cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Y Fron
Kresket kalz e oa ar gêriadenn e-kreiz an, gant obererezh ar mengleuzioù mein-glas e Chwarel Pen yr Orsedd ha Chwarel y Fron.
Palazzago
Palazzago zo ur gumun eus Italia, e proviñs Bergamo, e rannvro Lombardia.
Malpartida de Corneja
Malpartida de Corneja zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Ávila, en Kastilha ha León.
Ganllwyd
Ganllwyd zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh en hanternoz Kembre, e kreisteiz Gwynedd, e-kichenik Dolgellau.
Amrum
Amrum (Oomram e frizeg) zo unan eus Inizi Friz an Hanternoz en Alamagn.
Un drederenn eus an enezidi a gomz ur rannyezh frizek, anvet Öömrang, diwar anv an enezenn.
Skrav tek
Ar Skrav tek (liester: Skraved tek) a zo un evn-mor, Thalasseus elegans an anv skiantel anezhañ.
Annez
Bevañ a ra al labous e Kalifornia.
Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar Skrav tek er c'herentiad Laridae (bremañ, hervez IOC 5.3. (2015) ) pe e Sternidae.
Anvet gwechall Sterna elegans.
Myioparus
Myioparus a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1922 gant an evnoniour suafrikan Austin Roberts (1883-1948).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
Pemp (5) isspesad en holl.
Tsar Bomba
Tsar Bomba (Rusianeg: Царь-бомба; "Bombezenn Tsar") pe c'hoazh "Ivan an Tev", "Rouanez ar bombezennoù", "Bombezenn Impalaer", Tsar o vezañ awenet gant ar ger Caesar, eo lesanvioù ar vombezenn dre hidrogen AN602. Bet eo ar vombezenn derc'hanel pe nukleel greñvañ a zo bet lakaet da darzhañ en Istor Mab-Den. Ul lodenn eo eus redadeg an armoù etre ar bloc'had soviedel hag ar bloc'had kornôgel.
D'an 30 a viz Here 1961 da 11 eur 32 e oa bet graet an test gwirion eus an Tsar Bomba ; chomet eo an test meur war un darzhadenn a orin nann naturel. Kuz'kina Mat' (Rusianeg: Кузькина мать, Mamm Kuzka) a reer eus AN602 a-wechoù, pa reer dave da bromesa Nikita C'hrouchtchov da ziskouez da Stadoù-Unanet Amerika ur "Kuz'kina Mat'" e-kerzh Emvod-meur Aozadur ar Broadoù Unanet e 1960.
Sell teknikel war an Tsar Bomba
27 tonenn e oa pouez ar vombezenn. Rekis e oa e kouezhje eus 8000 metrad evit gellout tarzhañ. Implijet e voe un harz-lamm evit ma vefe skoet mat.
A-hervez n'eo bet an test nemet unan bihanoc'h evit gwir efed an Tsar Bomba, rak re zañjerus e vije bet hec'h amprouiñ e barr he galloud, ha n'he dije roet chañs ebet da lestrad ar c'harr-nij bombezer da zreistbevañ.
Test an Tsar Bomba
Ur c'harr-nij Tupolev TU-95V arbennik a oa bet savet evit amprouiñ ar vombezenn Tsar Bomba.
Seizh kilometrad e voe treuzkiz ar voulenn-dan a voe krouet dre darzhadenn an Tsar Bomba, ha gwelet e voe an darzhadenn 1000 kilometrad tro-dro d'al lec'h tarzhañ. War 100 kilometrad tro-dro e oa bet distrujet an holl savadurioù, betek 500 kilometrad eus al lec'h-tarzh e oa bet torret prenestroù.
65 kilometrad e voe uhelder kabell-touseg nukeel an darzhadenn, da geñveriañ ouzh hini tarzhadenn Hiroshima na oa nemet 12 kilometrad. Tu a zo ivez da geñveriañ ouzh uhelder menez uhelañ ar bed, Menez Everest, n'eo nemet 8.8 kilometrad e uhelder. .
Ken bras eo bet nerzh an darzhadenn ma kouezhas ar c'harr-nij bombezer eus 1 km uhelder ; dont a reas a-benn memestra lestrad bleinerien ar c'harr-nij da nijal kuit hep kudenn all etrezek o aerborzh loc'hañ.
Penygroes
Penygroes (skrivet ivez: Pen-y-groes) zo ur gêriadenn en hanternoz Kembre, e kontelezh Gwynedd. Emañ e tolead Dyffryn Nantlle, etre Caernarfon ha Porthmadog.
Fuck
Fuck zo ur verb gros e luc'haj saoznek a glot gant ar verb brezhonek dizoare fouzhañ. Un anv-kadarn eo ivez, par d'ar brezhoneg "fouzh". En tu all d'an darempredoù reizhel e vez implijet evit ezteuler meur a emzalc'h er vuhez kevredigezhel.
Abaoe 1495-1505 ez eo testeniekaet er skridoù saoznek. ,
Gerdarzh
Diasur eo gerdarzh fuck ; hep mar avat ez eo kar da c'herioù germanek dezho ar sterioù "skeiñ", "taravat" hag "orgediñ". Kar eo ivez sur a-walc'h d'ar c'hrennnederlandeg fokken "sikañ" ha d'ar svedeg rannyezhel fokka "orgediñ", "skeiñ", eus fokk "kalc'h".
Betek nevez zo ez eo bet diaes kavout roudoù skrivet eus ar ger fuck rak en abeg d'e zizereadegezh e oa bet lezet a-gostez gant kendastumerion al lizherenn "F" evit an Oxford English Dictionary e 1893-1897. En eil embannadur (1989) e kaver ar stumm fukkit, testeniekaet e 1503 ; e 1535 e voe skrivet ar stumm fuck er varzhoneg Ane Stayre of the Thrie Estaits gant Sir David Lyndesay : "Bischops ... may fuck thair fill and be vnmaryit 'An eskibien a c'hall orgediñ kement ha ma fell dezho ha bout dizimez'." Hep mar ez eo ar ger fuck koshoc'h a-galz eget an testenioù-se, nemet ne veze ket skrivet en doare teulioù hensaoznek ha krennsaoznek a zo deuet betek ennomp ; e 1278 e kaver roud eus un den anvet "John le Fucker", met ur ster disheñvel diouzh "orgediñ" e oa d'an anv-se marteze : fike / fyke "difretañ" zo bet kinniget ; "Yann Zifreter" e vije bet an den neuze, n'eo ket "Yann Fouzher". Dre ziouer a zitouroù diarvar ez eus bet ur c'henasant evit lakaat ar ger skrivet fuccant da zesteni kentañ ar ger fuck. En ur varzhoneg latin ha saoznek kemmesket bet skrivet e dibenn ar emañ ; dindan an talbenn Flen, flyys, gerioù kentañ ar werzenn gentañ Flen, flyys and freris "C'hwen, kelion ha breudeur", e ra goap eus breudeur Karmez Cambridge. Kuzhet eo ar ger fuck er werzenn "non sunt in coeli, quia gxddbov xxkxzt pg ifmk" Dirinegañ gxddbov xxkxzt pg ifmk a ranker ober, dre erlerc'hiañ pep lizherenn ouzh an hini gent e lizherenneg saoznek ar mare, ar pezh a ro non sunt in coeli, quia fuccant uuivys of heli "N'emaint ket en neñv, abalamour ma fouzhont maouezed Ely"
Ur gêr e Cambridgeshire eo Ely ; saozneg latinaet eo fuccant ; kement ha wives "gwragez" e talvez uuivys, pa oa kenster "gwreg" ha "maouez" e krennsaozneg. Rineget e oa bet ar werzenn en abeg ma tamalle da vreudeur Cambridge terriñ o gouestl a werc'hded.
