cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Trenkenn sulfurek
An drenkenn sulfurek zo ul lieselfenn gimiek pistrius.
Zutendaal
Zutendaal (e limbourgeg: Zietendaol) a zo ur gumun eus Belgia e proviñs Limbourg.
Trenkenn sulfurek
An drenkenn sulfurek digemmesk zo un dourenn c'hludek, disliv ha dic'hwezh. Kemer a ra alies ul liv melen abalamour da draoù lous a bep seurt. Muzuliet e vez he faoter e derezioù Baumé peurliesañ.
Merleag
Merleag a zo ur gumun eus Breizh, e reter Bro-Gernev hag e kanton Mur e departamant Aodoù-an-Arvor.
Aristoteles
Ur prederour gresian eo Aristoteles (henc'hresianeg : Ἀριστοτέλης Aristotélēs). Ganet e oa bet e Stavros, Makedonia e 384 kent JK ha marvet e oa e C'halkis, en Eubea, e 322 kent JK.
Ul levezon vras en deus bet war prederourien ar Grennamzer (Sant Tomaz da skouer) met war re an kantved ivez (H.-G. Gadamer pe Hannah Arendt).
Un arseller ouzh ar gwirvoud politikel
Aristoteles en deus kroget ganti dre renabliñ ar poentoù boutin hag an diforc'hioù bras a oa etre ar renadoù. Diwar se en deus graet rummadoù bras (e labourioù diwar-benn al loened pe ar plant a zo savet er memes mod).
Rummata ar gouarnamatoù
Rummataet int bet diouzh 2 zesverk:
Pa groazier an dezverkoù an eil ouzh egile e teu 6 rummad a renadoù war wel:
evit pep hini anezho ez eus ur stumm glan hag ur stumm fallaet en e rummadoù enta.
Treuzfurmadur ar renadoù
Unan eus mennozhioù pennañ ar brederouriezh c'hresian eo an emdroadur evit distreiñ d'ar poent loc'hañ. Platon a gave dezhañ e oa ur mont war fallaat pe gave da Aristoteles e oa un emdroadur, tra ken.
Ken anat all eo n'eus netra peurbadus: an dud a c'hell lakaat an traoù da cheñch ha dreist-holl lakaat anezho da vont war wellaat.
Palioù ar renad mat
Evit Aristoteles e vev ar geoded vat diouzh pennaenn an unvaniezh politikel ha divezouriel.
E gwirionez e kav dezhañ ne c'hell bezañ savet ar renad mat nemet war un takad strizh: rak se n'eo ket en un impalaerezh e vo graet met en ur geoded. Ouzhpenn da se ez eus ur pal divezouriel d'ar politikerezh : "N'eus ket eus ar gumuniezh politikel evit bezañ en ur gevredigezh hepken: kas ar mad da benn eo pal ar gumuniezh politikel" (3e levrenn ar Politikerezh).
En ur mod emañ tost da soñjoù Platon gant se: lakaat an dud da vevañ mat asambles eo pal ar politikerezh. Rak se, al lezennoù a dapomp a dle mont diouzh al lezennoù naturel. Perzh mat ar bolitikourien e vo ar furnez neuze da lavaret eo barregezh an hini a oar tostaat ouzh natur an dud ha seveniñ anezho er geoded, er gwirvoud.
Aozioù savidigezh ar renad mat
2 anezho a zo ha n'int ket bet kavet gant Atistotleles e bed ar mennozhioù (hini Platon) met diwar skiant-prenet.
N'eus ket anv gantañ a lakaat ar bobl pell diouzh merañ an aferioù politikel : en ur renad mat eo enframmet an dud ha n'eo ket lakaet a-gostez. Ar c'heñver politikel en ur geoded eo ur c'heñver a gevatalder ha n'eo ket hini an tad ouzh e vugale (Platon a bouez kalz war skeudenn an Tad fur, er c'hontrol) pe hini ar mestr ouzh e sklavidi. Hervezañ n'eo ket dic'houest ar bobl da briziañ stad an traoù a vez danevellet dezhañ ("Aesoc'h eo d'an den pedet eget d'ar c'heginer priziañ ar boued a zo servijet").
Daoust da se ne sav ket a-du gant ar soñj e tle ar galloud mont gant ar bobl penn-da-benn. Kempouezet e tle bezañ gant galloud ar vrientinelezh (sevel a ra a-enep dibab an dud e penn diouzh un dennadeg dre zegouezh da skouer : dre an dilennañ e tleer mont). Berr-ha-berr e c'heller lavaret ez eo d'ar vrientinelezh da zivizout ha d'ar bobl da gontrollañ.
Pa vez disfiz ouzh an arc'hant gant Platon e talc'h Arsitoteles gant e vennozh : ar c'hempouez reizh. War ar renkadoù etre ez eus da sevel ar renad mat enta. Dre se ez eo mat dezhañ ar berc'hentiezh prevez koulz hag ar familh.
Memes tra e asant Aristoleles e c'heller kempouezañ ar pezh a erbed, d'ar re a zo e penn da azasaat e guzulioù...diouzh o furnez.
Ladinia
thumb|150px|Banniel Ladinia Ladinia eo an anv a roer d'ar vro ma vez kaozeet ladineg (ur yezh romanek kar da romañcheg Suis) e hanternoz Italia. Emañ war harzoù proviñsoù Bozen, Trento ha Belluno. thumb|200px|Ladinia
thumb|left|260px|E kêriadenn La Val (La Valle en italianeg), er vro ladinek
Kensonenn beg an teod
Er yezhoniezh e vez implijet an termen kensonenn beg an teod (saoz.: apical consonant) war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus ur gensonenn ganti beg an teod da lec'h distagañ pennañ.
Ret eo ober an diforc'h etre kensonennoù distaget gant beg an teod ha kensonennoù distaget gant lavnenn an teod, dreist-holl ar c'hensonennoù dre daravat hag ar c'hensonennoù dre fic'hal.
Peurliesañ ne dalv ket an diforc'h resis-se evit diforc'hañ fonemennoù, da skouer e brezhoneg c'hell bezañ distaget gant beg an teod pe gant lavnenn an teod ar c'hensonennoù dre serriñ [t, d] hep ma talvez an diforc'h-se da lakaat kemm etre gerioù disheñvel o ster, hag e rannyezhoù arabek zo e vez distaget [t] gant lavnenn an teod keit ha ma vez distaget [d] gant beg an teod.
E yezhoù all zo avat, an euskareg hag ar serbeg-kroateg en o zouez, e talvez an diforc'h etre al lec'h stagañ resis etre ur gensonenn distaget gant beg an teod hag ur gensonenn distaget gant al lavnenn da ziforc'hañ fonemennoù, da skouer en euskareg:
Pierre-Joseph Proudhon
thumb|200px|right|Pierre-Joseph Proudhon Pierre-Joseph Proudhon 15 a viz genver 1809 - 19 a viz genver 1865)a oa ur politikour gall hag an diazezer preder war ar c'henwarez. An hini kentañ eo bet o lavaret bezañ anveliour ha gwelet e vez evel unan eus ar saverien damkan levezonusañ. Tad an anveliouriezh a vez graet alies anezhañ. E-touesk holl brederourien sokialour an ez eo an hini nemetañ da vezañ diouzh pobl al labourien.
