cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Republik Pobl Sina
Politikerezh diavaez
E 2004 ez asantas Rusia reiñ enez Yinlong hag an hanter eus enez Haixiazi da Sina hag e-se e voe paouezet gant ar rendael a oa savet etre an div vro abaoe pell-pell amzer. An div enezenn-se zo el lec’h ma kej ar stêr Amour (e sinaeg e vez anvet Heilong jiang, da lavaret eo stêr an Aerouant Du) hag ar stêr Ousouri zo bet pennkaoz d’un dizemglev bras etre Sina ha Rusia er bloavezhioù 1960. Roet he deus Rusia an enez Yinlong da Sina en-dro evit divroc’hañ hag evit kreñvaat al liammoù armezhel etrezo. Abeg zo bet kavet en dra-se eus an daou du. Pleustradegoù-brezel a oa bet graet gant ar Rusianed hag ar Sinaiz e 2005, ar pezh a ziskouez mat e oa youl en em glevet ganto. Ar gouerien gazak o deus kavet abeg en dra-se. Kollet o deus, evit gwir, o ziriad war an ezennoù-se, tra m’o deus ar Sinaiz ha kumuniezhioù sinaat kavet abeg en emglev-se. Talvezout a ra an emglev-se, hervezo, da reizhekaat beli ar Rusianed war Vanchouria an diavaez, bet roet da Rusia gant an diernezh Qing da-heul an Emglevioù digevatal, en o zouez an Emglev bet sinet e 1858 en Algun hag ar c’hendivizad bet sinet e Beijing e 1860, gant ma vo implijet tireoul rusian ganto hepken.
Ingal e vez ar vroadelourien sinaat o c’houlenn Mongolia, Touva ha Manchouria an diavaez, an inizi Ryukyu, Bhoutan, Sikkim, Ladakh, an draoñienn Hukawng, norzh Birmania.
Proviñsoù ha rannvroioù
Rannet eo Sina ar C’hevandir e 22 broviñs (省) (23 en ur gontañ Taiwan evel ma vez graet gant Republik Pobl Sina ; Evit gouzout hiroc’h, lenn ar pennad diwar-benn Taiwan). 5 rannvro emren (自治区) zo, ouzhpenn ar proviñsoù, ha meur a vinolerezh vroadel zo un dregantad bras eus o izili o vevañ enno. 4 rann-gêr zo (直辖市) e kêrioù brasañ Sina ha 2 rannvro velestradurel dibar (特别行政区).
Douaroniezh
Sina (ma vernier gorreadoù Republik Pobl Sina ha Taiwan) zo unan eus broioù brasañ ar bed, evit a sell ar gorreadoù. En trede renk emañ dres war-lerc’h Rusia ha Kanada.
Hinoù ha gweledvaoù liesseurt zo e Sina. Er reter, a-hed glannoù ar mor Melen ha mor Sina ar Reter ez eus plaenennoù ec’hon ma’z eo niverus-tre an dud zo o chom enno. Uheloc’h eo ar menezioù war glannoù mor Sina ar Reter, tra ma vez muioc’h a dakadoù naou-dinaou hag a aradennadoù izel a-walc’h e Sina ar Su. Er greizenn-reter emañ deltaioù an div stêr hirañ eus Sina, ar stêr Huang He hag ar stêr Chang Jiang. Ar stêrioù Xi Jiang, Mekong, Brahmapoutra, Amour zo stêrioù bras all eus Sina.
Er c’hornôg ez eus aradennoù bras all, an Himalaya peurgetket – ar menez uhelañ eus Sina eo (eus ar Bed zoken) –, menez Everest, kerkoulz ha pladennoù zo krin a-walc’h an hin war o zaoledadoù evel dezerzh Taklamakan ha dezerzh Gobi. Abalamour d’ar sec’hor a bad, ha moarvat ivez abalamour d’an douaroù a vez labouret fall, e vez barradoù uloc’h en nevez-amzer bremañ e Sina. Aet eo dezerzh Gobi war ledanaat, hervez an Ajañs evit gwareziñ an endro e Sina hag e-se e vez barradoù uloc’h dreist-holl e Sina hag e taoleadoù all e biz Azia evel e Korea hag e Japan.
Korc’hwezhioù, da lavaret eo barradoù-avel trovanel taer, a vez en arvor Sina ar Reter. E 2004 e voe lazhet 164 den ha gloazet e voe 1800 den all gant ar c’horc’hwezh Rananim. Jedet ez eus bet dre-vras e oa bet kollet 18 miliard a euroioù evit a sell amerzh ar vro.
