cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gouennlazh
Ar gouennlazhoù anavezet en un doare etrebroadel
thumb|upright=1.4|left|Eskern tud lazhet e gouennlazh Rwanda Tri gouennlazh zo bet anavezet war tachenn ar gwir gant an aozadurioù etrebroadel dindan an ABU :
Gouennlazh an Armenianed kaset da benn gant an Impalaeriezh ottoman.
Anavezet eo bet en deus lazhadeg ar bobl armenian e 1915 perzhioù a denn d’ar gouennlazh en un danevell eus an ABU diwar-benn kraf an diarbennadur hag ar moustradur eus an torfed gouennlazh savet gant kuzul enklask Gwirioù Mab-Den – iskuzul-enklask evit ar stourm a-enep an disparzherezh hag evit gwarz ar minorelezhioù – e-doug 38vet dalc’h kuzul ekonomikel ha sokial an ABU. An danevell-se, anavet diwar anv he danveller Benjamin Whitaker, zo bet aprouet gant kuzul-enklask Gwirioù Mab-Den an ABU d’an 29 a viz Eost 1985
Gouennlazh ar Yuzevien hag an Dsiganed
Kaset da benn gant an nazied en Alamagn, e Polonia hag e Bro-C’hall (en Elzas e Schirmeck). Ar gouennlazh-se zo bet anavezet gant Lez-varn Nuremberg krouet gant ar Rouantelezh-Unanet, Bro-C’hall, an URSS hag ar Stadoù-Unanet e 1945, war un dro gant krouidigezh an ABU. Gallout a reer lavaret en deus talvezet gouennlazh ar Yuzevien da zave evit termeniñ petra eo an torfed gouennlazh.
Gouennlazh an Dutsied e Rwanda
Kaset da benn gant milisoù hutu dispac’helour krouet gant renad Habyarimana, zo bet anavezet gant an ABU, e danevell e kuzul-enklask diwar Gwirioù Mab-Den d’an 28 a viz Even 1994, ha goude d’ar mare ma oa krouet al Lezvarn kastizañ etrebroadel evit ar Rwanda (disentez 955 degemeret gant ar c’huzul surentez d’an 8 a viz Du 1994. Kadarnaat a ra an disentez-mañ an disentez 935 er memes bloavezh.
Kement se ne dalvez ket ne vo ket anavezet lazhadegoù all eus an istor evel gouennlazhioù en un doare ofisiel.
Lierneux
Lierneux (e walloneg:Lierneu) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Liège.
Sant-Mezar-Elvinieg
Sant-Mezar-Elvinieg (Saint-Marc-le-Blanc e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e kanton Sant-Brizh-Gougleiz e departamant Il-ha-Gwilen.
Lamed
Daouzekvet lizherenn meur a abjad semitek eo lamed(h) (broud), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (ל) , siriek (ܠ) hag arabek (ﻝ).
Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm ouzh hini ur broud.
Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek lambda Λ, estruskek 14px|Z, latin L ha kirillek Л.
Hervez ar sistem niverenniñ hebraek gematria e talvez al lizherenn-mañ da 30.
Lam
Gwerc'hez Vari
thumb|250px|right| Ganedigezh ar Werc'hez, gant [[Francisco de Zurbarán.]] thumb|300px|Santez Anna, ar Werc'hez Vari, hag ar [[Mabig Jezuz, gant Leonardo da Vinci]]
Pa voe dougerez e oa kefrisa da Jozeb, hag e oa gwerc'hez, hervez ar gristenien.
Hervez ar relijion gristen e wilioudas hag e oa bepred gwerc'hez, evel a oa bet kemennet gant an arc'hael Gabriel d'an deiz anvet Gouel Maria Veurzh, pe Gouel ar C'heloù Mat. Krouet e oa bet ar bugel gant ar Spered Santel. E skridoù koshoc'h e voe meneget e oa Joachim hag Anna a oa tad ha mamm dezhi.
Katoligiezh
E kreizik-kreiz ar feiz katolik emañ an deoliezh d'ar Werc'hez Vari. Nouspet levr brezhonek a zo bet skrivet war an danvez-se en hor yezh.
Treuzger
War dachenn ar vorfologiezh e implijer an termen treuzger (e saozneg: transfix) evit komz eus ur c'henger amzibun ennañ elfennoù implijet e meur a lec'h e stumm diazez ur ger (ar "wrizienn") war un dro evit sevel diwarnañ stummoù diveret.
Implijet e vez alies treuzgerioù gant ar yezhoù semitek dreist-holl ma teu an diverradur diwar implij meur a batrom treuzgerioù a-grevet gant gwriziennoù amzibun a dalvez da framm diazez.
E malteg da skouer e implijer treuzgerioù ("patromoù") evit svel diwar ar wrizienn deirc'hensonennel K-T-B ar gerioù-mañ o tennañ d'ar skrivañ, ster diazez ar wrizienn:
! Ger ! Ster ! Treuzger
Elektryone
Elektryone (henc'hresianeg : Ἠλεκτρυώνη) e oa doueez an Heol e mojennoù koshañ Hellaz kozh. Pa zegouezhas mojennoù klasel an Henamzer da ren e teuas da vout merc'h Helios. E Rodos dreist-holl e veze enoret, evel Helios. Marteze e oa muioc'h doueez ar beure, pe hini skiant an den o tihuniñ, rak dont a ra an doare dorek eus an anv, Alektrona eus tro-c'henel Αλεκτορ, alektor, a dalv kement ha kilhog, un anv hag a zerefe a-walc'h ouzh un doueez-heol. Marteze ivez peogwir e kreded eo hi an hini a roe d'ar baotred o nerzh-beure. An doare klasel "Elektryone" a zo kar da "Elektra", a dalvez goularz, liv an deiz da sav-heol.
Yezhoù turkek
Ur skourr eus ar yezhoù altaek eo ar yezhoù turkek (saozneg: Turkic languages) komzet gant pobloù disheñvel o chom war un takad-douar ledan-tre o vont eus Reter Europa betek Siberia ha kornôg Sina.
Evit yezhonourion zo emañ ar yezhoù turkek da vezañ renket e-touez yezhoù ar familh altaek.
Turkeg Turkia eo ar yezh turkek komzet ar muiañ e-keñver an niver a dud a ra gantañ.
Daspegel eo ar yezhoù turkek ha boutin a-walc'h kenetreze ivez eo ar c'hensonnelezh vogalennek.
Diaes-tre eo renkañ ar yezhoù turkek en un doare resis, met mui-pe-vui e reer evel-henn dre vras :
1527
Diwar-benn bloavezh 1527 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1527
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1527
Keitger
War dachenn ar vorfologiezh ec'h implijer an termen keitger (e saozneg : simulfix) evit komz eus un doare kenger resis ma vez kemmet gantañ ur morfem pe muioc'h e stumm diazez ur ger (d.l.e ar wrizienn) evit diverrañ diwarnañ stummoù all gante bep ur ster resis disheñvel.
Da skouer e brezhoneg :
Un doare keitger amzibun eo an treuzgerioù implijet gant yezhoù semitek evel an arabeg.
Het
Eizhvet lizherenn meur a abjad semitek eo het(h) pe c'het(h) (neud), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (ח) , siriek (ܚ) hag arabek (ح).
Anvet e veze al lizherenn orin lêz abalamour d'he stumm, kemmet war-lerc'h ha deut da vezañ neud.
Distaget e vez (LFE) [χ]. En arabeg unvn al lizherenn-mañ a vez distaget [ħ] hep pik a-is (ح) ha [χ] gant ur pik a-is dezhi (ﺥ). Daoust ha ma vez erbedet he distagañ [ħ] en hebraeg a-vremañ hervez rannyezhoù ar reter e vez distaget [χ] hervez doareoù-ober hengounel achkenaziz ar c'hornôg.
Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek eta H, estruskek 14px|Z, latin H ha kirillek И.
Hervez ar sistem niverenniñ hebraek gematria e talvez al lizherenn-mañ da 8.