Gwrizioù koshoc'h
Kenster gant fuck eo an alamaneg ficken "orgediñ", ha kar ivez d'ar gerioù izelvoek ha svedek bet meneget amañ a-uc'h, ar pezh a ampleg ur wrizienn c'hermanek voutin fuk– a gasfe da unan indezeuropek *pug– "skeiñ" a gaver el latin pugno "stourm a ran" hag er gresianeg pugmê "meilh-dorn", alese ar galleg poing da skouer. Dre lezenn Grimm e vefe pug– troet da fuk–.
Un hent all zo dre an henc'hermaneg uhel pfluog "arat", a zo bet kinniget gant ar bredoniour suis Carl Jung (1875-1961), en e levr "Bredoniezh an diemouez" ma studias "c'hoari kentidik ar gerioù" ha ma prouas e oa an arar un arouez kastrel. Hervez lod yezhoniourion e vije fuck kar d'al luc'haj gallek foutre "fouzhañ" dre al latin poblek futuere "fouzhañ", hag en deus roet gerioù kar en holl yezhoù deveret eus al latin, en o zouez : katalaneg fotre, galizeg foder, italianeg fottere, okitaneg fotre, portugaleg foder, roumaneg  fute, sardeg fútere, spagnoleg joder. N'eus hent anat ebet avat.
Ster kentañ
Hudur eo ar ger fuck dre vras, daoust ma n'ouzer ket ha hudur eo bet a-viskoazh – mar n'eo ket bet, den ne oar perak e vije deuet da vout, na perak e vez implijet evit deskrivañ doareoù pe tud. Diseven-kenañ eo ar ger en darn vrasañ eus ar bed saoznek : an trede ger hudur eo eno, goude motherfucker "fouzher e vamm" ha, dreist-holl, cunt "kont" (kourzh) Berzet e vez er media, hogen aliesoc'h-aliesañ e vez klevet enno en abeg ma koll e berzh hudur tamm-ha-tamm. Er film stadunanat The Wolf of Wall Street gant Martin Scorsese (2013) e klever ar ger 569 gwech.
Alies e vez troet diwar ar berz dre lavaret the F word "Ar ger F" pe skrivañ F—, dres evel ma vez skrivet sh*t evit shit "kaoc'h" pe m... evit merde (kaoc'h) e galleg. Ar stumm skrivet eff a lenner ivez : Why the *fuck didn't ya tell me? > Why the eff didn't ya tell me?, "Perak an diaoul n'ec'h eus ket lâret din ?".
"Fouzhañ" eo ster ar verb to fuck, "fouzhadenn" hini an anv-kadarn fuck evel en dreuzviezadenn Fire truck > Try a fuck "Sammgarr ar bomperien > Esae ur fouzhadenn".
Dre skeudenn-lavar
Seul boblekoc'h ur ger, seul ledanoc'h e sterva alies. Bez' e c'hall fuck bout implijet en e unan evel un estlamadell (Fuck!) evit ezteuler santadoù kel liesdoare hag aon, poan, kerse, heug, kounnar, souezh, trid, ha kement from a zo. En abeg da nerzh dizereadegezh ar ger e vez arveret en degouezhioù-se. An hevelep abeg zo da implij ar stummoù the fuck ha fucking / fuckin'  e korf ul lavarenn ; kreñvaat a ra ar bomm hep degas kemm all ennañ, evel e What the fuck are you doing? "Petra (an diaoul) emaoc'h oc'h ober ?" hag en I'm fucking proud of you guys! "Lorc'h (bras) zo ennon ganeoc'h, truchoned !"
Fucker "fouzher" a dalvez alies kement ha "paotr", "mignon", "truchon", hep ster revel ebet, pa gomzer war-eeun d'an den ; disprizius eo pa gomzer eus un den all ; kement ha "tra" e talvez ivez. Un dreuzviezadenn all en anv ur pub en Ontario : The Pheasant Plucker > The Pleasant Fucker "An Dibluñver Fazaned > Ar Fouzher Plijus".
Gouest eo forzh pe saozneger kounnaret ha dipitet, goude bout lezet un dra bennak da gouezhañ ha da derriñ, da zistagañ ''Fuck! The fuckin' fucker's fucked!'' "Mallozh ! Foeltret ar c'hast a dra !" Dre dmesis e ra ar saozneg alies evit reoliañ lusk ur bomm ; gwanaat hudurniezh ar ger a ra an tmesis, betek e dreiñ da zereat, evel en This is in-fuckin'-credible! "Biskoazh digredusoc'h !". Motherfucking a glever ivez, da reiñ brasoc'h c'hoazh a nerzh d'ar bomm. Fuckin' vulgar "dizereat-kenañ" eo an troiennoù a zo listennet amañ.
Deconychura
Deconychura a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1891 gant an ergerzher ha naturour stadunanat George Kruck Cherrie (1865-1948).
Izabel Kastilha (1283-1328)
‎
Deconychura
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, dek (10) isspesad dezhe en holl.
Izabel Kastilha (1283-1328)
Izabel Kastilha, pe Isabel de Castilla y de Molina, ganet en 1283 e Toro, e Rouantelezh León, ha marvet en 1328, a oa infantez a Gastilha, hag a voe rouanez Aragon, ha dugez Breizh.
Dimezioù
Mervel a reas Sancho IV e 1295, hag eñ dibennhêr. mesk a voe e kastilha, ha Jaime a lakeas an eured da vezañ dispennet evit dimeziñ da Blanche Anjev, eil merc'h Charlez II Naplez ha Maria Arpad, eus Hungaria. Dizimez e chomas Izabel e-pad un dek vloaz.
Cartimandua
Cartimandua oa ur rouanez vrezhon er Iañ kantved en Enez Vreizh. Ren a reas war-dro 50-70 war bobl ar Brigantes, ar bobl c'halloudus e biz ha reter ar vro. Mont a reas a-du gant ar Romaned pa voe aloubet an enez gant arme an impalaer Claudius. Anavezet eo dre skridoù an istorour roman Tacitus.
Izabel Kastilha (1283-1328)
He marv
Pa varvas e voe beziet en abati Itron Varia ar Pedennoù e Beler, e Breizh.
Cartimandua
Istor
E 43 e kavas Claudius enebiezh a-berzh kengevredad ar pobloù Catuvellani ha Trinovantes, hag en o fenn e oa Caratacos ha Togodumno, bugale Cunobelinos, roue ar bobl Catuvellauni, met trec'het e voent. Neuze ez eas Caratacos war-du ar c'hornôg ha ren a reas emsavadeg pobloù Kembre. E-keit-se edo pennoù meur pobloù gevred ar vro o plegañ da lezenn Roma, ha kemend-all a reas Cartimandua en hanternoz. E 47 ec'h en em savas un toullad Briganted ouzh ar Romaned, hogen mouget e voe an emsavadeg gant ar gouarnour roman, Publius Ostorius Scapula, a lazhas ar renerien.
Meneget eo Cartimandua gant Tacitus evel rouanez e 51 war ar Brigantes, met moarvat e oa diazezet mat he galloud abaoe ur pennad pa grogas an impalaer roman Claudius da aloubiñ Enez Vreizh e 43. Marteze e oa e-touez an unnek roue a godianas hep en em gannañ, hervez a zo kontet war bolz trec'hlid Claudius.
E 51 e voe trec'het Caratacos gant Scapula e Kembre, ha tec'hel a reas d'an hanternoz. Repu a c'houlennas digant Cartimandua ha kinnig arc'hant dezhi. Degemeret e voe gant ar rouanez, chadennet, ha gwerzhet d'ar Romaned. Gopret mat e voe skoazell Cartimandua gant [Claudius]]. Dispartiañ diouzh he fried Venutius a reas, ha kemer Vellocatus.
Seul hiroc'h e voe he ren ma oa harpet gant ar Romaned.
Levate
Levate  zo ur gumun eus Italia, e proviñs Bergamo, e rannvro Lombardia. 3 691 zo eno o chom.