Yaouankiz ha deskadurezh
Ganet e voe e Besançon e 1809, da lavaret eo dindan ren Naopoleon Iañ. Mab e oa d’ur barazher ha d’ur geginourez. Studiañ a reas mat er skol ha resev a reas e 1820, ur yalc’had a roas tu dezhañ da studiañ e skolaj Besançon. Eno e oa an hini paour nemetañ e-touez bugale bourc’hizien. Mezhekaet e veze alies, hogen kement-se ne vire ket outañ resevout meur a briz evit e labour. Da 17 vloaz ez eas Pierre Josephda labourat en ur voullerezh evel lizherenner evit degas arc’hant d'ar gêr, profitañ a reas diouzh e vicher evit studiañ ar yezhoniezh, ha keñveriañ a reas skouerennoù latin, hebraek, gresianek ha gallek eus ar Bibl. Skrivañ a reas ul levr, Catégories grammaticales, hag a sachas evezh akademiezh Besançon.
Preder
E 1838 e resevas digant akademiezh Besançon ur yalc’had hag a ro tu dezhañ, eñ 29, da dremen e vachelouriezh ha da seveniñ studioù er Skol-Veur. E 1839 ec'h embann e gentañ oberenn politikel, De la célébration du dimanche hag ar bloavezh war-lerc’h Qu'est-ce que la propriété ? En oberenn-mañ ez eo skrivet al lavarenn hollvrudet : ar berc’henniezh a zo laeroñsi : " La propriété, c'est le vol ". En dro d’an oberenn-se ez eus ur pezh mell rendaele vo tennet e yalc’had digant Proudhon gant akademiezh Besançon. Goude an oberenn-se e skrivo Proudhon daou levr all hag a gaso anezhañ dirak al lez-varn. Ar juri n’eo ket gouest da varnañ teoriennoù skiantel ha lezet eo da vont. Ar berc’henniezh evit Proudhon a zo da gentañ-penn ar galloud prenañ pe feurmiñ tud : sklaverezh (evit ar brenidigezh) ha gopregezh pe koumanat (evit ar feurmidigezh). "Ar berc’henniezh a zo korvoerezh an den gant an den." Evitañ n’eo ket "ar broletariat un doue da azeuliñ met ur fall a zo ret distruj." Proudhon en deus c’hoant e vefe meret ar binviji produiñ gant al labourerien, hag a-du eo gant an emrenerezh hag an emvererezh pe ar vererezh eeun evel m’en lavar e Les Confessions d'un révolutionnaire. Diorroiñ a ra Proudhon e sokiologiezh, hag a zo hini an nerzhioù hollek dibosubl da grenaat d’an hinienn. Evitañ ez eo an aozadur sokial da vezañ dizoloet er gevredigezh ha n’eo ket da vezañ ijinet, ret e vo d’an aozadur-se doujañ da disheñvelderioù an hiniennoù evel diouzh reoù ar strollder. Bevañ a ra Proudhon en dienez. Labourat a ra e-pad ur mare en un embregerezh sevel bigi bet krouet e Lyon gant ur gamalad skolaj kozh dezhañ. Alies e chom Proudhon e Pariz eno e darempred meizourien a bep seurt orinoù Grün, Bakounin, Herzen ha Marx. Marx en deus bet c’hoant e kemerfe perzh Proudhon en aozadur etrevroadel hag a oa o kregiñ d’en em grouiñ. Nac’hañ reas Proudhon ha Marx a vagas neuze kasoni dioutañ e vuhez pad. Skrivañ a reas zoken skridoù goapaus ha diseven en e geñver. Proudhon a embannas er bloavezhioù-se div oberenn a-bouez : La création de l'ordre e 1843 ha Contradictions économiques ( embannet ivez dindan an titl " Philosophie de la misère ") e 1846. Er skridoù-se e tsipleg Proudhon e poelloniezh : skarzhañ a ra an danvezliouriezh hag ar speredouriezh war ar memes tro, ha klask a ra un doare da gompren al liested sokial en he fezh. Tostaat a ra war ar memes tro ul lodenn diouzh an ekonomiezh politikel ha diouzh ar sokiologiezh.
E miz C’hwevrer 1848, eo dispennet ar vonarkiezh. Dilennet eo Proudhon kannad er Vodadeg Vroadel e miz Even 1848. Kannad an tu-kleiz dispac’hel pennañ e oa. Enebiñ a ra kalz da bolitikerezh ar gouarnamant ha kasaet eo gant meur a gannad. E fin miz Even en em sav pobl Pariz goude ma vefe dispennet ar Stalioù Broadel e lec’h ma laboure ouzhpenn mil den. Flastret eo an emsavadeg, mouget eo er gwad. Proudhon a oa a enep an emsavadeg-se a n’halle ket hervezañ treiñ da wir dispac’h. E-pad ar vougadenn eo koulskoude an hini nemetañ er Vodadeg da gemer tu an emsavidi. En e brezegenn e galv d’ar vadelezh evit ar bobl. Nac’het eo ober tra pe dra gant ar gannaded all. Adalek ar mare-se e tro Proudhon war-du stourm ar renkadoù, enebiñ a ra ar bobl ouzh ar vouc’hizien. Evit ar wech gentañ e veze kaoz diouzh stourm ar renkadoù er Vodadeg. An holl gannaded war bouez unan a gastiz Proudhon evit e vennozhioù. E miz Kerzu pa’z eo dilennet Louis-Napoléon Bonaparte da brezidant ar Republik e tarzh Proudhon. Ken tagus ha ken flemmus e vo e bennadoù ma vo kondaonet da dri vloaz toull-bac’h. En toull-bac’h e skriv Les Confessions d'un révolutionnaire hag idée générale de la révolution, div oberenn enepstadelour hag enep kommunour.
Dieubet e miz Even 1852, Proudhon a zo kondaonet en dro da dri vloaz toull-bac’h e 1858 goude embannadur De la justice dans la Révolution et dans l'Eglise, oberenn diazez e breder e lec’h ma tiver e enklaskoù war ar relijion hag e stourmoù a-enep dezhi. A-benn chom hep bezañ bac’het e dec’h da Velgia. Eno e chomo betek 1862. Ar gevredelezh a teu splann dezhañ evel sistem aozañ ar c’hevredigezhioù dispac’hel. A-enep krenn eo ar sav poent-se d’ar galloud e pleustr ha da stourmoù an Italianed evit unaniezh Italia pe hini ar Boloniz evit adsavidigezh o stad-nasion. Klañv e teu da vezañ ha n’hall ket kas e breder betek penn. Koulskoude adalek e oberenn Du principe fédératif hag hini Tolstoi : Brezel ha peoc’h, e savo ar brederourien diveliour un deorienn kevredelour. E bloavezh diwezhañ e vuhez e savo Proudhon e levr La Capacité politiques des classes ouvrières, hag a vo un oberenn diazez evit ar strolladoù labourerien gall. Mervel a reas Proudhon e 1865 en ur lezel un oberenn puilh ha liesseurt. Evit lod ez eo Proudhon tad an diveliouriezh, koulskoude n’eo ket ken brav e breder war pep tachenn, a-enep krenn e oa da frankiz ar merc’hed ha soñjoù mirour en devoa war meur a boent. Hogen, ar pezh a zo sur ez eo unan eus prederourien pennañ an XIX vet kantved e Frañs, awener an diveliourien koulz hag ar sokialourien. Ijiner an emvererezh, diazezour ar boelleriezh vodern.
Haverskerke
Haverskerke en izelvroeg, anv ofisiel e galleg: Haverskerque, a zo ur gumun eus Flandrez Frañs (departamant Norzh), er Westhoek.
