cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geopelia
Geopelia a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1837 gant an evnoniour saoz William Swainson (1789-1855).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Pemp spesad a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer en Aostralazia hag Azia ar gevred.
Valdenebro de los Valles
Valdenebro de los Valles zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
Borgosesia
Borgosesia zo ur gumun en Italia, e proviñs Vercelli, e rannvro Piemonte.
Frank Gorshin
Frank Gorshin (Franklin John Gorshin, Jr. e anv leun) a oa un aktor, fentigellour ha drevezer stadunanat bet ganet d'ar 5 a viz Ebrel 1933 e Pittsburgh ha marvet d'ar 17 a viz Mae 2005. Brudet eo evit e roll eus The Riddler er stirad skinwel Batman er bloavezhioù 1960.
Valdestillas
Valdestillas zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
Guy de Laval
Guy de Laval zo anv un 20 a wazed eus an Tiegezh Laval, konted Laval:
Villabaruz de Campos
Villabaruz de Campos zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León. 27 a dud a oa eno o chom e 2022.
Óliver Laxe
Óliver Laxe, bet ganet e 1982 e Pariz en un tiegezh galizat, a zo un aktour hag ur sevenour.
Graet en deus e studi war ar sinema e Skol-Veur Pompeu Fabra e Barcelona. Emañ o chom hag o labourat e Maroko. Kensavet en deus ar c'hevredad produiñ spagnol Zeitun Films.
Breia
Breia a oa ur gumun en Italia, e proviñs Vercelli, e rannvro Piemonte.
Kendeuzet e oa bet gant Cellio d'ar 1 a viz Genver 2018 d'ober ur gumun nevez : Cellio con Breia.
Buronzo
Buronzo zo ur gumun en Italia, e proviñs Vercelli, e rannvro Piemonte.
Jane Seymour
Jane Seymour, ganet war-dro 1508, marvet d'ar 24 a viz Here 1537, a oa trede pried ar roue saoz Herri VIII goude marv Anne Boleyn, dibennet e 1536.
Tri bloaz goude marv Jane ec'h addimezas ar roue da Anna von Jülich-Kleve-Berg, ne badas o friedelezh nemet un nebeud mizioù, rak torret e voe buan.
Villavellid
Villavellid zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
Jakez II
Jakez II a vez lavaret eus meur a roue pe briñs :
Sólveig Anspach
E 1990 e tapas diplom ar FEMIS (Fondation européenne pour les métiers de l'image et du son) hag e reas hec'h annez e Seine-Saint-Denis etre Montreuil ha Bagnolet.
Marvet eo hi dre ur c'hrign-bev eus ar vronn.
Villaverde de Medina
Villaverde de Medina zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
Amfiloc'hos
Amfiloc'hos ( Ἀμφίλοχος e gregach) zo un anv gresianek a gaver er mojennoù hag en istor.
Valduggia
Valduggia zo ur gumun en Italia, e proviñs Vercelli, e rannvro Piemonte.
Villavicencio de los Caballeros
Villavicencio de los Caballeros zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
Tronzano Vercellese
Tronzano Vercellese zo ur gumun en Italia, e proviñs Vercelli, e rannvro Piemonte.
Villafranca de Duero
Villafranca de Duero zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
Benet
Benet a zo ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
La Verrie
La Verrie a oa ur gumun e departamant Vande e Bro-C'hall.
Eil Brezel-bed
.
Anne Hyde
Anne Hyde (1638-1671), pe Anne Stuart, a voe pried kentañ James, dug York, a voe roue Breizh-Veur (Jakez VII Bro-Skos), a oa dugez York, a-raok bout rouanez Bro-Saoz, ha mamm d'ar rouanezed Mary II hag Anne Breizh-Veur (1665–1714).
He buhez
A-raok hec'h eured e oa dimezell a enor gant Mary, Princess Royal and Princess of Orange.
Katoligez
Treiñ a reas da gatoligez, e kuzh, en desped d'he ziegezh anglikan.
Dacnis
Dacnis a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1816 gant ar skiantour gall Jean Léopold Nicolas Frédéric Cuvier (1769-1832).
Anne Hyde
Katoligez
Un toullad sizhunioù goude genel he bugel diwezhaén e varvas er palez St. James ha beziet e voe en Abati Westminster.
Goude he marv e troas hec'h intañv ivez da gatolig.
Dacnis
Daouzek (12) isspesad en holl ; o c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika.
Campertogno
Campertogno zo ur gumun en Italia, e proviñs Vercelli, e rannvro Piemonte.
Anne Hyde
Katoligez
War-lerc'h ar roue James n'eus ket bet katolik ebet o ren e Breizh-Veur.
War-lerc'h Anne Hyde n'eus bet Saozez ebet o timeziñ d'un danvez roue saoz, ken na zimezas Diana Spencer da Charlez (priñs Kembre) e 1981.
Fou ?
Fou ? zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1882 en ur gazetenn, hag en dastumad Mademoiselle Fifi e 1883.
Istor
Fou ? a oa bet embannet e Gil Blas an 23 a viz Eost 1882, sinet Maufrigneuse, da gentañ. Bloaz goude, e 1883, e oa bet adembannet en dastumad Mademoiselle Fifi.
An danevell
Un den hag a gar e wreg zo krog da gaout disfiz outi pa'z a-hi da bourmen.
Anne de Montmorency
Anne de Montmorency zo bet anv meur a zen.
Eartha Kitt
Eartha Mae Kitt, lesanvet « Miss Kitt », zo ur ganerez hag un aktorez stadunanat ganet d'ar 17 a viz Genver 1927 e North (South Carolina), ha marvet d'ar 25 a viz Kerzu 2008 e Weston (Connecticut).
Turtur
Turtur a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1783 gant an evnoniour izelvroat Pieter Boddaert (1733-1795).
Spesadoù hag an isspesadoù anezhe
Pemp spesad a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer holl en Afrika, daou (2) isspesad dezhe en holl.
Mari II Bro-Saoz
Protestanted e oa an daou bried, goude ar Reveulzi Klodus, pa voe diroueet he zad katolik, Jakez II. Gwilherm III a renas e-unan goude he marv en 1694. En dornlevrioù istor e vez kaoz eus ren "William and Mary".
E-kerzh he ren e voe degemeret ar Bill of Rights.
Trigueros del Valle
Trigueros del Valle zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
Dilennerien Bavaria
Sed amañ roll Dilennerien Bavaria, en Alamagn.
Dilennerien
En 1623 e voe anvet Dilenner Bavaria da Dilenner Pfalz. Sede penaos e kastizas Ferdinant II an Impalaeriezh Santel an dilenner Friedrich V von der Pfalz hag e trugarekaas fealded Masimilian Iañ.
Pa varvas Masimilian III e voe staget dilenniezh Bavaria ouzh hini Pfalz.
Carcoforo
Carcoforo zo ur gumun en Italia, e proviñs Vercelli, e rannvro Piemonte.
Villabrágima
Villabrágima zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
Melignomon eisentrauti
Melignomon eisentrauti a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Indicatoridae.
Dougen a ra anv an evnoniour alaman Martin Eisentraut (1902-1994).
Annez
Kavout a reer ar spesad en Afrika issahara : Sierra Leone, Liberia, kreisteiz Ghana ha mervent Kameroun.
Anna Komnene
Anna Komnene (Άννα Κομνηνή, Anna Komnēnē e gregach), pe Comnena e latin (1083–1153), priñsez c'hresian, lennegez; merc'h e oa da Aleksios Iañ, impalaer roman ar reter, ha da Irene Doukaina. Skrivañ a reas an Alexiad, dezrevell istorel eus renad he zad, kentañ tro d'ur briñsez skrivañ diwar-benn he zad.