Tost eo da gêr Bergamo, a zo 10 km ac'hano.
Alesant Iañ (Bro-Skos)
Alesant Iañ, pe Alaxandair mac Maíl Coluim (Alasdair mac Mhaol Chaluim e gouezeleg a vremañ) (wd 1078 – 1124), a oa Roue Skosiz adalek 1107.
E vuhez
Pevare mab Malcolm III hag e bried Margaret of Wessex e oa.,
Amélie von Leuchtenberg
Amélie von Leuchtenberg (1812 e Milano; e 1873 en Lisboa), pe Amélie Auguste Eugénie Napoléone, pe Amelia pe Amalia e portugaleg, a oa rouanez Portugal ha war un dro impalaerez Brasil, dre he dimeziñ da Pedro IV Portugal. Priñsez eus an Tiegezh Beauharnais, hag eil pried ar roue Pedro, deuet da vout Pedro Iañ Brazil.
He buhez
Ganet e oa e Milano, e rouantelezh Italia da neuze, er bloaz 1812. Merc'h e oa d'ar priñs Eugène de Beauharnais (1781-1824), besroue Italia ha dug Leuchtenberg diwezhatoc'h, ha d'e bried Auguste von Bayern (1788-1851). A-berzh he zad e oa merc'h-vihan d'an impalaerez Joséphine de Beauharnais (1763-1814) ha d'he c'hentañ pried, ar beskont Alexandre de Beauharnais (1760-1794). A-berzh he mamm e oa merc'h-vihan da Masimilian Iañ Jozeb (1756-1825), roue Bavaria, ha da Wilhelmine von Hessen-Darmstadt (1765-1796).
E miz Du 1817 e voe roet an titloù a zug Leuchtenberg hag a briñs Eichstätt d'he zad gant ar roue.
E miz Eost 1829, da 17 vloaz, e voe dimezet Amélie dre hanterouriezh da impalaer Brazil, Pedro Iañ Brazil, a oa intañv, e München. Daou viz goude e voe lidet an eured e Rio de Janeiro, ha setu Amélie impalaerez Brazil.
Daou vloaz goude, e 1831, e tilezas Pedro e gurunenn impalaer da vont da harpañ e verc'h Maria II da gemer kurunenn Portugal, skrapet gant Miguel Iañ. Diwar neuze ne voent mui nemet duged Bragança.
Mervel a reas Pedro en 1834, ha setu Amélie intañvez da 22 vloaz, gant ur verc'hig.
Lakaat a reas he lezverc'h Maria II da zimeziñ d'he breur Auguste von Leuchtenberg. Mervel a reas an ozhac'h yaouank daou viz goude e eured.
He marv
Mervel a reas e miz Genver 1873 e Lisboa, da 61 bloaz. Abaoe 1982, emañ e-kichen he fried e monumant an Ipiranga, e São Paulo.
Aiaia
Aiaia (e gregach : Αἰαία / Aiaía) eo anv enezenn an hudourez Kirke, c'hoar da Aietes hervez mojennoù Hellaz kozh.
Paladina
Paladina zo ur gumun eus Italia, e proviñs Bergamo, e rannvro Lombardia. 4000 den zo eno o chom.
Moraleja de Matacabras
Moraleja de Matacabras zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Ávila, en Kastilha ha León.
Manjabálago y Ortigosa de Rioalmar
Manjabálago y Ortigosa de Rioalmar zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Ávila, en Kastilha ha León.
Pagazzano
Pagazzano zo ur gumun eus Italia, e proviñs Bergamo, e rannvro Lombardia. 2 085 zo eno o chom.
Tost eo da gêr Bergamo, a zo 15 km ac'hano en hanternoz.
Brezelioù Mithridates
Brezelioù Mithridates zo tri brezel zo bet etre Rouantelezh Pontos, renet gant ar roue Mithridates VI Pontos, pe Mithridates Eupator, pe Mithridates Veur (war-dro 120–63 kent JK), ha Republik Roma.
Argos (kêr)
Argos (e henc'hresianeg hag e gresianeg a-vremañ : Ἄργος) zo ur gêr en Argolida e Peloponnesos e Gres.
Higuera de las Dueñas
Higuera de las Dueñas zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Ávila, en Kastilha ha León.
Piero di Lorenzo de' Medici
thumb|right|Piero di Lorenzo de' Medici poltredet gant [[Agnolo Bronzino]]
Piero di Lorenzo de' Medici ( Firenze 1472– 1503 Garigliano), lesanvet Piero il Fatuo, a oa mab henañ Lorenzo il Magnifico ha Clarice Orsini. Ren a reas e Firenze war-lerc'h e dad, eus 1492 da 1494.
E vuhez
E dad a oa o ren e Firenze. E vreur yaouank Giovanni de' Medici a voe pab, anvet Leon X. Savet e voe en sell da gemer lec'h e dad evel rener meur kêr Firenze. Evel e dad e timezas en tiegezh roman Orsini, d'e geniterv Alfonsina. Brudet e oa da vezañ rok ha disuj, ne oa ket gwall garet gant an dud.
E ren e Firenze
Mestr Firenze e oa goude marv e dad en 1492. Da gentañ e voe sioul an traoù abalamour d'ar c'hempouez savet gant poan tad Piero. Daou vloaz goude avat, en 1494, treuzet gantañ an Alpoù, e tegouezhas ar roue gall Charlez VIII gant e armeoù da vont da aloubiñ rouantelezh Naplez, pa gave dezhañ e oa dleet kurunenn ar vro-hont dezhañ. Iset e oa bet ar roue d'ar brezel gant Ludovico il Moro, a glaske bout dug Milano e-lec'h e niz Gian Galeazzo Sforza, hag a c'hoantae lakaat ar roue gall d'ober brezel da dad-kaer Gian Galeazzo.
Goude tremen dre Milano ez eas ar C'hallaoued hag o roue war-du Naplez, ma rankjont treuziñ Toskana, goude leuskel bagadoù soudarded en Lombardia, dezho da zerc'hel digor an hent dezhañ. Neptu e klaskas Piero chom, met ne blije ket kement-se d'ar roue gall a aloubas Toskana. Neuze e klaskas enebiñ, met ne gavas ket kalz a skoazell e Firenze, a dindan levezon Girolamo Savonarola, ur manac'h prezeger eus kouent dominikan San Marco. Dilezet e voe zoken gant e gendirvi Lorenzo ha Giovanni, a gave e oant bet laeret, hag ac'h eas gant kostezenn ar Republikaned ha hini ar C'hallaoued.
Harlu
Piero a baouezas da enebiñ dre ma tostae arme c'hall Charlez VIII da Firenze ma roas d'ar roue gall kement a c'houlenne hep marc'hata zoken. Ken fuloret e oa ar bobl o welout pegen mezhus e plege an aotrou dirak an enebour ma rankas Piero hag e diegezh tec'hel kuit ha ma voe lakaet an arigrap war e balez. Adsavet e voe Republik Firenze renet gant Girolamo Savonarola, a embanne e oa Jezuz a oa roue nemetañ Firenze.
Dimeziñ ha bugale
En 1498 etimezas d'e geniterv Alfonsina Orsini, ha pevar bugel o devo:
Joãozinho de Goméia
Joãozinho de Goméia (1914-1971) a oa ur beleg eus candomblé Brazil.
Locatello
Locatello  zo ur gumun eus Italia, e proviñs Bergamo, e rannvro Lombardia.
Zine
Zine eo anv-micher Laurence Penzini, ganet d'ar 16 a viz Genver 1979, a zo ur ganerez okitanek eus Nisa.
Hurtumpascual
Hurtumpascual zo ur gumun e Spagn, e proviñs Ávila, e Kastilha ha León.
Lovere
Lovere  zo ur gumun eus Italia, e proviñs Bergamo, e rannvro Lombardia.
Nefyn
Nefyn zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh en hanternoz Kembre, e kontelezh Gwynedd, en arvor hanternoz Ledenez Llŷn.