Gwelet ivez :
Ar boblañsouriezh hag an etniezhoù e Sina
Republik Pobl Sina zo ur Stad liezetnek ma’z eus 56 broadelezh. "Gwelet Broadelezhioù Sina''.
E Republik Pobl Sina e vez graet ur politikerezh a ro spletoù d’ar minorelezhioù etnek, evel an niver a dud degemeret el liseoù, er skolioù-meur hag er melestradurezhioù foran. N’eus ket mui eus ar chaovinegezh Han ent ofisiel avat. Luskadoù dizalc’hour zo, koulskoude, e Tibet, e Xinjiang kerkoulz hag e Mongolia ma n’int ket ket stank. Kavet e vez abeg gant ar strolladoù dizalc’hour hag an arsellerien estren niverus e politikerezh etnek Republik Pobl Sina. Da gentañ-penn e vez kavet abeg en doareoù aozañ an etniezh Han hag en arc’hant roet ganti evit trevadenniñ an toleadoù sinat ma’z eo bihanoc’h niver an dud a orin estren eget tud an etniezhioù all. Hiviziken emañ niver an dud eus an etniezh Han o kreskiñ en toleadoù-se, ar pezh n’eo ket gwall vat evit ar minorelezhioù. Kavet e vez abeg er politikerezh-se e Sina zoken : ar Sinaiz Han eus Xinjiang pe eus Mongolia an diabarzh, da skouer, a soñj dezho ez int « kraskkeodedourien » peogzir e vez roet spletoù d’ar minorelezhioù. Sinaiz a soñj dezho eo mat kas ar politikerezh-se evit Broadezhioù Sina ha gallout a rafe seurt politikerezh lakaat unvaniezh ar vro en arvar.
An etniezh muianniver Han (93 %) n’eo ket ket unvan-se ha gallout a reer lavaret ez eus enni meur a is-strolladoù etnek a zo tost an eil d’eben ken evit ar sevenadur ken evit ar yezhoù.
Dibabet he deus Republik Pobl Sina kemer diarbennoù evit lakaat harz da gresk an niver a dud enni. Lezennoù zo bet degemeret gant ar Stad evit ma ne vefe ket mui a familhoù bras er c’hêrioù (war-bouez e Tibet) ma vez aotreet an dud da gaout ur bugel nemetken, na war ar maez ma vez aotreet ar familhoù da gaout 2 vugel ma’z eo plac’h o bugel kentañ. Kalz a Sinaiz a soñj dezho eo gwelloc’h kaout ur paotr evit mad armerzh ar maezioù ha rak-se e tivizont lakaat termen da vrazezded ar vaouezed zo brazez war ur verc’h pe e vez dilezet ar merc’hed nevez-ganet. Rak-se e vez ganet re a baotred da vugel kentañ pe da eil bugel e Sina. Lakaet e vez al lezenn-se da dalvezout ivez evit an etniezh Han. Kalz a diez-emzivaded zo e Sina evit degemer ar vugale dilezet. Ne vez ket advugelet 98 % eus ar vugale-se. Gant-se e chomont da vevañ en tiez-emzivaded betek o oad-gour. Krouet he deus Republik Pobl Sina ur programm evit reiñ tro da dud an estrenvro da advugelañ met n’o deus ket graet al lezennoù-se un efed ken bras-se war an niver a vugale advugelet betek-henn.
E 2000, da-heul an diarbennoù-se e oa ganet 117 paotr evit 100 plac’h, ar pezh a zo muioc’h eget geidenn naturel (106 paotr evit 100 plac’h). Klask a ra gouarnamant Republika Pobl Sina lakaat an traoù da cheñch hiziv dre aozañ koulzadoù evit kizidikaat Sinaiz gant skoazell steuñviñ ar genel. Displeget e vez neuze ez eo pouezus roll ar merc’hed er gevredigezh ha berzet eo bet ivez ouzh ar Sinaiz mont da welet ar vedisined evit gouzout hag-eñ o do paotr pe plac’h a-raok o ganedigezh. Etre 30 ha 40 milion a Sinaiz n’hallont ket dimeziñ gant ur wreg hiziv an deiz. Mont a ra an traoù war washaat dre ma’z eus muioc’h-mui a Sinaiz en o aez a zimez gant meur a wreg hag abalamour d’al lieswregiezh-se e vez diorroet ar gastaouerezh ha skrapet e vez muioc’h-mui a vaouezed evit gwerzhañ anezho e kêriadennoù diamen.