H.a (Arabischer Buchstabe) ح ح ﺡ Ḥā ckb:ح Ḥa (Arabischer Buchstabe) ح Ḥā ح ح ح ح Ha (ح) Ḥa (Arabische letter) Ха (шестая буква арабского алфавита) เฮท Ха (шоста літера арабської абетки) ح
Yod (lizherenn)
Dekvet lizherenn meur a abjad semitek eo yod(h) (biz), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (י), siriek (ܝ) hag arabek (ﻱ). Renket e vez en 28vet plas en arabeg hervez an urzh a-vremañ.
Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma oa heñvel he stumm ouzh hini ur c'hleze.
Distaget e vez (LFE) [j].
Hervez ar sistem niverenniñ hebraek gematria e talvez al lizherenn-mañ da 10.
ي
Kell-Gougleiz
Kell-Gougleiz (La Selle-en-Coglès e galleg) a oa ur gumun eus Breizh e kanton Sant-Brizh-Gougleiz e departamant Il-ha-Gwilen.
Kendeuzet e oa bet gant Gougleiz ha Montourz d'ar 1añ a viz Genver 2017 d'ober ur gumun nevez : Dorioù-ar-Gougleiz.
Steve Harris
thumb|Steve Harris e 2006 Stephen Percy Harris, pe "Arry" e genoù e vignoned, zo ganet d'an 12 Meurzh 1957 e Leytonstone, Londrez, Bro-Saoz. Gitarour-boud ar strollad-sonerien Iron Maiden eo, ha tad eo d'ar ganerez Lauren Harris.
Razh du
Ar razh du (Rattus rattus) a zo ur c'hrigner a-orin eus Azia hag a vev bremañ er bed a-bezh koulz lavaret. Degouezhet e vefe en Europa en Iañ kantved ha strewet eo bet dre ar bed a-bezh abaoe da heul beajoù an Europeaned.
Bruce Dickinson
Bruce Dickinson (Paul Bruce Dickinson) zo ganet d'ar 7 Eost 1958 e Worksop, Nottinghamshire, bro-Saoz). Kaner ar strollad Iron Maiden eo.
Adrian Smith
thumb|right|Adrian Smith Adrian Frederick "H" Smith zo ganet d'ar 27 C'hwevrer 1957 e Hackney, East London, Bro-Saoz. Unan eus tri c'hitarour Iron Maiden eo.
Kontelezh Ceatharlach
right|thumb|kontelezh Ceatharlach
Kontelezh Ceatharlach (Contae Cheatharlach en iwerzhoneg ha County Carlow e saozneg) zo ur gontelezh e gevred Iwerzhon. Ceatharlach (Carlow) eo kêr-benn ar gontelezh. Tremen 50 000 a dud a oa o chom enni e 2006. Niver an annezidi a sav bremañ da.
Kontelezh Cill Dara
right|thumb|kontelezh Cill Dara
Kontelezh Cill Dara (Contae Chill Dara en iwerzhoneg ha County Kildare e saozneg) zo ur gontelezh e reter Iwerzhon, er mervent da Zulenn. Nás na Ríogh pe an Nás (Naas) eo kêr-benn ar gontelezh. E-touez ar c’hêrioù all e c’heller menegiñ Cill Dara he deus roet hec’h anv d’ar gontelezh, ha Maigh Nuad (Maynooth) zo brudet abalamour d’he skol-veur. 186 075 a dud a oa o chom enni e 2006. Niver an annezidi a sav bremañ da.
Powerslave
Powerslave eo pempvet pladenn Iron Maiden. E 1984 e oa bet savet.
Razh rous
Ar razh rous (Rattus norvegicus) zo ur c'hrigner a-orin eus hanternoz Sina hag a vev bremañ er bed a-bezh.
Pepinster
Pepinster a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Liège.
Bourdel
Unan eus kêrioù bras Mervent Frañs eo Bourdel (Bordèu en okitaneg ha distaget en okitaneg gwaskognek, Bordeaux e galleg ha distaget []). Houmañ eo kêr-benn rannvro Akitania-Nevez (Aquitaine e galleg uhel, Gwaskogn e penn ar Grennamzer), bet ar Guienne e parlantoù ar bobl, degemeret evel ar Guyenne dindan ar rouantelezh gall.
Pennlec'h departamant ar Gironde eo ivez, 229 000 annezad enni ha 955 200 en he zolpad-kêrioù, anvet Kumuniezh kêrel Bourdel (KKB pe CUB e galleg). 28.3% annezidi KKB a oa o chom e kêr Bourdel e 2008, pa oa 45.3% eus ar re-mañ e 1968. Treuzet eo gant ar stêr vras Garona ha Bourdeliz a vez graet eus hec'h annezidi.
Brudet eo ar gêr er bed a-bezh abalamour d'ar gwiniegi a zo tro-war-dro dezhi. Dre ar porzh-mor, war un aber hir-meurbet (98 km etre Bourdel hag ar mor, al lanv a ya 20 km pelloc'h c'hoazh) ez eus bet ezporzhiet kementadoù divent a win abaoe m'eo bet plantet ar gwini gant ar Romaned er.
Nun
Pevarzekvet lizherenn meur a abjad semitek eo nun (pesk, balum pe naer), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (נ) , siriek (ܢܢ) hag arabek (ﻥ).
Bourdel
Lesanvet eo bet Bourdel "perlez Akitania", met ivez "ar gaerenn gouskedik" peogwir ne oa ket he monumantoù hag he c'hreiz-kêr lakaet da dalvezout a-walc'h. N'eo ket ken gwir bremañ rak lakaet eo bet kreiz-kêr Bourdel (Porzh al Loar) war roll Glad bedel.
Nun
Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm ouzh orin hini un naer.
Bourdel
Ger-ardamez
Lilia sola regunt lunam, undas, castra, leonem, « N'eus nemet ar flourdiliz hag a ren al loar, an dour, ar c'hastell hag al leon ».
Nun
Distaget e vez (LFE) [n].
Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek nu N, estruskek 14px|Z, latin N ha kirillek H.
Bourdel
Ger-ardamez
Displegadennoù :
Nun
Hervez ar sistem niverenniñ hebraek gematria e talvez al lizherenn-mañ da 50.
Bourdel
Henamzer
E mare ar Romaned ez eus roud eus Burdigala evel anv ar gêr, un anv a c'hellfe bezañ euskarek kozh (burdi = houarn, gala = teuziadur) ken e veze marteze govelioù eno. Dre Bordigala ha Bordale (anv euskarek) e c'hellfe bezañ aet an anv orin da Vourdel.
Nun
Unan us ar seizh kensonenn eo houmañ ma c'heller he skrivañ gant ur gurunennig anvet tagin.
Nun นูน wuu:ن
Roll skrivagnerien Breizh
Setu amañ ur roll eus skrivagnerien Breizh, ne vern e pe yezh (brezhoneg, galleg, latin pe yezhoù all) o dije skrivet.
Bourdel
Henamzer
E Bourdel, war-dro 310 eo bet ganet Decimus Magnus Ausonius, kelenner war an helavarded hag ar yezhadur hag ur barzh latin ivez. War-dro 367 ez eas da digelenner an danvez-impalaer Gratian.
Krennamzer : ar mare saoz
Dimeziñ a reas Eleanora Akitania gant Herri II, kont Anjev, hag a teuas da vezañ roue Bro-Saoz un nebeud mizioù goude. An impalaeriezh anjev az ae eus ar Pirenoù da Vro-Iwerzhon. Eus an betek an  e reas berzh Bourdel abalamour d'ar c'henwerzh gant Bro-Saoz. Destaget e voe ouzh Bro-C'hall e 1453 goude emgann Castillon.
Eus an XVvet betek an XVIIvet kantved
Krouet e oa ur Parlamant gant Bourdel e 1462. Er e oa deuet ar gêr da vezañ ur porzh kenwerzh bras (sukr, sklaved, gwin).