Liamm diavaez
]]
Leeds United F.C.
Leeds United Football Club a zo ur c'hlub mell-droad saoz krouet e. Renet eo ar c'hlub gant Andrea Radrizzani ha gourdonet gant Marcelo Bielsa. C'hoari a raio ar c'hlub e Premier League (an eil rummad) e 2020-21.
Roll loreidi
Premier League, 3 wech kampion: 1968-1969; 1973-1974; 1991-1992 Football League First Division, 2 wech kampion: 1923-1924; 1963-1964; 1989-1990 FA Cup 1 wech: 1972 League Cup 1 wech: 1968 Charity Shield, 2 wech: 1969; 1992
Kib UEFA. 2 wech: 1968; 1971
Turacoena
Turacoena a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1854 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).
Spesadoù
Daou spesad a ya d'ober ar genad :
Bucorvus abyssinicus
Bucorvus abyssinicus a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Bucorvidae hag int-i kar d'ar c'halaoed.
Anvet e voe Buceros abyssinicus (kentanv) da gentañ-penn (e 1783) gant an evnoniour izelvroat Pieter Boddaert (1733-1795).
Boued
Bevañ a ra diwar vellkeineged ha divellkeineged bihan dreist-holl ha kemer frouezh, gagn, greun ha had ivez.
Annez
Kavout a reer ar spesad en Afrika, en un takad hag a ya eus Gambia/Senegal da Etiopia, hanternoz Ouganda ha biz Kenya.
Michel Louette
Michel Louette a zo un evnoniour belgiat hag a zo e penn rann an Evnoniezh eus Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (Mirdi roueel Afrika ar C'hreiz) e Tervuren (Brabant Flandrez, Belgia).
Saint-Fulgent
Saint-Fulgent a zo ur gumun e departamant Vande e Bro-C’hall.
Villacarralón
Villacarralón  zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
Strollad Labourerion Kurdistan
Strollad labourerion Kurdistan (PKK, e kurdeg: Partiya Karkerên Kurdistan, pe KGK ez-ofisiel abaoe 2003), krouet e 1978 gant Abdullah Öcalan, zo ur strollad milourel dizalc'hour eus Kurdistan Turkia hag en em ginnig evel ul luskad gouvrezel a-enep d'al lu turk. Oberiant eo dreist-holl e Turkia, Siria, Iran ha muioc'h-mui en Irak.
Enebiñ a ra douzh Turkia en un doare milourel abaoe 1984. Da vare e grouidigezh e vize da gaout dishualded an tiriadoù kurdek e gevred Turkia. Goulenn a ra bremañ avat e vefe savet ur rannvro emren kevanek en ur reizhiad kevreadel, diskounaet ar rebelled (a vefe aotreet ivez da gemer perzh er vuhez politikel), ha divac'het Abdullah Öcalan a zo dalc'het er vac'h war enez Imrali e gwalarn Turkia abaoe 1999.
Lakaet e vez war roll an aozadurioù sponterion gant meur a vro.
Kealoniezh ha stourm
Embann a reas ar strollad mennozhioù broadelour ha marksour-leninour da vare e grouidigezh. Neoazh, dileuskel a reas al leninouriezh e 2003. War-lerc'h un harz-tennañ etre 2000 ha 2004 ec'h adlañsas ar strollad ar gouvrezel a-enep da Durkia.
Frederik
Frederik zo un anv-badez danek.
Villacid de Campos
Villacid de Campos  zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
Villabáñez
Villabáñez  zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
François Ruffin
François Ruffin, bet ganet d'an 18 a viz Here 1975 e Calais (Bro-C'hall), a zo ur c'hazetenner, ur sevenour hag ur politikour gall.
La Parure
La Parure zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en ur gazetenn e 1884, hag adembannet en dastumad Contes du jour et de la nuit en 1885.
François Ruffin
Savet en deus ar gazetenn Fakir e 1999 ha pennskridaozer eo. Skrivañ a ra ivez evit Le Monde diplomatique. Kemeret perzh en deus e-pad seizh vloaz en abadenn Là-bas si j'y suis. Kannad eo er Vodadeg vroadel c'hall er strollad La France insoumise.
Embernagra
Embernagra a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1821 gant an naturour gall René Primevère Lesson (1794-1849).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Daou spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
Villaco
Villaco zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
Geopelia placida
Geopelia placida a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hColumbidae.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an tri isspesad anezhañ e kornôg Okeania :
Tronzano
Tronzano zo anv div gumun italian:
Tour Eiffel
An Tour Eiffel zo un tour metalek savet e Pariz gant Gustave Eiffel. E 1889 eo bet digoret. Arouez Pariz ha Bro-C’hall eo. Kêr Bariz eo perc'henn an tour.
An Tour Eiffel zo bet savet e 1889 e Pariz, war ar champ de mars gant Gustave Eiffel. An tour zo ur framm metal, an tour oa bet savet en amzer-rekord, savet e oa bet e-pad 2 vloaz. Kregin a reas ar savadur d'an 18 a viz Gouere 1887 a echuiñ a reas e 1989, digeriñ a-rae d'an 31 a viz Meurzh 1989.
Ober a ra 324 metrad, ez eus 3 estaj; ur preti; taolenn reteriñ; ur bignerez. An tour Eiffel oa ar savadur uheloc'h er bed e-pad 30 vloaz. Eñ zo bet savet evit an diskouezadeg hollvedel eus Pariz, se zo arouez Frañs o tileuriañ ar vro. An tour zo un dedenn touristel, eñ zo anavezet gant kalzig a dud, bep vloaz 7 milion a dud a weladenn an tour Eiffel. An tour Eiffel zo hogos goulaouet e-pad an noz. Hiniv an deiz eo bihan e-keñver an tourioù arall evel ar Burj Khalifa. Ar pep brasañ eus an dud er bed a anav an tour Eiffel. Dañjerusoc'h-dañjerus eo pa vez avel.
Skiantel
"An tour Eiffel oa bet implijet evit ar skiantou, evit studi an anharzurted, ar meteologiezh... Ur labourva meteologiezh zo bet diazezet war he lein."
Biographiez
Gustave Eiffel zo bet ganet d'an 18 a viz Du 1832 ha marv eo d'ar 27 a viz Du 1923. Gustave Eiffel oa an ijinour, hag ur greanter Gall, eñ a gemer perzh e savadur ur pont bras garbit, ha d'an tour Eiffel.
Enebiezh
Un toullad arzourien a oa savet a-enep an tour e 1887: Alexandre Dumas (mab), Guy de Maupassant, Charles Gounod, Leconte de Lisle, Charles Garnier, Sully Prudhomme,
PlanetSide 2
PlanetSide 2 zo ur c'hoari doare free-to-play ha massively multiplayer online first-person shooter sevenet hag embannet gant Daybreak Game Company. Embannet eo bet e miz Du 2012. An heuliad eo d'ar c'hoari PlanetSide, hag a oa bet embannet e 2003. PlanetSide 2 a implij al lusker c'hoari video Forgelight Engine, a ro an tu da welet milieroù a c'hoarierien o stourm war ar memes gartenn. Evel ar c'hoari PlanetSide, PlanetSide 2 a gont istor tri luskad o stourm evit bezañ mestr war un tiriad, ar blanedenn Auraxis. PlanetSide 2 a zo bet embannet war PlayStation 4 e miz Even 2015. PlanetSide 2 en deus tapet rekord ar muiañ a c'hoarierien evit ur first-person shooter er memes emgann, 1158 c'hoarier war ar memes-tro e-pad ar memes emgann.