Bered ar C'hommonwealth:Haverskerque British Cemetery
Ur vered eus ar Brezel bed kentañ eo. Krouet eo bet e miz Meurzh 1918.
Gwennili belost rous
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an eizh isspesad anezhañ :
Traonienn Erronkari
thumb|250px|Sede pelec'h emañ seizh kumun Traonienn Erronkari e [[Nafarroa.]]
Komark
Gant Traonienn Zaraitzu ez a d'ober komark Erronkari-Zaraitzu.
Kumunioù
Seizh kumun zo enni:
Boued
Brudet eo keuz Erronkari en daou du d'ar Pireneoù.
1985
Diwar-benn bloavezh 1985 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Unaniezh Soviedel
Gwelet ivez : Disklêriadurioù pennadurezhioù
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1985
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1985
Delta (stêr)
Delta ur stêr zo un dachenn douar etre penn ar stêr-se hag ar mor (pe ul lenn) m’eo rannet dourioù ar stêr etre meur a vrec’h. Un dachenn blat eo hag abalamour da se n’eus ket kalz a gas gant an dour. Chom a ra lec’hid ha meinadoù all da ouelezenniñ e naoz an aber ha rankout a ra an dour neuze kavout hentoù all da vont betek ar mor.
Dont a ra an anv eus hini al lizherenn c’hresianek delta, abalamour ma vez stumm un tric'horn gant al lizherenn-se, pa vez skrivet bras. Implijet e voe an anv delta, da gentañ, evit ober anv eus genoù an Nil, a oa ar stumm-se gantañ.
Un nebeud deltaoù bras (gant o gorread) :
Hannah Arendt
Hannah Arendt eo ganet Johanna Arendt d'ar 14 a viz Here 1906 e Linden (kostez Hannover) en Alamagn, marvet e New York (SUA) d'ar 4 a viz Kerzu 1975. Ur brederourez e oa. Diwar-benn an totalitaerezh eo hec'h oberennoù, a zo studiet er bed a-bezh. Deuet eo he doare-soñjal politik da bledal kalz a dud gras d'he levr meur Orinoù an totalitaerezh.
Zentralfriedhof Friedrichsfelde
thumb|Bodad bloaz er vered, ma weler [[Erich Honecker hag Erich Mielke e-touez re all]]
Zentralfriedhof Friedrichsfelde (alamaneg a dalvez Bered kreiz Freidrichsfelde), pe Eñvoradur d'ar sokialourien (Gedenkstätte der Sozialisten) a zo ur vered e Lichtenberg e Berlin. Pa voe krouet e 1881 e voe anvet Bered kêr Freidrichsfelde Berlin (Berliner Gemeindefriedhof Friedrichsfelde). E 1900 da-heul douariñ Wilhelm Liebknecht (krouer SPD) e teuas da vezañ ur vered ma voe douaret enepfaskourien, sokial-demokrated, sokialourien ha komunourien alaman. E 1919 e voe douaret Karl Liebknecht ha Rosa Luxemburg enni. Da vare rann Berlin goude an Eil Brezel-bed en em gavas ar vered war harzoù Berlin ar Reter hag enni e voe douaret pennnoù-bras DDR evel Walter Ulbricht ha Wilhelm Pieck.
Yezhoù omotek
Ur skourr eus ar yezhoù afrez-aziatek eo ar yezhoù omotek (saozneg: omitic), ennañ 28 yezh komzet e Etiopia.
Zentralfriedhof Friedrichsfelde
thumb|right|Maen-sonn kreiz hag kelc'h an 10 bez E 1926 e vo savet ur Monumant d'an dispac'h (12 metrad ledander ha 6 metrad uhelder) e brik ruz gant Ludwig Mies van der Rohe hag e 1935 e voe distrujet gant an Nazied. E 1951 e voe savet ar Monumant d'ar sokialourien a zo c'hoazh anezhañ hiziv an deiz. En e greiz ez eus ur maen-sonn ma lenner "Die toten mahnen uns" ha tro-dro ez eus ur voger stumm un hanter-gelc'h dezhi ma kaver bezioù ha jarloù. Tro-dro d'ar maen kreiz ez eus 10 bez m'eo douaret tud a-bouez ar sokialouriezh : Karl Liebknecht, Rosa Luxemburg, Ernst Thälmann, Wilhelm Pieck, Walter Ulbricht, Franz Mehring, John Schehr, Rudolf Breitscheid, Franz Künstler, Otto Grotewohl.
Yezhoù omotek
Gwechall e vezent renket e-touez yezhoù kouchitek ar c'hornôg.
Zentralfriedhof Friedrichsfelde
thumb|right|Eñvoradur da stourmerien ar sokialouriezh Ouzh ar voger a zo tro-dro e c'haller lenn anvioù 327 enepfaskour a varvas etre 1933 ha 1945. En o zouez emañ Hans Coppi, Hilde Coppi, Heinrich Koenen, Arvid Harnack, Harro Schulze-Boysen, Kurt Schumacher, John Sieg hag Ilse Stöbe
Yezhoù omotek
Implijet e vez ar skritur etiopek evit ober gante dre skrid.
Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel hen:
Kreiz
Ar c'hreiz eo al lec'h a zo keit ha keit ouzh ar bevennoù.
Fabrice Hyber
Fabrice Hyber (anv gwir : Fabrice Hybert, bet ganet e Luçon e 1961) a zo un arzour-neuziañ brudet er bed a-bezh. E skol arzoù-kaer Naoned en deus studiet. Liesseurt eo e oberenn hag an danvezioù implijet gantañ. Evit a sell ouzh e zoare da labourat e c'haller menegiñ ar berniañ, ar strujañ hag an hironiñ. War meur a dachenn e aoz e oberennoù : tresañ, livañ, kizellañ, staliadurioù, video, hag ivez bed ar c'henwerzh ha hini an embregerezhioù. Teknikoù ha danvezioù ne vezont ket implijet e bed an arzoù a vez implijet gantañ ivez.
E 1994 en deus krouet UR (Unlimited Responsibility), un aozadur e bal aozañ liammoù etre bed an arzoù ha hini an embregerezhioù.
Oberennoù
D'an 10 a viz Mae 2007 ez eus bet aozet ul lid-digor evit e oberenn Le Cri, L'Ecrit e liorzh al Luxembourg e Pariz. An oberenn a zo anezhi tri mell ur chadenn, an hini kentañ plantet en douar oc'h aroueziñ gwrizioù mab-den, hag an trede hini o tigeriñ war-du an oabl.
Yezhoù omotek ar su
Un is-skourr eus ar yezhoù omotek eo yezhoù omotek ar su, ennañ 4 yezh komzet e Etiopia:
Hermann Göring
Hermann Wilhelm Göring, ganet d'an 12 a viz Genver 1893 ha tremenet d'ar 15 a viz Here 1946, a oa ur politikour, ur rener milourel, un ezel-sturier eus an NSDAP, eil penn an Trede Reich goude Adolf Hitler ha rener al Luftwaffe. Göring en doa gounezet brud e pad ar brezel bed kentañ e lec'h m'en doa diskouezet kalonegezh.
Tamallet e oa bet e-pad Prosez Nürnberg evit torfedoù a-enep an denelezh e-doug ar brezel, e 1945 ha 1946, ha kondaonet e oa da vezañ krouget. En em lazhañ a reas avat oc'h ober gant un ampoezon a-raok ma vefe disklêriet e gastiz.
Timbroù Enez Rouad
right|300px|Timbr al Levant
Sarton
Sarton a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Timbroù Enez Rouad
Emañ Enez Rouad e reter ar Mor Kreizdouarel, e-tal aodoù Latakia (Siria).