Bleuniou Breiz
Bleuniou Breiz zo un bokedad barzhonegoù embannet e 1862 ; dianav eo an dastumer(ez) anezhañ.
Marc'harid Aostria (1584-1611)
Marc'harid Aostria, pe Marc'harid Aostria-Stiria (1584-1611), a oa ur briñsez aostrian hag a deuas da vour rouanez Spagn. Merc'h e oa da Karl II Aostria, dug Aostria-Izel, ha da Maria Anna Bavaria ha dre-se arc'hdugez Aostria, priñsez Stiria.
Jean-Baptiste Bourguignon d'Anville
Jean-Baptiste Bourguignon d'Anville (11 a viz Gouere 1697 - 28 a viz Genver 1782) a oa un douaroniour ha kartennour gall. Breur e oa da Hubert-François Gravelot.
Marc'harid Aostria (1584-1611)
Dimeziñ ha bugale
Dimezet e voe d'an 18 a viz Ebrel 1599 e Valencia da Fulup III, hag 8 bugel o doe.
Pascual
Pascual zo un anv-badez spagnolek.
Durham (disheñvelout)
Durham a c'hall ober dave da veur a dra:
Penmorfa
Penmorfa zo ur gêriadenn en hanternoz Kembre, e Gwynedd, e-kichenik Tremadog.
Pentir
Pentir zo ur gêriadenn hag ur gumuniezh en hanternoz Kembre, e hanternoz kontelezh Gwynedd, e-kichenik Bangor.
E 2011 e oa 2,450 a dud o chom e kumuniezh Pentir ha 1,389 anezho a oa kembraegerien (58,7%).
England
England eo anv saoznek Bro-Saoz hag ivez un anv-tiegezh saoznek.
Hubert-François Gravelot
Hubert-François Bourguignon d'Anville, brudetoc'h evel Gravelot (26 a viz Meurzh 1699 - 19 a viz Ebrel 1773) a oa ul livour, arzour, skeudenner hag engraver gall. Breur e oa da Jean-Baptiste Bourguignon d'Anville. Brudet e voe e Bro-Saoz, e kêr Londrez, e deroù an XVIIIvet kantved.
Mezzoldo
Mezzoldo  zo ur gumun eus Italia, e proviñs Bergamo, e rannvro Lombardia.
France
France, anv Bro-C'hall e galleg, zo ivez un anv-tud, anv-badez hag anv-tiegezh, hag anv meur a dra all.
Anv-badez
Un anv-badez gallek, slovenek (deveret eus an anv Franciscus) ha tchekek eo.
Anv-tiegezh
Lafrance zo ivez un anv-tiegezh e Kebek.
Pierre Caron (filmaozer)
Pierre Antoine Caron, bet ganet e Pariz IX (Seine d'ar mare-se, Bro-C'hall) d'ar 15 a viz Eost 1901 hag aet da Anaon e Caracas (Venezuela) d'an 22 a viz C'hwevrer 1971, a oa ur filmaozer, produour ha saver senario gall.
Kroget en devoa gwall abred gant e vicher dre ma oa nemet ugent vloaz pa sevenas e gentañ film L'Homme qui vendit son âme au diable ha div vloaz diwezhatoc'h hepken e savas Les Films Pierre Caron, e gevredad produiñ.
Pa voe dieubet Bro-C'hall diouzh an Alamaned, un nebeud mizvezhioù kent dibenn an Eil Brezel-bed, e kavas gwelloc'h tec'hout diouzh ar Vro dre m'edo war-nes bezañ tapet en ur blegenn lous a varc'had kuzh : e Kêr-gCaracas e reas e annez hag eno e varvas ivez.
E-touez e filmoù diwezhañ e savas Por el gran premio evel Pedro Antonio Caron hag an daou hini berr Esmeralda la Gitanilla ha Solea la Montesa evel Pierre-Antoine Caron.
Pedro Bernardo
Pedro Bernardo zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Ávila, en Kastilha ha León.
Skrav meur
Ar Skrav meur (liester: Skraved meur), pe Skrav roueel, a zo un evn-mor, Thalasseus maximus an anv skiantel anezhañ.
Annez
Bevañ a ra al labous dreist-holl war aodoù Karib, Suamerika hag Afrika ar C'hornaoueg.
Rummatadur
Gwechall Sterna maxima.
Psilopogon monticola
Psilopogon monticola a zo ur spesad evned bihan eus ar c'herentiad Megalaimidae.
Anvet e voe Cyanops monticola (kentanv) da gentañ-penn (e 1889) gant al loenoniour saoz Richard Bowdler Sharpe (1847-1909).
Herri Bourgogn
Herri Bourgogn a oa anv meur a zen.
Medolago
Medolago  zo ur gumun eus Italia, e proviñs Bergamo, e rannvro Lombardia.
Psilopogon monticola
Annez
Kavout a reer ar spesad e menezioù hanternoz Borneo.
Los Pagalhós
Los Pagalhós zo ul laz-kanañ okitanek eus Bearn.
Mirueña de los Infanzones
Mirueña de los Infanzones zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Ávila, en Kastilha ha León.
Luzzana
Luzzana  zo ur gumun eus Italia, e proviñs Bergamo, e rannvro Lombardia.
Tinto Brass
Giovanni Bass, lesanvet Tinto Brass, ganet d'ar 26 a viz Meurzh 1933, zo ur sevener filmoù italian. Er bloavezhioù 1960 ha 1970, e sevenas filmoù a voe degemeret mat, filmoù taolioù-arnod doareoù disheñvel dezho. Hiziv-an-deiz ez eo brudet dreist-holl evit e filmoù erotek, ar re vrudetañ o vezañ Caligula, Così fan tutte (embannet gant an titl saoznek All Ladies Do It), Paprika, Monella (Frivolous Lola) ha Trasgredire.
Nebo (Gwynedd)
Nebo zo ur gêriadenn en Arfon, en hanternoz Kembre, e-kichenik Llanllyfni, a zo un daou gilometr anezhi er gevred, nepell diouzh Pen-y-Groes, un tamm er reter d'an hent a gas eus Caernarfon betek Cricieth.
Lurano
Lurano  zo ur gumun eus Italia, e proviñs Bergamo, e rannvro Lombardia.
Istor an Iliz katolik
Unan eus ar c'hoshañ ensavadurioù eus an Denelezh eo an Iliz katolik a vo 1200 milion a fideled enni goude daou vilved. Istor an Iliz katolik  a c'hall bezañ rannet en un nebeud prantadoù. Goude ma oa kroazstaget Jezuz Krist, an abostoled a c'hounez feizidi nevez, e-touez ar Yuzevien da gentañ ha da c'houde e-touez holl sujidi an Impalaeriezh roman hag en diavaez dezhi zoken. Atahinet eo ar Gristenien dindan kalz impalaered.
En 313 e cheñchas statud an iliz a oa aotreet gant skrid-embann Milano embannet gant an impalaer Kustentin Iañ. E 380 e teuas ar relijon gatolik da vezañ relijion ofisiel an impalaeriezh roman goude skrid-embann Tessalonika betek diskar impalaeriezh roman ar C'hornôg, ha diwezhatoc'h hini Impalaeriezh roman ar Reter. E-pad an amzer-se e oa savet peme sez pennañ hervez Eusebius: Roma, Kergustantin, Antioc'heia, Jeruzalem hag Aleksandria, anvet ar Bentarkiezh.
Goude distruj an Impalaeriezh roman, an iliz a voe ur faktor pennañ e gwarez ar sevenadur klasel. Savet e oa manatioù ha kaset e oa misionerien da avielañ pobloù all Europa, ken pell hag Iwerzhon en norzh. Ur c'hemm bras a oa degaset er reter gant astenn an Islam war-dro ar kantved. Aloubet e oa tri eus sezioù ar batriarked gant an Arabed : Jeruzalem da gentañ, Aleksandria, hag en kantved Antioc'heia.