Kostezennoù
Teir c'hostezenn a zo engouestlet er brezel war ar blanedenn Auraxis.
Republik Terran
Skourr ar gouarnamant douarel. Reut, feuls, klask a ra derc'hel dorn an Douar war tud Auraxis. Pal ar c'hostezenn-se a zo unvaniñ dreistbeverien Auraxis evit klask adliammañ ar blanedenn gant an Douar. Al livioù implijet a zo an du hag ar ruz.
Ar Republik Terran a zo sot gant an urzh hag al lezennoù. Ar brezel graet dezho gant an div gostezenn all a zo gwelet evel mammenn un dizurzh a rank bezañ gwasket garv ne ra forzh al live feulster implijet. Nerzhioù an TR a implij armoù gant tennoù bliv, bolodoù e-leizh, tankoù kreiz bliv ha nijerezhioù brezel prim.
Riegezh Vanu
Ar Riegezh Vanu a zo ur strollad relijiel strizhkredour don na wel spi evit an Denelezh nemet dre implij ha mestroni an hen deknologiezh estrengor kavet war ar blanedenn Auraxis. Evit al luskad-se ez eo ur pazenn a vez ret d'ober gant Mab-Den. Implij a reont teknologiezhoù a live uhel, bez o deus armoù nevez a vez mestroneit ganto nemetken war an dachenn emgann.
Kefridi pennañ al luskad a zo adkavout ar muiañ niver a objedoù bet laosket gant an dud estrengor war ar blanedenn Auraxis, gwelet a reont ar brezel evel unan santel a ro an tu dezho da furchal tiriadoù a c'hellfe kuzhañ teknologiezhoù.
Karoline Auguste Bavaria
Karoline Auguste Bavaria pe Karoline Charlotte Auguste von Bayern en alamaneg (Mannheim 1792–1873 Wien) a oa ur briñsez eus Bavaria. Merc'h e oa da Masimilian Iañ Jozeb, kentañ roue Bavaria, ha d'e bried kentañ Auguste Wilhelmine von Hessen-Darmstadt.
1808-1814
Dimezet e voe gant he zad da 16 vloaz, da Wilhelm Iañ Württemberg, da virout ouzh an impalaer gall Napoleon da rediañ anezhi da zimeziñ hervez e youl, rak a-du gant Napoleon e oa rouantelezh Bavaria, ha plegañ d'an impalaer a ranke Masimilian ober. Goude an eured e lavaras Wilhelm, he fried, dezhi : « Aberzhet omp d'ar politikerezh ». Bevañ a rae pep hini en e du er palez ha ne voe ket sevenet ar briedelezh. Karoline Auguste a dremene hec'h amzer o skrivañ lizhiri d'he breur Ludwig Iañ hag o teskiñ italianeg ha saozneg. Freuzet e voe an dimeziñ gant ar pab Pius VII evit ma c'halljent dimeziñ hervez al lidoù katolik.
E miz Here 1816 e timezas da Franz Iañ, Impalaer Aostria, roue Hungaria ha Bohemia. A-raok an eured-se e veze lavaret Charlotte anezhi, goude ne voe nemet Caroline.
Dimezioù
Div wech e timezas Karoline eta: Bugel ebet n'he doe.
Patrick Le Besco
Patrick Le Besco (Padrig ar Besko e brezhoneg ), ganet e 1950, zo ur yezhour eus Pariz, a orin breizhat ha vietnamat, hag en deus savet meur a levr diwar-benn ar brezhoneg hag ar yezhoù keltiek, embannet gant Emgleo Breiz pe L'Harmattan e Pariz.
Dimezet eo bet da Catherine Belkhodja, tri bugel o deus bet : Maïwenn Le Besco, Jowan Le Besco hag Isild Le Besco.
Louise Auguste Danmark
Louise Auguste Danmark, pe Louise Augusta af Danmark e daneg, ganet e 1771 en Hørsholm, ha marvet e 1843 en Augustenburg, a oa ur briñsez eus Danmark ha Norge hag a deuas da vout dugez Schleswig-Holstein-Sonderburg-Augustenburg dre he dimeziñ.
En-ofisiel e oa merc'h d'ar roue Christian VII ha d'ar rouanez Caroline Mathilde von Hannover. Hogen krediñ a reer a bep tu eo Johann Friedrich Struensee, medisin ar roue ha rejant de facto, an hini a oa tad dezhi. « Struensee vihan » a veze graet anezhi.
Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Friedrich Christian II (Schleswig-Holstein-Sonderburg-Augustenburg)
Gil Blas
Istor
Padout a reas eus an 19 a viz Du 1879 betek ar 4 a viz Eost 1914, ha goude, bep an amzer, adal an 20 a viz Genver 1921 betek ar 7 a viz Meurzh 1940. Ur stagadenn sizhuniek a oa,  Gil Blas illustré, krouet adal an 30 a viz Mae 1891.
Villafrades de Campos
Villafrades de Campos zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
Gil Blas
Kenlabourerien
Guy de Maupassant en devoa kontrad gant ar gazetenn hag embannet e oa bet kalzik eus e zanevelloù enni, met gant an anv "Maufrigneuse" e sine anezho.
Melignomon zenkeri
Dougen a ra anv ar skiantour alaman Georg August Zenker (1855-1922).
Orc'homenos (Beotia)
Istor
Hervez ar mojennoù, Orc'homenos a oa kêr-benn ar Vinianed, ur ouenn vojennel a harozed. Edo o skourr pennañ o chom eno hervez an Ilias (II, 511). Anvet e voe Minie da gentañ, evel m'er skriv Paosanias ar Beajour, ha Plinius ar Yaouankañ (IV, 8) a ra anezhi Orchomenus Minyoeus antea dictus.
Azeulet e veze ar C'haritezed en Orc'homenos, ma oa gouestlet un templ dezhe, anezhañ unan eus temploù koshañ Bro-C'hres war a lavarer. Eno ivez edo feunteun Akidalia, ma teue ar C'haritezed da gouronkañ.
Emañ ar geoded e genoù ur stêr m'en em daole an Hippokrenes, lec'h a blije kenañ d'ar Muzezed, hervez skridoù ar varzhed. Poblet e oa al lec'h adalek Henoadvezh ar maen.
Lesson
Lesson a oa ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
Orc'homenos (Beotia)
Arkeologiezh
thumb|right|C'hoariva kozh kêr Orc'homenos.
Etre 1880 ha 1886 e tizoloas Heinrich Schliemann un tholos anvet « Bez Minias ».
E 1893 e oa dizouaret gant A. de Ridder un templ da Asklépios ha bezioù eus an nekropolenn roman.
Ur strollad arkeologourien renet gant Heinrich Bulle hag Adolf Furtwängler a gendalc'has gant an enklaskoù etre 1903 ha 1905.
E 1970-1973 e voe kendalc'het ar furchadegoù gant Theodore Spyropoulos, a zizoloas ur palez mikenian ur vered eus amzer ar ragistor hag ur c'hoariva kozh.
Novaya Zemlya
Novaya Zemlya (ruseg: Но́вая Земля́, distagadur LFE: [ˈnovəjə zʲɪmˈlʲa], ar pezh a dalvez “Douar Nevez”) zo un enezeg e Meurvor Arktika, e hanternoz Rusia ha biz Europa, hag a ra an disparti etre Mor Barents ha Mor Kara. 90 650 km² eo he gorread, da lâret eo kement ha hini Portugal. An div enezenn bennañ zo dispartiet gant strizh-mor Matochkin.