Ac’hubet eo an enezenn e dibenn 1915 gant arme ar Frañs, a-benn prientiñ aloubididigezh Bro-Siria, hounnezh o vezañ dindan dalc’h an Impalaeriezh Otoman d’ar c’houlz-se.
Digoret ez eus ur burev-post d’an 12 a viz Genver 1916, dindan aotrouniezh ar morlu gall hag e servij ar soudarded. Diwezhatoc’h e vo digor burev ar postoù nann-soudardel (e miz Meurzh pe miz Mae).
Implijet e vo e 1916 ur rummad a dri timbr doare « Mouchon » gant un alc’hwez LEVANT, soulgarget « ILE ROUAD » a-zerc’h ha n’eo ket a-blaen evel kustum. Kement-se zo degouezhet hep gouzout da aotrouniezh an arme – a gave trawalc’h ober gant timbroù al Levant - met dre hanterouriezh ur marc’hadour timbroù fin evel ul louarn hag a zo deuet a-benn da gentrec’hiñ mestr ar Postoù e Rouad da soulgargañ an timbroù. Timbroù 5c,10c hag 1 piastr war 25c zo bet gwerzhet evit kas lizhiri eta, re ziwezhat evit kilañ.
Evit taliñ ouzh ar brokerezh e ranko ar velestradurezh embann un eil rummad a 13 timbr, gant ur soulgarg a a-blaen ar wech-mañ.
Staget e vo Enez Rouad ouzh Tiriad an Alawited e 1921. Serret e vo ar burevioù-post e 1922. Emañ e Stad Siria abaoe 1923.
Hattameg
Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar c'hornaoueg eo an hattameg (hattam pe miriei) pe boraieg (borai, tinam, moi, adihup, uran pe mansim) komzet gant tro-dro da 16 000 den (1993) e Papoua ar C'hornaoueg.
Knut Hamsun
Knut Hamsun a oa ur skrivagner norvegek, en deus tapet Priz Nobel al lennegezh. Ganet e oa bet Knut Pedersen, evel ma oa e anv gwir, d’ar 4 a viz Eost 1859, ha marvet e oa d’an 19 a viz C'hwevrer 1952.
Ganet e oa bet Knut Hamsun e Vågå, e-kreiz Norvegia. Goude ur yaouankiz kalet, en em lakaas d’ober a bep seurt micherioù ha kregiñ da skrivañ. Mont a reas d’ar Stadoù Unanet ha da Bariz. Eno e reas anaoudegezh gant tud evel al livour gall Paul Gauguin hag ar skrivagner svedek August Strindberg. Goude beajoù e Finland, Rusia, Iran ha Turkia, en em stalias e Norvegia en-dro, goude 1911. Brud a zeuas dezhañ goude embannadur e romant kentañ, Sult (Naon), e 1890.
Hamsun a voe roet dezhañ Priz Nobel al lennegezh, e 1920. Sellout a reer outañ evel unan eus brasañ romantourien al lennegezh norvegek, ur skrivagner modern e doare William Faulkner pe Franz Kafka. Mervel a reas e-kichen Grimstad e su Norvegia.
Trenkenn garbonek
An drenkenn garbonek zo un drenkenn wan zo e formulenn gimiek H2CO3. An drenkenn-se zo disoc'h ar reaktadur etre an dour hag an dioksidenn garbon ha kavout a reer anezhañ e kempouez gant homañ ziwezhañ, teuzet en dour gazusaet da skouer pe er gwad. Peurliesañ ne c'haller ket kaout trenkenn garbonek digemmesk rak bezañs ur volekulenn dour hepken a laka anezhi da zistreiñ d'he stad kent ha da zispartiañ an div elfenn. Stabil a-walc'h eo koulskoude.
Centre
Centre (diwar an anv gregach κέντρον /kentron/, centrum e latin) zo ur ger gallek koulz ha saoznek hag a gaver e lec'hanvadurezh meur a vro.
Yezhoù omotek an norzh
Un is-skourr eus ar yezhoù omotek eo yezhoù omotek an norzh, ennañ 24 yezh komzet e Etiopia.
Isrannet e vez ar yezhoù er skourr-mañ evel hen:
Skol izelvroat
Ar Skol izelvroat a vez lavaret eus al livourien zo bet en Izelvroioù adalek mare an Azginivelezh betek deroù ar marevezh barok, pe ar varokelezh.
Kalz a livourien, kizellerien, tisavourien zo anezhi, hag e-touez ar re vrudetañ Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer, Jacob van Ruisdael, Antoon van Dyck, ha Jan Steen.
Roll hervez urzh al lizherenneg
B
C
D
E
F
G H
J
K
L
M
N
P
Q
R
S
T
U
W
Maibrateg
Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar c'hornaoueg eo ar maibrateg (mai brat, ayamaru, pe ajamaru) komzet gant tro-dro da 20 000 den (1987) e Papoua ar C'hornaoueg.
Pemp rannyezh a zo:
815
Diwar-benn bloavezh 815 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 815
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 815
Trenkenn nitrek
An drenkenn nitrek pe trenkenn azotek zo ur genelfenn gimiek dourennek daskrignus-kenañ. Un drenkenn greñv eo, implijet peurliesañ e stumm un disolvadenn dourek, anvet peurliesañ dour-kreñv gant an hudstrilhourien ha goude gant an engraverien kouevr. Un elfenn eus ar glaveier trenk eo an drenkenn nitrek ivez. E formulenn zo HNO.
Istor
Kenaozet eo bet an drenkenn nitrek evit ar wezh kentañ e diwezh an gant an hudstrilhour Jabir Ibn Hayyan o tommañ holen-moger KNO3 gant sulfat kouevr (CuSO4.5H2O) hag alum (KAl(SO4)2.12H2O). En, Alberzh Veur a implijas anezhañ evit dispartiañ an aour diouzh an arc'hant.
Columbiformes
Columbiformes a zo un urzhiad e rummatadur an evned, ennañ an dube, ar c'houlmed, ar gudon, an turzhunelled pe an dodo.
620
Diwar-benn ar bloavezh 620 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 620
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 620
Gwennili-garreg
Ar wennili-garreg (liester : gwennilied-karreg) a zo ur spesad golvaneged bihan, Ptyonoprogne rupestris an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Hirundo rupestris (kentanv) da gentañ-penn (e 1769) gant an naturour aostrian Giovanni Antonio Scopoli (1723-1788).
Annez
Kavout a reer ar spesad eus takad ar Mor Kreizdouar, dre greisteiz Azia, da vMongolia ha reter Sina.
Abdullah Gül
Abdullah Gül (ganet d’an 29 a viz Here 1950 e Kayseri) a zo ur politikour turk kendiazezer ar strollad AKP. Eus an 28 a viz Eost 2007 betek 2014 eo bet 11vet prezidant Republik Turkia. A-raok e oa bet bes-kentañ ministr ha ministr an aferioù diavaez war un dro etre 2003 ha 2007.
Trenkenn vorek
An drenkenn vorek zo un drenkenn wan implijet alies evit he ferzhioù enepbreinañ, evel lazh-amprevaned, hag evel diaraoger kenelfennoù kimiek all. Talvezout a ra da c'horrekaer neutron er c'hreizennoù nukleel, evit reoliañ feur rannadur an uraniom. Kavet e vez dindan stumm strinkennoù disliv pe dindan stumm ur boultrenn wenn hag a deuz en dour. He formulenn diaoz zo H3BO3 pe B(OH)3.
