Philippe Meffroy ha d'an 11 a viz Du 1994 e voe al lid ofisiel kentañ war e dro. Gwelout a reer ur bugel o tiskar bloc'hadoù a zo arouezioù ar brezelioù kozh, unan all zo war an douar, arouez ar brezel.
Divrevelezh
Un tuadur reizhel o tennañ d'ar revelezh denel eo an divrevelezh.
Treuztres brezhonek un termen krouet gant bevoniourion war-dro ar bloaz 1809, e talvaz ar ger divreizhel da zeskrivañ plant dezhe organoù genel gourel ha benel war un dro.
Implijet e vez kentoc'h an termen divrevelezh evit ober dave d'an tuadur revel denel dre ma tenn d'un tuadur ha n'o devezh ket tud divrevel div reizh (sellit ouzh etrereizhadezh).
Lâret e vez ez eo divrevel unan bennak pa gar paotred ha merc'hed. Etre an dud divrevel, lod a gar ingal paotred ha merc'hed ha lod all a gar kentoc'h an eil re pe ar re all.
Termenoù all zo bet krouet e saozneg evit ober dave da duadurioù revel a denn d'an divrevelezh. Termenoù teknikel int peurliesañ implijet gant strolladoù tud resis ha ne vezont ket anaouet gant an dud all dre vras. Dispeleget e vez ster ar termenoù-mañ da heul gant bep ur kinnig evit o zreiñ e brezhoneg:
Pangolin
Goloet eo o c'horf gant skant a warez anezho.
Spesadoù
8 spesad pangolined zo :
Toull-Du
An Toull-Du zo anv meur a stêr e Breizh.
Un anv-lec'h eo ivez
ha dre-se eo un anv familh ivez.
Poullann
Poullann a zo ur gumun eus Bro-Gerne e kanton Douarnenez, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
Beira (bronneg)
Ar beira (Dorcatragus megalotis) a zo un antilopenn hag a vev e Somalia, Djibouti hag Etiopia.
Poullann
Gerdarzh
Diwar plou, troet da poull, ha "lann", lec'h sakr.
Bez ar C'hommonwealth e bered ar gumun
Karrnijour e oa. Mervel a reas e-pad an Eil Brezel Bed d'ar 7 a viz Mezheven 1944 pa gouezhas e garr-nij (B-24 Liberator) er mor,.
Beira (bronneg)
Ar spesad nemetañ eo er genad Dorcatragus.
Tinamou bras
An tinamou bras a zo un evn, Tinamus major an anv skiantel anezhañ.
Annez
Bevañ a ra al labous e Kreiz ha Suamerika.
Tinamou du
An tinamou du a zo un evn. Tinamus osgoodi eo e anv skiantel.
Annez
Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ :
Abazeg
Ur yezh kaokazek eus skourr yezhoù kaokazek ar gwalarn eo an abazeg (Абаза Бызшваm abaza byzšwa) komzet gant tro-dro da 45.000 den e Republik Emren Karatchay-Tcherkes e Rusia (35.000) hag e Turkia (10.000).
Div rannyezh ez eus:
E Rusia e vez skrivet gant al lizherenneg kirillek. E Turkia avat e vez graet gant al lizherenneg latin.
Pangolin Filipinez
Pangolin Filipinez (Manis culionensis) zo ur bronneg a vev e Filipinez. N'eo bet gwelet betek-hen nemet war inizi Palawan ha Culion.
Lazeg
Ur yezh kartvelek eus skourr ar yezhoù zanek eo al lazeg (lazeg: lazuri; ლაზური) komzet gant tro-dro da 220.000 den evel yezh kentañ e Turkia ha gant 30.000 den all e Jorjia.
Pangolin Filipinez
Betek 1998 e veze rummataet evel isspesad pangolin Malaysia.
Lazeg
N'en deus al lazeg statud ofisiel ebet nag e Jorjia nag e Turkia ha n'eus yezh unvan ebet. Implijet e vez dre gomz dreist-holl hag evit ober dre skrid e vez graet pe gant ar jorjieg pe gant an turkeg hervez al lec'h.
O vont war digresk emañ an niver a dud a ra gant al lazeg dre vras hag en arvar da vont da get emañ.
Pemp rannyezh pennañ zo:
Tatou
Goloet eo o c'horf gant plakennoù hag a laka an tatoued da dennañ da loened hobregonet.
Spesadoù
Dek genad tatoued zo bet termenet betek-henn :
Kazh-banal Johnston
Kazh-banal Johnston (Genetta johnstoni) a zo ur bronneg hag a vev e kornôg Afrika.
