cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aostria
Henamzer
En Henoadvezh an Houarn (800-400 kent J.K.) e teuas ar vro da vezañ pinvidik abalamour d'an houarn ha d'an holen a veze eztennet e Hallstatt hag e lec'hioù all tro-dro. Oadvezh Hallstatt a vez graet eus ar mare-se hag eus ar sevenadur-se peurvuiañ. Ar c'hentañ Stad anavezet war dachenn Aostria e oa Rouantelezh Norikon, diazezet war-dro 200 kent J.K. gant meuriadoù kelt.
Goude bezañ bet aloubet gant ar Romaned e 15 kent J.K. e chomas ar vro e dalc'h Impalaeriezh Roma betek ar V kantved. Rannet e oa Aostria a-vremañ etre teir froviñs roman: Raetia, Noricum ha Pannonia. Moarvat e oa Petronell-Carnuntum ar gêr roman vrasañ eno : war-dro 400 000 a dud a vefe bet o chom eno.
Krennamzer hag amzer vodern
Da vare diskar ar bed roman en em gavas meur a veuriad er c'hontre : Slaved, Avared, Bavared... Karl Veur a aloubas ar vro gant e arme e fin an VIII kantved, en ur zegas ar gristeniezh gantañ. E 843 e voe ebarzhet e Frankia ar Reter evel marchia Orientalis (marz ar Reter), un anv aet da Ostarrīchi e henalamaneg. E dalc'h tiegezh Babenberg e kreñvaas Aostria tamm-ha-tamm, hag e pellaas diouzh Bayern, betek bezañ anavezet evel dugelezh dizalc'h gant ar Privilegium Minus e 1158. Stiria ha Karintia a voe staget outi en XIII kantved.
A-hed ar Grennamzer e voe Aostria e-mesk ar bern priñselezhioù alamanek a yae d'ober an Impalaeriezh santel roman german. An hini greñvañ anezho e oa zoken, hag alies-mat en em gave Duged Aostria e penn an impalaeriezh-se, dreist-holl re tiegezh Habsburg adalek 1278. Gant mestroù evel Charlez Pemp e voe brasaet tiriad ha galloud an impalaeriezh roman en ur ouzhpennañ enni broioù nann-alamanek evel Spagn hag an Izelvroioù, dre an euredoù, an emglevioù hag ar brezelioù. Gant se e oa kreñvaet ivez galloud ha brud ar gêr greiz, Vienna.
Merket eo bet ar XVI kantved hag ar XVII kantved gant ar pemp brezel etre Aostria hag an Impalaeriezh otoman. Kichen-ha-kichen en em gavas an div vro ur wech aet Rouantelezh Hungaria da get, da-heul emgann Mohács (1526). Div wech en em gavas an Otomaned ouzh troad mogerioù kreñv kêr Vienna, da lakaat seziz warni, e 1529 hag e 1683, en aner bep taol. Met e 1697 e voe pilet arme ar sultan Mustafa II da-geñver Brezel Meur Turkia, ha gant feur-emglev Karlowitz (1699) ez eas da vat an tu kreñv gant Aostria.
Etre 1791 ha 1814 e voe skoet garv Aostria gant ar brezelioù a-enep armeoù Frañs, re an Dispac'h da gentañ ha re Napoleon da c'houde. Div wech e voe ac'hubet kêr Vienna ganto, ha da-heul emgann Austerlitz (1805) ez eas an Impalaeriezh santel roman da get. Arc'hdugelezh Aostria a yeas neuze da Impalaeriezh Aostria. E 1814, avat, e oa an impalaer Franz I e-mesk ar gevredidi o doa roet lamm da Napoleon. A-drugarez he ministr Metternich e voe bras-bras levezon Aostria war an doare ma voe adaozet kartenn Europa e Kendalc'h Vienna e 1815.
Met gant ar c'hendalc'h-se e oa kreñvaet ha brasaet Prusia ivez. Peogwir e felle dezho o-div bezañ mestr war ar Stadouigoù alamanek e voe tennoc'h-tenn an traoù etre Aostria ha Prusia adalek 1740. Da-heul Dispac'hoù 1848 e voe savet ur Gengevread alaman, hag ar roue prusian Friedrich Wilhelm IV eo a voe lakaet en he fenn, diwar-goust Vienna. E 1866 e tarzhas brezel Aostria-Prusia erfin, ha setu diskoulmet ar « gudenn alaman » gantañ : trec'het e voe Aostria, ha skarzhet evit mat diouzh ar bed alaman.
Er memes koulz e oa lakaet diaes Impalaeriezh Aostria gant he holl vinorelezhioù, a oa en em savet lod anezho e 1848 : Hungariz, Kroated, Tcheked, Poloniz, Rusyned, Serbed, Slovaked, Ukrainiz, Italianed, Roumaniz... An impalaer Franz Joseph I a zivizas reiñ gwirioù da Hungaria hepken e 1867, en ur sinañ an Ausgleich, ha krouiñ « impalaeriezh doubl » Aostria-Hungaria, gant pep a vonreizh ha pep a barlamant. Diwar neuze en em droas muioc'h-mui « Monarkiezh an Danav » ouzh Europa ar gevred, hag ouzh ar Balkanioù dreist-holl, ma c'hounezas Bosnia e 1878, daoust ma veze kreñvoc'h-kreñv al luskadoù broadelourien eno.
20 kantved
E miz Mezheven 1914 e voe drouklazhet ar priñs pennhêr Franz Ferdinand e Sarajevo. Miz goude e tisklêrias an impalaer Franz Joseph ar brezel da Serbia : penn kentañ ar Brezel-bed kentañ e oa. Ouzhpenn ur milion a soudarded a varvas e armeoù Aostria-Hungaria. E fin 1918 e oa koll ar Galloudoù kreiz en em ganne Aostria-Hungaria ganto, un dro a gemeras minorelezhioù zo evit kas an impalaeriezh aostrian da netra en ur sevel Stadoù nevez evel Tchekoslovakia pe Yougoslavia.
Pa voe disrannet Aostria-Hungaria e 1918 en em vodas kannaded aostrian parlamant Cisleithania, a oa bet dilennet e 1911, hag int da zivizout krouiñ ur Stad Aostria alaman. Ur Vonreizh a savjont, skrivet enni : « Aostria alaman zo ur republik demokratel » (mennad 1) hag « Aostria zo anezhi ul lodenn eus Impalaeriezh Republik Alamagn » (mennad 2). Ar Gevredidi ne oant ket a-du gant se tamm ebet. Ganto e oa an tu kreñv da-heul ar brezel, ha dre feur-emglev Saint-Germain-en-Laye (1919) e tifennjont an anv « Aostria alaman » hag ar raktres da deuziñ gant Alamagn (mennad 88). Südtirol a voe roet ganto da Italia, daoust ma oa ur rannvro istorel eus Tirol annezet gant alamanegerien. Evit gevred Karintia e voe aozet ur votadeg, hag ar muiañ-niver a gavas gwelloc'h mont gant Aostria, neket gant Yougoslavia. E-giz-se e oa bet ganet Kentañ Republik Aostria. Gant ar feur-emglev-se oa bet krennet kalz he ziriad da Aostria : en em damolodet e oa tro-dro d'an Alpoù, 30 % eus he foblañs a veve e Vienna, ha trumm e oa deuet war wel harzoù a-dreuz he hentoù kenwerzhel boas. Buan e rankas ar Republik nevez talañ ouzh ur pezh enkadenn ekonomikel. C'hwezañ a rae ar moneiz, kresk bras a oa war ar prizioù ha war an dilabour. Gant skoazell Kevredigezh ar Broadoù e krogas an traoù da vont war wellaat e fin ar bloavezhioù 1920. War an dachenn bolitikel, avat, e troas an traoù da fall er bloavezhioù 1930. Kañsellerien veliour evel Dollfuss ha Schuschnigg a c'houarnas ar vro o-unan-penn, hep parlamant, goude ma voe divodet e 1933, evel strolladoù an tu enep.