Ar stourm etre ar gristeniezh hag an Islam a oa unan eus doareoù pennañ ar pemp kantved goude en-dro d'ar Mor Kreizdouar. Harzet e oa emled an islam gant emgannoù Poitiers, ha Toulouse, daoust ma preizhet Roma hec'h-unan e 846 pe e 848, ha ma oa lakaet seziz war Kergustentin.
En kantved, an darempredoù diaes etre iliz gresianek ar reter hag an Iliz latin er c'hornôg a lakaas da darzhañ disivoud etre an div, abalamour dreist-holl d'un dizemglev diwar-benn aotrouniezh ar bibien. Ar pevare kroaziadeg ha preizhidigezh Bizantion gant Kroazidi a dorras al liammoù etre ar reter hag ar c'hornôg.
Er kantved, abalamour d'ar Brotestantiezh ha d'an Disivoud Meur, e krogas an iliz un argerzh ardreizherezh bras anavezet evel an enepadreizhadur. Er c'hantvedoù da-heul en em ledas ar gatoligiezh er bed a-bezh daoust d'un digresk eus pouez an iliz e poblañsoù Europea abalamour da gresk ar brotestantiezh ha d'an amgredoni adal Kantved ar Sklêrijenn. Ar sened-meur Vatikan II er bloavezhioù 1960 an hini eo a zegasas ar brasañ kemmoù er gatoligiezh abaoe Sened-meur Trento tri c'hantved a-raok.
= An Henamzer kristen =
Merzherinti Sant Stefan
Evit o skoazellañ e voe dilennet hag urzhiet seizh diagon gant an Ebestel. Ar c’hentañ anezho a oa Stefan. Ur prezeger ampart e oa, hag e oa burzhudoù, ha kalz a dud a veze gounezet. Da heul ur brezegenn, dirak ar Yuzevien a oa ouzh e heskinañ, e lavaras « Setu ma welan an Neñvoù digor ha Mab-an-Den en E sav a-zehou da Zoue ». Kounnaret-holl, ar Juzevien a gasas anezhañ er-maez eus kêr, hag e voe meinataet d’e lazhañ. En ur vervel e lavaras sant Stefan : « Aotrou, na laka ket war o c’hont ar pec’hed-se », ha « Aotrou Jezuz, degemer va spered ».
An heskinadegoù
E-pad an daou gantved kentañ eus hon oadvezh ne veze ket lakaet kemm etre ar Yuzevien hag ar Gristenien gant ar Romaned. Ne oa ket heskinet ar Gristenien en un doare sistematek d'ar mare-se ha pa vezont handeet eo dreist-holl evit ar pezh a veze sellet outañ evel torfedoù gant ar Romaned.
War dachenn an doueoniezh ez eo gouzañvus a-walc'h liesdouegezh ar Romaned daoust ma'z int disfizius e-keñver relijionoù misterioù ar Reter degaset e Roma gant ar soudarded. Anavet o deus ar Romaned en o istor ranngredennoù relijius sellet oute evel dañjerus evit ar Stad, evel hini fizidi Attis, difennet rak spazhet e veze ar fideled, hini misterioù Dionysos a oa handeet gant feulster da-heul gwallskouer ar Bakanaloù e -186 a-raok bezañ aotreet gant Julius Caesar. Gallout a reer ivez menegiñ difenn azeulerezh Isis, goude ur wallskouer all hag aotret un nebeud degadoù bloavezhioù war-lerc'h gant Caligula. Diazezet eo a relijion Roma war lidoù foran bras ha degemeret e veze Doueed ar proviñsoù e-barzh ar Pantheon, un templ bras ma oa zoken un aoter d'an doue dianav a-hervez. Koulskoude e oa atahinet ar Gristenien en un doare lec'hel kerkent hag an IIe kantved, evel e Bitinia.
Kemm a ra an emzalc'h-se pa en em rent ar Romaned kont eus an abegoù a gave ar Gristened en hengounioù roman (c'hoarioù ar sirk, azeulerezh an impalaer, urzhaz etre an dud). Evel relijionoù eus ar reter e kavent abeg e kevredigezh Henroma hag e soñjent e oa o dever kemm anezhi. Dont a ra al lodenn vrasañ eus enebiezh ar bobl avat eus ar fed e veze rebechet an amixia oute, da lâret eo nac'hañ da gemer perzh er vuhez foran o chom hep kemer perzh er vuhez keodedel, liammet strizh d'ar relijion bagan neuze. Dek heskinadeg a voe, en ur prantad a zaou c’hant hanterkant vloaz ha miliadoù a verzherien a voe. An heskinerien bennañ a voe Nero, Decius, ha Diocletianus… Ar verzherien anavezetañ a zo sant Pothin, santez Blandina, sant Ireneiaos e kêr Lyon, sant Denez e Pariz, sant Donasian ha sant Rogasian en Naoned, a vez lesanvet « Bugale an Naoned ». Ne viras ket an heskinadegoù ouzh an Iliz da greskiñ, rak « gwad ar Verzherien, eme Tertullianus eo had ar Gristenien ».
Elvira Alfónsez
Elvira Alfónsez a vez lavaret eus div briñsez ha hanterc'hoar:
Istor an Iliz katolik
An heskinadegoù
An Ebestel hag o warlerc’hidi a skignas ar feiz kristen dre ar bed. Misionerien e leizh a voe kaset gant ar bibien e Galia, e Lugdunum da gentañ, goude-se e Lutetia. Sant Marzhin a avielas bro Dours, ha sant Kler Bro-Naoned. Betek e Bro-Indez hag er Soudan ez ejont a-hend-all.
Neptuniom
Un elfenn gimiek treuzuraniat skinoberiek eo an neptuniom ; Np eo e arouez kimiek, 93 e niver atomek ha 237,048 e dolz atomek. Ar pempvet aktinid eo e taolenn drovezhiek an elfennoù kimiek.
Istor an Iliz katolik
An disivoudoù, ar senedoù-meur, an Doktored eus an Iliz
Pevar disivoud bras a voe. Arius a nac’he e oa ar C’hrist Doue. Makedonius a nac’he e oa ar Spered Santel Doue. Nestorius a lavare e oa daou berson er C’hrist. Eurikez a lavare ne oa ennañ nemet un natur. Pevar sened-iliz, da lavarout eo hollvedel, a enebas ouzh ar fazioù-se : Sened meur kentañ Nikeia (325) a gondaonas Arius hag a resisaas ar feiz gant ar Gredo a vez implijet en oferenn hiziv an deiz. Sened-meur Kergustentin (381) a gondaonas Makedonius. Sened-meur Efesos (431) a gondaonas Nestorius hag a resisaas ez eo ar Werc’hez « Mamm Doue ». Sened-meur Kalsedon (451) a gondaonas Eurikez.
Neptuniom
Istor
E 1934 e kredas an ijinour tchek Odolen Koblic en doa kavet an elfenn 93 e dour-riñsañ un tamm pitchblende UO2 (uraninit) a oa bet rostet ; bohemium a reas eus an elfenn diwar Bohemia, met ur meskaj wolfram ha vanadiom e oa e gwirionez.
Istor an Iliz katolik
An disivoudoù, ar senedoù-meur, an Doktored eus an Iliz
Difennerien a en em savas da ziskouez ar fazioù a veze graet gant an disivouderien. Tadoù an Iliz a vez graet anezho. Difenn a rejont gant berzh kelennadurezh an Iliz koulz en Iliz katolik hag en hini C’hresian. D’un niver bennak anezho ez eo bet roet an titl a Zoktored. E-touez Doktored ar Reter emañ sant Atanaz, sant Bazil, sant Gregor Nazians, sant Yann « Genoù aour » (Krizostomos). Pennañ doktored an Iliz eus ar C’huzh-heol a zo sant Ambroaz, sant Hiler, sant Jerom, sant Eosten (pe Aogustin) ha sant Gregor Veur.