Kemer a reas perzh er Fronde ha goude se e voe adstaget da vat ouzh Bro-C'hall e 1653 gant sikour armeoù ar roue gall Loeiz XIV.
Touristerezh
Roet eo bet al label Kêrioù ha Broioù Arz hag Istor dezhi.
Kêrioù gevellet ha kevelerezhioù
Meur a gêr zo gevellet gant Bourdel :
Etreger
War dachenn ar vorfologiezh e implijer an termen etreger (e saozneg: interfix) evit komz eus ur c'henger hep ur ster resis dezhañ lakaet etre daou vorfem.
Disheñvel eo an etregerioù diouzh kengerioù all, ar rakgerioù hag al lostgerioù en o zouez, dre ma ma vez staget un etreger ouzh daou vorfem war un dro. Daosut ha ma c'hell sebalntout bezañ heñvel ouzh un enger eo disheñvel an etregerioù diouzh an engerioù dre ma vez lakaet un enger e-kreiz ur morfem.
Skouerioù
Implijet e evz alies seurt etregerioù gant ar yezhoù germanek evit liammañ elfennoù gerioù kevrennek an eil ouzh ar re all, da skouer:
Roll skrivagnerien Breizh
A
Lena an Abad • Job Abasq • Abennez • Bertrand d'Argentré - Guy Autret de Missirien • Herve Abalain • Yann-Erwan Abalan • Yann Aber • Aberhel • Neven Aberispou • Aberwan • Aberzel • Fañch Loeiz Abgrall • Giza Abgrall • Marianna Abgrall • Fañch-loeiz Abgrall • Yann-Fañch Abgrall • Abherri • Jorj Abherve-Gwegen • Mari-Frañs Abily • Yvon Abiven • Ablouarn • Loeiz Jozeb Mari Abyann • Gweltaz Adeux • Endre Ady • Alexandre Allain • Dominig Allain • Divi Alliot • Madalen an Amour • Loeiz Andouard (Farnachanavan) • Ann • Yann an Aod • Loeiz Ardeven • Tudual Audic • Jean-Louis Autret • Soaz an Awen
Malaysia
Malaysia zo ur vonarkiezh vonreizhel kevreadel e Gevred Azia. Trizek stad ha tri ziriad kevreadel a ya d'hec'h ober. Div rannvro vras zo, dispartiet gant Mor Sina ar Su : Ledenez Malaysia ( anvet Malezia ivez), stag ouzh ar c'hevandir ha Malaysia Borneo en enez Vorneo) ; "Malaysia ar C'hornaoueg" ha "Malaysia ar Reter" a vez graet anezho ivez.
Roll skrivagnerien Breizh
B
Ronan Barvek • Barzh an Treger • Ernest ar Barzhig • Jili Baudry • Mikael Baudu • Job ar Bayon • Yves Marie Le Bec • Gwenola ar Beg • Herve ar Beg • Vefa de Bellaing • Herve Bellec • Jorj Belz • Benead (Dimezell St Gall de Pons) • Marine Beneat • L.M. Berlavenez • P. Bernard • Gweltaz Bernier • Alan ar Berr • Erwan Berthou (Kaledvoulc'h) • Gwilherm Berthoù (Erwan Dant, G.B. Kerverzioù, Gwilherm Berthou-Kerverzhiou) • Marivon Berthou • Mich Beyer • Bleuenn Bigouin • Olier Biguet • Gweltaz ar Bihan • Herve ar Bihan • Pêr ar Bihan • Soazig ar Bihan • Loeiz Bihannig • Julia Bihannig-Garcia • Yann Bijer • Loeiz-Vari Biler • Noun Bloeven • Bleimor Kozh • Aogust Bôcher (Ar Barz, Ar C'hoadour, Ar Yeodet) • Jeanne Bocquenet-Carle • Frank Bodenes • Janig Bodiou-Stephens • F. Bodkelen • Mikael Bodlore-Penlaez] • [[G. Bodmael • Aziliz Boistuaud • Pêr-Anton Bonnin • Herri ar Borgn • Jakez ar Borgn • Gwilham er Borgn • Julie Borisova • L. Bothorel • Alan Botrel • Sylvain Botrel • Jili Boucherit • Malo Bouëssel du Bourg • Yann Bouëssel du Bourg • Jakez Bouget • Yannig Boulard • Sacha Bounta • Yann Boupinod • Yann ar Bourc'hiz • Pêr-Jozeb-Mari Bourdellez (Maen-Tan) • Danielle Bourdinière • Brieuc Bourreau • Gweltaz ar Bozeg • Morgane Bramoullé ar Braz • Anatol ar Braz • Andrev ar Braz • Charlez ar Braz • Jos-Pêr ar Braz • Kristian ar Braz • Erwan Bregar • Yann Brekilien • Erwan Brenn • Youenn Brenn • André Breton • Brevaler • Brewalan • Fiakr Briand • Gael Briand • Gwilhom Briko • Kristian Brisson • Rojer Brisson • Aogust Brizeug • Yann-Vari Brohan • Fañch Broudig • Jen-Yves Broudig • Roparzh Broudig • Gab Brousseau • Ronan Brug • Gilbert Bruneau • Guy Bruno • Youenn Brusk • Jeanne de Bruyn • Arthur de Bruyne • Joris de Bruyne • Ritian Buzare
Olne
Olne (e walloneg:Ône) a zo ur gumun eus Belgia e Proviñs Liège.
Malaysia
Douaroniezh
Un aridennad menezioù a-stur gant aod ar Gornaoueg zo el ledenez, ar penn uhelañ o vezañ Menez Korbu (2 180 m). Muioc'h er Reter ez eus un torosad ennañ Menez Tahan (2 187 m). Izeloc'h eo an torosennadur war-du ar Su. Inizi zo a-da kavarout eo hed an aodoù, en emled a-hed 5 000 km. Kompezennoù ledan ha strujus zo war ribl aodoù ar Gornaoueg ; strisoc'h eo plenennoù ar Reter. Diouzh tu strizh-mor Malaka, e-tal Enez Sumatra, ez eus geunioù ha mangrovennoù, da lavarout eo paletuvez uhel war o gwrizioù. Alies e vez dourgresk er stêrioù da vare ar glaveier. Menezioù uhel zo e Stadoù Norzh Borneo : Menez Kinabalu (4 175 m) ha Menez Murud (2 423 m), ouzh o zreid kompezennoù strizh a-hed an aod hag ur blaenenn c'heuniek.
Roll skrivagnerien Breizh
C
Jean-Mathurin Cadic • Philomène Cadoret • Olivier Caillebot • Amelia Calvez • Anna Canevet • Ronan Caouissin (Ronan Caerleon) • Gwenole Capron • Gérard Caramaro• Gurvan Cariou • Erna Carpentier • Selina Carpentier • Stefan Carpentier • Adrien de Carné (Barzh an Arvor) • Katell Chantreau • François-René de Chateaubriand • Marie-Louise Charran • Erwan Cloarec • Youenn Coic • Tristan Corbière • Iwan Couee • Annie Coz • Amédée Cozic
CH
Eujen Chalm • Alan R. Chaovel • Youenn Chapalan • Jean-Yves Charreteur • Erwan Chartier • Thierry Chatel] • [[Anton Châtelier • Fanny Chauffin • Rémi Cheno • Gab Cherel • Olier Chevillotte (Olier al Labourer) • Cédric Choplin • F. Choquer • Franck Choquet • Mari Chouffeur • Christophe Cochin • Florian Colin • Andrev Colleu • Yann Cormerais • Gérard Cornillet • Sylvie Cotelle
Malaysia
Douaroniezh
Tost d'ar c'heheder emañ Malaysia, setu e vez tomm ha glavek an amzer a-hed ar bloavezh. Gant avelioù karget a c'hlav o tont a bep eil e tiforc'her etre ar mareoù-bloaz. Ur goadeg trovanel gleb a c'holo kreiz ar vro.