E 1938 e voe aloubet ar vro gant Alamagn Hitler ha lonket ganti : an Anschluss an hini eo. E-pad seizh vloaz, betek 1945, e chomas stag Aostria ouzh an Trede Reich. E-keit-se e voe lazhet 65 000 Yuzev aostrian abalamour d'ar Shoah, ha kantadoù a viliadoù a dud a yeas da Anaon e kampoù-tolp ar vro, evel e Mathausen. E fin an Eil Brezel-bed e oa ac'hubet ar vro gant armeoù ar Gevredidi evit dek vloaz.
E 1955 hepken en em gavas dizalc'h Eil Republik Aostria, en ur sinañ ur feur-emglev gant ar Gevredidi ma embanne he neptuegezh strizh : an dra-se zo kaoz ne voe ket rannet e daou evel Alamagn. Gant ar Brezel Yen hag ar rideoz houarn e oa Aostria ur marz adarre, a-dal bloc'h ar Reter ar wech-mañ. Ar sokialourien hag ar virelourien a rene kevret ar vro peurvuiañ, e gouarnamantoù diwar genemglev. Gant ar Steuñv Marshall e oa bet harpet hec'h ekonomiezh goude ar brezel, ha tamm-ha-tamm eo kresket kalz. Da-heul diskar ar bed soviedel e emezelas Aostria da Unaniezh Europa, e 1995, goude ma oa savet a-du 66 % eus an dud da-geñver ur votadeg dalc'het e miz Mezheven 1994.
Reizhiad politikel
Ur Republik demokratel parlamantel ha kevreadel eo Aostria abaoe Bonreizh Kevreadel 1920, a zo bet enkemmet e 1929 hag adsavet e 1945.
Ar Prezidant Kevreadel (Bundespräsident) eo penn ar Stad. Bep c'hwec'h vloaz e vez dilennet diouzh muianiver gant ar bobl. Ar C'hañseller Kevreadel (Bundeskanzler) eo penn ar Gouarnamant Kevreadel. Gant ar Prezidant eo anvet ha diouzh liv kambr izel ar Parlamant (Nationalrat) e sav e c'houarnamant. Gallout a ra ar gouarnamant bezañ divodet dre un dekred gant ar Prezidant pe dre ur votadeg war ar fiziañs gant kambr izel ar Parlamant.
Parlamant Aostria zo div gambr enni. E Vienna emaint o-div. Bep pemp bloaz e vez dilennet 183 ezel an Nationalrat, ar gambr izel. An holl geodedourien adalek 16 vloaz a c'hall votiñ (18 vloaz betek 2007). 43 c'hannad zo dilennet eeun dre sezioù rannvroel (Direktmandat) ; ar peurrest (Nationalratswahlen) zo rannet en derez broadel, diouzh ar c'henfeurioù, etre ar strolladoù o deus resevet pep hini ouzhpenn 4% eus ar mouezhioù.
Gant an Nationalrat, ar gambr izel, emañ an tu kreñv. Ar Bundesrat, ar gambr uhel, zo bevennet he gwir da sevel veto : evit degemer al lezennoù a eneb ar Bundesrat outo eo a-walc'h d'an Nationalrat mouezhiañ anezho en-dro.
Ouzhpenn ar gouarnamant hag an div gambr eo al lezioù-barn an trede piler e galloudoù Stad Aostria. Lez ar Vonreizh (Verfassungsgerichtshof) zo pouezus he roll, peogwir e c'hall nullañ kement lezenn ha kement kemennadur a zo kontrol d'ar vonreizh hervezi. Abaoe m'eo ezel ar vro eus Unaniezh Europa emañ al Lez-se dindan galloud Lez-varn Europa evit kement tra a denn da lezennoù an UE. Aostria a rank doujañ divizoù Lez europat gwirioù mab-den ivez abaoe m'he deus lakaet Kendivizad europat gwirioù mab-den en he bonreizh.
Dilennidi a vremañ
D'an 22 a viz Mae 2016 e oa dalc'het eil tro an dilennadegoù prezidant ; gant Alexander Van der Bellen e oa aet ar maout, met nullet eo bet an disoc'hoù gant Lez ar Vonreizh abalamour d'ar mouezhiañ dre lizher. D'ar 4 a viz Kerzu 2016 e oa bet aozet an dilennadegoù en-dro, hag er wech-mañ adarre e voe choazet Alexander Van der Bellen da brezidant Aostria. Kadoriet e voe ent ofisiel d'ar 26 a viz Genver 2017. An Nationalrat, kambr izel Parlamant Aostria, zo rannet he 183 sez abaoe an 29 a viz Gwengolo 2019 etre :
E miz Here 2021 e oa bet ret d'ar c'hañseller Sebastian Kurz reiñ e zilez abalamour d'un afer goubrenerezh (sontadegoù faos en dije lakaat embann war ar gazetenn Österreich, int paeet gant arc'hant publik). Alexander Schallenberg zo anvet neuze da gañseller, met evit ar memes abegoù e rank eñ ivez skarzhañ kuit e miz Kerzu 2021. A-benn ar fin eo Karl Nehammer a ya da gañseller, evit ren ur gouarnamant hag a zo bodet ennañ e strollad, an ÖVP, hag ar Re C'hlas.
Aozadur tiriadel
Etre meur a live melestradurel eo aozet Republik Aostria. An nav Stad kevreet (Bundesländer) eo an hini kentañ dindan ar Stad greiz. An distrigoù (Bezirke) hag ar c'hêrioù statudel (Statutarstädte) eo an eil. Rannet eo an distrigoù etre kumunioù (Gemeinden), al live izelañ. Ar c'hêrioù statudel a samm kembelioù an distrigoù hag ar c'humunioù. Un nemedenn eo Vienna peogwir eo ur Stad hag ur gêr statudel war un dro.
Politikerezh etrebroadel
Ur vro neptu eo Aostria, un dibab embannet fraezh kerkent ha dizalc'h e 1955 en he Feur Stad (Staatsvertrag) hag en ur ouzhpennañ ar mellad da-heul en he bonreizh : "hec'h-unan e tisklêr Aostria e fell dezhi bezañ neptu bepred". Pelloc'h eo skrivet : "en amzer da zont n'aio Aostria e-barzh emglev milourel ebet ha ne roio ket aotre da ziazezañ bonioù arme estren war he ziriad". Hiziv c'hoazh n'emañ ket Aostria en AFNO, er c'hontrol diouzh ar braz eus ar broioù europat.
Gant diskar ar bed soviedel eo cheñchet an traoù un tamm memes tra : e 1995, da skouer, he doa kaset Aostria soudarded da Vosnia, da-geñver ar C'hevelerezh evit ar peoc'h meret gant an AFNO. Eus un tu all he doa sinet e 2017 ar Feur-emglev evit Berzañ an Armoù Nukleel, a oa savet holl vroioù an AFNO a-enep dezhañ.
Etre 1960 ha 1995 e oa ezel Aostria eus Kevredigezh frankeskemm Europa, hag abaoe ar 1 a viz Genver 1995 emañ en Unaniezh Europa. E 2002 he doa dilezet ar schilling evit implijout an euro. Perzh eo ivez en Aozadur kenober ha diorren ekonomikel hag en Aozadur evit ar surentez hag ar c'henober en Europa abaoe ma oant bet krouet e 1957 hag e 1973. E Vienna emañ sez an eil aozadur.