Hervez niveradeg 2011 e oa 2 429 annezad e Novaya Zemlya, 1 972 anezhe o chom e Belouchya Gouba, ar greizenn velestradurel. A-raok bezañ dilec'hiet d'an douar bras er bloavezhioù 1950 e oa ur boblañs Nenets o chom en enezeg.
D'an 30 a viz Here 1961 e voe lakaet da darzhañ ar vombezenn nukleel anvet Tsar Bomba a-us an enezeg.
An inizi
Div enezenn bennañ a zo:
Loki
Loki eo doue an tan e mojennoù Skandinavia. Un doue gwidreüs ha goapaus e oa da gentañ, deuet da vezañ kildrouk war-lerc’h. Mab e oa d’ar ramz Fárbauti ha d’an doueez Laufey. Dimezet e oa d’an doueez Sigyn ha sellout a reer outañ evel advreur Odin
Gant ar ramzez Angrboða (Angrboda) en deus bet bugale, en o zouez ar bleiz Fenrir, an naer Jörmungandr ha Hel, doueez ar re varv. Gant Loki ivez eo bet ganet Sleipnir, ar marc’h eizh pav.
Tronzano Lago Maggiore
Tronzano Lago Maggiore zo ur gumun en Italia, e proviñs Varese, e rannvro Lombardia.
Villalba de la Loma
Villalba de la Loma zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
Tommadur ar blanedenn
<p align="left" style="spacing:6px; padding:6px; border:1px solid #006699; background:#EAF5FB"> Savet eo ar pennad-mañ diwar labour bet graet gant skolidi. Sikourit da wellaat an danvez, mar plij ganeoc'h.
Alkinoe
Alkinoe (Ἀλκινόη / Alkinoê e gregach) a oa ur vaouez eus Korinthos, e mojennoù Henc'hres.
Tommadur ar blanedenn
An efed ti-gwer
Un efed naturel eo hag a lak korfoù zo, tommet en ur euvrañ gouloù ur vammenn, da vezañ tommoc'h eget ma rankjent bezañ. Un treuzlavar deut da vezañ boutin eo da geñveriañ ur blanedenn ouzh un ti-gwer met aes eo da gompren gant an holl. Abalamour da c'h/Gazoù a efed ti-gwer (GET) e vez euvret ul lodenn eus skinoù an Heol gant an Douar ar pezh a domm an atmosferenn hag al litosferenn, hidrosferenn d'he heul. Cheñchet-dicheñchet eo bet an efed-mañ e istor hor planedenn met seblantout a ra ar c'heemmadurioù a-vremañ erruout fonnus ha tuek.
Alkinoe
Mojenn
Kontet eo bet ar vojenn gant Parthenios Nikaia. Merc'h e oa da Bolybos, roue Korinthos. Dimezet e oa da Amfiloc'hos, eus Korinthos, mab da z-Dryas.
Implijet he devoa an nezerez Nikandra ha kaset anezhi kuit hep gopr. Dre-se he devoa sachet kounnar an doueez Athena warni. An doueez eta an hini a reas dezhi orgediñ ouzh ur paotr yaouank eus Samos anvet Ksanthos. Ha hi d'ober he soñj da vonet kuit gant an den-se ha da lezel pried ha bugale war he lerc'h. War al lestr e savas morc'hed dezhi hag en em daolas er mor, ma voe beuzet.
Tommadur ar blanedenn
An efed ti-gwer
Skinoù an heol a erru en atmosferenn, ul lodenn (30%) a vez taolet en-dro davet ar spas gant sikour ar c'houmoul gwenn, gorreadoù sklaer an Douar dreist-holl gant toenn ar bed. Al lodenn ziwezhañ euvret gant gorre al leur a zalc'h an tommder hag a zieub anezhi diouzh noz ha diouzh deiz betek an atmosferenn dindan stumm skinoù isruz. Ul lodenn eus ar skinoù-se a zo euvret gant ar gazoù efed ti-gwer, 'pezh a domm an atmosferenn. An tommder-se a vez adkaset e pep lec'h, ul lodenn a zo betek ar spas met ul lodenn all a za davet an Douar, pezh a zegas tommder c'hoazh. Hep an efed ti-gwer, hag gant un albedo (ar c'hementad a skin adskignet gant ur gorread) keidenn an temperadur war an douar a vefe eus -418 derez, ar skorn a gounezfe muioc'h a douaroù neuze e kreskfe an albedo hag e tiskennfe betek nebeutoc'h evit -50 derez.
Ar gazoù efed ti-gwer o deus holl ar memes karakteristik da lâret eo euvriñ ul lodenn eus an infraruz skignet gant an Douar.
Ar gazoù efed ti-gwer pennañ a zo an aezhenn dour, an dioksidenn garbonCO2, ar methan CH4, an oksidenn nitreu pe protoksidenn azot N2O hag an ozon O3 met ivez ar re 'eus an industriezh, fluorokarbon kloret, enno ar CFC, ar freon, ar perfluoromethan hag an hewafluorenn soufr.
Empleg e-barzh an efed ti-gwer gant ar gazoù efed ti-gwer pennañ
Deus pelec'h e teu ar gazoù efed ti-gwer
Dont a reont eus 26% eus an tranportoù, an industriezh eus 22%, al labour-douar 19%, an tiegezhioù 19% ivez, an treuzfeurmadur energiezh 13%, tretamant al lostajoù 3%. Abaoe an dispac'h grantel (19 vet kantved) he deus kresket kalz ar produadur gazoù efed ti-gwer. 60% eus produadur ar gazoù efed ti-gwer a zo produetgant ar broioù pinvidik. Efedoù a vo, trenkoc'h ar morioù, live an dour a gresko eus 10 cm gant distrizhañ an dour gant an tommder, redoù ar mor a cheñcho, muioc'h a gleñdoù lovrus, ha marteze un efed boulenn erc'h rak kementadoù bras tre a methan a c'hellfe bezañ skarzhet gant doenn ar bed pe an toundra o teuziñ.
Tomas Tranströmer
Tomas Gösta Tranströmer (ganet d'ar 15 a viz Ebrel 1931 ha marvet d'ar 26 a viz Meurzh 2015 e Stockholm) zo ur skrivagner, barzh ha troer eus Sveden, hag en deus tapet Priz Nobel al Lennegezh e 2011.
Tommadur ar blanedenn
Protokol Kyoto
Protokol kyoto a zo un treted etrevroadel gant ar pal reduiñ signadur ar gazoù efed ti-gwer eus 1997 sinet gant 168 bro e 2010. Ar protokol-se en deus ar pal e vefe digresket etre 2008 ha 2012 eus 5,2% da-geñver 1990 skignoù 6 gaz efed ti-gwer: dioksidenn garbon, methan, dioksidenn azot, ha tri substitut ar klorofluorokarbon.
Tomas Tranströmer
Troet eo bet e skridoù en un 60 yezh disheñvel bennak.
Tommadur ar blanedenn
Kuzuliadeg Rio
Kemer a ra e kont ar c'hudennoù liammet gant ar yerc'hed, al lojeiz, ssaotradur an aer, mererezh ar morioù, ar c'hoadeier, ar menezioù hag all. Sommet Rio n'eus ivez adoptet ar c'honvension war ar an hin a lavar eo dav reduiñ ar skignoù gazoù efed ti-gwer evit erruout betek sinadur e 1997 eus protokol Kyoto.