Jonathan Littell
300px|right|thumb|Jonathan Littell Jonathan Littell, bet ganet d'an 10 a viz Here 1967 e New York, a zo ur skrivagner amerikano-gall. Reseviñ a reas ar priz Goncourt ha Grand prix du roman de l'académie française e 2006 abalamour d'e levr Les Bienveillantes (skrivet e galleg ha sinet pa oa 39 bloaz). A-drugarez d'ar romant-mañ, e voe roet ar vroadelezh c'hall dezhañ, d'an 8 a viz Meurzh 2007, en abeg d'ar perzh kemeret gantañ e splannder Bro-C'hall ( « contribution au rayonnement de la France »). Klasket en devoa div wech tapout ar vroadelezh-se e 2006 met hep dont a-benn.
Nordeste (Brazil)
Nordeste (biz) eo an anv roet d’ur rannvro eus Brazil, enni 9 stad, e biz ar vro, hag o-nav sko ouzh arvor ar Meurvor Atlantel.
Istor
A-raok donedigezh tud Europa e oa annezet ar vro gant pobloù "tupi". Kentañ lec'hioù dizoloet gant Europiz e Brazil eo re arvor an Nordeste, ar re dostañ eus Europa, hag eus aodoù Afrika darempredet gant Portugaliz. D'an 22 a viz Ebrel 1500, e tegouezhas Pedro Álvares Cabral gant 1 500 a dud e Porto Seguro, e stad Bahia.
Koad-Brazil, korz-sukr ha sklaved
Soudarded eus broioù evel Bro-C'hall a oa displijet ken e oant gant emglev Tordesillas, ma'z embanne ar pab spagnol Alesant VI e 1493 e oa rannet Suamerika etre Spagnoled ha Portugaliz. Ar re-se a veze dizehan o klask aloubiñ tachennadoù eus ar vro da laerezh ar c'hoad prizius.
Tud
Nordestinos a vez graet eus tud ar vro, brudet da vezañ an hini baourañ e Brazil.
Islonk
An islonk (liester : islonkoù) a zo al ledennadoù izel ha toull a c'heller gwelout pe faltaziañ. Eus an uhelennoù, da lavaret eo war naou ar menezioù e vez merzet an islonkoù a zo en traoñ. Meur a zen a ya da vezevelliñ pa wel un islonk tost dezhañ. Kenster dezhañ eo ar ger isfont(où).
Toull didanzouar
Un toull dindanzouar eus ar re donnañ eo ivez ken ne c'heller ket gwelout e foñs. Ergerzhout an islonkoù naturel a gaver stank er menezioù graet gant mein-raz a zo obererezh ha plijadur ar speleologerien. E Genver 2007 eo bet tizhet 2170 m dindanzouar e Kaokaz Kornôg. Desachañ a ra alies soñj an islonk santidigezh un aon da gouezhañ ennañ pe da vezañ kollet. Skeudenn al lec'h ma vije kaset an dud kondaonet goude o marvioù eo ivez e relijionoù zo (Yuzevegezh, sellet ouzh Gehenna, Kristeniezh, sellet ouzh ifern). Kouezhañ en un islonk a zo unan eus an huñvreoù boutinañ.
Islonkoù
Islonkoù ar mor ne vezont ket merzet nemet gant ar splujerien a c'hell mont don, pe en o unan pe gant ul lestr-spluj. Brasoc'h eo an holl islonkoù mor eget re ar menezioù pa 'z eus fozioù-mor donnoc'h eget an islonkoù a zo dindan an amzer (kaniennoù, kanyonoù, dinaou sonn).
Ster dre skeudennadur
En un doare difetis e vez kaoz eus un islonk pa 'z eus merzerezhioù disheñvel-tre etre an dud e-keñver traoù damheñvel. Skouer : Etrezo ez eus un islonk e-keñver ar pezh a santont (pe a fell dezho kaout).
Theo van Gogh (filmaozer)
thumb|right|Theo van Gogh, 2004 Theo van Gogh (23 a viz Gouere 1957 e Den Haag - 2 a viz Du 2004 en Amsterdam) a oa ur filmazour izelvroat. Drouklazhet e voe gant Mohammed Bouyeri.
E vuhez
Theo van Gogh a voe ganet e Den Haag, gourvab da Dheo van Gogh, hag a oa breur Vincent van Gogh. E dad, Johan van Gogh e anv, a laboure evit sevijoù kuzh an Izelvroioù. Goude bezañ dilezet ar skol e stagas gant ar sinema, hag e film kentañ, Luger e ditl, a broduas e 1982. Gant daou eus e filmoù e tapas prizioù Gouden Kalf : Blind Date e 1996 hag In het belang van de staat e 1997. Aktour e voe ivez e-barzh De noorderlingen (1992).
Reuz
Meur a wech e voe spontet kefredourien yuzev ganr ar pezh a lavaras Theo van Gogh diwar-benn « ar preder yuzev tro-dro da Auschwitz ». A-enep dezhañ e savas an istorourez yuzev Evelien Gans, ha neuze e skrivas van Gogh er gelaouenn Folia Civitatis : « Me' soñj din e ra an itron Gans huñvreoù orgedus, hag enno e vez fouzhet gant Josef Mengele ». E 1991 e rankas paeañ ur c'hastiz abalamour d'e film Moviola, peogwir e oa kaoz ennañ eus « stered melen o fouzhañ e kambreier gaz » hag eus « c'hwezh ar c'haramel » a glev pa vez devet yuzevien tapet gant kleñved ar sukr. E 1995 e voe savet klemm en-dro, peogwir en doa skrivet en ur pennad e oa Jezuz « pesk brein Nazareth ». Ar memes tra a oa bet lavaret c'hoazh gant ar skrivagner Robert Loesberg.
Da vare dibenn e vuhez e kemmas, hag e tagas dreist-holl an Islam hag ar vuzulmiz, hag a voe lesanvet gantañ « fouzherien bidiez ». E 2004 e kenlabouras gant Ayaan Hirsi Ali (ganti e oa bet savet senario ar film) hag e savjont ur film berr anvet Submission, diwar-benn sujidigezh ar maouezed en Islam. Meur a c'hourdrouz a zegemeras van Gogh goude-se, dre m'en doa diskouezet en e film ur vaouezh en he noazh, skrivet warni frazennoù tennet eus ar C'horan.
Drouklazh van Gogh
thumb|right|175px|De Schreeuw D'an 2 a viz Du 2004 e voe gloazet Theo van Gogh gant Mohammed Bouyeri en ul lec'h foran : meur a wech e tennas warnañ gant un arm-tan, betek lazhañ anezhañ. En holl e voe kavet eizh tenn e korf van Gogh. Dic'houzouget, ha tost dibennet e voe ivez van Gogh gan Bouyeri. Bouyeri a blantas ivez div gontell e bruched van Gogh. Ouzh dornell unan eus an div gontell e oa staget ul lizher da Ayaan Hirsi Ali. Daou viz a-raok en doa Theo van Gogh aozet ur film berr anvet Submission, asambles gant Ayaan Hirsi Ali. Er film e tiskoueze van Gogh maouezed a blege da Zoue da gentañ, hag a gaozee war ton an dae da-heul. Lavarout a raent da Allah e talveze sujañ d'e lezennoù kement ha kaout ur vuhez leun a walleurioù, hag e lavarent ivez ne vefent ket mui suj ma ne cheñche ket doare. thumb|right|Manifestadeg en Dam e miz Du 2004, goude muntr Theo van Gogh
Da enoriñ Theo van Gogh e voe savet un delwenn anvet De Schreeuw (an huchadenn), gant Jeroen Henneman. Diskouezet e voe ez-ofisiel d'an 18 a viz Meurzh 2007. He gwelout a c'haller en Oosterpark, e karter Watergraafsmeer, en Amsterdam.