E 2000 e voe kastizet Aostria abalamour ma oa en he gouarnamant izili eus an FPÖ, ur strollad eus an tu dehoù pellañ. Ar pevarzek Stad all eus Unaniezh Europa a zivizas kement-se : tremen hep aozañ emgavioù daouduek gant Aostria e-pad seizh miz, lakaat harz da labour kannadouriezhoù Aostria, ha chom hep souten an Aostrianed a yae war ar renk evit postoù e aozadurioù etrebroadel
Nerzhioù lu
Nerzhioù lu Aostria (ar Bundesheer) a ya en-dro dre an enrollañ, un nemedenn en Europa hiziv an deiz. Ar baotred 18 vloaz a rank ober ur c'hoñje c'hwec'h miz, hag e-pad eizh vloaz e chomont enskrivet en adarme goude-se. E 2011 e oa bet diskarget ur c'hard eus ar baotred galvet. Adalek 16 vloaz eo digor ar servij-soudard d'an dud a-youl vat, paotr pe blac'h. Ar re na fell ket dezho ober o c'hoñje a zle ober ur servij keodedel nav miz e-lec'h mont d'an arme.
E 2012 e tispigne Stad Aostria 0,8% eus he PDK en Difenn broadel. War-dro 26 000 soudard a oa en arme, gant 14 000 den a vicher ha 12 000 den enrollet. Prezidant Aostria eo penn-komandant ar Bundesheer. Ministr an Difenn eo komandant an Nerzhioù lu – Klaudia Tanner eo en deiz a hiziv.
Roll an arme zo bevennet gant ar vonreizh: ur ral eo dezhi bezañ galvet da vont war ar straedoù, nemet evit difenn ar vro pe da-geñver darvoudoù dreistordinal, evel gwallreuzioù naturel.
Anthreptes malacensis
Anthreptes malacensis a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Nectariniidae.
Aostria
Nerzhioù lu
Aostria n'eo ket ezel eus an AFNO, Aozadur ar Feur-emglev Norzh-Atlantel, abalamour d'he neptuegezh. Kemer a ra perzh e oberennoù peoc'haat ha dengarour gant Aozadur ar Broadoù Unanet : e Bosnia hag e Kosovo ez eus soudarded aostrian hiziv. An AFDRU zo ur rann eus ar Bundesheer a vez kaset d'an estrenvro da furchal ha da saveteiñ e kêrioù ma'z eus c'hoarvezet droug. Brud vat he deus abalamour d'he labour fonnus hag efedus, evel e Iran da-heul krenoù-douar 2003 pe e Sri Lanka da-heul tsunami 2004.
Englishman In New York
Englishman In New York a zo ur ganaouenn saoznek savet, ton ha son, gant ar c'haner-sonaozer saoz Sting.
Aostria
Ekonomiezh
Emañ Aostria er c'hentañ troc'h war dachenn an ekonomiezh, abalamour m'eo industrielaet-kenañ ha diorroet mat hec'h ekonomiezh sokial varc'had. E-keñver ar produadur diabarzh kriz (PDK) dre annezad e oa e 2021 an 19 bro er bed-holl hag ar 7 hini en Unaniezh Europa, hervez ar Bank-bed. E-keñver ar c'hresk ekonomikel e oa 13 bro an AKDE en tregont vloaz tremenet.
Anthreptes malacensis
Anvet e voe Certhia malacensis (kentanv) da gentañ-penn (e 1786) gant an naturour aostrian Giovanni Antonio Scopoli (1723-1788).
Englishman In New York
Danvez
El levrig lakaet a-gevret gant an albom ...Nothing Like the Sun e kont Sting en devoa bet c'hoant da gaozeal eus ur mignon kozh dezhañ — an arzour gae saoz Quentin Crisp (1908-1999) — hag en devoa kuitaet Londrez da vont da New York d'ober e annez er c'harter Bowery (e 1981 hag eñ trizek vloaz ha tri-ugent d'an ampoent...).
Aostria
Ekonomiezh
A-viskoazh eo bet Alamagn keveler kenwerzhel kentañ Aostria. Abaoe m'eo ezel eus Unaniezh Europa (1995) hag abaoe ma ra gant an euro (1999) he deus gallet skoulmañ darempredoù tostoc'h ha niverusoc'h gant ekonomiezhioù all Europa. Peogwir e roe digor d'ar marc'had unik he deus sachet e-leizh a bosterien estren. Evel-se n'emañ ket e dalc'h kement ken eus an doare ma tro ekonomiezh Alamagn. Eus un tu all, memes tra o deus graet kompagnunezhioù Aostria d'o zro adalek 2004 en ur bostañ kalz hag en ur brenañ embregerezhioù e Europa ar Reter, ha lakaat kreskiñ an ekonomiezhioù-hont. Da skouer, Banca Comercială Română, ar bank rouman brasañ, a oa bet prenet e 2005 gant Erste Group, ar bank aostrian brasañ.
Anthreptes malacensis
Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv peurvuiañ ha kemer frouezh ha hugennoù ivez.
Englishman In New York
Enrollañ
Kaset e voe an enrolladennoù da benn e studioioù Associated Independent Recording (AIR) en Enez Montserrat (Tiriadoù Tramor Breizh-Veur), adalek miz Meurzh betek miz Eost 1987, gant ar sonerien amañ dindan :
Aostria
Ekonomiezh
Rannet eo ar gennad kentael etre al labour-douar (77,6 %) hag ar c'hoataerezh (22,4 %). Teir gwech bihanoc'h e vez an atantoù en Aostria eget e Bro-C'hall : 42 devezh-arat eo keidenn o gorread labour-douar talvoudus. Ar menezioù zo kaoz, anat : enno e vez savet loened, hag er c'hompezennoù e vez gounezet ed, legumaj ha boued chatal. Kerkent ha 2011 he doa savet Aostria ar Bio-Aktionsprogramm evit reiñ lañs d'al labour-douar bio. Hiziv emañ er penn a-raok war an dachenn-se : biologel eo 26 % eus he douaroù gounezet ha 23 % eus hec'h atantoù. N'eus ket uheloc'h en Unaniezh Europa.
Anthreptes malacensis
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar pevarzek isspesad anezhañ en Azia ar Gevred :
Oradea
Oradea (Nagyvárad en hungareg,Großwardein en alamaneg) zo ur gêr vras e gwalarn Roumania, tost da Hungaria. Kêr-benn distrig (județ) Bihor eo. Emañ war lez ar stêr Crișul Repede.
Aostria
Ekonomiezh
Evit ar gennad eilvedel, er bloavezhioù 1990 e oa krog ar Stad d'en em zizober tamm-ha-tamm diouzh an embregerezhioù industriel brasañ. Gant an holl brevesadurioù-se eo hañval an traoù bremañ en Aostria hag e broioù all Europa.
Ouzhpenn an hanter eus labourerien ar vro zo e-barzh ur sindikad : al luskad micherour zo bras e levezon eta. Dalc'het e vez kont anezhañ er politikerezhioù labour hag en divizoù a denn da emdroadur an ekonomiezh.
Industriezh
Setu lodennoù pennañ an industriezh aostrian :
Touristerezh
Ur gennad ekonomikel eus ar re bouezusañ eo an touristerezh : e 2018 e save e werzh ouzhpennet eeun da 26,2 miliard a euroioù, da lavaret eo 8,7 % eus ar PDK. 30,8 milion a douristed estren a oa bet degemeret er bloavezh-se en Aostria : ar 7 bro e oa en Europa hag an 12 er bed-holl. 19,03 miliard a euroioù a vije bet degaset da ekonomiezh ar vro ganto. Kempouez eo ar c'houlzadoù touristel : kement a dud a vez e-pad an hañv hag e-pad ar goañv.
Danframmoù ha danvezioù naturel
81 % eus an tredan a oa produet diwar energiezhioù nevezadus e 2020, dreist-holl diwar zour : 62,5 % e oa rann ar c'hreizennoù dourdredan. E-giz-se e oa Aostria ar c'hentañ bro en Unaniezh Europa war dachenn ar produiñ tredan dre nerzh an natur. Ouzhpenn 3000 kreizenn dourdredan zo en Aostria, un hengoun a-gozh, peogwir e oa bet digoret an hini gentañ e 1884.
Met an tredan n'eo nemet ur bempvedenn eus an energiezh bevezet bep bloaz gant Aostria, hag er bevezerezh hollek-se e oa 31,3 % rann an energiezhioù nevezadus. An energiezhioù fosil a yae d'ober 66,4 % anezhañ c'hoazh, gant an tireoul hag ar gaz naturel da gentañ. Abalamour da se ez eus dilaosket kalzik a CO₂ (7 t dre annezad e 2017).