Ar blanedenn hiziv an deiz
Abaoe ur c'hantved, an temperadur en deus kresket eus 0,7 °C dreist-holl e-kerzh an 30 bloavezh diwezhañ. Evit n'ompas kaout un dirolladenn klimatek, ar GIEC (groupe intergouvernemental d'experts sur le climat) a lavar e rankfe chom hep pignat muioc'h eget 2 °C a-benn 100 vloaz. Chom a ra nemet 1,3 °C a varjenn. An diskoulm nemetañ, hervez ar skiantourien, vefe lakaat an dilaoskadennoù CO2 da zigreskiñ a 50% d'an nebeutañ a-benn 2050.
Abaoe 200 vloaz, gazoù ar c'hirri-tan, an tommerezh ha distaolioù an industriezhoù o deus lakaet kementad ar gaz karbonek (CO2) en atmosferenn da greskiñ eus 30%, ar pezh a zalc'h an tommder muioc'h.
Ar vorskorneg he deus kollet un drederenn eus e ec'honad (pe volum) e 30 vloaz. Gallout a rafe bihanaat eus an hanter a-benn 2010. Skorneg ar Greunland en defe, da skouer, kollet 1500 miliard a donenn skorn etre 2000 ha 2008. Skornegi ar menezioù a deuz ivez. An demz-amzerourien n'int ket holl a du 'vit lavar peseurt kementad a skorn a deuz.
Abaoe 1975, an niver a siklonoù a zo bet lieset dre zaou. Ma kendalc'h an temperadur da bignat, e c'hellfemp kaout muioc'h a sec'horioù, a dour-beuzioù, a vareadoù gor .. Met diaes eo c'hoazh ober al liamm etre tommadur an hin ha lieskementadur ar fenomenoù meteorel.
Gwelet eo bet gant hollad ar satellitoù hag ar sontadennoù eus ar gevredigezh skiantel, n'eo ket naturel an tommadur klimatek. An tommadur a zo e-kerzh abaoe penn-kentañ ar prantad industriezh a zo dleet d'ar gazoù efed ti-gwer hag a zo skignet gant hor sevenadurezh teknologel hag a implij re-veur hag a zo noazus da hollad an ekosistemoù
Perak ez a ar blanedenn war dommaat ?
An tommadur planedel a zo dleet da 5 kaoz pennañ:
Petra 'vo ma kendalc'h an temperadur da bignat ?
Un nebeud sifroù:
E 2007 eo savet niver an dud marv abalamour da wallzarvoudoù naturel da 7 000 marv. Ar pevare bro e-lec'h ma'z eus bet ar muiañ a dud marv eo an Izelvroioù gant 1 000 a dud marv gant ar maread-gor e miz Gouere. E pempvet plas e vez adkavet Belgia gant ouzhpenn 600 marv abalamour d'ar maread-gor ivez. En 8vet plas emañ Ukrainia e lec'h ma'z eus bet 800 den a zo marvet diwar-goust ur skoulad yenien. En holl ez eus bet 395 darvoud naturel, en o zouez 226 dour-beuz. Bez' ez eus bet 21 000 marv abalamour da wallzarvoudoù naturel. 134 000000 a dud tapet gant gwallzarvoudoù naturel. 19 000 000 000 a zollaroù dispignet evit adober ar pezh oa bet distrujet.
Ar c'hoadeier gleb ha trovanel diwezhañ a c'hellfe bezañ distrujet a-benn 40 vloaz. An dud a implij dija 50% eus an dour mat da evañ. A-benn 2050 e c'hallo ar sifr-mañ mont betek 70%. Er bloavezhioù 2080 e c'hallfe 88 million a dud a c'hellfe gwelet o ziez tapet gant an dour beuz. Ar beveziñ nerzhus er bed a c'hellfe kreskiñ eus ouzhpenn 50% a-benn 2050. Tost d'un drederenn eus ar spesadoù loenel ha plantel (ur milion) a c'hellfe mont da get a-benn 2050 abalamour d'ar cheñchamantoù klimatek. Erc'h peurbadel ar C'hilimandjaro a c'hellfe bezañ teuzet a-benn 2050. Teuzet en deus eus ouzhpenn 80% abaoe 1912, ar bloaziad eus ar c'hentañ sevel kartennoù. A-benn 2030 e vo liesaet an niver a otoioù dre zaou.
Dre ma pign temperadur an douar e teuz ar skornegoù abuanoc'h-buanañ. Ma ne vez graet netra a-benn 2100 e vo teuzet kazimant tout ar skornegoù. Skornegoù an Alpoù ne baouezont ket da deuziñ, pa ne vo ket ken a skorneg neuze e vo nebeutoc'h a stêrioù, pelec'h ez aimp da gemer dour mat da evañ ? Ret e vo deomp mont da gerc'hat anezhañ er mor ha lakaat anezhañ da zont da vezañ mat da evañ, ni hon-unan, hag ouzhpenn-se e kousto ker. Ma ne vez ket digresket ar CO2 skarzhet ganeomp e vo kondaonet ar skornegi…
Filmoù ha levrioù
Bez ez eus filmoù a zo deuet er maez evit lakaat en dud da gaout o ali ha da enebiñ a-enep tommadur an douar: Le jour d'après a zo un istor o paseal e New-york ha ez eus gwall-zarvoudoù naturel enno, e keit-se emañ un den o klask e vugel e ker New-York. Bez ez eus filmoù all evel Une vérité qui dérange, Home, réchauffement climatique o komz eus ar memes sujet. Bez ez eus ivez leun a levrioù.
Arroudenn
''« Ma'z afe ar gwenan da get n'en defe mab-den nemet 4 bloaz dirazañ. Hep ar gwenan, n'eus ket mui a bolen, nag a blantoù, nag a loened, nag eus mab-den. »''
Bilbo Sac'heg
Bilbo Sac'heg a zo un hobbit, tudenn bennañ levr An Hobbit (The Hobbit e saozneg, m'eo Bilbo Baggins e anv), savet gant ar skrivagner saoz J.R.R. Tolkien. Bilbo eo an hini a gav ar Walenn Nemeti, a oa bet dianket gant Gollum, a-raok reiñ anezhi d'e genderv yaouank Frodo Sac'heg, ar pezh a zo abeg da Vrezel ar Walenn, diwezhatoc'h, er bloaz 3018.
An aktour saoz Martin Freeman a c'hoari Bilbo er film gant Peter Jackson An Hobbit ha Ian Holme a c'hoari an dudenn er filmoù The Lord of the Rings gant ar memes sevenour.
Villafrechós
Villafrechós  zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
Albizzate
Albizzate zo ur gumun en Italia, e proviñs Varese, e rannvro Lombardia.
Maredudd ab Owain ab Edwin
Maredudd ab Owain ab Edwin, marvet e 1072, a oa priñs Deheubarth, ur rouantelezh e mervent Kembre.
Mab e oa da Owain ab Edwin, eus lignez Hywel Dda. Kemeret e oa bet ar rouantelezh Gruffydd ap Llywelyn, a unvanas Kembre, tostik en he fezh, dindan e gurunenn. Pa varvas Gruffydd e 1063 avat e c'houlennas Maredudd kurunenn Deheubarth ebit e lignez-eñ.
Tra ma renas Maredydd e krogas aloubadeg an Normaned e gevred Kembre. Goude klask enebiñ e laoskas Maredydd anezho da gemer Gwent, hag evel trugarekadenn e voe roet dezhañ douaroù e Bro-Saoz en 1070.