1528
Diwar-benn bloavezh 1528 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Malaysia
Istor
Adalek an IIIe betek an IIvet milved, e-kerzh Nevezoadvezh ar maen eta, ez erruas war aodoù Norzh Borneo poblañsoù mongolianek – da lavarout eo o daoulagad moan – a gomze hep mar ur yezh aostroneziat ; hendadoù ar pobladoù Dayak ez int ; an hevelep tud a gomze ur yezh monek-kmerek war ledenez Malaysia. En eil kantved kent JK e tiorroas metalouriezh an houarn hag an arem, a pezh a ziskouez e veze darempredoù kenwerzhel etre Indonezia ar Reter hag Indez-Sina an Norzh.
1528
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1528
Malaysia
Istor
E deroù an amzervezh kristen e voe savet keodedoù war aodoù ledenez Malaysia ha re Borneo evit kenwerzhañ gant Indez ha Sina. Adalek ar e voent dindan levezon Impalaeriezh Srividjaya staliet war Enez Sumatra ; indianekaet e oa an impalaeriezh, met gouzout a ouezas skignañ yezh ha sevenadur ledenez Malaysia.
War-dro ar bloaz 1400 e voe diazezet rouantelezh Malaka war al ledenez ; e 1414 e voe islamekaet hag e ledanaas he levezon war ar rannvro en he fezh. E 1511 e voe dindan beli Portugal, hag e 1641 e voe dalc'het gant Hollandiz. Dilec'hiet e voe kreiz ar rouantelezh da Johor neuze, kent bout staliet en Enezeg Riau hag a zo unan eus proviñsoù Indonezia hiziv. E-keit-se e voe Stadoù malays Norzh ledenez Malaysia o tremen dindan pennaotrouniezh rouantelezh Siam. Rouantelezh Brunei, hag a oa anavezet gant Sinaiz abaoe an IXvet kantved, a rene ivez war Borneo ha Malaysia ar Reter evel m'emañ hiziv ; islamekaet e voe er bloavezhioù 1520, ha dizalc'h e chomas betek an.
1528
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1528
Roll skrivagnerien Breizh
C'H
Reun ar C'halan • Armañs ar C'halvez • Yann ar C'hamm • Jakez ar C'hann • Gwenn-Ael ar C'helleg • Loeiz ar C'hlerg • Meven ar C'hoadig • Maoris ar C'hollo] • [[Yann-Jakez ar C'hollo] • [[Zavier ar C'hoseg • Mari-Soaz ar C'hozh • Fañch ar C'huik
Malaysia
Istor
E 1786 e voe prenet enez Pulau Pinang gant ar Rouantelezh-Unanet ; e 1795 e c'houzalc'hjont Malaka hag e 1819 e prenjont Singapour, kement-se holl evit mestroniañ hent ar strizhoù-mor. Adal an tri ziriad-se, a anvjont Straits Settlements ("Trevadennoù ar Strizhoù-mor"), e ledanajont o levezon politikel hag armerzhel ; adalek 1874 betek 1914 e sinjont feurioù-emglev gwarezveli gant sultanelezhioù al ledenez, en o zouez ul lodenn vat eus ar re hag o devoa anzavet beli rouantelezh Siam. E-keit-se, ul lodenn eus an tiriadoù hag a oa bet e dalc'h Brunei a voe piaouet gant kompagnunezhioù breizhveurat prevez.
Roll skrivagnerien Breizh
D
A. Daniel • Erwan Daniel • Soazig Danielou • Fañch Danno • Kristin David • Jean-Marie Déguignet • Visant Deban • Anna Debel • Ronan Debel • Fañch Debauvais • Joris Dedeurwaerder • Jean-Honoré Delalande (Yann Enored Kerlann, Kerlann) • E. Delanoy • Raymond Delaporte Remont ar Porzh) • Jan Deloof • Gwendal Denez • Herle Denez • Pêr Denez • Jakez Derouet • Berc'hed Derrien • Laorañs Derrien • Y. V. Derrien • Yann Desbordes • Yann Deskard • Devi • Ernez Dewan • Jean-Luc Dey • Iwan an Diberder • Didrouz • Alan Dipode • Moran Dipode • Marcel Divanach • Ifig an Diwezhat • Marianna Donnart • Riwal an Doñj • Henri Dorsel • Daniel Doujet (Tadevab) • Jakez Dourmab (Tad Medar) • Ivetig an Dred-Kervella • Youenn Drezen • Fulupig an Du • Yann an Du • Gwilherm Dubourg • Duig • Jo an Duigou • Julien Dupuis • Jean Dupuis (En Neue) • Yann-Fulub Dupuy • Añjela Duval
Malaysia
Istor
Eus 1941 betek 1945 e voe gouzalc'het Malaysia gant Japaniz. Kerkent goude, e 1946, Breizhveuriz a savas Unaniezh Malaysia dre vodañ Malaka, Penang hag an 9 sultanelezh valays. Da Gevread Malaysia e troas an Unaniezh e 1948, ha d'an 31 a viz Eost 1957 e voe roet e zizalc'hiezh dezhañ gant ar Rouantelezh-Unanet, gant ma chomje e Kenglad ar Broadoù.
Lavarenn
Er yezhoniezh e vez implijet an termen lavarenn (saoz.: clause) evit komz eus ur ger pe un heuliad gerioù ennañ peurliesañ ur rener hag ur prezegad.
Roll skrivagnerien Breizh
E
Bernard Elaudais • Fañch Elies (Abeozen, Yann-Bêr Kerdiles) • Jean-Claude Emeillat • Gwenael Emelyanoff • Jean-Louis Emily • Céline an Eost • Jean-Yves Erhel • Émile Ernault • Guy Étienne (Abanna) • Pêr Even • Erwan Evenou • Gaid Evenou • Jil Ewan • Mai Ewen • Yann Ezel • Yann-Gwilherm Ezel (Herve Blomarc'h, Ar martolod kozh, Ron, Yeun Toulhoët)
Kempen
Kempen a c'hall bezañ meur a dra:
Mem
Trizekvet lizherenn meur a abjad semitek eo mem (dour), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (ם) , siriek (ܡ) hag arabek (ﻡ).
Lavarenn
Disheñvel eo lavarennoù diouzh rannfrazennoù hervez ar yezhadur hengounel dre ma saver ul lavarenn gant ur verb termen mui ar rener a glot gantañ keit ha ma kaver en ur rannfrazenn pe ur verb pe ur rener met n'o c'haver ket o-daou a-gevret, da skouer :
Mem
Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm orin ouzh an dour.
Lavarenn
N'eo ket ken stank all avat an diforc'h etre lavarennoù ha rannfrazennoù hervez ar yezhoniezh a-vremañ dre ma anzav e c'heller sevel lavarennoù didermen, da lâret eo diazezet war ur verb didermen.
Mem
Distaget e vez (LFE) [m].
Lavarenn
Rummataet e vez al lavarennoù evel lavarennoù emren (pe "pennlavarennoù") diouzh un tu ha lavarennoù stag pe islavarennoù diouzh an tu all hervez ma c'hellont bezañ implijet o-unan penn hepmuiken evel frazennoù peurglok ha reizh hervez reolennoù kevreadurezhel yezhadur ar yezh-mañ'r-yezh pe get.
Mem
Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek mu M, estruskek 14px|Z, latin M ha kirillek M.
Roll skrivagnerien Breizh
F
Yannig Facon • Noël du Fail • François Falc'hun • Abbé F.M. Falquerho • Visant Fave • Frañsez Favereau • Jacqueline Favereau • Pascal Felin • Paul Féval • Gérald Fichaut • Laetitia Fitamant • Yann-Erwan Flageul • Jacques Fleurent • Léon Fleuriot • Yann ar Floc'h • Loeiz-Aogust ar Floc'h (An eil hag egile, Egile, Gwazgwenn) • Yann ar Foantan • Thierry Fohanno • Jilberzh Foix • Nicolas Fort • Giulia Fraboulet • Lukaz Frelaut • Cécile Frouret • Iwan ar Fur • Yann ar Fusteg
Mem
Hervez ar sistem niverenniñ hebraek gematria e talvez al lizherenn-mañ da 40.