E 1972 e krogas labourioù da sevel ur greizenn nukleel e Zwentendorf, war vord an Danav. Met e 1978 e savas pobl Aostria a-enep an nukleel da-geñver ur referendom : 50,5 % eus an dud a votas a-enep. Ar parlamant a zivizas neuze votiñ ul lezenn evit ma vefe difennet produiñ tredan diwar an nukleel. Se zo kaoz ne voe ket enaouet kreizenn Zwentendorf james, daoust ma oa bet kaset da benn al labourioù sevel.
Demografiezh
8 926 290 a dud a oa o chom en Aostria d'ar 1 a viz Genver 2022, hervez Statistik Austria. Bep bloaz e kresk poblañs Aostria gant an enbroerezh, rak daoust m'eo tost da netra ar ventel naturel (- 5 884 e 2021) eo pozitivel-mat ar ventel enbroañ-divroañ (+ 52 488 e 2021). Gant ar c'hresk dibaouez-se e c'hallfe poblañs Aostria sevel da 10,55 milion a dud ac'hann da 2100, hervez Eurostat.
Ar geodedourien estren a ya d'ober 17,7 % eus poblañs Aostria e 2022, an hanter deuet eus Unaniezh Europa, an hanter all eus broioù diavaez. An Durked eo ar gumuniezh vrasañ, war-dro 350 000 a dud enni. Da-heul brezelioù Yougoslavia ez eus deuet un toullad tud eus ar Balkanioù ivez : e 2018 e oa 5,1 % eus poblañs ar vro a oa bet ganet eno.
Feur frouezhusted Aostria a save da 1,48 bugel dre vaouez e 2021. Izeloc'h eo eget an treuzoù adneveziñ (2,1) hag, evel-just, pell izeloc'h eget feurioù gwechall (4,83 bugel e 1873, da skouer). 29,9 bloaz e vez ar merc'hed pa c'hanont o c'hrouadur kentañ. Ar spi bevañ pa vezer ganet a save e 2021 da 81,3 bloaz : 83,8 bloaz evit ar merc'hed ha 78,8 vloaz evit ar baotred. 44,5 bloaz eo oad keitat an Aostrianed : ar 14 bro er bed eo Aostria a-fet kozhni he foblañs.
Ar gêr vrasañ eo Vienna : un Aostrian diwar bevar a vev er gêr-benn. Ouzhpenn 1,9 milion a dud zo o chom e Stadt Wien, ha war-dro 2,6 milion a dud ma konter kêrioù he banlevioù ivez. Pemp kêr all o deus ouzhpenn 100 000 a annezidi (s.o. an daolenn amañ dindan) : Graz, Linz, Salzburg, Innsbruck ha Klagenfurt.
Deskadurezh
Ar Stadoù hag ar gouarnamant kevreadel o-dek a ra war-dro an deskadurezh. E-pad nav bloaz e rank bugale Aostria mont d'ar skol, ur wech gant o c'hwec'h vloaz, betek an oad a bemzek vloaz peurvuiañ.
Ar skoliata n'eo ket ret evit ar vugale etre tri ha c'hwec'h vloaz, met an darn vuiañ anezho a ya d'ar magourioù memes tra, anvet Kindergarten. N'hall ket bezañ ouzhpenn 30 bugel en ur c'hlasad. Pep a gelenner ha pep a skoazeller a ra war o zro. Digoust e vez ar magourioù en darn vuiañ eus ar Stadoù.
Volksschule a vez graet eus ar skolioù kentañ. Pevar bloaz e chom ar vugale eno, etre 6 ha 10 vloaz, gant ar memes kelenner alies-mat. E pep klasad en em gav etre 15 ha 30 bugel. War al lenn, ar skrivañ hag an aritmetik eo diazezet an deskadurezh. Etre 8e vintin ha kreisteiz e vez graet skol, betek 1e d'an diwezhatañ, gant ehanoù 5 pe 10 munut bep eurvezh. Er gêr e vez debret merenn, sañset.
Oradea
E 2002 e oa 206,527 a dud o chom en Oradea. Unan eus kêrioù brasañ ha pinvidikañ Roumania eo hag un nor eo da vont war-zu kornôg Europa.
Aostria
Deskadurezh
Daou seurt skolioù eil derez zo en Aostria: Gymnasium ha Hauptschule. En eil re e vez ar vugale a garfe mont d'ar skol-veur ; er re all e vez re an hentennoù teknikel ha micherel, en o zouez ar skolioù ijinouriezh hag ekonomiezh. Gesamtschule a vez graet eus ar re a vod an daou seurt skolioù er memes ti. Ret eo da skolidi ar Gymnasium choaz un hent goude daou vloaz, da 12 vloaz eta : an eil zo troet un tamm muioc'h war-du an arzoù (Gymnasium) ; egile un tamm muioc'h war-du ar skiantoù (Realgymnasium). War-lerc'h daou vloaz e c'hallont cheñch hent ma karont, da 14 vloaz eta. Er memes mod hag er skolioù kentañ e vez aozet an devezhioù labour ; ar vugale goshañ, avat, o dez kentelioù diouzh an enderv, goude bezañ debret merenn er skol.
Matura a vez graet eus an arnodenn dalc'het e fin an eil derez, ha tremenet gant holl skolidi ar Gymnasium ha gant re skolioù uhel an Hauptschule. N'hall ket an den mont d'ar skol-veur hep an diplom-se.
Les Galettes de Pont-Aven
Les Galettes de Pont-Aven (Galetez Pont-Aven e brezhoneg) zo ur film gall, sevenet gant ar filmaozour ha romantour gall Joël Séria e 1975.
Aostria
Yezhoù
An alamaneg eo yezh ofisiel Republik Aostria. Er vuhez foran e vez implijet ur yezh standard : er skolioù, war ar c'hazetennoù, war ar bruderezh, pe c'hoazh enlinenn. Ar yezh standard-se zo disheñvel un tamm en Aostria diouzh alamaneg standard Alamagn, a-fet distagadur ha geriaoueg dreist-holl. Er vuhez pemdez e vez kaozeet kentoc'h baverieg-aostrianeg, ur strollad rannyezhoù alamanek uhel. Alemaneg a vez kaozeet er c'hornôg pellañ hepken, e Vorarlberg, evel e Suis. An darn vrasañ eus an dud a oar alamaneg a-vihanik : 88,6 % eus poblañs ar vro e 2018, da lavaret eo 7 115 780 a dud diwar 8 032 926 a Aostrianed. Ar yezhoù desket ar muiañ war barlenn o mamm gant an Aostrianed all e oa an turkeg (2,28 %), ar serbeg (2,21 %), ar c'hroateg (1,63 %), ar saozneg (0,73 %), an hungareg (0,51 %), ar bosnieg (0,43 %), ar poloneg (0,35 %), an albaneg (0,35 %) hag ar sloveneg (0,31 %).
Kokomo (Beach Boys)
Kokomo a zo ur ganaouenn saoznek gant The Beach Boys e 1988, savet gant Mike Love, Scott McKenzie, Terry Melcher (mab da Doris Day) ha John Phillips. Kaoz zo enni eus beaj daou zen yaouank d'un enezenn er Mor Karib.
Les Galettes de Pont-Aven
L'Oie blanche (Ar Waz wenn e brezhoneg) eo an titl a oa bet dibabet da gentañ-penn.
Englishman In New York
Embann
Embannet e voe gant A&M Records d'an 13 a viz Here 1987 e-touez an unnek kanaouenn all eus ...Nothing Like the Sun, eil albom studio ar c'haner saoz.