Abouneg
Teir rannyezh a zo:
Yezhoù maoek (omotek)
Un is-skourr eus yezhoù omotek an norzh eo ar yezhoù maoek (mao), ennañ 4 yezh komzet e Etiopia.
Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel hen:
Cynwyd ap Cynfelyn
Cynwyd ap Cynfelin a oa mab koshañ ar roue Arthwys. Diazezet en deus ur rouantelezh a vefe bet anvet Cynwidion en e enor. Nebeut a draoù a anavezer diwar-benn e vuhez. Eurediñ a reas Peren, merc'h Greidal ab Arthrwys ap Garmon hag ur mab en doe d'an nebeutañ.
David N. Dumville
David Norman Dumville zo ur c'heltiegour hag istorour saoz ganet e 1949. Bet eo o kelenn en Obair Dheathain, Abertawe, Berkeley, Dulenn.
Gwelout ivez
Nennius
Brandevi
Brandevi zo ur gumun eus Breizh e kanton Gregam e departamant ar Mor-Bihan.
Gwynedd
Gwynedd zo un anv-lec'h kembraek, hini ur rouantelezh kozh hag ur gontelezh a vremañ.
Ar Merzher
<HR noShade>
Ar Merzher, a vez graet ar Merzher-Gwengamp anezhi a-wechoù ivez evit he dishañvalout diouzh ar Merzher-Salaun, a zo ur gumun eus Breizh, e Bro-Dreger hag e departamant Aodoù-an-Arvor.
Segeteg
Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar c'hornôg eo ar segeteg (seget) komzet gant tro-dro da 1.200 den (1988) e keriadenoù Walian, Sailolof, Segum ha Seget e Papoua ar C'hornaoueg.
1987
Diwar-benn bloavezh 1987 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1987
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1987
Yezhoù gongaek-gimodjanek
Un is-skourr eus yezhoù omotek an norzh eo ar yezhoù gongaek-gimodjanek (gonga-gimojan), ennañ 17 yezh komzet e Etiopia.
Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel hen:
Gwelet ivez
Gonga–Gimojan languages
Moieg
Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar c'hornaoueg eo ar moieg (moi pe mosana) komzet gant tro-dro da 4 600 den (1993) e Papoua ar C'hornaoueg.
Columbidae
Columbidae a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, war-dro 320 spesad ennañ.
Pyotr Kropotkin
Priñs Pyotr Alekseyevitch Kropotkin (1842-1921) (ruseg Пётр Алексе́евич Кропо́ткин).
Buhez
Ganet e oa bet Piotr d'an 21 a viz Kerzu 1842 e Moskov en ur familh eus an noblañs vras. Studiañ a reas Kropotkin e Sant Petersbourg e Skol ar Floc'hed adalek e bemzek vloaz. Pa guitaas ar skol pemp bloaz war-lerc'h evel serjant (?). Ret e voe dezhañ servijout e lez an tsar Aleksandr II ma voe heuget gant emzalc'h ar gourtizaned.
A-benn ar fin e teuas Piotr Kropotkin da vezañ ofiser. Choaz a reas mont da Siberia da servij ar jeneral Koukel. Ar jeneral-mañ en devoa mennozhioù radikal ha meur a levr gant Herzen en e bakadoù, tro en doa bet an den-se da gejañ gant Bakounin pa oa-eñ harluet e Siberia.
Ergerzhadeg kentañ Kropotkin a voe e Manchouria. Bez' en doa da glask un hent eeun etre rannvro Baikal ha trevadennoù traoñienn ar ster Amour.
Ar bloavezh war-lerc'h e oa bet ret dezhañ klask un hent etre rannvro Baykal hag hini Yakoutsk.
E-kezh an ergerzhadeg-se e skrivas Kropotkin teoriennoù diwar-benn ar skornadur.
Hidrokarbon
thumb|right|250px|An [[oktan (CH) zo un hidrokarbon a gaver en eoul-maen, ar bouloù du zo atomoù karbon, ar re wenn zo atomoù hidrogen]]
Pyotr Kropotkin
Buhez
Studiañ a reas skiantoù an natur hag an douaroniezh pemp bloavezh-pad. Anvet e voe neuze e penn Kevredigezh Douaroniezh Rusia hag ergerzhañ a reas eviti skornegoù Bro-Finland ha Sveden etre 1871 ha 1873. Dedennet e voe ivez gant ar politikerezh ha lenn a reas oberennoù ar skrivagnerien bennañ. En em dommañ a reas neuze ouzh an teoriennoù diveliour.
Hidrokarbon
Un hidrokarbon zo ur genelfenn organek a c'hoarvez hogos hepken eus atom karbon (C) hag hidrogen (H). Bez' en deus eta ur formulenn diaoz eus ar seurt : CH, e lec'h ma'z eo n hag m div niverenn anterin naturel.
Pyotr Kropotkin
Buhez
Goude marv e dad e 1872 ez eas Kropotkin da veajiñ da Vro-Suis. Desachet e voe eno gant Aozadur Etrevroadel al Labourerien (AEL), erruet e Zürich en em emouestlas en ur rann diouzh an AEL.
Goude-se ez eas da weladenniñ ar Jura e-lec'h ma oa tost an diveliouriezh ouzh kalonoù ar saverien horolajoù. E Neuchâtel e kejas gant James Guillaume hag a teuas da vezañ ur mignon bras dezhañ.
Pa zistroas Kropotkin da Rusia e krogas da vrudañ ar mennozhioù diveliour. Prezeg a reas e karterioù pobl Sant Petersbourg gwisket evel Yann Gouer. E 1874 e voe harzet ha bac'het e kreñvlec'h Pêr ha Paol evit « propaganda dispac'hel ». Tec'hout a reas da Vro-Saoz gant sikour e c'hoar.
Kropotkin a zistroas neuze da Vro-Suis.
E miz Kerzu 1876 edo e Neuchâtel e-lec’h ma kejas gant Malatesta ha Cafiero hag a oa oc'h aozañ ur plan evit un emsavadeg en Italia. En em staliañ a reas neuze er Jura, ha beajiñ a reas un tamm e pep lec’h en Europa : e Belgia, e Frañs, e-lec’h ma kejas gant Elisée Reclus. E miz Even 1877, e voe krouet ar gazetenn "l'Avant-garde" gant Kropotkin ha Paul Brousse, ar gazetenn-se a oa etrevroadelour hag etrevroadel. E diskaramzer 1877 e kemeras perzh Kropotkin en emvod-meur Verviers, hini rann bakounek an AEL. Goude-se ez eas da Gatalonia, souezhet ha plijet e voe o welet pegen tost e oa ar mennozhioù diveliour ouzh al labourerien gatalan. E Katalonia e kejas gant Sophie Ananief hag a voe e gompagnunez betek fin e vuhez. E 1879 ec'h embannas Kropotkin ur gazetenn evit ar gevredelezh jurasian : "le Révolté" hag a zeuas da vezañ " la Révolte " e 1887 hag a-benn ar fin "les Temps nouveaux" e 1895.
E 1880 ez eas da Vro-C’hall da genlabourat gant Elisée Reclus evit sevel lodenn rusat "la géographie universelle".