Roll skrivagnerien Breizh
G
Ren ar Gak • Ivon Gak (Yvon Gag) • Ivona Galbrun (Ervoanhez, Iona, Ivona ar Galbrun, Erwanez Galbrun, Iona, Ivona Laurent-Galbrun) • Aleksandr ar Gall • David ar Gall • Herve ar Gall • Pêr ar Gall • Yann ar Gall • Roger Gargadenneg • Pêr Garnaod • Hollsent ar Garreg • Étienne Gasche • Ewen Gaudin • Charles Jules de Gaulle (Barz Bro-C'hall) • Annaig Gautier • Jef Gedez (Joseph Guedez) • Fabienne Geffroy • Brigitte Geleog • Roger Geleve • Andrev Gelleg • Paskal Genest • Solenn Georgeault • Yann Geraozern • Emmanuel a Gerdreg • Yann a Gervranwenn • Christian Giraudon • Daniel Giraudon • Kirill Giraudon • Maodez Glanndour • Aline Gleoneg • Ronan ar Glev • Yann Glevareg • Saig ar Go • Goarin • Juluan Godest • Goedgouredhen • D. ar Goff • Paol Gorguff • René Gorvan • Gorwenal • Herve Gouedard • Ronan Gouerou • Herri Gourmelen • Yvon Gourmelon (Yann Gerven) • Yann Herle Gourves • Fañch Gourvil • Sylven Gourvil • Yael ar Gov • Charlez ar Govig • Yeun ar Gow • Zavier Grall • Jules Gros • Joran ar Grug • Mailou G.S. • Guillaume Gruel • Yann-Nouel Guardon • Gudren • J. F. Gueguen • Yvan Guehennec • Frédéric Guichen • Louan Guidou-Araujo • Lucie Guihard • Jean-Michel Guilcher • Yann Guillamot • Younn Guillanton • Laorañs Guillaume • Eugène Guillevic • Eva Guillorel • Gabriel-Louis Guilloux • Louis Guilloux • Sylviane Guyomarc'h • Christian J. Guyonvarc'h • Even Gwalereg • Andrev Gwegen • Anna Gwegen • E. Gwegen • Jorj Gwegen • Gweltaz mal Tudi • Gwengourien • Fañchig Gwenn • Jeje Gwenn • Charlez Gwennou • Gwenvred • Youenn Gwernig • Yann Gwichaoua • Andrev Gwilcher • Tepod Gwilhmod • Joakim Gwilhom • A. Gwilhou • Loeiz Gwilhou • Mikael Gwilhou • Viviana Gwilhou-Michel • Ch. Gwionvarc'h • K. Gwionvarc'h
I
Garmenig Ihuellou • Lan Inizan • Paskal an Intañv • Job an Irien
Kanton Lanvezhon
Kanton Lanvezhon zo ur rann velestradurel c'hall, e departamant Il-ha-Gwilen e rannvro Breizh. E-barzh Arondisamant Roazhon emañ.
Malaysia
Istor
E 1959 e voe disklêriet ar stad a zifrae er C'hevread en abeg d'ur gerc'hvell kaset gant komunourien sinaat, ar pezh a badas betek 1960. E 1963 e voe staliet Stad Malaysia, enni 11 Stad ar C'hevread kevret gant Stadoù Sabah ha Sarawak Borneo, ha Singapour ; e 1965 en em dennas Singapour diouzh Malaysia.
Kanton Lanvezhon
Brasaet e oa bet da 6 kumun gant dekred an 18 a viz C'hwevrer 2014.
Malaysia
Istor
Enep krouidigezh Stad Malaysia e savas Indonezia avat, ha brezel a voe etre an div Stad betek 1966.
1529
Diwar-benn bloavezh 1529 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Malaysia
Istor
Abaoe he c'hrouidigezh e chom ur gudenn veur gant ar Stad, pa vez bresk bepred ar c'hempouez etre he fobladoù. Eus 1983 da 2003, dindan gouarn ar pennmaodiern Tun Dr. Mahathir bin Mohamad e voe harpet ar gouarnamant gant un emglev etre ar strollad malay, an hini sinaat hag an hini indian ; adalek neuze ez a gwelloc'h an traoù, pa 'z eus bet divizet bodañ an nerzhioù-se evit diorroadur armerzhel Malaysia. Etre 2009 ha 2018 e voe kendalc'het ar strivoù gant gouarnamant Mohamed Najib bin Abdul Razak, hag abaoe an 10 a viz Mae 2018 ez eo Tun Dr. Mahathir bin Mohamad pennmaodiern Malaysia adarre.
E ledenez Malaysia
Unnek eus stadoù Malaysia, ha daou diriad, a zo lec'hiet el ledenez (kêrioù-penn etre krommelloù):
Roll skrivagnerien Breizh
J
Max Jacob • Angèle Jacq • Goulven Jacq • Marie-Claire Jacq • Yann-Fañch Jacq • Job Jaffre • Frañsez Jaffrennou (Taldir) • Gwilherm Jaskesper • Yann-Frañsez Jakob • Yann-Lug Jakob • Yann-Vari Jakob (Efflam Koed Skaù) • Herve Jaouen • Yann-Eozen Jarl • Alfred Jarry • Remont Jestin • Teofil Jeuset (J. Y. Keraudren, Josig Melar) • Kristof Jezegoù • Youenn Jezekel • Yves-Marie Le Joncour • Soaig Jonkour • Henri Josse • Yann-Vari ar Joubious • Philippe Jouet • Mélanie Jouitteau
Malaysia
E Borneo
Div eus ar stadoù, hag un tiriad kevreadel a zo en enez Borneo (kêrioù-penn etre krommelloù):
Poblañs ha kevredigezh
Da 31 381 992 e save an niver a dud e Malaysia e 2017. Bumiputera ("Mibien an douar") a reer eus 61,7% anezho e 2017, da lavarout eo Malaysianed ha henvroidi : ar pobladoù Orang Asli, Dayak hag Anak Negeri ; dasparzhet eo an 38,3% a chom etre Sinaiz (20,8%), nann-keodediz (10,4%), Indianed (6,2%) ha tud all (0.9%).
Yezhoù
Ar malayeg (bahasa Melayu) eo ar yezh ofisiel, hag anzavet eo ar saozneg ivez a-c'houde Istor Malaysia. C'hwec'h yezh sinaek a vez komzet ivez : kantoneg, mandarineg, hokkieneg, hakkaeg, hainaneg ha fuzhoueg. Yezhoù estren all a glever ivez digant Malaysianed : tamileg, telugueg, malayalameg, pandjabeg ha taieg.
Relijionoù
An islam zo bet lakaet da relijion ofisiel e Malaysia, ma tisklêrias 61,3% eus ar boblañs bout muzulmat e 2010. Ar voudaegezh eo an eil relijion (19,8%), heuliet gant ar gristeniezh (9,2%) hag an hindouegezh (6,3%) ; relijionoù sinaat (konfusianegezh ha daoegezh a ya d'ober 1,3% ha 0,4% zo relijionoù all. Dizoue eo 0,8% eus ar boblañs, hag 1% eus an dud ne respontjont netra diwar-benn o relijion e 2010.