En 1072 e voe lazhet en un emgann tost d'ar stêr Rhymni. E vreur Rhys ab Owain e renas war e lerc'h.
Ur mab en devoa, Gruffydd ap Maredudd, a oa o chom e doaroù saoz e dad, hag a voe lazhet pa deuas da Gembre da glask adkemer rouantelezh e dad digant Rhys ap Tewdwr.
Villalba de los Alcores
Villalba de los Alcores zo ur gumun eus Spagn, e proviñs Valladolid, en Kastilha ha León.
Askell-dro
Un askell-dro a zo un aerlestr pounneroc'h-eget-an-aer hag a ya en-dro gant un askell pe veur a hini hag a dro war un ahel: malvennoù ur rotor. Ar skouer anavezetañ eo ar viñsaskell met reoù all a zo, evel an "autogyro", ar "cyclogyro", ar "gyrodyne"...
Ian McKellen
Sir Ian Murray McKellen, bet ganet d'ar 25 a viz Mae 1939 e Burnley, Lancashire, Bro-Saoz, a zo un aktour c'hoariva ha sinema. Brudet eo evit c'hoari Gandalf e-barzh filmoù Peter Jackson : An Hobbit hag Aotrou ar Gwalennoù.
Daelerezh
Daelerezh a reer eus hollad an araezioù kefredel a implijer en argerzh ar breutaat poellek etre daou zen, pe vuioc'h, o deus mennozhioù disheñvel, a-benn anataat kealioù, dizarbenn an arguzennoù enep ha kendrec'hiñ an dud pe c'hoazh dizoleiñ ur wirionez,.
E prederouriezh Henc'hres, hini Sokrates (~470 - ~399 KJK) ha Platon (~428 - ~348 KJK) pergen, e oa an daelerezh arz ar breutaat dre c'houlennoù ha respontoù. Pelloc'h, er Grennamzer, e oa an daelerezh par d'ar boelloniezh, evel enebet ouzh an dareulerezh. Diwezhatoc'h, da heul Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831), e voe lakaet an daelerezh da argerzh ar preder ma ne c'haller ket disrannañ soñjoù dislavarus (an <abbr title="Keal a lakaer da wirionez, hag a zifenner.">dodiñ hag ar <abbr title="Ar c'heal kontrol-rik eus an dodiñ, a zifenner ivez.">gourzhdodiñ ) hogen ma c'haller o unvaniñ er <abbr title="Keal nevez a unvan an daou all dre dremen dreisto.">c'hendodiñ. Danvezelouriezh daelerezhek a reer eus prederouriezh Karl Marx (1818-1883), ha diazez an natur eo an daelerezh hervez Friedrich Engels (1820–1895).
Reinwardtoena
Reinwardtoena a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1854 gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857) : dougen a ra anv an naturour izelvroat Caspar Georg Carl Reinwardt (1773-1854).
Daelerezh
Tu zo da lavaret ez eo istor ar brederouriezh hini an daelerezh.
Rouantelezh Aragon
Rouantelezh Aragon zo ur rouantelezh istorel e Spagn, ganet da vare ar Reconquista ma vleunias ar sevenadurioù aragonek ha katalanek.
Daelerezh
Brezhoneg
Nevez eo ar ger daelerezh, pa n'eo testeniet nemet abaoe 1992. Deveret eo diouzh dael, a zo testeniet abaoe 1732 hag a zeu eus an henvrezhoneg dadl. Evel ar cherneveureg dathel, ar c'hembraeg dadl hag ar gouezeleg dàil e teu dadl eus an hengeltieg datlā a dalvez "bodadeg",.
Reinwardtoena
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Tri spesad a ya d'ober ar genad :
Rouantelezh Aragon
Echuiñ a reas istor ar rouantelezh pa voe unanet ouzh Rouantelezh Kastilha gant eured ar Rouaned Katolik Fernando II Aragon hag Izabel Iañ Kastilha.
Istor
Ganet eo Rouantelezh Aragon en 1035, pa voe unvanet kontelezh Aragon ha re Sobrarbe ha Ribagorza gant Ramiro Iañ Aragon.
Daelerezh
Yezhoù indezeuropek nann-keltiek
Eus ar wrizienn latin dialectica, diwar an henc'hresianeg διαλεκτική dialektikê, "arz ar breutaat", e teu ar gerioù kevatal da zaelerezh er yezhoù indezeuropek nann-keltiek. Ar perseg (farsi) دیالکتیک a lenner dyyalektik ivez.
Un nebeud yezhoù all
En arabeg e lavarer جدلية (d)jadalyya, "breutadenn", diwar ar wrizienn جدل (d)jadal, "tabut". Heñvel eo ster דיאלקטיקה en hebraeg, ur yezh semitek all. Heñvel ivez eo ster ar ger er yezhoù nann-indezeuropek all : breutadenn, tabut. Resisoc'h eo ar ger sinaek 辩证法, pinyin biàn zhèng fǎ, "doare da vreutaat ha prouiñ" Kement ha "prezeg a brou al lezenn" e talvez ar ger japanek べんしょうほう / 弁証法 benchouhou, , a hañval bezañ kar d'ar c'horeaneg 변증법 byeon jeum beop, "brasaat tu al lezenn".
Pennaennoù
Plaenaat diemglevioù dre vreudoù poellek eo pal an daelerezh ; pelloc'h ez eo e bal klask ar wirionez. Kent Sokrates e veze ar boaz gant ar brederourien kemer un diogeladenn ha prouiñ e oa gwir dre ziskouez e kase an diogeladenn enep d'un disoc'h diwir pe ziboell. Un hentenn all a oa bet dibabet gant Sokrates : kemer ur c'houlakadenn ha diskouez e kas d'un dislavar, ha dre-se tennañ ar vartezeadenn-se diouzh tachenn ar wirionez. Un trede doare da blaenaat diemglemvioù eo diarbenniñ diazez an diogeladenn ha hini an diogeladenn enep ha treuzkas an div d'un trede diogeladenn a zo dreist dezho ha tostoc'h d'ar wirionez. Alies e sav un diemglev all dre an hentenn-se, pa nac'h dalc'hidi an diolegadennoù kentañ distreiñ war o soñj.
Tostoc'h d'hon amzer e voe diazezet un daelerezh nevez a anver daelerezh Hegel, pe daelerezh Fichte ; pevar meizad a ya da ober ar sichenn anezhañ : Bez' e oa dija eus ar pennaennoù-se e meizad an daelerezh da vare Herakleitos (~535 - ~475 KJK), pa zisklêrie hemañ e oa pep tra o kemmañ bepred dre c'hoari enebiezh an nerzhioù a zo e pep tra.
Kent Sokrates
En Henc'hres, da heul ar prederour Parmenides (~544 - ~450 KJK) a lavare n'eus gwirionez ebet e meno den pe zen, e selled alies ouzh an daelerezh evel ouzh "poell an touell" : arz ar vrizhouizieien a lavar gaou, hep gouzout dezho a-wezhioù, a embannont evel gwirionez dre zrevezañ doareoù ar poell gwirion, ar poell-se o kuzhat goullonder o frezeg. Hervez Sokrates e voe ijinet an daelerezh gant ar prederour Zenon ag Eleates (~490 - ~430 KJK). Pelloc'h, er pezh a anver predouriezh klasel Henc'hres, e troas an daelerezh d'un doare poellata a zo diazezet war ar c'hendiviz etre arguzennoù (an dodiñ) hag arguzennoù kontrol (ar gourzhdodiñ). Diarbennadur an dodiñ e vez disoc'h an hentenn-se a-wezhioù ; gwezhioù all e teu an dud a-benn da gendeuziñ an arguzennoù er c'hendodiñ, da lavaret eo en un diogeladenn a zo tostoc'h d'ar wirionez ; dibaot a wezh e tro ar breud da enebiezh krenn, ha hep disoc'h bastus ebet zoken e vez alies laouen an dud o vezañ gwellaet live ar breud.