Yec’hed foran
Kudennoù yec’hed foran bras zo hiziv an deiz e Republik Pobl Sina. Ar c’hudennoù yec’hed a zeu dreist-holl diwar saotradur an aer hag an dour, hag ivez abalamour d’ar SIDA ha d’ar butun. Muioc’h-mui a dud zo bet kontammet gant viruz ar SIDA abalamour ma ne evezhie ket an dud ouzh ar yec’hedoniezh ha deuet e oa kudennoù yec’hed all war ar maezioù abalamour d’an tennañ gwadt, ouzhpenn an doareoù kontammañ klasel. Kudennoù bras a yec’hed zo ivez abalamour d’ar butun peogwir emañ unpiaou gant ar Stad war dasparzhañ ar sigaretennoù. Termal a ra ar gouarnamant evit kemer diarbennoù redius dre ma tennont o c’horvoderioù diwar ar gwerzhañ butun. Kavout a ra gwelloc’h plediñ gant kudennoù yec’hed foran all.
An Hepatit B zo ur c’hleñved-bro e Sina ar c’hevandir : war-dro 10 % eus an dud zo klañv gantañ. An dud klañv gant an hepatit B a vez degaset direizhadennoù en o yec’hed pe a dap krign-bev an avu ha kalz a dud anezho a ya da Anaon abalamour da se. Studiadennoù war an hepatit B zo bet graet ha dre-se e ouzer ne vez ket ganet merc’hed a-walc’h abalamour d’ar c’hleñved-se. Evel-se e c’haller displegañ perak e vez ganet nebeutoc’h a verc’hed eget a baotred e Sina. Ur programm a oa bet lakaet war-sav e 2002 evit vaksinañ an holl vabigoù nevez-ganet e Sina ar C’hevandir.
E miz Du 2002, e proviñs Guangdong, e oa kouezhet klañv an dud kentañ gant ar skeventfo anrizhek. Kouskoude o doa divizet pennadurezhioù Sina chom mut war ar c’hleñved-se hag gant se en em ledas fonnus ar c’hleñved-se er broioù amezek – Hong Kong, Viêtnam – kerkoulz hag e broioù pelloc’h abalamour d’an dud a veaje gant nijerezioù. E Sina e oa kouezhet klañv 5327 den gant ar c’hleñved-se. Marvet e oa 348 den ent ofisiel en o zouez. E miz Mae 2004 en doa embannet an Aozadur bedel ar yec’hed ne oa ket mui eus ar skeventfo anrizhek e Republik Pobl Sina.
Ur c’hleñved-red all, anvet grip an evned, a vez oc’h ober reuz e Sina abaoe un nebeud mizioù. An evned, ar yer peurliesañ, a oa bet klañv da gentañ penn hogen un nebeudig tud o deus paket ar c’hleñved-se ivez. Er mare-mañ e studier grip an evned evit gouzout hag eñ e c’hallfe tud kontammet gant evned kontammiñ tud all.
Ur gudenn all zo e Sina a-hend-all. Nevez zo e vije bet kontammet tud gant streptokokoù ar moc’h hag, a-hervez. Abalamour da se e vije marvet tud a-leizh er broviñs Sichuan.
Armerzh
Dielfennañ a ra Strollad Komunour Sina armerzh Sina evel un « armerzh nevidel sokialour », ur « seurt sokialouriezh giz Sina ». Eus 1978 da 1989 e oa bet adreizhet armerzh ar vro. Tremenet e oa an amerzh eus ur « steuñverezh|armerzh steuñvek]] giz Rusia d’ur « sokialouriezh nevidel », en ur virout ar framm strizh zo bet lakaet da dalvezout gant Strollad Komunour Sina evit kontrollañ ar vro.
Evit tizhout ar pal-se ez eo bet erlerc’hiet boutineladur al labour-douar gant ur reizhiad atebekaat hiniennel war an douaroù, ar sternerien lec’hel zo bet roet muioc’h a frankiz ober dezho ha merourien zo bet lakaet e penn ar gennadoù greantel. Evel-se ez eus bet roet lusk d’an embregerezhioù bihan ha niverus, a vez anvet « getihu » (个体户), ha kenwerzhourien ha posterien estren niverus zo bet sachet da vont da Sina. Ne vez ket kontrollet ar prizioù ent strizh ken, war-bouez priz ar produioù diazez kentañ evit ar gouerien.