Redene
Redene a zo ur gumun eus Bro-Gwened e kanton Kemperle, e departamant Penn-ar-Bed, e mervent Breizh.
Kazh-banal-dour
Ar c'hazh-banal-dour (Genetta piscivora pe Osbornictis piscivora) a zo ur bronneg hag a vev e Republik Demokratel Kongo.
Roje an Tailhanter
Roje an Tailhanter pe Roger Le Taillanter genidik eus Ar Menez (Aodoù-an-Arvor) ha mab da labourerien-douar, ganet e 1925. Bet komiser polis ha da c'houde saver romantoù polis. Marvet eo d'an 12 Here 2005 da 80 vloaz er Roc'hell e Bro-C'hall, da-heul ur c'hrign-bev eus ar skevent.
Bet eo Roje an Tailhanter komiser prefeti polis Pariz, e penn ar quai des orfèvres e lec'h ma oa karget da stourm a-enep d'an dorfedouriezh vras. E 1975 e oa distro da Vreizh e penn polis justis Roazhon gant ur gefridi resis : lakaat un termen da walldaolioù an FLB. Lakaet e voe e di da darzhañ e Ploueg-ar-Mor gant an talbenn e miz Mae 1979. Daou vloaz goude ez aio war e leve ha stagañ a raio gant ur vicher nevez : saver romantoù polis e galleg. Berzh bras a reas en e vicher nevez hag enoret e voe gant ar priz Quai des Orfèvres just a-walc'h.
Kourlan
Ar c'hourlan (Aramus guarauna) a zo un evn hirc'harek eus Amerika. Ar spesad nemetañ eo er genad Aramus hag er c'herentiad Aramidae.
Kazh-banal Abisinia
Kazh-banal Abisinia pe kazh-banal Etiopia (Genetta abyssinica) a zo ur bronneg hag a vev en Etiopia, Djibouti, Somalia, Eritrea ha Soudan.
Diell
Ur pezh paperenn pe follenn ma vez skrivet un dra a-bouez a c'hell bezañ un diell. Gant ar ster-mañ e c'hell un diell bezañ un draezenn implijet er mare-mañ. Koulskoude eo deuet ar ger da vezañ implijet aliesoc'h-aliesañ evit ar paperennoù kozh (pe deulioù kozh war pep seurt danvez), peurvuiañ ar re a zo bet miret a-ratozh diwar o fouezusted. Evit ar paprennoù a-vremann eo gwelloc'h gant ar ger teul. Dielloù koshañ a c'heller kavout a zo re Egipt war bapiruzoù pell a-raok ar marevezh kristen. Ar re a ra war wareziñ an dielloù kozh a zo an diellourien ha graet e vez en dielldioù.
Gazelenn Speke
Gazelenn Speke (Gazella spekei) a zo ur c'hazelenn hag a vev en Afrika.
Gazelenn Dorkas
Gazelenn Dorkas (Gazella dorcas) a zo ur c'hazelenn hag a vev e norzh Afrika.
Dave
fa:جبیر
Liester
Al liester a zo anv ur rumm yezhadurel a arouezier drezañ emeur o komz eus meur a dra pe eus meur a zen.
Reizh ha direizh
Komz a reer ivez eus liester reizh ha liester direizh. E brezhoneg e lavarer eo reizh al liester merket gant -où pe -ioù (evel hini traoù ha kadorioù, pe gant -ed (evel hini paotred ha plac'hed), pe gant -erien (evel hini kanerien), ha direizh ar re all.
Gazelenn Dama
Gazelenn Dama (Nanger dama, bet Gazella dama) a zo ur c'hazelenn hag a vev er Sahel hag er Sahara.
La Setmana
La Setmana (ar sizhun) a oa ur sizhunieg okitanek krouet e 1995 gant David Grosclaude, hag a oa ar pennskridaozer kentañ. 12 pajenn a oa. Bep sizhun e veze keleier sevenadurel, politikel, ekonomikel ha sokial diwar-benn Okitania hag ar bed a-bezh.
Embannet e veze gant Vistedit e Lescar, ha moullet gant moullerezh ar gazetenn El Punt e Girona. Kaset e veze d'an dud koumanantet adalek Perpinyà.
Adalek miz Meurzh 2012 e veze embannet enlinenn de Internet ivez.
Paouezet eo da zont er-maez e Gouere 2018.
Gazelenn Thomson
Gazelenn Thomson (Eudorcas thomsoni, bet Gazella thomsoni) a zo ur c'hazelenn hag a vev en Afrika.
Tinamou Berlepsch
Dougen a ra anv an evnoniour alaman Hans Hermann Carl Ludwig von Berlepsch (1850-1915).