Pa zistroas da Vro-Suis e voe kaset kuit rak drouklazhet e oa bet Aleksandr II, tsar Rusia, hag urzh a oa da gas kuit an holl dispac’herien rusian.
E 1882 e voe harzet Kropotkin e Bro-C’hall gant 60 diveliour all. Kropotkin ha tri stourmer all a voe kondaonet da bemp bloaz toull-bac’h, ar reoù all a voe kondaonet da bevar bloaz. E-pad ar bloavezhioù-se e kelennas Kropotkin mentoniezh, skiantoù an egor ha fizik d’e gamaladed, ha pep hini anezho a zeskas ur yezh estren.
Goude ma oa bet lezet da vont er-maez ez eas Kropotkin d’en em staliañ da Vro-Saoz gant Sophie.
Enno e krogas ar mennozhioù diveliour d’ober berzh. E 1885 e krogas Henry Seymour gant ar gazetenn "The anarchist". En East End Londrez ec'h embanne an diveliourien yuzev ur gelaouenn e yiddish (Mignon al labourer).
Ar strollad Freedom, a oa Kropotkin unan eus e grouerien, a embanne e gazetenn "Freedom". Embannet e voe al levr La morale anarchiste e 1890, e 1892 e voe tro la Conquête du Pain. Goude-se e reas un droiad da Vro-Ganada da brezeg diwar-benn ar skornegoù ha stummadur kevandir Azia, heuliet e voe an droiad-se gant unan all er Stadoù-Unanet evit komz eus an diveliouriezh, ar wech-mañ.
E 1905 e c'hoarvezas an dispac’h rusat kentañ ; brudet e voe an darvoud e Londrez gant Kropotkin.
E 1911 e skrivas Kropotkin evit kelaouenn ar Rusianed harluet, "Rabotni Mir".
Dont a reas Jean Grave d’e welet e 1916, komz a rejont diwar-benn ar brezel ha soñjal a rae dezho e vefe mat dezho bezañ eus tu ar reoù gevredet. Skrivañ a rejont Manifesto ar c’hwezek.
E 1917, e tivizas Kropotkin distreiñ da Rusia. Feuket e voe gant kinnig Kerenski : reiñ karg ur ministr dezhañ, ha, pa oa ar galloud gant Lenin e nac’has kemer perzh e kement stumm gouarnamant a vefe. Kropotkin a oa a-enep-groñs diktatouriezh ar volcheviked, ha stourm a reas a-enep dezhi. Mervel a reas e Dimitrov d’an 8 a viz C’hwevrer 1921 gant e vignoned nesañ en-dro dezhañ.
Interamant Kropotkin e voe an darvoud dieub diwezhañ en URSS.
Dodenn bennañ oberennoù Kropotkin a zo diskar ha kas d’an traoñ pep stumm a stad pe a gouarnamant hag aozañ ur gevredigezh komunour diazezet war ar genskoazell hag ar c’henlabour. Skrivañ a reas e galleg koulz hag e saozneg.
Oberennoù
E oberennoù pennañ a zo :
Korrez ruz
Hervez brastres Hertzsprung-Russell eo ur gorrez ruz ur steredenn glouar ha bihan, met lec'hiet war an heulienn pennañ. Tout ez int eus an doare spektral M pe K.
Furmiñ a reont an darn vrasañ eus ar stered, hag int o-deus un dolzenn bihanoc'h eget hanterenn hini an Heol hag ur gwrezverk a 4.000 K.
V1 (fuc'hell)
Ar V1 (diwar an alamaneg: Vergeltungswaffe pe arm distro-gwall) a zo ur vombezenn-nij hag ar gentañ fuc'hell-red eus istor an aer-nijouriezh.
Implijet e voe gant an Trede Reich adalek an 13 a viz Even 1944 betek an 13 a viz Meurzh 1945 a-enep d'ar Rouantelezh-Unanet e-pad an Eil brezel-bed.
Diwezhatoc'h e voe kemeret lec'h ar V1 gant ar V2.
Sellet ouzh Rummad:Diazlec'hioù fuc'helloù V1 ivez.
Fortepiano
Ar fortepiano (hervez an italianeg hag ar saozneg), ar piano-forte (hervez ar galleg) eo doare kentañ ar piano, bet ijinet e 1709 gant Bartolomeo Cristofori, un oberour binvioù-seniñ italian, hag a zo bet sonet eus deroù ar betek deroù ar, e-pad ur 100 vloaz bennak eta.
Aozadur
Kerdin metal ha morzholioù goloet a lêr zo d'ar fortepiano. Kalz skañvoc'h eget ar piano a-vremañ eo.
Ijinadenn Cristofori
Bartolomeo Cristofori, oberour klavioù-kerdin e Firenze, a ijinas ar benveg a reer fortepiano e deroù an. An testeni kentañ eus ar benveg a gaver e renabl ar re Vedici, implijerien Cristofori, e 1700. Derc'hel a eure Cristofori da ziorren ar benveg betek ar {{bloavezhioù 1720]], ha tri benveg eus an amzer-hont zo chomet.
Moraideg
Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar c'hornaoueg eo ar moraideg (moraid) komzet gant nebeutoc'h evit 1000 den (1988) e Papoua ar C'hornaoueg.
Yezhoù diziek
Un is-skourr eus yezhoù omotek an norzh eo ar yezhoù diziek (saozneg: dizoid), ennañ 3 yezh komzet e Etiopia:
Telfs
Telfs, lec'hiet 27 km er c'hornôg da Innsbruck, a zo ur gumun e stad kevredet Tirol, Aostria.
Ruzenn hugenn mouezhiet
Unan eus ar c'hensonennoù e taolennoù ofisiel al lizherenneg fonetikel etrebroadel ganti un arouezenn ispisial eo ar ruzenn hugenn mouezhiet treuzskrivet [ʁ] hervez reolennoù al LFE, ganti an niverenn dave 143.
Daoust ha ma vez lec'hiet an arouezenn-mañ e-touez renk ar ruzennoù e daolenn al LFE e talvez an hevelep arouezenn [ʁ] koulz evit ar ruzenn hugenn mouezhiet hag evit ar gensonenn hugenn dre dostaat mouezhiet. Mar bez ezhomm atav e c'heller implijout ar sin diakritek ispisial evit merkañ ar fed m'emañ distaget evel ur gensonenn dre dostaat [ʁ̞] enebiet ouzh [ʁ̝] evit resisaat er fed m'emañ distaget dre ruzañ.
Kannerez (evn)
Ar c'hannerezed eo an evned a ya d'ober ar genad Motacilla, krouet e 1758 gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Trizek spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
C'hwec'h isspesad ha tregont (36) en holl.
Prefeti Ouaddaï
right
Prefeti Ouaddaï a oa unan eus 14 prefeti Tchad. Lec'hiet e reter ar vro e c'holoe 76,240 km² hag un boblañs a 543,900 e-doa e 1993. Abeche a oa e gêrbenn.
François Truffaut
François Truffaut (1932-1984) a zo ur filmaozer ha skridaozer gall.
Souastre
Souastre a zo ur gumun eus departamant ar Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
kantved
Brezel-bed kentañ: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1923 .
Yezhoù maoek ar reter
Un is-skourr eus ar yezhoù maoek eo yezhoù maoek ar reter, ennañ 1 yezh komzet e Etiopia:
John von Neumann
John von Neumann (en hungareg Margittai Neumann János Lajos), ganet d'an 28 a viz Kerzu 1903 e Budapest ha marvet d'an 3 a viz C'hwevrer 1957 e Washington a oa ur jedoniour brudet evit e labour er vaezenn ar Mekanikerezh kwantik, Teorienn ar gempoellerezh hag Armerzh. Gant Oscar Morgenstern en doa skrivet The Theory of Games and Economic Behavior a chom diaz teorienn ar c'hoarioù.