Les Galettes de Pont-Aven
Roll ar gomedianed pennañ
N'haller ket lavaret e roe an dudenn c'hoariet gant Dominique Lavanant, ur vrav a skeudenn eus Breizh : gwisket ha koefet evel ur Vigoudenn e ra Marie Pape he micher a c'hast, kemeret ganti un taol-mouezh eus ar souezhusañ, zoken evit ur gwir Vigoudenn !
Amédée Cozic
Amédée Cozic, bet ganet e Tregonev d'an 30 a viz Meurzh 1880, a oa ur barzh brezhonek, Karedik e anv-pluenn.
Englishman In New York
Arzourien all
Kanet e oa bet gant Bamboo, The Black Eyed Peas, Cris Cab, Chico & the Gypsies, PH Electro ha Razorlight ivez.
Amédée Cozic
P'en devoa tarzhet ar brezel-bed kentañ en devoa enrollet er 48 rejimant soudarded war droad eus Gwengamp. Isletanant anezhañ e oa aet da Anaon d'ar 14 a viz Gouere 1915 en Argonne.
Emgann Brody (1941)
Emgann Brody (anvet ivez Emgann Dubna, Emgann Dubno, Emgann Rovne pe Emgann Rovne-Brody) a voe un emgann tankoù etre re ar 1añ Strollad Panzer eus an 3de korfad arme hag ar 48vet Korfad Arme (mekanikaet) ha pemp korfad mekanikaet soviedel eus ar 5vet arme ha re ar 6vet arme en tric'horn savet gant kêrioù Dubno, Lutsk, ha Brody.
Glock (pistolenn)
Ar bistolenn Glock, anvet raloc'h hervez saverien an arm "pistolenn Glock Safe Action" met brudetoc'h dre an anv Glock, zo un heuliad pistolennoù savet gant an embregerezh Glock (Glock Ges.m.b.H.) eus Deutsch-Wagram, Aostria. Da gentañ holl e voe implijet gant al lu kement ha gant ar polis e 1982 goude ma vefe bet tremenet gant ar bistolenn an taolioù-arnod war ar surentez hag efedusted.
Aostria
Yezhoù
Yezh ar sinoù zo anavezet hag enskrivet e Bonreizh Aostria abaoe 2005.
Glock (pistolenn)
Pa voe embannet ar c'hentañ pistolenn savet gant darn plastik ne voe ket gwelet mat gant marc'had an armoù. Soñjet e veze ne badfe ket pell ur bistolenn blastik hag ouzhpenn-se e oa gwelet fall dre ma ne vefe ket tu da verkañ anezhañ en aerborzhioù (pezh a zo faos anat). Ar pistolennoù Glock a zo deuet da vezañ produ gwerzhetañ an embregerezh, e-tro 65% eus roadennoù ar marc'had armoù-dorn er Stadoù-Unanet Amerika evit an nerzhioù polis pe surentez, ouzhpenn-se e vez implijet evit dafariñ nerzhioù lu, aozadurioù surentez ha nerzhioù polis e 48 vro dre ar bed (d'an nebeutañ).
Emgann Brody (1941)
Etre an 23 hag an 30 a viz Even 1941 e voe an emgann. Evit an istorourien soviedel ez eo ul lodenn eus an "emgannoù da zifenn an harzoù". Al Lu Ruz a oa deuet a-benn da zistrujañ ul lodenn eus an nerzhioù alaman, met a voe peurzistrujet. Kudennoù dezougen, nerzh an aerlu alaman ha kouezhadenn pennlu al Lu Ruz a roas an trec'h d'ar Wehrmacht. En desped d'un nerzh kalz galloudusoc'h e-keñver niver ha teknologiezh al Lu Ruz a oa bet riñset.
Aostria
Yezhoù
Tremen un arnodenn alamaneg (live B1) zo ret e Stadoù zo, abaoe 2006, pa c'houlenner ar vroadelezh aostrian. Ar varregezh yezhel a vez priziet, hag an anaoudegezh eus sevenadur ar vro war un dro, evit bezañ asur e vefe aes d'an dud kenemprañ e kevredigezh Aostria.
Emgann Brody (1941)
Bez e voe an emgann tankoù brasañ eus istor Mab-Den ha pa chomfe divrud e-skoaz Emgann Prokhorovka. Ret eo bet gortoz studiadennoù istorel an dek vloaz tremenet evit ma vefe prouet e oa bet Emgann Brody an emgannn gant ar muiañ a dankoù.
Aostria
Relijionoù
Ur vro gatolik penn-kil-ha-troad e oa Aostria da vare impalaeriezh an Habsburged. An tiegezh-se a zifennas start an Iliz roman dalc'hmat, hag evit mirout ouzh ar brotestantiezh a c'hounit tachenn en Aostria e soutenas hardizh an Enepdisivoud. Hiziv c'hoazh eo katolik ar pep brasañ eus an dud en Aostria, daoust m'eo disteroc'h-dister o fouez er gevredigezh abaoe ar bloavezhioù 1970, evel en darn vrasañ eus broioù Europa ar C'hornôg. 68,2 % eus an Aostrianed a oa en em ziskêriet evel kristenien da-geñver un niveridigezh e 2021, gant 55,2 % a gatoliked ha 3,8 % a brotestanted. Anat eo an digresk pa lakaer keñver-ha-keñver sifroù 2021 gant re an niveridigezhioù kent : dregantad ar gristenien a save da 90,2 % e 1981 ha da 80,7 % e 2001. An holl gristenien hag an holl brotestanted gwitibunan a rank paeañ ar Kirchenbeitrag, ur skodenn roet d'o Iliz ha jedet diwar o c'horvoderioù (1,1 % anezho peurvuiañ, 32 € eo ar sammad izek). E 2015 ez ae 605 828 a dud d'an oferenn bep Sul, da lavaret eo 7 % eus ar boblañs.
Abaoe an eil hanterenn eus an XXvet kantved ez a war gresk an niver a Aostrianed a embann bezañ hep relijion ebet : hogos daou vilion a dud e 2021, 22,4 % eus ar boblañs. Ne oant nemet 6 % e 1981 ha 12 % e 2001.
War un dro eo kresket ivez plas ar relijionoù all, an Islam hag an Iliz Ortodoks dreist-holl. An enbroañ zo kaoz, da skouer war-lerc'h brezelioù Yougoslavia. 745 600 a vuzulmaned (8,3 %) a oa en Aostria e 2021, deuet ar braz anezho eus Turkia, Bosnia ha Kosovo. Lieskementet dre zaou eo bet an niver a vuzulmaned en ur ober ugent vloaz. E studiadennoù zo e tiskouez lod Aostrianed bezañ strizh o spered e-keñver ar re-se, betek bezañ ali da grennañ o gwirioù dezho. An Iliz ortodoks he doa 436 700 a izili (4,9 %) e 2021, tud serb o orin dreist-holl. Ar wech kentañ e oa d'an ortodosked bezañ niverusoc'h eget ar brotestanted en Aostria. Er bloavezh-se e oa bet kontet ivez 26 600 boudaad, 21 800 Test Jehovah, 10 100 hindouad ha 5 400 Yuzev.
Kredennoù pagan a chom roudoù anezho e festoù zo, er menezioù peurliesañ, evel hini ar Krampus, ur boud blevek ha kornek hag a spont ar vugale disent. E kêrioù zo en Alpoù Aostria e vez lidet ar Krampus bep bloaz e deroù an Azvent : tud treuzwisket eveltañ a zibun neuze er straedoù diouzh noz.
Monumantoù rummet en UNESCO (12)
Dek monumant all zo bet kinniget abaoe 1993, met n'int ket bet degemeret gant an UNESCO evit c'hoazh.
Sonerezh klasel
Adalek penn-kentañ ar XVI kantved e teuas Vienna da vezañ ur gêr a bouez war dachenn ar sevenadur. Seul c'halloudusoc'h e veze impalaeriezh Aostria, seul binvidikoc'h e veze, ha seul niverusoc'h e veze ar vesened. En XVIII hag en XIX kantved e voe sachet sonaozerien diouzh an dibab gant an noblañsoù brokus-se, hag evel-se en em gavas eno arzourien veur evel Mozart, Beethoven pe Haydn. Skol Vienna (Wiener Klassik) a vez graet eus ar mare aour-se, p'en em gavjont asambles e kêr, ha pa savjont sonennoù e-touez ar re vrudetañ eus istor ar muzik, tonioù nevezus koulz ha soutil. Vienna a oa neuze ur greizenn nevezentiñ ha kêr-benn ar sonerezh klasel koulz lavaret.