Annez
Bevañ a ra al labous e koadeier trovanel, eus gwalarn Kolombia da walarn Ecuador.
Plenaod
Plenaod a zo ur gumun eus Breizh e departamant Aodoù-an-Arvor.
Poullaouen
Poullaouen zo ur gumun e Bro-Gerne (Poc'hêr) e kanton Karaez-Plougêr, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
Douaroniezh
Ar Stêr Arc'hant hag ar Stêr Aon a gember e Poullaouen.
Anv
Eus plou pe "ploe" (= parrez) ha Louan, pe Laouen, manac'h iwerzhonat, anavezet e Kembre evel sant Llywan, a zo ivez sant Kerlouan.
Mangabe
Ar mangabeed zo marmouzed eus ar Bed kozh.
Spesadoù
E 3 genad eo rummataet ar mangabeed :
Poullaouen
kantved
Kresket eo bet ar gumun d'ar 1 a viz Genver 2019 goude bezañ bodet gant Lokmaria-Berrien
Kemperle
Kemperle a zo ur gumun e departamant Penn-ar-Bed, e Mervent Breizh. Pennlec'h kanton Kemperle eo. Emañ war varc'h etre Kerne, tu kornôk ar stêr, ha Bro-Wened, tu reter ar stêr Izol.
Eil Brezel-bed
left|thumb|Anv J. Hascouat, un den eus Kemperle, ouzh monumant ar re fuzuilhet e Porzh-Loeiz
Emdroadur ar boblañs abaoe 1793
Emdroadur ar boblañs adalek 1793 betek 2012
Gazelenn Grant
Gazelenn Grant (Nanger granti, bet Gazella granti) a zo ur c'hazelenn hag a vev e reter Afrika.
Gazelenn Soemmerring
Gazelenn Soemmerring (Nanger soemmerringii, bet Gazella soemmerringii) a zo ur c'hazelenn hag a vev e reter Afrika.
Heureuchin Kornôgeuropa
Heureuchin Europa, Erinaceus europaeus e anv skiantel, zo ur spesad Heureuchined genidik eus Europa ur 15 000 000 a vloavezhioù zo, hervez ar c'harrekaennoù a zo bet kavet. Unan eus koshañ oberennoù arzel an denelezh eo delwenn un heureuchin, a voe kizellet 40 000 a vloavezhioù zo da vare Sevenadur Aurignac ha lavet e mougev Vogelherd (Baden-Württemberg, Alamagn).
E pep lec'h e kaver al loened en Europa, koulz war an douar bras hag en inizi, pa'z eo liesseurt-kenañ o annezioù. Degaset e voe Erinaceus europaeus e Na h-Eileanan Siar e gwalarn pellañ Bro-Skos ; e Zeland-Nevez e voe degaset ivez.
Deskrivadur
Aes eo anavezout un Heureuchin dre an drein gell sklaer a zo war e gein. Blev kleuz deuet da vezañ reut gant keratin eo an drein-mañ. Etre 5 000 ha 7 000 draen zo, 25 mm o hirder keitat, hag a bad 18 miz. Dizrein eo an dremm, ar gouzoug, ar bruched, ar c'hof hag ar peder gar ; feur gros gell-louet zo warno.
Bronneged eo an Heureuchined. War-dro 160 mm eo ment o c'horf pa vezont dizonet, ha betek 300 mm eo ment al loened en o oad gour ; d'ar vent-se e ranker ouzhpennañ ul lostig 20-30 mm. Souezhus eo pegen hir eo pavioù skilfek Erinaceus europaeus : ur 100 mm bennak.
Buan e kresk pouez an Heureuchined : eus 0,120 kg pa vezont dizonet betek muioc'h eget 1,10 kg en oad gour ; lod loened 2 kg a bouez enno zo bet kavet, pa ne vez nemet ral a wech muioc'h eget 1,6 kg a bouez er re na vevont ket el liorzhoù. Nebeutoc'h a bouez a vez el loened en hañv (0,50 – 0,80 kg) eget en diskaramzer. Brasoc'h ha pounneroc'h eget ar parezed e vez ar pared, hogen dispis eo an dimorfegezh revel en abeg d'ar c'hemmoù bras a c'hoarvez hervez ar c'houlzoù-amzer.
Daou pe dri bloaz eo spi bevañ an Heureuchined en natur, ma varvont diwar naonegezh peurliesañ e-kerzh er goanv pa ne vezont ket lazhet gant tud ; betek 10 vloaz e c'hallont bevañ e peoc'h el liorzhoù, ma kavont muioc'h a voued a-hed an amzer.