Pancho Villa
José Doroteo Arango Arámbula a oa gwir anv Francisco Villa, brudetoc'h evel Pancho Villa, a oa unan eus pennoù Dispac'h Mec'hiko e deroù an XXvet kantved. Gantañ e voe kaset renad ar prezidant Victoriano Huerta d'an traoñ. Ganet e oa e stad Durango, met n'ouzer ket pe e oa eus Rio Grande pe eus San Juan del Río, d'ar 5 a viz Mezheven 1878, ha drouklazhet e voe en Hidalgo del Parral (Chihuahua) d'an 20 a viz Gouhere 1923. Lesanvet e oa bet ivez "El Centauro del Norte" ("Den-marc'h an Hanternoz").
Istor an Iliz katolik
An disivoudoù, ar senedoù-meur, an Doktored eus an Iliz
= An Iliz er Grenn-Amzer =
Pancho Villa
Dimezioù
N'ouzer ket pet gwech ervat e timezas Villa : 75 hervez istorourien Mec'hiko. Darn eus ar maouezed a lavaras bout gwreg dezhañ goude e varv, ha setu anvioù ar re anavezetañ:
Istor an Iliz katolik
An Iliz hag ar Varbared
War-dro dibenn ar IV kantved e voe aloubet an impalaeriezh roman gant ar Varbared. He seizh gwellañ a reas an Iliz evit skañvaat d’an dud ar reuzioù a c’houzañvent da-heul an aloubadegoù. Kalz e c’houzañvas met dont a reas a-benn da c’hounid ar Varbared d’ar feiz kristen ha d’o « seveniñ ». An Huned, dindan ren Attila o roue, a aloubas Galia hag Italia. E kêr Troye avat e voent harzet gant sant Loup, e Pariz gant santez Jenovefa, en Orleañs gant sant Aignan hag e Roma gant ar Pab sant Leon. Penn-rener ar Franked, Merowig, a drec’has anezho e Châlons-sur-Marne. Hlodwig, mab-bihan Merove, a voe ar roue kristen kentañ. En emgann Tolbiac eo en em droas ouzh doue e wreg Klotilda hag e voe badezet er bloaz 496 e Reims gant an eskob sant Remi, ha gantañ tri mil eus e soudarded. Abalamour da se e vez lezanvet abaoe Frañs « merc’h henañ an Iliz ». Bloaz war-lerc’h, e 497, eskob da zont Roazhon sant Melani, en anv ar C’hallo-romaned, ha sant Padern en anv ar Vrezhoned, a reas un emglev gant ar Roue Frank Hlodwig nevez-kristeniet a-benn chom hep paeañ truaj ebet gant ma sikourjent ar roue da stourm ouzh ar C’hermaned all. D’an Arvorig e kendalc’he da dec’hout ar Vrezhoned, a oa kristenien, a zirak ar Saozon hag Iwerzhoniz : evel-se e c’hanas Breizh-vihan, a voe ur vroad kristen adal he deroù. Tamm-ha-tamm e voe gounezet d’ar feiz kristen da heul ar Franked an holl bobloù barbar all : ar Vurgonded e Galia, ar Vizigoted e Spagn, al Lombarded en Italia, an Angled en Enez Vreizh, ar C’hermaned, hag ar Slaved. Gounezet e voent pergen gant prezegerezh Sant Aogustin, an Iwerzhonad sant Koulman, ar Saoz sant Bonifas, ar vreudeur c’hresian sant Kirillos ha sant Metodios.
En ur ober kant vloaz e vrezelias ar Vahometaned pe Vuzulmaned da c’hounid Arabia, Azia Gornog, Norzafrika, hag e aloubjont Galia. Harzet e voent e Poitiers er bloaz 732 gant Charlez Martel, ha bountet en-dro e Spagn, a voe adgounezet da vat er kantved.
Orin an disrog
Pennabeg an disrog a zo c’hoant ar Batriarked (pe Uheldadoù) Kêr Gustentin (pe Gonstantinopolis) da vezañ par d’ar Pab. Unan anezho, Photius, a nac’has sujañ d’ar Pab Nikolaz Iañ, hag e voe kondaonet gant sened Kêr Gustentin (869). Diwezhatoc’h, e 1053, e troc’has Mikael Iañ Kerulianos diouzh Roma. En ur en em zispartiañ diouzh an Iliz katolik e sachas ar Batriarked Iliz ar Reter ganto. Kement-mañ a vez graet anezhañ « an Disrog gresian » pe « Disrog ar Reter ». Abaoe n’eo ket c’hoazh adunanet disrogourien ar reter, anvet Reizhkredennek pe Ortodoksed gant an Iliz katolik roman, pe latin. Bez ez eus ganto kement a Ilizoù ha maz eus a vroadoù.
An Iliz hag ar galloudoù diazezet
Galloud douarel ar Bibien. Da vare an aloubadegoù barbar, pa ne oa ket mui impalaerien d’o difenn, en em stagas ar Romaned ouzh ar Bibien, a oa o gwellañ gwarezourien. Evel-se e krogas galloud douarel an Iliz.
Pepin Grenn, da gentañ, a oa aet war sikour Roma a veze taget gant al Lombarded. Reiñ a reas d’ar Pab ar c’hêrioù en devoa gounezet war an alouberien (755). Karl Veur, goude-se, a zifennas ivez tud Roma, a gadarnaas an donezon hag a voe kurunennet impalaer ar Romaned gant ar Pab Leon III, da zeiz Nedeleg ar bloaz 800.
Rendael ar c’hadoridigezhioù-iliz. En kantved hag  kantved kantved e voe dizurzhioù bras en Iliz. Da lakaat urzh e rankas ar Pab Gregor VII stourm ouzh impalaer Alamagn Herri IV, a werzhe ingal kargoù a iliz. Rediet e voe da sujañ d’ar Pab, e kêr gCanosa. Da heul ar rendael-mañ, hini « ar c’hadoridigezhioù », e voe ur brezel, « brezel ar velegiezh hag an Impalaeriezh », a zisoc’has war drec’h ha dizalc’hiezh an Iliz.
Neptuniom
Istor
En hevelep bloavezh ez embannas ar fizikour Italian Enrico Fermi (1901-1954) e oa deuet a-benn da genderc'hañ an elfennoù 93 ha 94 dre skinata uraniom gant neutronoù, ar pezh a voe lakaet en arvar gant ar fizikourez ha kimiourez alaman Ida Tacke-Noddack (1896-1978). Hervezi e c'halle ar c'henderc'hadoù-se bezañ an disoc'h eus dazgweredoù nevez etre an neutronoù hag atomoù an uraniom — ganti e oa ar gwir : rakwelet he devoa ar skiriad derc'hanel, a oa bet dizoloet gant E. Fermi hep gouzout dezhañ.
Diwezhatoc'h, e 1938, e voe kavet an elfenn 93 en un tamm kailh tantalit [(Fe,Mn)Ta2O6] gant ar gimiourez c'hall Yvette Cauchois (1908-1999) hag ar fizikour roumanat Horia Hulubei (1896-1972) dre skalfadsellerezh ; sequanium a rejont eus an elfenn hervez Sequana, anv latin ar stêr Seine a dreuz Paris. Nac'het e voe ar gavadenn avat, war zigarez ma ne c'halljed ket kavout an elfenn 93 en natur — louc'hoù eus Np-237 hag Np-239 a gaver en natur e gwirionez, ha marteze e oa bet dizoloet 93Np e Paris rak neptuniom a voe kavet en un tamm uraninit e 1952.