Meur a laz-seniñ aostrian zo bras e vrud er bed a-bezh. Laz-seniñ filarmonek Vienna eo an hini anavezetañ abalamour da sonadeg ar bloaz nevez, un abadenn hag a sell ur miliard a dud outi er bed-holl da Gala-bloaz. En Opera e vez c'hoariet, er Wiener Musikverein, digoret e 1870. Bez' e vefe an ti-se e-mesk an tri opera gwellañ er bed-holl gant re Berlin hag Amsterdam. Pevar c'hant metr emañ diouzh ur pezh opera all, ar Wiener Staatsoper, eñ digoret e 1869.
Sinema
E 1910 e voe savet ar c'hentañ kompagnunezh filmoù e Vienna gant Sascha Kolowrat, goude m'en doa graet anaoudegezh gant Charles Pathé e Pariz, ha gant arz ar sinema war un dro.
Fritz Lang zo bet ganet e Vienna e 1890 ; hogen evit mont da sevener filmoù e kuitaas Aostria e 1918 evit mont da labourat da studioioù UFA e Berlin.
Ar sevener Michael Haneke, eus Wiener Neustadt, zo aet meur a briz gantañ, en o zouez un Oskar ha div Balmezenn aour e Festival Cannes (evit Das Weiße Band e 2009 hag evit Amour e 2012).
Div wech eo aet Oskar ar gwellañ film etrebroadel gant ur film aostrian : e 2008 gant The Counterfeiters, ur film gant Stefan Ruzowitzky ; e 2013 gant Amour, ur film gant Michael Haneke.
Sport
Pouezus-bras eo ar sportoù goañv en Aostria, ar ski dreist-holl, hag ur perzh bras o deus en he brud hag en hec'h ekonomiezh. 5 % eus PDK ar vro a vefe produet gant bed ar ski, gant an touristerezh pe gant an industriezh e vefe.
An div drederenn eus ar medalennoù aet gant Aostria er C'hoarioù Olimpek zo bet gounezet da-geñver C'hoarioù goañv : un drederenn gant skierien-diskenn, eben gant sportoù goañv all evel ar snowboard hag ar ski-lamm. Evel-se emañ Aostria er 6 plas a-fet medalennoù er C'hoarioù goañv ; e-skoaz en 43 plas hepken emañ er C'hoarioù hañv. Div wech e oa bet degemeret ar C'hoarioù Olimpek goañv er vro, e Innsbruck bep taol, e 1964 hag e 1976. Ar ski-diskenn eo ar sport pennañ ha brudetañ en Aostria. Moarvat n'eus bro all ebet hag a zo bet ken bras he roll e istor ar sport-se. Kampioned evel Annemarie Moser-Pröll, Hermann Maier, Toni Sailer ha Marcel Hirscher zo e-mesk ar skierien wellañ bet gwelet a-viskoazh. Roudennoù teknikel ha dañjerus evel ar Streif e Kitzbühel hag an Trasslauf e Zell am See a sell ar skierien outo evel lec'hioù dreistordinal ha mojennel o sport.
Brudet eo ar vell-droad en Aostria, evel e pep lec'h en Europa, met ur ral eo d'ar skipailh broadel ober berzh. Ur mare aour e oa bet ar bloavezhioù 1930 memes tra, gant ar Wunderteam, pa c'hounezas pevarzek match diouzh renk. Kampionad Europa a oa bet aozet kevret gant Aostria ha Suis e 2008. E stadoù Vienna, Innsbruck, Salzburg ha Klagenfurt e oa bet c'hoariet krogadoù. Evit ar c'hleuboù n'o deus c'hoariet nemet pevar gourfenn kiboù Europa, ha tro wenn o deus graet bewech : Austria Wien e 1978, Rapid Wien e 1985 hag e 1996, Austria Salzburg e 1994
Gwech ebet n'eo aet ar maout gant ur c'hourser eus Aostria war hentoù Tro Bro-C'hall. Tennadoù zo bet gounezet memes tra gant Max Bulla (teir gwech e 1931), Georg Totschnig (2005) ha Patrick Konrad (2021). Max Bulla eo ivez ar marc'hhouarner aostrian nemetañ en deus gwisket ar c'hrez melen, un devezh hepken e 1931, war hentoù Breizh, etre Dinan ha Brest.
E-mesk ar sportourien vrudet all emañ ar c'hoarierien tennis Thomas Muster ha Dominic Thiem, gounezet pep a chelem bras ganto, hag ar rederien kirri Niki Lauda ha Jochen Rindt - an eil zo bet teir gwech kampion Formulenn 1, egile en deus gounezet 24 eurvezh ar Mañs ouzhpenn ar c'hampionad F1. War Red Bull Ring Spielberg, e Stiria, e vez aozet Priz Bras Aostria bep bloaz.
A-fet marc'hegerezh eo brudet bras Skol Spagn, staliet e palez impalaerel an Hofburg, e kreiz-kêr Vienna. Eno e vez doñvaet kezeg lipizzan o gouenn abaoe 1565, ha desket dezho kerzhout ha dañsal da-geñver abadennoù giz klasel. Rummet eo evel glad sevenadurel dizanvezel gant an UNESCO abaoe 2015.
Boued hag evajoù
Ar gegin eus ar vro zo heritet eus mare impalaeriezh Austria-Hungaria ha levezonet bras gant keginoù Europa ar C'hreiz. Daoust ma soñj an dud e hini Vienna peurliesañ eo liesseurt an traoù en Aostria, ha cheñch-dicheñch eus an eil rannvro d'eben - e Vorarlberg, da skouer, e vez fardet kalz meuzioù diwar formaj. Ar gegin hengounel evit ar meuzioù pennañ, an Hofküche, zo diazezet war ur c'hempouez etre kig bevin ha kig moc'h, ha war doareoù a bep seurt da fardañ legumaj. Skouerioù anezhi eo ar Wiener Schnitzel, ar c'hKnödel, an Tafelspitz ha Kasnudeln Karintia. Ar Mehlspeisen, evit ar gwastilli, zo un hengoun all en deus degaset brud d'ar vro gant dibennoù-pred evel ar Sachertorte pe an Apfelstrudel. Gwerzhet e vezont e stalioù arbennikaet anvet Konditorei. Evit ar goñfizerezh e vez produet en Aostria ar madigoù Pez ha Manner hag ar chokolad Milka.
Evel-just eo mil-anavezet ar c'hafe giz Vienna. Franziskaner a vez graet eus ar c'hafe-se eno - da lavaret eo "kafe frañsezat", peogwir eo hañval e liv ouzh hini dilhad ar venec'h frañsezat. Evit fardañ ur banne hini du giz Vienna e skuilher laezh tomm ha dienn baset en ur c'hafe moka, hag a-wechoù e vruzuner chokolad warnañ. Ken brudet all eo ar c'hafedioù ma vez servijet gant ur banne dour, ur c'hliched stag ouzh ar gêr-benn hag he sevenadur : Stefan Zweig a rae "kleuboù demokratel" anezho. Hervez ur vojenn e vije komañset tud Vienna da evañ kafe da-heul Emgann Vienna e 1683 : sac'hadoù greun kafe o dije lezet an Durked war o lerc'h en ur dec'het kuit. Un evaj tomm all eo ar chokolad giz Vienna, heñvel e rekipe, met aozet gant chokolad tomm e-lec'h kafe. Gwin a vez produet e reter ar vro, e Vienna zoken, diwar gouennadoù lec'hel evel ar Grüner Veltliner (gwin gwenn) hag ar Zweigelt (gwin ruz). En diskar-amzer e c'haller evañ gwin nevez en Heurigen, ostalerioù stank e reter ar vro ha dalc'het gant gwinierien gwechall. Schnapps a vez produet kalzik ivez, diwar frouezh ha louzeier d'al liesañ : war-dro 20 000 strilherez zo er vro, re vihan evit an darn vuiañ anezho. Bier a vez breset ivez, pale lager dreist-holl evel e Bayern pe e Tchekia. Almdudler zo un evaj hep alkool fardet diwar louzeier, rezin hag avaloù. Lakaet e vez da "evaj broadel Aostria" gant lod. Red Bull zo bet lañset da gentañ en Aostria gant an embreger Dietrich Mateschitz : e-kichen Salzburg emañ sez an embregerezh hiziv c'hoazh.