Sokrates : goulennoù ha respontoù
Boas e oa Sokrates da ensellet meno ha kredennoù an dud, ha zoken pennaennoù ar soñjal hag ar poellata, dre atersiñ den pe zen a-benn anataat un dislavar pe ur gwander en arguzennoù an den-se. Gwellaat an dud e oa ar pal, dre o disammañ diouzh fazioù ne oant ket emskiant anezho — bez' e c'haller lavaret ivez e klaske Sokrates lakaat an dud da ziskuliañ ur ouiziegezh a oa enno hep gouzout dezho. Dre Blaton, a voe unan eus diskibled Sokrates, ez anavezer atersadennoù e gelenner — kendivizoù a reer eus skridoù Platon, a roas lañs d'un hentenn nevez e-touez ar brederourien. Alies avat ne gas ar c'hendiviz nemet d'un hent-dall, a anver <abbr title="Un harz didreuzadus en ur poellatadur">aporiezh, hogen fazioù ha treuzveizadennoù zo bet skarzhet war an hent.
Platon : eus ar c'hendiviz d'ar wirionez
Un hentenn da dizhout ar wirionez eo an daelerezh hervez Platon : dre geñveriañ hag ensellet meur a ali e c'haller mont dreist meno ar brasañ eus an dud ha diskuliañ ar ouiziegezh wirion. Dre an daelerezh eta e c'haller sevel diwar bed an diavaezioù ha tizhout hini ar ouiziegezh, hag alese kompren ar meizadoù hollek kent kompren pennaennoù hor bed.
Aristoteles : ar poellata daelerezhek
Evel Platon e selle Aristoteles (~384 - ~322 KJK) ouzh an daelerezh evel ouzh arz ar poellata diwar-benn mennozhioù a greder bezañ par d'ar wirionez. Hervezañ ez eo hollret tremen dre an daelerezh evit anataat pennaennoù prederouriezh ar skiantoù — ha pennaennoù ar brederouriezh hec'h-unan — rak mar klask un den en e unan prouiñ unan eus ar pennaennoù-se ne gasje nemet d'ur "poellata kelc'hiek" difrouezh ; ar pezh nemetañ a c'haller ober eo ensellet meur a arguzenn gant meur a zen betek kavout a-stroll un arguzenn na c'haller ket enebiñ outi. En tu all da geñveriadur ar mennozhioù ez eus ur c'houblad meizadoù, pe reolennoù poelloniel, a ra an diforc'h etre arguzennoù un den en e unan ha re ur strollad tud o ren un dael :
Goude Aristoteles
Diogenes Laertios, e deroù an, a roas div zespizadenn eus an daelerezh hervez ar stoikourien en e levr Buhez ha kelennadurezh ar brederourien veur (VII, 41-44) :
Ar Grennamzer
Anicius Manlius Torquatus Severinus Boëthius (~480 - ~525), ur prederour italian, e voe ar gouizieg kentañ o labourat war oberennoù Aristoteles er Grennamzer. Ar yezhadur, an daelerezh hag an dareulerezh kendeuzet eo an daelerezh hervez termenadur kentañ Diogenes Laertios eta. <abbr title="Latin evit 'an tri hent'">Trivium skolioù an Henamzer e oa, da lavaret eo kentañ derez an deskadurezh ; "galloud ar yezh" e oa an trivium, ha diazez an eil derez anvet quadrivium : ar sonerezh, an niveroniezh, ar ventoniezh hag ar steredoniezh. Ar seizh arz frank a raed eus trivium ha quadrivium.
E deroù an ez erruas ar seiz arz frank er C'hornôg kristen dre ar manac'h Beda Venerabilis hag an eskob Isidoro de Sevilla. Adkemeret e voent gant ar manac'h saoz Alcuin, kuzulier Karl Veur, evit diazezañ reizhiad deskadurezh impalaeriezh ar Garolingidi (800-887).
Abraham
thumb|upright=1.2|An ael hag Abraham, hervez [[Caravaggio]] Abraham ( אַבְרָהָם en hebreeg, إبراهيم‎, Ibrāhīm, en arabeg) zo un den a zo meneget e anv e Levr ar C'heneliezh, er Bibl, hag a zo lakaet da hendad pobl Israel. Gwechall e veze brasjedet e veve war-dro 1800 vloaz kent JK, hiziv e kreder n'eus nemet ur vojenn anezhañ.
Daelerezh
Ar Grennamzer
Adalek an e voe adtroet oberennoù Aristoteles, ar pezh a roas lañs d'un tabut en Iliz etre dalc'hidi an daelerezh, e soñje dezho e c'halle hentenn Aristoteles reiñ un displegadenn boellek d'ar c'hevrinoù kristen, hag enebourien an daelerezh, o devoa aon e vije kollet ar c'hevrinoù relijiel, hag a zalc'he da aotrouniezh Tadoù an Iliz.
Abraham
Diwar Abraham eo deuet an teir relijion undoueek : ar yuzevegezh, gristeniezh hag an islam.
Daelerezh
Ar Grennamzer
War gresk ez eas an daelerezh en en Iliz : kevret gant ar yezhadur hag ar boelloniezh e teuas da vezañ ur benveg rekis evit an doueoniourien. D'ar mare-se e savas ur mestr war an daelerezh, an doueoniour, prederour ha sonaozour breizhat Pierre Abélard (1079-1142). Er c'hantved-se ivez e voe troidigezhioù latin nevez eus skridoù Aristoteles, o tont eus Toledo e Spagn hag eus Italia ; addisplegerien Aristoteles a voe troet ivez, en o zouez reoù o tont eus Arabia, evel ابن سينا Ibn Sina (Avisenna).
En e c'hanas prederouriezh Aristoteles un diskiblezh nevez, ar <abbr title="Prederouriezh ha doueoniezh an Iiz.">skolastik, ar pal dezhi lakaat prederouriezh Aristoteles da glotañ gant an doueoniezh kristen. Gant Tommaso d'Aquino e voe embannet an disoc'h, Summa Theologiæ, "Pennober doueoniel"
Abraham
Geneliezh
Tad eo da Izaag hag Ishmael, eontr da Lot.