D'an 8 a viz Even 1940 e voe kenderc'het izotop 239 an elfenn 93 e Skol-veur Kalifornia, Berkeley gant Edwin Mattison McMillan (1907-1991) ha Philip Hauge Abelson (1913-2004) dre skinata uraniom-238 gant neutronoù. Neptunium a rejont eus an elfenn nevez, peogwir e teu goude an uraniom evel m'emañ Neizhan goude Ouran e koskoriad an Heol. Setu amañ dazgwered E. M. McMillan ha P. H. Abelson e 1940 : Evel a weler, un neutron a voe ouzhpennet d'an uraniom-238 da reiñ U-239, a zigevanas dre skinoù β ; goude 23 munutenn e roas neptuniom-239, ha hemañ a zigevanas ivez, da reiñ plutoniom-239 tremen daou devezh goude.
E 1951 e voe roet Priz Nobel ar gimiezh da E. M. McMillan evit bezañ kevanaozet ar c'hentañ elfenn pounneroc'h eget an uraniom.
Perzhioù
Ur metal liv an arc'hant eo an neptuniom glan. An neptuniom eo an elfenn a chom ar pellañ en he stad dourek etre he stad kalet hag he stad aezhennek : 3 265°C eo ar skalfad etre e deuzverk hag e vervverk.
Kimiek
Dazgweredus-kenañ eo gant an holl drenkennoù ha gant an oksigen. Par da re an uraniom eo perzhioù kimiek an neptuniom.
Izotopoù
Naontek izotop eus an neptuniom zo anavezet, eus 225Np betek 244Np, an hini stabilañ o vezañ Np-237 gant un hanter-vuhez a 2,14 milion a vloavezhioù. Evel an uraniom-235 ez eo an neptuniom-237 gouest da c'houzañv ar skiriad derc'hanel, ar pezh a c'hall bezañ arveret da fardañ bombezennoù nukleel. Pa zigevan an darn vuiañ eus an elfennoù pounner da reiñ izotopoù eus ar plom 82Pb e tigevan Np-237 war-du Tl-205 ha Bi-209, ar pezh a anver "digevanidigezh ristennek an neptuniom".
Kenderc'hadur
Hiziv en deiz e kenderc'her neptuniom-237 en e stumm metalek peuzc'hlan diwar ar barrennadoù trelosk a zo bet arveret er c'hreizennoù derc'hanel : lakaet e vez NpF3 da goazhañ dre vurezh litiom pe variom e 1200 °C, hervez argerzh Van Arkel-De Boer.
Amazona arausiaca
Amazona arausiaca a zo ur spesad perokeded eus ar c'herentiad Psittacidae.
Anvet e voe Psittacus arausiacus (kentanv) da gentañ-penn (e 1776) gant al loenoniour alaman Philipp Ludwig Statius Müller (1725-1776).
Annez
Emañ brosezat ar spesad e koadegi menezioù Dominika.
Istor an Iliz katolik
An urzhioù relijiel bras etre an hag ar  kantvedoù
Ar Veneaded a ziazezas en dekvet kantved abati Cluny e bro Vourgogn, anavezet-bras. En unnekvet kantved, sant Bruno a ziazezas urzh ar Chartouzed, strishoc’h, ha sant Bernez a voe e penn hini Citeaux, a roas urzh an dTrapisted, ur skourr eus urzh sant Benead. E deroù an trizekvet kantved, sant Frañsez Asiz a grouas urzh ar Vreudeur minored, ha gant sikour santez Klara hini ar Glarised. Diazezet e voe gantañ ivez un Trede Urzh evit ar re a chom en o stad-buhez, « er bed ». Daou frañsezad eus ar mare-se a zo brudet : sant Anton Padova ha sant Bonaventura. Er memes mare e voe diazezet gant sant Dominig urzh ar Vreudeur-prezegerien (an Dominikaded), hini an Dominikadezed, hag un Trede-Urzh. En urzh-se e c’heller menegiñ sant Alberzh Veur hag e ziskibl sant Tomaz.
Ar c’hroaziadegoù
Pennad dre ar munud : Kroaziadegoù
Chuck Norris
Carlos Ray "Chuck" Norris, ganet d'an, a zo un aktour stadunanat. Brudet eo evel den ampart war an emgannañ hag evel c'hoarier penndudenn an heuliadenn Walker, Texas Ranger, Cordell Walker.
Istor an Iliz katolik
Ar c’hroaziadegoù
Kemeredigezh Jeruzalem gant an Durked e 1076 ha galv ar Pab Urban II a roas lañs d'ar c’hroaziadegoù evit dieubiñ ar vro m’en doa bevet Jezuz enni. Lazhadeget e oa bet pirc'hirined gant an Durked muzulmat, ha mirout a raent ouzh ar Gristenien da birc’hirinañ er Gêr Santel, ober a raent sklavourien anezho. Gourdrouz a raent an impalaeriezh roman eus ar reter, anvet impalaerezh Bizantion, he doa kollet kêr Nikaea hag a c'houlenne sikour. Eizh kroaziadeg a voe. E Clermont (Frañs) e voe galvet an hini gentañ gant ar Pab Urban II ha gant Pêr an Ermit. Ar roue sant Loeiz e varvas e-kerzh an hini diwezhañ, ouzh dorioù kêr Dunis.
Nebo
Nebo zo un anv doue, deuet da vout anv-lec'h.
Istor an Iliz katolik
Ar c’hroaziadegoù
Kemeret e oa Jeruzalem en-dro gant ar Groazidi e 1099 ha sevel a reont Stadoù kristen en Douar santel a badas daou gantved. N'eus gounid ebet avat evit ar gristeniezh rak donaat a ra an disrann etre Kristenien ar Reter ha re an iliz katolik abalamour d'an digomprenidigezh da gentañ ha da c'houde abalamour da gemereidigezh Kergustentin gant Kroazidi. Perak e c'halvas Urban II d'ar groaziadeg e 1095 ? Evit Jacques Le Goff, Urban II a oa ur c'hluniziad kozh a oa douget da brezegiñ treverzh Doue/ Marteze e felle dezhañ distreiñ feulster ar varc'heien a-enep ar Vusulmaned, ha respont d'an ezhomm penitioù ha d'ar gwalc'h eskatologek zo d'ar mare-se. Dont a ra ar groaziadeg ivez eus hêrez ar pirc'hirinaj. Hervez Jean Daniélou, ar groaziadeg zo un ensavadur dibar eus sevenadurezh ar c'hornôg. Krouet evit an Douar santel e kas da ijinadennoù nevez evel an urzhioù milourel.
Ar groaziadeg, ma tiskouez ur gristeniezh sur anezhi hec'h-unan, a ziskouez ivez Kristenien na c'houzañvont ket ar relijionoù all. Kalz pogromoù a-enep ar Yuzevien a vo war hent ar c'hentañ kroaziadeg da skouer. Daoust da frazenn sant Bernez, "fides suadenda, non imponenda" (ar feiz dre gaer, ha n'eo ket dre nerzh), evit kritenien zo, gredus hag hep kalz deskadurezh, ar youl da c'hounit ar re all d'ar gristeniezh a zegas lazhadegoù.
Nuestra Señora de la Caridad del Cobre
Iliz Nuestra Señora de la Caridad del Cobre (Itron Varia ar Garitez El Cobre) zo ur santual katolik e Kuba en El Cobre, nepell diouzh Santiago de Cuba. Enni e vez azeulet ar Werc'hez Vari, lesanvet Cachita.
Istor an Iliz katolik
Disrog bras ar C’hornôg
Etre 1308 ha 1378 e reas ar Bibien, seizh pab, gallaoued an holl anezho, o annez en Avignon. Da-heul goulenn santez Katell Siena e tistroas Gregor IX da Roma. Neuze e voe Disrog bras ar C’hornog e-pad daou-ugent vloaz, dre ma oa daou bab, unan en Avignon, egile e Roma. E Sened Konstanz (1417) e voe dilennet ur pab hepken evit an Iliz a-bezh.