Georgi Tringov
thumb|right|Georgi Tringov Georgi Petrov Tringov (e bulgareg: Георги Петров Трингов) a zo bet ganet d'ar 7 a viz Meurzh 1937 e Plovdiv (Bulgaria) ha marvet d'an 2 a viz Gouere 2000.
Mestr Meur Etrebrodel e oa abaoe 1963. Er bloaz-se e teuas da vout kampion broadel eus Bulgaria.
Kalabreg
Ur yezh papouek eus skourr yezhoù papouek ar c'hornaoueg eo ar c'halabreg (kalabra pe beraur) komzet gant tro-dro da 2 100 den (1975) e Papoua ar C'hornaoueg.
Tost eo d'an tehiteg.
Impalaer Nintoku
Impalaer Ninkotu (仁徳天皇,Nintoku-tennō) a oa 16vet impalaer Japan, hervez an urzh-susesoriezh hengounel N'eo ket sklaer pegoulz en-doa renet. Krediñ a reer en-doa renet ar vro e fin ar hag e derou ar  met nebeut a dra a ouzer diwar-e-benn.
Hervez Nihonshoki e vefe bet pevare mab an Impalaer Ōjin ha tad an Richū, Hanzei, ha Ingyō.
Virgilio Piñera
Virgilio Piñera, pe Virgilio Piñera Llera, ganet d'ar 4 a viz Eost 1912 e Cárdenas e Proviñs Matanzas, ha marvet e La Habana d'an 18 a viz Here 1979, a oa ur skrivagner, barzh ha c'hoarivaour, ganet e Cuba.
Bowmore
Bowmore a zo
Virgilio Piñera
E vuhez
En e barrez c'henidik e krogas gant e studi, met e 1925 ez eas an tiegezh da Camagüey da chom. En 1938 ez eas d'ar skol-veur da La Habana, ma reas un doktorelezh war ar brederouriezh hag al lizhiri en 1940.
Bowmore
Ar ger 'more' n'eo nemet distresadur ar ger gouezelek mòr, kar d'ar gerioù mawr e kembraeg ha meur e brezhoneg.
Traonienn Varetons
thumb|280px| Traonienn Varetons, gwelet eus [[Izarbe]]
Virgilio Piñera
E labour
Oberenn Virgilio Piñera zo nevez-addizoloet evel testeni eus ar stourm enep an hollveliouriezh en XXvet kantved. Du eo e vousfent konter, ha gwelet eo evel un diskibl da Kafka. Meulet eo bet e droidigezhioù eus skridoù Jean Giono ha Witold Gombrowicz, entre meur a hini all.
Traonienn Varetons
Traonienn Varetons pe Barétous, pe Vath de Varetons (en gwaskoneg ) pe Vallée de Barétous (e galleg), zo unan eus teir zraonienn Bearn er Pireneoù, gant ar vath d'Aspa hag ar vath d'Aussau. Klotañ a ra gant kanton Aramitz.
Kumunioù
6 kumun an draonienn eo 6 kumun kanton Aramits.
Kaerderioù
thumb|280px|[[Auñamendi ]]
Deiziadur muzulmat
An deiziadur muzulmat, pe deiziadur islamek, eo an doare da rannañ an amzer a vez implijet er broioù muzulmat. Ur gwir deiziadur loarel eo, rannet e 12 miz loar pe 12 loariad. En deiziadur-se n’eus ket 365,2425 devezh en ur bloavezh, met nebeutoc’h, dre ma ne bad al loariadoù nemet 28 devezh pe war-dro (1 bloavezh heolel = 1,0307 bloavezh loarel). Abretoc’h-abretañ e krog pep bloavezh eta, e-keñver an heol : war-dro 11 devezh abretoc’h bep bloaz. Ur miz, forzh pehini e vefe, en em gav en-dro d’an hevelep koulz-amzer bep 33 bloaz.
Deroù an deiziadur muzulmat eo an Hijra, pa’z eas Mohammed hag e heulierien eus Mekka da Vedina er bloavezh 622 goude J.K.
John Brunner
Jonathan Kilian Houston "John" Brunner Ganet d'ar 24 a viz Gwengolo 1934 hag aet da Anaon d'ar 26 a viz Eost 1995 a oa ur skrivagner skiant-faltazi saoz. Ganet e voe e Preston Crowmarsh, Oxfordshire ha mont a reas d'ar skol e Cheltenham. Pa oa 17 vloaz e skrivas e romant kentañ Galactic Storm dindan anv Gill Hunt met ne voe ket ur skrivagner dre vicher a-raok1958. Evel un ofiser e servij en aerlu saoz etre 1953 ha 1958. Eurediñ a reas Marjorie Rosamond Sauer d'ar 7 miz c'hwevrer 1958.
Deiziadur muzulmat
Er bloavezh 638 e tivizas ar c’halif Omar (592-644) unvaniñ an deiziadurioù a oa en implij en amzer-hont e-touez ar pobloù muzulmat. Divizout a reas e vefe niverennet ar bloavezhioù adalek an Hijra, a oa c’hoarvezet d’ar 16 a viz Gouere 622 goude J.K. Deiz kentañ miz kentañ ar bloavezh kentañ eo an deiz-se (1 MuHarram 1 AH). An deiziadur muzulmat a reer anezhañ ivez deiziadur an Hijra, diwar anv tec’hadenn Muhammad eus Mekka. An deiziadoù, en deiziadur-se, a skriver alies gant ar berradur AH, a dalvez Anno Hegirae, da lavarout eo, e latin, "e bloavezh an Hijra".
John Brunner
Oberennoù doare space-Opera a skrivas da gentañ met diwezhatoc'h en e esped e tremenas d'ar romantoù arnodel o stumm. E 1969 e romant Stand on Zanzibar a zegemeras ar priz Hugo ha The Jagged Orbit a c'honezas ar British SF Award e 1971.
Deiziadur muzulmat
Anvioù ar mizioù en deiziadur muzulmat
(en arabeg emañ an anvioù-se p'eo an arabeg yezh sakr an Islam)
John Brunner
E oberenn vrudetañ The Shockwave Riderzo bet skrivet e 1975. Ijinet en deus an dermen "preñv" da envel ur meziant barrek d'en em c'houennañ.
Mallam Abdullahi Ibrahim
Mallam Abdullahi Ibrahim, un Nigerian eus Lagos, oa oa bet harzet e miz Du 2004 ha kaset d'an toull-bac'h goude bezañ tamallet bezañ heñvelrevour, rak un torfed an hini eo hervez ar charia, ma vez kastizet gant ar marv.
John Brunner
Adzimezet e voe gant Li Yi Tan d'ar 2 a viz Gwengolo 1991 ha mervel a reas e 1995 e Glasgow, Bro-Skos.
Deiziadur muzulmat
Anvioù deizioù ar sizhun
Diwallit, en arabeg e krog ar sizhun d'ar Sul.
Mallam Abdullahi Ibrahim
Ma vez tapet Nwokoma ha kavet kablus e vezint lakaet o-daou da vervel dre deurel mein warne.
Deiziadur muzulmat
Lakaat an deiziadur gregorian (AD) hag an deiziadur muzulman (AH) keñver-ha-keñver
Neuze :