E 1992 e oa deuet anvadur ofisiel ar reizhiad da vezañ « armerzh nevidel sokialour » ha merkañ a ra ar cheñchamant anvioù-gwan-se eo krog natur renkad ar Stad da cheñch. Kregiñ a ra ar gennad foran da veuziñ e mor an armezh marc’hadourel, o tremen eus 73 % eus ar produadur greantel e 1988 da 35 % e 1992. Evel-se ez eus bet tu da dremen eus un armerzh steuñvek d’un armerzh kemmesk ha tu zo bet da zizoleiñ diazezadurioù ar frankouriezh armerzhel en-dro, en ur saveteiñ komunouriezh ofisiel ar renad.
N’en deus ket ar gouarnamant dalc’het kont eus kevatalded ar renkadoù e-pad an amzer-se ha heuliet eo bet ger-stur Deng Xiaoping : « Deuit pinvidik ! ». Deuet eo ar pinvidikaerezh personel (hiniennelouriezh) hag ar bevezerezh (skoazellet gant politikerezhioù nevezkeneysian adalek 1997) ) da vezañ an daou geflusker amerzhel nevez. Ambrouget eo bet tamm-ha-tamm an daou geflusker-se gant teknikoù merañ evit gwellaat ar c’henderc’husted (rannañ al labour) aet war vicherelaat. Labouret en deus ar gouarnamant ivez evit sachañ kevalaoù estren, zo pouezus-kenañ evit diorren armerzh ar vro : Takadoù armezhel ispisial (TAI), kuit a dailhoù, zo bet krouet evit se, ha ledanaet int bet tamm-ha-tamm en arvor a-bezh. Gant ar frankeskemmerezh-se eo bet lieskementet ar Proadudur diabarzh Kriz (PDK) dre bevar abaoe 1978. E 1999 e oa 1,3 miliard annezidi hag ar c’horvoder dre zen a oa 3800 a zolarioù amerikan ar bloaz. Gant-se e oa deuet Republik Pobl Sina da vezañ ar c’hwec’hvet broad armerzhel ar bed evit a sell ar c’hementad marc’hadourezhioù eskemmet hag an trede broad evit a sell beveziñ ar gremmoù, dres war-lerc’h ar Stadoù-Unanet ha Kumuniezh Europa. Sevel a ra korvoder keitat ur micherour sinat da 1300 dollar amerikan ar bloaz. Armerzh Sina zo unan eus an armerzhioù a vez diorroet ar muiañ er bed a-bezh er mare-mañ ; kreskiñ a ra etre 7 hag 8 % bep bloaz ha tostaat a-wechoù da 10 %, hervez ar stadegoù a vez graet e Sina. Abaoe 2001 eo ezel Republika Pobl Sina eus Aozadur Bedel ar C'henwerzh (OMC).
Sachet gant Sina e vez an embregerezhioù dre ma c’hallont enfredañ tud hesent na vezont ket gopret uhel ha n’int ket izili eus sindikadoù. Ur micherour n’eo ket perzhek a vez gopret war-dro 1$ US an eurvezh labour, ar pezh zo izel a-walc’h e-keñver goproù ar vicherourien er broioù greantelaet. N’eus unvaniezh micherourien ebet e Sina. Evit ar vicherourien ez eo un dra vat eo rak tennañ korvo eus gwevnded al labour e c’hallont ober, ar pezh ne vefe ket posupl dezho ober e demokratelezhioù frankizour n’int ket ken sokial ha Sina koulskoude.
N’hall ket an disrannerien nag an dispac’herien en em unaniñ abalamour da strollad komunour Sina a virfe outo d’en ober. Setu perak, e-touez traoù all, n’eus ket eus seurt unvaniezhioù e Sina.
Tailhoù dibar a zo bet krouet gant gouarnamant Sina evit broudañ ar c’hreanterien da broduiñ er vro, pe e vefe evit enporzhiañ marc’hadourezhioù pe evit produiñ marc’hadourezhioù er vro evit bastañ da ezhommoù 1,3 miliard a dud. Klask a ra Republik Pobl Sina kempouezañ reizhiad an tailhoù hag ar reolennoù lakaet da dalvezout evit an embregerezhioù sinat pe an embregerezhioù estren. Neuze emañ ar gouarnamant oc’h adwelet an tailhoù dibar da lakaat da baeañ d’ar c’hreanterien evit ezporzhiañ marc’hadourezhioù er ZES hag er c’hêrioù war an aod. Marc’hadourezhioù a oa bet ezporzhiet eus Sina d’ar Stadoù-Unanet evit 125 miliard a zolarioù e 2002, tra ma ne oa bet enporzhiet marc’hadourezhioù eus ar Stadoù-Unanet evit 19 miliard a zolarioù hepken. Dleet eo an digempouez-se d’ar Stadoù-Unanet dre ma n’eo ket gwall vat, a-hervez, ar feur eskemmañ lakaet da dalvezout etre ar yuan hag an dollar. D’an 21 a viz Gouere 2005 en doa kemennet Bank Sina krouidigezh ur reizhiad ma c’hall feur ar yuan kreskiñ hep mont en tu all da 0,3% an deiz e-keñver feur an dolar, e-skoaz 3% d’ar muiañ e-keñver ur banerad moneizoù all, en o mesk ar yen hag an euro.