Nav eskopti kozh Breizh ; an Normaned
Nevenoe, roue Breizh adalek 845, a frammas ar stad vrezhon gant nav eskopti, a badas betek an Dispac'h Gall, tost mil bloaz war-lerc’h. En kantved e voe ken bras ar reuz degaset gant an Normaned ma tec’has ar braz eus ar venec’h da repuiñ e Frañs : re Landevenneg a yeas da Vontreuil (en Artois) ha re Lokeltaz-Ruiz e Deols war ribl ar ster Indre. Kalz a eskoptioù a chomas hep eskob, ha da heul ar mare-se a zisurzh bras e voe ret adavielañ ar boblañsdave?, tra ma oa bet gallekaet begenn ar vro, an noblañs hag ar gloer, pa oant bet o chom e Frañs. Gant an Tad-Abad Yann Landevenneg e oa bet kendrec’het Alan Varvek da zieubiñ ar vro. Neuze, dre ma oa bet degemeret reolenn sant Benead gant ar venec’h harluet hag e oa dilezet doareoù ober an iliz keltiek e Breizh. Levezon abatioù eus traonienn al Liger e Frañs, evel Marmoutiers ha St Florent de Saumur, a voe bras en ha  kantvedoù.
Sent Breizh
Tu ez eus da gaout ur sell war istor an Iliz d’ar mare-se diwar desteni un nebeud sent a Vreizh. Sant Erwan, bet ganet e 1253, a reas studioù e Pariz hag Orleañs evit bezañ barner a iliz. Goude-se e voe person e Louanneg. An dud a selle outañ evel ur sant dre ma oa uvel, mat ouzh an dud, darev da reiñ degemer d’ar re glañv ha d’ar beorien hag oc’h ober pinijenn bras. E 1347 e voe lakaet da sant gant an Iliz war-lerc’h ur prosez santelezhadur a badas 17 vloaz.
En em ledañ a reas an urzhioù kesterien e Breizh e-pad eil lodenn ar Grenn-Amzer, dreist-holl ar Frañsezidi. Brudet bras eo degouezh an dominikad sant Visant Ferrer, aet da anaon e Gwened. Kalz a vurzhudoù a c’hoarvezas a-raok ha goude e varv. Yann Divotoù (~1280-1349), lesanvet ivez Santig Du, n’emañ ket war roll ar sent hogen kehelet e vez c’hoazh e Kemper. Anavezet e oa evel « poverello Breizh » abalamour d’e binijennoù bras, d’e vadelezh. Ur frañsezad e oa a weladenne, a sikoure hag a gofesae ar re glañv. Ar gwenvidik Charlez Bleaz (1320 – 1364), breur-kaer da roue Frañs ha Dug Breizh dre ma oa pried Janed Penteür, e oa ur gwir sant anezhañ, diouzh speredelezh sant Frañsez. Don e oa e feiz ha kalet e binijennoù. Kofes ha komuniañ a rae alies, hag e selaoue an Oferenn meur a wech bemdez. Burzhudoù niverus a c’hoarvezas dre e hanterouriezh. Ar plac’h wenvidik Frañseza Amboise (+ 1485), pried an dug Pêr II a oa tost d’ar Frañsezidi ivez. Labourat a reas da lakaat un aergelc’h kristen da ren e lez an Dug. Pa voe intañvez ez eas da garmeziadez betek dibenn ur vuhez a binijenn hag a garitez.
Elvira Kastilha (rouanez Sikilia)
Elvira Alfónsez, ganet entre 1100 ha 1104, marvet e 1135, a oa un infantez a Gastilha hag a zeuas da vout rouanez Sikilia. Merc'h e oa da Alfonso VI (1047- Toledo, 1109), roue León, ha d'e bried Zaida 1063 - 1101).
Istor an Iliz katolik
Santez Janed Ark hag ar galloud gall
E-pad ar Brezel kant vloaz etre ar Saozon hag ar C’hallaoued e voe darbet da vro-Saoz gounid Frañs penn-da-benn, panevet emell burzhudus santez Janed Ark. Kaset gant Doue, ez eas da gavout Charlez VII e Chinon, e tieubas kêr Orleañs hag e tegasas ar roue da Reims da vezañ sakret. Saveteet e oa ar Frañs ganti. Tapet gant ar Saozon, e voe devet ez-vev e Rouen e 1431. Daoust da se, gant an « Diviz Pleustrek » e savas Charlez VII a-enep an Iliz o kemer da skouer ar gwir da envel da eskibien an dud a blije dezhañ, un darvoud a verk penn-kentañ ar c’hallikanouriezh.
Martinengo (Italia)
Martinengo zo ur gumun eus Italia, e proviñs Bergamo, e rannvro Lombardia.
Istor an Iliz katolik
Ar Gristeniezh er Grenn-Amzer
Ar Gristeniezh a zo an unaniezh, renet gant an Iliz, eus an holl bobloù a gred e Jezuz-Krist. Kendaoliñ a reas d’ar sevenadurezh, da gevala kefredel ha divezel ar bed. Bez e voe ivez unan eus ar mareoù-amzer e-lec’h e oa an dud an eürusañ. Ar C’helenn a oa neuze unan eus revelloù pennañ an Iliz. Kalz a skolioù a voe savet : skolioù kentañ derez, skolioù-eskopti ha skolioù e manatioù. Lod anezho a zeuas da vezañ skolioù-meur. Skol-Veur Bariz eo an hini vrudetañ, ar Sorbonne. E Breizh e ranker gortoz 1460 evit gwelout ur skol-veur en Naoned, kaset en-dro gant karmezidi. An Inkizisïon a oa bet adsavet da stourm ouzh an disivouderien. E Spagn e troas d’un ensavadur kentoc’h politikel. E 1215 e voe dalc’het sened-iliz al Laterano. Lakaet e voe reolennoù nevez da heuliañ : ober kofesaat ha komuniañ ur wech ar bloaz da vihanañ, en amzer Fask.
Pascualcobo
Pascualcobo zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Ávila, en Kastilha ha León.
Istor an Iliz katolik
Ar Gristeniezh er Grenn-Amzer
= Eus ar Brotestantiezh betek hon amzer =
Elvira Kastilha (rouanez Sikilia)
E 1117, pe 1118, e timezas da Ruggero II, roue Sikilia, ha bugale dezho :
Violante Aragon
Violante Aragon zo anv meur a briñsez eus Rouantelezh Aragon.
Istor an Iliz katolik
Ar Brotestantiezh hag an Adreizhadur katolik
An ezhomm a oa da adreizhañ traoù en Iliz ha disujidigezh Luther a oa pennabegoù ar Brotestantiezh. Luther, en Alamagn, a bouezas war an Aotrouien da gemer madoù an Iliz. Burutellañ a reas lod eus levrioù ar Skritur Sakr, an induljañsoù, sakramant an adunaniñ. Aotren a reas an torr-dimeziñ. Herri VIII e Bro-Saoz ha Calvin e Frañs a voe a-hent-all skignerien bennañ ar Brotestantiezh. En abeg d’ar Brotestantiezh e tarzhas e Frañs gwir brezelioù-diabarzh, a reer « brezelioù a relijion » anezho. Al « Ligue », a viras ouzh Herri IV da sevel war an tron keit ha ne vefe ket kanttroet d’ar feiz katolik, pezh a saveteas ar gatoligiezh er rouantelezh. Brasañ sened-meur an amzer-se a zo hini Trento (1545-1563). Resisaat a reas poentoù penndalc’hel eus ar gelennadurezh katolik a-enep ar Brotestantiezh hag a embannas dekredoù a zo bepred e talvoud hiziv an deiz. Kalz a dud santel a gasas da benn mat dekredoù sened Trento : sant Pius V, sant Charlez Boromea, sant Ignas Loyola (diazezer Kumpagnunezh Jezuz : ar Jezuisted), santez Tereza Avila, sant Yann doue, ha sant Kamilh Lenlis.
= An Iliz er ha  kantvedoù =