Roll skrivagnerien Breizh
L
Fañch al Lae • Jakeza al Lae • Jehan Lagadeuc • Célestin Lainé (Neven Henaff) • Yann-Vadezour Lagadeg • Félicité Robert de Lamennais • Xavier de Langlais (Lan, Langleiz, Zavier Langleiz, Premorvan) • P. al Lann • I.M. ar Lann • Pier Laorañs (Pengleuig) • Fañch al Lae (François Le Lay) • Herve Lanndiern • Fulup Lannuzel • Rojer Laouenan • Yannig Laporte • Andrev Latimier • Herve Latimier • Ninnog Latimier • Gwenvred Latimier-Kervella • Milio Latimier-Kervella • Pier Laurens • Laurence Lavraud • Henry Le Bal • Pierre Le Baud • Maurice Le Lannou • Morvan Lebesque • Anatol ar Braz • Guy Le Bideau (Gi Bideau) • Jean Le Bris • Jorj Le Cler • M. Le Clerc • Jean Le Clerc de la Herverie • Mikael Le Cron • Jean-Luc Le Floc'h • Gérard Le Gouic • Le Lay • Jean-Pierre Le Mat • Charles Le Quintrec • Jean Le Roux • Gwendal Le Rouzic • Georges Le Rumeur • Jean-Claude Le Ruyet • Michel Le Tallec • Job Lec'hvien • Fabien Lecuyer • Tangi Legavre • L. Lemoine • Herri Leon • Patricia Legrand-Peoc'h • Aleksandr Ledan • Alain-René Lesage • Gwion Létard-Morliguen • Morgan Lever-Crué • Yves Lévot-Becot • Lodu • L. Lok • Auguste Loriquer • Pierre-Marie Loisel (An Evnig, Eostig Sarzhav, Labousig, Lapous Gwened) • Maria Lopo • Hervé Lossec • Alan al Louarn • Tangi Louarn • François Louis • Tifenn Lourdais • François-Marie Luzel (Fañch an Uhel)
M
Tepod Mab Kerlevenez • Mab Loeiz • Mikael Madeg • Madog • Frañsez ar Mae (Meliaf) • Jean-Michel Mahe • Herve Maheo • Klet Malgorn • Ronan Malgorn • Nicolas Malignier • Tangi Malmanche • Georgina Manac'h • Pierre-Emmanuel Marais • Paskal ar Marc'heg • Manuel Maria • Soaz Maria • Glaoda Marigo • Patrice Marquand • Ivona Martin (Barba Ivinek) • Pier Martin • Joel Martini • Ivona Marzin • Emil Masson • Jakez Masson • Roperzh ar Mason • Jef Maton • Per Mayer-Dantec • Anna Maze • Gwenael Maze • Glaodina Mazeas • Jord ar Mee • Nannig ar Mee-Cherel • Elen er Meliner • Loeiza er Meliner • Martial Ménard • Ronan Ménardeau • Reun Menez-Keldreg • Erwan ar Menga • Gwennole ar Menn • Herve ar Menn • Gwenael ar Menteg • Turiaw ar Menteg • Koñstañsa ar Merer • Damaris Merlet • Marie-Pierre Merret • Andreo ar Merser (Andrev Merser) • Laouig ar Meuler • Paol ar Meur • Pêr-Vari Mevel • Fañch Michelet • Yann Mikael • Gab Milin • Glaoda Millour • Daniel Milmicher • Jean-François Miniac • Jean-Claude Miossec • Yves Miossec • Erwan ar Moal (Dir-na-Dor) • Laouig ar Moal • Stefan Moal • Olier ar Mogn • Yann-Erwan ar Mogn • Pier Mokaer • Jilberzh Monroy • Meven Mordiern (Reun ar Rouz) • Olier Mordrel (Aergar, Ap Calvez, Treizhermor, Yann Blerger) • Françoise Morvan • Goulven Morvan • Ivonig Morvan • Marie-Hélène Morvan • Yann-Glaod Morvan • Fañch Morvannou • Fañch ar Morvran • Laorañs Motrot • Anna Mouradova • Reunan ar Mougn • Jakez-Erwan Mouton • Yann-Armel Mouton • Myrdhin
N
Bernez an Nailh • Aldrig a Naoned • Leon Nedeleg • Raymond Neveu • Emile Nicol • Yann-bêr an Noalleg • Makoto Noguchi • Pêr Nouri
O
Filip Oillo • Dominig Olier • Ernest Olier • Erwan Olier • Youenn Olier • Edouarzh Ollivro • Jerom Olivry • Dede Ollivier • Ernest Olory • Abel Omnes • Adolphe Orain • Daniel Owen • Mona Ozouf
1529
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1529
Roll skrivagnerien Breizh
P
Danielle Padel • R. Padrig • Leon Palaux • Herve Pendezeg • Jaklin Pennanec'h • Gaid Pennaod • Goulc'hen Pennaod • Goulven Pennaod • Pennbleiz • Jil Penneg • Pêr Penneg • Brendan Peron • Sylvain Peron • Yann-Loeiz Perot • Jakez Perrot (Barzh Taole) • Yann-Bêr Perrot • Yann-Vari Perrot • Yvette Perrot • Fañch Peru • Noel Peyr • Jef Philippe • Ivonig Picard • Denez Pichon • Jean-Raymond Piette (Artomagalos, Arzel Even, Gawr Idriss, Gereient, Natrovissus) • Ivonig Pikard • Solen Piriou • Yann-Bêr Piriou • Gwion Pître-Laboused • A. Pleiber O. M. • Noun Ploeven • Yann-Erwan Plourin • Po'Low • Iffig Poho • Owen Poho • Herri Poisson • Glaoda ar Prad • R. Pradig • Herri Prado • Maria Prat • Yann-Bêr Premel • Christian Prigent • François Prigent • Pêr Pronost • Prosper Proux • Eneour Puill-Stephan
Q
Henri Queffélec • Yann Queffélec • Anne-Marie Quemper
S
Guillaume de Saint-André • Gurvan Salaün • Pêr ar Saoz • Armel ar Sec'h • Victor Segalen • Visant Seite • Herve Seubil Gernaudour • Dewi Siberil • Anke Simon • Bob Simon • Milig ar Skañv (Glenmor) • Ren' Skeren • Ifig Skiriou • Juluen Sklison • Chañ Maï Skragn • Yann Sohier • Aziliz Sotin-Diverrez • Émile Souvestre • Erwan Steven• Roparzh Steven • Rollen E. Surzhur
U
Jakez Ugen • Yann-Vari Ugen • Iven Uguen
V
Frañsez Vallée • Erwan Vallerie • Yann Vartolod • Jules Verne • Hael Verot • Yann Vogel
W
Dan ar Wern
X
X.X.
Y
Yann-Vari ar Yann (Eostig Koad an Noz) • Yec'han • Yellen • Kemo ar Yeoded
Antalya
Unan eus kêrioù meur Turkia eo Antalya, e-tal ur pleg-mor a sko war ar Mor Kreizdouar.
603,190 annezad a zo dezhi (hervez niveradeg 2000 census) met 2 vilion a dud a vez e-pad an hañv.
Emañ Antalya e krec'h ur c'hrav sonn, menezioù en-dro dezhi, koadoù, ha mor, ha dismantroù kozh a-leizh, hag ur mirdi hendraouriezh a dalvoudegezh.
thumb|right|240px|An heol o kuzhat e Antalya
Maiz
Ar maiz (Zea mays) a zo un ed, an hini gounezet ar muiañ er bed. Gounezet e vez evit bevañ an dud met ivez evel boued chatal.
Baen-Veur
Baen-Veur (Bain-de-Bretagne e galleg, Boen de Bertaèyn e gallaoueg) a zo ur gumun eus Breizh e departamant Il-ha-Gwilen. Pennlec'h Kanton Baen-Veur eo.
Ardamezioù
Talbennanek etre argant ha gul.
Ardamezioù familh Baen (siell 1199)
Tud brudet
Pierre de la Marzelière, marc'heg, kuzulier ha kambrelan an dug Fañch Iñ, aotret an 19 a viz Du 1442 gant an dug de greñvaat e c'hastell ar Fretay.
Ar memes hini a zo gopret, gant ar roue Charlez VII, an 19 a viz Ebrel 1450, eus ul leve a 100 lur.
Rob Halford
right|thumb|350px|Halford war al leurenn, e Birmingham NEC, bro-Saoz, 19 Meurzh 2005
Robert John Arthur "Rob" Halford zo ganet d'an 25 Eost 1951. Kaner ar strollad Judas Priest eo.
Red-buhez
Halford zo ganet e Sutton Coldfield, e Birmingham, bro-Saoz. A-raok bezañ gant Judas Priest e oa gant ar strolladoù Hiroshima, Abraxas, Thark, Lord Lucifer ha Athens Wood.