Aostria ha Breizh
Gazilieg eo ar barrez vreizhat nemeti a zo gevellet gant ur gumun eus Aostria. E 1986 e skoulmas emglev gant Hollersbach im Pinzgau, e mervent rannvro Salzburg, d'ur mare ma oa Yves Rocher maer ar gumun. Evit bodañ re yaouank an div gêr ez eus bet aozet kampoù.
Tomsk
Tomsk (Томск e rusianeg) zo ur gêr eus eus Rusia, e mervent Siberia. Poblet eo gant 564 910 a dud (2015). Kêr-benn Oblast Tomsk eo. Emañ war lez ar stêr Tom, nepell diouzh kêr Seversk, a zo brudet abalamour ma vez eztennet plutoniom en he zrowardroioù.
Jean-Luc Bleunven
Goude bezañ bet o vont gant meur a vicher, Jean-Luc Bleunven en devoa adkemeret tiegezh e dud e 1986. Stourmer eo bet er Confédération paysanne evit ar vicher, bez eo ivez stourmer e kevredigezhioù. Brezhoneger eo ha kaset en deus e vugale da skolioù Diwan. Kroget e oa gant ar politikerezh e ti-kêr Plabenneg e 1985. C'hwec'h bugel en deus bet, an holl anezho skoliataet e Diwan. Tad Perrine Bleunven eo.
Tomsk
Unan eus kêrioù koshañ Siberia eo Tomsk: e 2004 e oa bet lidet he 400 vloaz. Dre ma'z eo ur gêr gozh e kaver enni skolioù-meur ha kreizennoù enklask. Un aerborzh a zo ivez.
Leonor Aragon (rouanez Kastilha)
Leonor Aragon (1358-1382) a oa infantez Aragon ha Rouanez Kastilha dre he dimeziñ e 1375.
Merc'h e oa da Pedro IV Aragon (1336-1387), roue Aragon, ha d'e bried Leonor Aragon.
Dimezet e oa e Mezheven 1375 da Juan Iañ Kastilha, roue Kastilha. Daou vab he doe:
Dryobates cathpharius
Dryobates cathpharius (Dendrocopos cathpharius kent) a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Picidae.
Anvet e voe Picus (Dendrocopus) [sic] cathpharius (kentanv) da gentañ-penn (e 1843) gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873). Dont a ra e anv eus ar ger hindek "kathaphodava" (कठफोड़वा) a dalv kement ha kazeg-koad.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar c'hwec'h isspesad anezhañ :
Rummatadur
Renket e veze er genad Picoides kent.
Inez Andrews
Inez Andrews, lesanvet Sister Inez Andrews, ganet Inez McConico ganet d'ar 14 a viz Ebrel 1929 hag aet da anaon d'an 19 a viz Kerzu 2012, a oa ur ganerez gospel stadunanat, unan eus ar re vrasañ gant Mahalia Jackson ha Sister Rosetta Tharpe.
Kanet he doa bet er strollad The Caravans.
Kumuniezh kumunioù Dol ha Bae Menez-Mikael
Kumuniezh kumunioù Dol ha Bae Menez-Mikael (e galleg: Communauté de communes du Pays de Dol-de-Bretagne et de la Baie du Mont Saint-Michel) a oa ur gumuniezh kumunioù e Bro Sant-Maloù, en Il-ha-Gwilen. D'ar 1 a viz Genver 2017 e oa deuet da vezañ Kumuniezh-kumunioù bro-Dol ha Bae Menez-Mikael, goude kendeuziñ gant Kumuniezh kumunioù Bae Menez-Mikael.
Edo he sez e Dol. He frezidant diwezhañ oa Gérard Salardaine, maer Gwiver.
Meurgan Gilgamech
Meurgan Gilgamech zo ur varzhoneg veurzanevellek eus Mezopotamia hag a zo e-mesk an oberennoù lennegezh koshañ anavezet er bed. Soñjal a ra al lenneien e teu eus un heuliad mojennoù ha barzhonegoù sumerian diwar-benn haroz an istor, Gilgamech roue Uruk, a oa kempennet kalz diwezhatoc'h en ur meurgan akkadek. Ar stumm klokañ zo anavezet hiziv an deiz zo bet miret war 12 tablezenn bri eus levraoueg Asourbanipal, ur roue eus Asiria ar kantved. E ditl kentañ a oa Hennezh hag a welas an deun (Sha naqba īmuru) pe Dreist an holl rouanez all (Shūtur eli sharrī), a zo ar c'hentañ gerioù eus ar meurgan e stummoù disheñvel.
E-kreiz an danevell e kaver an darempred etre Gilgamech hag e geneil, Enkidu. Enkidu a oa un den gouez krouet gant an doueed da vezañ par Gilgamech, da viret outañ a waskañ keodediz Uruk. Kas a reont da benn asambles kestoù dañjerus hag a laka droug da sevel en doueed. Da gentañ e veajont o-daou betek Menez ar Sedrenn da faezhañ Humbaba, e euzhvil a ward. Diwezhatoc'h e lazhont Tarv ar Baradoz kaset gant an doueez Ichtar da gastizañ Gilgamech da vezañ graet fae warni.
Lodenn ziwezhañ ar meurgan a zanevell ar gest evit an divarvelezh boulc'het gant Gilgamech da-heul marv Enkidu. Gilgamesh a glask deskiñ sekred ar vuhez peurbadus oc'h ober ur veaj hir hag arvarus da gejañ gant haroz divarvel al Liñvadenn Veur, Utnapishtim. En diwezh, ar gerioù lâret da C'hilgamech e-kreiz e gest a ziougan disoc'h e veaj : "Ar vuhez emaoc'h o klask ne gavot nepred. Pa oa krouet Mab-Den gant an doueed e rojont dezhañ ar marv da lod, met ar vuhez a zalc'hjont en o c'herz." Gilgamech, koulskoude, a oa meulet a-c'houdevezh abalamour d'ar savadurioù savet gantañ, hag abalamour m'en doa degaset da Uruk anaoudegezhioù diwar-benn an azeulerezh a oa kollet abaoe pell, a-drugarez d'e gejadenn gant Utnapishtim. Troet eo bet ar meurgan e meur a yezh hag an haroz, Gilgamech, zo deuet da vezañ un haroz eus ar sevenadur poblek.
Cinnyris asiaticus
Cinnyris asiaticus a zo ur spesad golvaneged bihan-kenañ eus ar c'herentiad Nectariniidae.
Anvet e voe Certhia asiatica (kentanv) da gentañ-penn (e 1790) gant an evnoniour saoz John Latham (1740-1837).
Boued
Bevañ a ra diwar sun-bleuñv peurvuiañ ha kemer amprevaned ha frouezh ivez.
Dremmwel (bier)
Dremmwel a zo anv ur bier (4°-7°) graet gant ar Brasserie de Bretagne. Breset e vez er Vinic'hi ha lakaet e-barzh boutailhoù e Tregon.
Tri seurt a zo: hini melen, hini rous, hini du (ar stout), pe e boutailhadoù bihan (33 cl), pe e fustadoù (20 l) pe e packadoù.