Daelerezh
Ar Grennamzer
"Ar poell e servij ar feiz" hag "Ar brederouriezh e servij an denoniezh" e voe gerioù-stur e metoù doueoniourien ar Grennamzer, pa dalveze an daelerezh da zisplegañ lod eus kelennadurezhioù ar gristeniezh, ha da blaenaat tabutoù-diabarzh dre ar c'hendiviz. Setu amañ pazennoù an daelerezh evel ma oant e dibenn ar Grennamzer :
Ar brederouriezh arnevez
En o stad e chomas an traoù a-hed an Azginivelezh ha betek dibenn an. E deroù an, e 1809, e voa ar prederour alaman Johann Gottlieb Fichte (1762-1814) anvet da gelenner e Skol-Veur Berlin, ma voe brudet evit e helavarded hag e zoare da gelenn dre an argerzh dodiñ > gourzhdodiñ > kendodiñ da heul labourioù Immanuel Kant (1727-1804). E 1814, goude marv J. G. Fichte, ez eas kador ar brederouriezh e Skol-veur Berlin da Georg Wilhelm Friedrich Hegel, a roas ul lañs nevez d'an daelerezh dre e veizad daelerezhek eus Istor mab-den. Pelloc'h, e kreiz an XIXvet kantved, e voe lakaet an daelerezh e pleustr er bed danvezel gant Karl Marx ha Friedrich Engels.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Pelloc'h eget argerzh ar c'hendiviz kefredel e voe kaset an daelerezh gant ar prederour alaman : kendeuzet gant ar boelloniezh eo bet gantañ, ha lakaet da ziazez natur ar bed gwirion. Da heul J. G. Fichte e labouras hervez un argerzh teirfazennek :
Par d'an argerzh "dodiñ - gourzhdodiñ - kendodiñ" eo hentenn Hegel, hogen disheñvel eo e meur a geñver.
Penaos tremen eus β) da γ), eus an tu poellel dre nac'h d'an tu poellel diarvar ? Dre an Aufhebung "freuzidigezh (ul lezenn)", eme Hegel, da lavaret eo dre grennañ ur meizad d'e damm talvoudusañ ha, war an dro, mont dreist e vevennoù. Ur skouer eus an Aufhebung eo ar c'hendiviz a-zivout an hanvoud ("ar bezoud", ar fed da vezañ, e gerioù nann-prederourel) : Aze emañ gwele kelennadurezh Georg W. F. Hegel : estreget un hentenn evit prederiañ eo an daelerezh, anien ar veziadelezh eo ivez. Un dra hepken eo bezañ ha soñjal, pep tra er bed-mañ a ya en-dro en unaniezh an eneboù, buhez an hollved eo al lusk-se. Danvez ar relijion, an arz, ar brederouriezh hag istor mab-den eo. Meizañ al lusk-se eo e gompren dre an diabarzh, peogwir ez eus boudoù bev ac'hanomp.
Karl Marx ha Friedrich Engels
Kontrol-mik da "anien ar veizadelezh" hervez G. W. F. Hegel e savas Karl Marx, evel m'en displegas e gourfennskrid eil embannadur e oberenn vrudetañ, Das Kapital e 1873 : , Danvezelouriezh daelerezhel a voe graet eus arlakadenn K. Marx gant ar prederour alaman Joseph Dietzgen (1828-1888) ; diwar an arlakadenn-se e voe ganet an danvezelouriezh istorel, an hentenn danvezelour da zielfennañ an Istor dre an armerzh, heuliet gant Marx, Friedrich Engels ha Vladimir Lenin. Ar vuhez danvezel eo diazez pep tra, emezo ; stummet e vez spered an den gant e endro zanvezel, diwar e endro e teu skiant hag emskiant an den, kevredigezhioù denel ar bed ha, pelloc'h, "Mennozh" Hegel — n'eo mab-den nemet un adsked eus e endro, hervez Lenin. Dre an danvezelouriezh daelerezhel e c'haller displegañ diorroadur ar c'hevredigezhioù ha, dre vras, ar sokialouriezh. Sichenn ar politikerezh marksour eo an daelerezh ; "daelerezhel eo an natur" a skrivas F. Engels en Herrn Eugen Dührings Umwälzung der Wissenschaft ("Emañ an ao. Eugen Dühring o reveulziañ ar skiant") e 1878. , hag eñ ha reiñ teir lezenn daelerezhel an natur : Ur c'hemm er berzhded a c'hoarvez pa dro un dra bennak en un dra bennak all disheñvel-krenn diouzh an dra orin. Hervez al lezenn-se, pa gresk pe zigresk ar c'hementad a zanvez e kemm pep tra, danvezel pe get, en un dra all. Tamm-ha-tamm e kemm ar c'hementad danvezel, hogen ne c'hoarvez kemm er berzhded danvezel nemet dre an dispac'h. Dre al lezenn-se e tispleger diorroadur an dud, an darvoudoù naturel hag an darvoudoù kevredigezhel. An dislavar eo anien ar bed, eme Herakleitos ha G. W. F. Hegel ; a-du ganto e savas K. Marx hag F. Engels. An disoc'h eus emgann elfennoù kontrol eo kement anadenn a c'hoarvez er bed, an elfennoù-se o vezañ unanet en anadenn nevez hag o tegas luskoù ha kemmoù nevez er bed — en natur, er c'hevredigezhioù hag er mennozhioù. Dre al lezenn-se e c'haller displegañ kement luskad a zo er bed. An diogeladur eo kentañ pazenn argerzh an daelerezh : bez' ez eus eus an dra-mañ-tra er bed gwirion. An nac'hadur eo an eil pazenn, pa bouezer war oberiantiz an dra gontrol, a gas an dra gentañ da get. Nac'hadur an nac'hadur eo trede pazenn an daelerezh : kendeuziñ a ra ar c'hentañ hag an eil dre anzav ar pezh a zo gwir en div. An teir lezenn-se a ziskouez lusk ar bed ; an anadenn a zo bet ganet en trede pazenn a heulio an hevelep argerzh betek genel un anadenn nevez all.
Dre an argerzh daelerezhel eta e ya an natur war-raok, o kas ganti ar c'hevredigezhioù denel ha mennozhioù mab-den, war-du stummoù klokoc'h, kevanekoc'h ha perveshoc'h.
En Das Kapital adarre e tisplegas Karl Marx an danvezelouriezh daelerezhel :
Dezvarnadenn Jean-Paul Sartre
En e levr Critique de la raison dialectique embannet e 1960 e klaskas ar prederour gall Jean-Paul Sartre penaos sevel un "denoniezh strukturel hag istorel" na gasje ket louerelezh danvez ar studi d'ur reizhiad digemm a veizadoù. Hervezañ, an denoniezh hervez Karl Marx hepken — an danvezelouriezh daelerezhel — a oa gouest da dizhout ar pal, gant ma sujje d'an {| width="80%" align="center" bgcolor="#FFFFF0" cellpadding="10px"nemet daelerezh hervez Sartre : daelerezh anadennoniel ar Bezañ hag an Netra. Mard eo gwir danvezelouriezh istorel Karl Marx ez eo an daelerezh anien an Istor, hogen ret eo gouzout hag ur poell daelerezhel zo, a vije e c'halloud dreist hini ar skiantoù evit studiañ bezañs mab-den. Siwazh, ned eas ket Jean-Paul Sartre pelloc'h, pa ne reas nemet sevel ar goulenn, feal ma chomas d'e veno : dre an daelerezh hepken e teu an anaoudegezh, ha kemmoù emskiant er gevredigezh.
An daelerezh er skiantoù
Un nebeud skiantourien a zistroas war o c'hiz neuze, hag a anzavas e c'halle an daelerezh talvezout en o studioù, en o zouez ar poelloniour Rusian Aleksandr Zinovyev (1922-2006), ar bevoniour ha hiloniour amerikan Richard Lewontin (bet ganet e 1929), ar bevoniour amerikan Stephen Jay Gould (1941-2002), hag ar gouiziadoniour gall Patrick Tort (bet ganet e 1952). En XXIvet kantved ivez e kendalc'h an daelerezh da vevañ er skiantoù dre oberoù an daelerezhour amerikan Bertell Ollman (bet ganet e 1936), ar c'hevredadour ha denoniour gall Jean-Marie Brohm (bet ganet e 1940) hag ar jedoniour gall Évariste Sanchez-Palencia (bet ganet e 1941).