Goude 20 vloavezh gant ez eas kuit e 1992. Ar strollad Fight a voe savet gantañ, gant Nine Inch Nails e kenlabouras evit Two (distagañ 2wo). Ar strollad Halford a savs erfin a-raok distrein da Judas Priest e 2003.
E 1998 e lavaras da MTV e oa heñvelreizhat.
Kap (lizherenn)
Unnekvet lizherenn meur a abjad semitek eo kap(h) (palv), en o zouez al lizherennegoù fenisek aramaek, hebraek (כ) , siriek (ܟ) hag arabek (ﻙ).
Dont a ra hec'h anv diwar ar fed ma veze heñvel he stumm orin ouzh hini un dorn.
Distaget e vez (LFE) [k]. En hebraeg e vez distaget [k] gant dagesh (כּ) ha [χ] hep dagesh (כ).
Diwar stumm al lizherenn fenisek-mañ e oa bet diorroet al lizherennoù gresianek kappa K, estruskek 14px|Z, latin K ha kirillek K.
Hervez ar sistem niverenniñ hebraek gematria e talvez al lizherenn-mañ da 20.
כ Kaph Kaf Kaf Kaf (lettre) כ Kaf ك Kaf (letter)
Sonerezh rock
Ul luskad pouezus en istor ar sonerezh a-vremañ eo ar sonerezh rock. Hervez an istorourien, ur ganaouenn skrivet ha kanet war ur skingomz e Memphis (SUA) e 1955 gant Elvis Presley eo bet an hini gentañ savet er mod-mañ. Pe hini ?
Implij a ra ar vouezh (mouezhioù heson alies); ar gitar tredan hag an toserezh (taboulinoù hag ivez binvioù kerdin evel ar gitar-boud). Meur a venveg seniñ all a vez implijet evel ar saksofon. Ur fenomen sevenadurel gant ur pouez kevredigezhel divent eo ar sonerezh rock p'en deus tizhet an darn vrasañ eus ar pobloù er bed. Lod o deus gwelet anezhañ evel ur moaien evit lakaat ar brezelioù war echuiñ pe ar peoc'h da gendelc'her pe da embann an doujañs. Meur a stil a zo bet diorroet goude an degad kentañ pa veze implijet an dro-lavar rock and roll kentoc'h (distaget rock 'n roll). Ken lies eo ar sonerezh rock m'eo diaes termeniñ an harzoù. Hervez lod, n'eo ket rock-rik al luskadoù evel an heavy metal hag ar soul.
Perzhioù
Savet eo son hengounel ar rock tro-dro d'ar gitar tredan amplaet, a oa bet klevet muioc'h-muiañ adalek ar bloavezhioù 1950 gant ganedigezh ar rock 'n' roll ha levezonet gant sonioù ar blues, Harpet e vez alies son ar gitar-tredan gant ar gitar-boud, arnodet gant ar jazz, ha taoserezh produet gant un toumperezh, ur c'henstrollad taboulinoù ha simbal Klokaet e vez alies an triad-se gant binvioù all evel ar piano, an orglez Hammond peotramant ar sintetizor. Ar sonaozañ diazez eo bet tapet diwar sonaozañ ar blues (ur gitar-rener, ur benveg all evit an akordoù, gitar-boud ha toumperezh). Ur strollad sonerien a son rock a vez anvet ur strollad rock, ha peurliesañ a vez etre tri ha pemp ezel dre strollad. Ar stumm klasel avat eo ur pevarad sonerien, ur perzh pe vuioc'h da bep hini, etre ar mouezhioù, ar gitar-rener, ar gitar-ritm, ar gitar-boud hag an toumperezh, gant unan bennak er c'hlavieroù ouzhpenn a-wezhioù. .
Da gustum eo savet ar sonerezh rock war ritmoù nann-sinkopek en ur metr, gant un amzer greñv adc'hraet gant an taboulin war an eil hag ar pevare amzer. Tennet e vez an tonioù a-boz diwar modoù kozh evel ar mod Dorian peotramant ar miksolidian, ouzhpenn d'ar mod major hag ar mod minor. Heson a glever gant triadoù boaz betek ar Pevare peurvat pe ar pempvet hag a wezhioù hesonoù diheson. Adalek fin ar bloavezhioù 1950 betek dreist-holl ar bloavezhioù 1960 e implijer ur stumm pozioù-diskan tapet diwar ar blues hag ar sonerezh folk, met cheñch-dicheñch eo bet ar patrom-se a-hed an amzer Pouez zo bet lakaet war liesseurted ar sonerezh rock Abalamour d'e istor luziet ha d'e dech da amprestiñ digant sonerezhioù all e lavarer ne c'heller ket "renkañ ar rock en un dermenadenn sonerezh strizh.".
A-hed e istor, ha kontrol da zoareoù sonerezh all, en deus pleget ar rock gant meur a dem disheñvel, karantez, seks, dispac'h a-enep ar gevredigezh, goulennoù sokial ha doareoù bevañ. Hêrezh leun a vammennoù disheñvel eo an temoù-se, diwar ar sonerezh pop, ar folk hag ar rythm and blues da skouer Taolennet eo pozioù ar c'hanaouennoù rock gant Christgau evel a cool medium (ur media diouzh ar c'hiz), distaget eeun hag adlavaret : hervezañ, kefridi pennañ ar rock eo ar sonerezh, pe, simploc'h, an trouz Notennet eo bet pouez ar sonerien gwenn o c'hroc'hen, a renkadoù-etre, paotred anezho, er sonerezh rock ha gwelet eo bet ar sonerezh evel un adperc'henn gant tud gwenn ha yaouank eus stummoù sonerezh ganet e-touez tud du. Soñjoù ha kudennoù an dud yaouank gwenn zo treuzkaset gant ar sonerezh-se neuze dre ar stil hag ar pozioù. E 1972 e oa bet skrivet gant Christgau e chome ar rock, war-bouez un nebeud nemedennoù, arouez "sekselezh ha tagañ ar baotred." .
Abaoe ma reer gant ar ger "rock" kentoc'h eget "rock 'n' roll" abaoe ar bloavezhioù 1960 e eneber alies ar sonerezh-se ouzh ar pop, goude ma rannont ur bern perzhioù dibar, dre ma laka ar rock pouez war anien ar sonerezh, ar sonerezh graet war al lec'h er sonadegoù, ur sell war temoù sirius hag araogour asambles gant ur preder war gwirionez ar sonerezh az a asambles gant koustiañs isor an doare-sonerezh. Hervez Simon Frith eo ar rock "un dra bennak muioc'h eget ar pop, un dra bennak muioc'h eget ar pop" hag "ar sonerien rock a laka pouez war ar barregezh hag an teknik asambles gant mennozh romantel un ezteuler arzel gwirion ha dibar". ,
Gant ar milved nevez eo bet implijet ar ger rock da gaozeal diwar-benn leun a zoareoù sonerezh all, eus ar pop betek ar reggae, ar soul hag ar sonerezh hip hop zoken, o doa bet levezonoù ken etrezo daoust ma'z int bet enebet alies.
Rock and roll
Diazez ar sonerezh rock eo ar rock and roll, krouet tamm-ha-tamm er Stadoù-Unanet adalek fin ar bloavezhioù 1940, a-raok strewiñ buan dre ar bed a-bezh. E orin zo e-barzh meskañ sonerezh afrikan-amerikan ar mare, en o zouez ar rythm and blues, ar sonerezh gospel gant ar sonerezh country ha western E 1951 e komañsas an disc-jokey Alan Freed da seniñ sonerezh rythm and blues e-barzh e Cleveland, Ohio, evit ur publik a bep seurt liv. Hemañ en dije implijet ar ger rock and roll evit ar wezh kentañ.