Graet e veze Dremmwel gant ar Brasserie artisanale du Trégor betek 2002 pa voe prenet ar Brasserie artisanale du Trégor gant ar Brasserie de Bretagne.
Bieroù all a vez graet gant Brasserie de Bretagne : Ar-Men, Britt, Celtika, ha Sant.
Jos Kuilhandr
thumb|right|200px|Jos Kuilhandr Jos Kuilhandr (Joseph Cuillandre e anv gallek ha Glanmor e anv-pluenn), bet ganet war Volenez d'an 23 a viz Gwengolo 1880 hag aet da Anaon e Roazhon d'ar 4 a viz Meurzh 1955, a oa ur c'helenner hag ur skrivagner, hag eñ brezhoneger a-vihanik.
E vuhez
N'haller ket lavaret e oa bet aes buhez ar paotrig war an enezenn rak, d'e c'hwec'h vloaz, kollet en devoa e dad (Anselm e anv-bihan), mestrouer anezhañ, beuzet e biojoù ar Gazeg Koz d'ar 25 a viz Kerzu 1886. Addimezet he mamm gant ur pesketaer all (François Masson) e 1888 he devoa bet glac'har o koll (e 1891) an daou vugel o devoa bet asambles. E 1892 e oa aet hec'h eil gwaz da Anaon. E 1893 e oa marvet he mamm hag he zad ur miz diwezhatoc'h gant ar c'holera a rae e reuz e Molenez d'an ampoent. Diwar neuze e oa bet desavet Jos hag e vreur Paol gant e vamm hec'h-unan-penn, gwall dreut ar peuriñ gant an tiegezh peurliesañ. Skuizh-divi gant an dioueroù e oa aet Marie Perrine Coquet (anv-badez e vamm) da Anaon d'an 8 a viz Eost 1898.
Person ar barrez, Gwilhom ar Yaouank, en devoa bet ul levezon vras war donkadur Jos Kuilhandr : merzet gantañ e oa speredet-lemm ar c'hrennard e oa deuet a-benn da gendrec'hiñ e vamm evit ma vije kaset he mab d'ar c'hloerdi an abretañ ar gwellañ. Ar pezh a voe graet d'e bevarzek vloaz hag eno e oa bet tapet e vachelouriezh gantañ. E Skol-veur Roazhon eo, e kevrenn al lizhiri, en devoa kendalc'het gant e studioù, tapet un aotreegezh war al lizhiri klasel gantañ ha boulc'het un dezenn doktorelezh Stad.
A-benn paeañ e studioù e oa aet da evezhier pañsion ha da gazetenner er pemdezieg L’Ouest-Éclair da c'houde. Dimezet ha tri bugel en e diegezh ez eas da gelenner war ar galleg, al latin hag ar gregach e liseoù Brest, Kemper, Montroulez ha Roazhon, en ur labourat war e dezenn a voe dalc'het ar soutenañs anezhi - La droite et la Gauche dans les poèmes homériques en concordance avec la doctrine pythagoricienne et avec la tradition celtique - e 1943. Goude ma voe echu e vicher a gelenner e lise Roazhon (Lise Émile Zola an deiz hiziv) en devoa lakaet e anv da gaout ur gador-gelenn geltieg a voe roet d'ar chaloni Frañsez Falc'hun e 1951 a-barzh fin ar gont. A-raok e varv e 1955 en devoa kroget da sevel ur geriadur kernevveurek.
Pladenn Miuvachas
Pladenn Miuvachas (Replanat Miuvachas en okitaneg, Plateau de Millevaches e galleg) a zo ur bladenn c'hreunvaenek uhel e Bro-Lemojez en Okitania. Ar pep brasañ a zo e departamant ar C'horrèze, met ivez e su hini ar C'hreuse ha reter an Haute-Vienne. Meur a stêr a zo o andon eno, evel ar C'horresa, ar C'hruesa, ar Vinhana.
An anv
Dont a ra an anv diwar hini ur gêriadenn a zo bremañ ur gumun: Miuvachas. Breud a zo diwar-benn talvoudegezh an anv-se avat.
Park Naturel
Ur park naturel a zo, anvet Parc Naturel Régional de Millevaches en Limousin.
Bug
thumb|Bug (Ruscus aculeatus bugelenn liliacea) thumb|Hugennoù ar bug Ar bug, pe bugelenn (Ruscus aculeatus) zo brousgwez eus ar seurt anvet Liliaceae pe Ruscaceae, da lavarout eo ur seurt kelenn bihan. "Beuz-bleiz", "gargel", "gargelenn" a veze graet anezho gant Anjela Duval.
Delioù lemm zo dezho, hugennoù ruz ha kontammus, ha bleunioùigoù a gresk en o c'hreiz. Ar savioù yaouank a c'heller debriñ kriz pe poazh, evel an asperjez gouez ; pistrius eo ar frouezh koulskoude. En Il-ha-Gwilun e vezent gwerzhet war marc'had Roazhon betek an Eil brezel-bed, rollet e stumm ur voulenn hag a servije neuze da gempenn ar gegin, betek en oaled ; begoù an delioù a servije da skrabañ ha da lemel kuit ar gramenn. Ur paotr-ludu eus Roazhon a lavare en o implije bemdez evit skrabañ tuellennoù ar siminalioù.
Er Gironde e vezent implijet evit fardañ un troad skubelenn.
Er eo bet implijet gant al louzaouer gresian Dioscoride evit talañ ouzh poanioù ar merc'hed en o forzhioù pe en o mizoù, ouzh an drougoù er c'hwezigell.
Armstrong
Armstrong zo un anv-tiegezh saoznek, hag a gaver ivez el lec'hanvadurezh.
Snake (c'hoari video)
Snake a zo ur c'hoari video embannet e kreiz ar bloavezhioù 1970 hag en deus miret brud vat abaoe. Goude bezañ bet ar c'hoari lakaet war ar pellgomzerioù hezoug Nokia e 1998 ez eo bet anavezetoc'h c'hoazh.
Ar c'hoarier a gontroll ur grouadur hir ha moan, a denn d'un naer (e saozneg, snake), hag a za war-raok en un dachenn plaen, o tebriñ boued (avaloù peurliesañ), o klask chom hep debriñ e lost pe ar mogerioù pa z'eus eus outo. Bewech ma tebr an naer boued, kresk a ra e lost, ar pezh a lak da vezañ ar c'hoari diaesoc'h diaesañ. Ar c'hoarier a gontroll tu penn an naer (a-us, en-traoñ, a-gleiz pe a-zehou), hag ar c'horf a heuil. Ar c'hoarier ne c'hell ket lakaat an naer da baouez e-kerzh ar c'hoari.
Istor
Ar c'hoari Snake a oa en orin ur c'hoari arkad, embannet gant Gremlin e 1976. Ar c'hentañ stumm eus Snake war urzhiataer, anvet "Worm" (buzug), a zo bet programmet e 1978 gant P. Trefonas (SUA) war un urzhiataer TRS-80, hag embannet gant ar gazetenn CLOAD ar memes bloavezh.Un tamm goude ez eo bet embannet ivez gant ar memes den ar stummoù evit PET hag Apple II.
Er stummoù anavezetoc'h ez eus skouer hini an Neopets, anvet "Meerca Chase". Bez ez eus bremañ eus "Meerca Chase II". Ur stumm anavaezet anvet Nibbles a oa roet gant an urzhiataeroù MS-DOS 'pad un amzer.
Ar stumm en Nokia N70 ha stummoù all pellgomzerioù hezoug Nokia a zo e 3D, gant palioù d'al liveoù.
Snake war ar BBC Micro
Bez ez eus bet meur a stummoù Snake war ar BBC Micro. Snake gant John Cox a oa disheñvel dre ma veze kontrollet oc'h implij an touchennoù dezhou ha kleiz e-keñver tu penn an naer. Mont a ra buanoc'h buanañ an naer ha n'eus "buhez" ebet, neuze ez eo diaes tizhout poentoù bras dre ma z'eo ret adkregiñ pep tra ur wech kollet.