Tabut zo diwar-benn piv en doa kanet ar ganaouenn rock 'n' roll kentañ, ha peur. Kaozeal a reer alies diwar-benn Wynonie Harris hag e ganaouenn Good Rocking Tonight (1948), Goree Carter ha Rock Awhile (1949), Jimmy Preston ha Rock the Joint (1949), adkanet da c'houde gant Bill Haley & His Comets e 1952 ha Jackie Brenston and his Delta Cats ha Rocket 88 (kanet evit gwir gant Ike Turner hag e strollad King of Rythm), enrollet gant Sam Phillips evit Sun Records e 1951 Pevar bloaz goude e teuas kanaouenn Bill Haley Rock around the Clock (1955) ar sonenn rock 'n' roll kentañ e penn gwerzhioù ar gelaouenn Billboard, ar pezh a zigoras an nor evit ur wagenn sevenadur bobl nevez.
Alies eo bet lakaet ar biz war single kentañ Elvis Presley That's All Right (Mama) (1954), enrollet e-barzh e Memphis gant Sun Records, evel ar ganaouenn rock 'n' roll kentañ met d'ar memes mare e oa kanaouenn Big Joe Turner Shake, Rattle & Roll e penn rolloù Billboard dija. Arzourien all o doa enrollet kanaouennoù-rock abred, evel Chuck Berry, Bo Diddley, Fats Domino, Little Richard, Jerry Lee Lewis pe Gene Vincent Buan e oa aet an arzourien rock 'n' roll d'ober ar brasañ eus ar gwerzhioù ha da gemer ar plasoù pennañ er rolloù, o lakaat ar grounerien, evel Eddie Fisher, Perry Como pe Patti Page da gaout poan da vont e-barzh ar rolloù.
Er mare-se e oa bet graet muioc'h-mui a verzh gant ar gitar tredan ha diorroet e oa bet un doare rock 'n' roll diazezet war seurt benveg-sonerezh gant arzourien evel Chuck Berry, Link Wray ha Scotty Moore Implij an distres komañset gant arzourien blues-tredan evel Guitar Slim, Willie Johnson ha Pat Hare e deroù ar bloavezhioù 1950, zo bet brudet gant Chuck Berry e-kreiz ar bloavezhioù 1950 Implij ar power chord, komañset gant Willie Johnson ha Pat Hare, zo bet brudet gant Link Wray e fin ar bloavezhioù 1950. .
Er Rouantelezh-Unanet e oa bet kemeret ar pleg gant arzourien trad jazz ha folk da bediñ arzourien blues Ar ganaouenn Rock Island Line kanet gant Lonnie Donegan e 1955 he doa graet berzh eno hag a oa bet ul levezon bras o lakaat strolladoù sonerezh skiffle dre ar vro a-bezh, evel The Quarrymen, strollad John Lennon e Liverpool, da dremen d'ar rock 'n' roll.
Lakaat a reer diskar ar rock 'n' roll e fin ar bloavezhioù 1950 ha deroù ar bloavezhioù 1960 da gustum. A-raok 1959, marv Buddy Hollie, The Big Bopper ha Ritchie Valens en ur gwallzarvoud karr-nij, koñje Elvis Presley en arme, leve Little Richard da vont da bastor, prosezioù a-enep Jerry Lee Lewis ha Chuck Berry ouzhpenn d'ar skandal payola (o lakaat war-wel anvioù brudet evel Alan Freed en aferioù goubrenerezh da lakaat kanaouennoù muioc'h war-wel) o doa roet ar sañtimant e oa echu gant mare ar rock 'n' roll evel ma veze anavezet betek-henn.
Pop rock ha rock-binvioù
Abaoe deroù an e implijer er saozneg hag e yezhoù-all ar ger pop da gaozeal diwar-benn sonerezhioù a ra berzh, met adalek ar bloavezhioù 1950 e oa bet implijet muioc'h-muiañ evit un doare-sonerezh nevez, graet evit ar yaouankizoù, ha kinniget alies evel ur choaz dousoc'h e-keñver ar rock 'n' roll. Adalek 1967 e oa bet implijet muioc'h en enebiezh d'ar sonerezh rock, da gaozeal diwar-benn ur sonerezh graet evit ar marc'had, ne oa ket ken padus met digor d'an holl. Er c'hontrol e veze gwelet ar sonerezh rock evel unan a lakae pouez war labourioù astennet, albomoù dreist-holl, e-lamm ouzh is-sevenadurioù, evel eneb-sevenadur ar bloavezhioù 1960, o lakaat pouez war an talvoudegezh arzel ha gwirionez ar sonerezh, ar sonadegoù dirak ar publik, barregezh gant ar vouezh hag ar binvioù-sonerezh, o kas araokadurioù kentoc'h eget heuliañ gizioù hepken. Evelato eo bet atav heñvel ar pop ouzh ar rock e-keñver son, binvioù ha temoù ar c'hanaouennoù zoken.
Ar mare e fin ar bloavezhioù 1950 ha deroù ar bloavezhioù 1960 a zo bet gwelet alies evel ur hiatus evit ar rock 'n' roll. Lakaet eo bet war-wel koulskoude gizioù ha nevezenti ganet er mare-se o doa graet posupl d'an doare-sonerezh da emdreiñ da c'houde,. Tra ma veze graet berzh er roc'k 'n' roll kentañ, dreist-holl gant ar rockabilly, gant arzourien gourel ha gwenn e oa deuet ar merc'hed hag ar re zu da gemer muioc'h a bouez d'ar mare-se. Ne oa ket aet ar rock 'n' roll diwar-wel neuze ha lod eus e energiezh a c'helled santet en dañs twist e penn-kentañ ar bloavezhioù 1960, gant skouer Chubby Checker.
Gant Cliff Richard e oa bet graet ar berzh breizhveuriat kentañ er rock 'n' roll gant ar ganaouenn Move It, o tiorren son ar British rock da zont E deroù ar bloavezhioù 1960 e oa e strollad-harpañ The Shadows an hini a rae ar muiañ a verzh e-touez ar re a sone rock binvioù Tra m'edo ar rock 'n' roll o vont da bop skañv ha balladoù e komañse strolladoù rock breizhveuriat da seniñ e kluboù, levezonet kalz gant sonerien gentañ ar blues-pop evel Alexis Korner, o kas ur sonerezh nerzhusoc'h eget ar pezh a gleved gant ar ganerien wenn amerikan. .
Pouezus e oa bet ivez donedigezh ar sonerezh soul er c'henwerzh, diorret diwar ar rythm and blues gant traoù adtapet diwar ar gospel hag ar pop, kaset gant arzourien evel Ray Charles ha Sam Cooke adalek kreiz ar bloavezhioù 1950 hag adalek ar bloavezhioù 1960 gant Marvin Gaye, James Brown, Aretha Franklin, Curtis Mayfield pe Stevie Wonder o doa komañset da gaout ur berzh ledanoc'h. Lakaet ez eus bet pouez war araokadurioù teknik c'hoarvezet d'ar mare-se, evel al labour elektronel a raed war ar son (gant John Meek da skouer) ha doareoù-produiñ kemples evel Wall of Sound Phil Spector.
Sonerezh surf
Rock binvioù arzourien evel Duane Eddy, Link Wray ha The Ventures a voe kaset pelloc'h gant Dick Dale, a lakaas ouzhpenn ur reverb "gleb" heverk, ur picking fonnus a bep eil ha levezonoù eus ar Reter Nesañ ha eus a Vec'hiko. Produet en doa ar verzh rannvroel Let's Go Trippin' e 1961 o lañsal giz ar sonerezh surf, heuliet gant kanaouennoù mestal Misirlou (1962). Par da zDale hag e zDel-Tones e oa deuet ar brasañ eus ar strolladoù sonerezh surf kentañ eus a Galifornia ar Su, evel The Bel-Airs, The Challengers hag Eddie & The Showmen. E-touez an dekvet kanaouenn gwerzhetañ e oa erruet kanaouenn The Chantays Pipeline e 1963 tra m'en doa graet Wipe Out gant Surfaris (1963) berzh e roll 1965 ar Billboard.