E 2005 e oa bet kresk e PDK Sina ha gant-se e oa tremenet eus ar 6vet renk d’ar 4e renk war skeul armerzhioù bras ar bed, dre war-lerc’h ar Stadoù-Unanet, Japan hag Alamagn met dres dirak ar Rouantelezh-Unanet ha Frañs hiziv an deiz.
Er reizhiad armerzhel nevez-se o deus poan an embregerezhioù foran d’en em gavout ha diaesoc’h-diaesañ emañ an traoù evito. 102,6 miliard a yuanioù (12,75 miliard a zolarioù) a oa bet kollet ganto e 2005. Ur gwall rekord ! Ur c’hresk a 56,7% a oa bet er bloaz-se, diouzh Burev-Stad ar Stadegoù (BSS). A-hed an daou viz kentañ eus 2006 e oa bet kollet 26,2 miliard a yuanioù, eleze 3,25 miliard a zolarioù, gant an embregerezhioù foran pe an embregerezhioù kontrollet gant ar Stad. Kresket eo ar c’houstoù produiñ, n’eo ket bet gwall vat ar reizhiad graet gantañ evit merkañ ar prizioù, e-touez traoù all, zo pennkaoz da se, hervez Jiang Yuan, stadegour gant BSS.
Labour-douar
Diorroet-mat eo bet gennad al labour-douar e Sina evit magañ an dud zo o chom enni. Ouzhpenn 800 milion a Sinaiz zo o chom war ar maez, en o zouez 323 milion a dud oberiant a labour e gennad al labour-douar, unan eus gennadoù armerzhel pouezusañ e Sina, daoust m’eo bet diorroet-mat gennad ar greanterezh nevez zo.
Abaoe 5000 bloaz e vez gounezet riz dreist-holl war ar maezioù e Sina. N’ouzer ket kalz a draoù diwar-benn orin ar plant-se, zo deuet da vezañ boued diazez an darn vrasañ eus ar Sinaiz.
22 % eus poblañs ar bed zo o chom e Sina met ne vez gounezet enni nemet 7 % eus an douaroù gounezus eus ar bed a-bezh. Abalamour d’ar c’hêrioù zo atav o kreskiñ, d’ar saotradur ha d’an douaroù a ya e goueziri e tigresk an douaroù gounezus a 2500 km2 bep bloaz, a-hervez.
Ouzhpenn-se ez eus kalz a dud o kuitaat ar maezioù. Evit gwir, diaesoc’h-diaesañ e teu buhez ar gouerien da vezañ hag e-se ez eont d’ober o annez war-du an takadoù kêrel. Soñjal a reer ez eus war-dro 8 milion a gouerien o vont kuit eus ar maezioù bep bloaz evit mont da glask labour. Abaoe 1979, a-hervez, e vefe aet etre 80 ha 200 milion a gouerien kuit d’ober o annez e kêr.
Daoust m’o doa ar gouerien roet skoazell d’ar Strollad Komunour, lusket gant Mao Zedong, evit kemer ar galloud, e vez start ha kalet ar vuhez evito, dreist-holl abalamour d’an dibaboù zo bet graet a-fet ideologiezh er bloavezhioù-mañ. Evezhiek-tre eo gouarnamant Sina, koulskoude, ouzh ar gouerien ha klask a ra plediñ ouzh o zonkadur a-raok kalz traoù all.
D’ar 14 a viz Meurzh 2006, da-geñver un displegadenn dirak ar wask, a zo bet dalc’het e Beijing nebeut war-lerc’h kloazadur dalc’h bloaziek an 10vet Bodadeg Boblek Vroadel (Gouarnamant Sina) en deus embannet Ministr kentañ Sina Wen Jiabao e vo kastizet strizh nep piv bennak a glaskfe kemer douaroù digant kouerien zo en un doare direizh.
Arme
Gant Republik Pobl Sina e vez dalc’het unan eus armeoù brasañ ar bed. Kalz a arsellerien a gav abeg en dra-se. Koulskoude ne seblant ket an arme-se bezañ ken efedus-se abalamour d’an doare m’eo savet. Arme Dieubiñ ar Bobl (ADP) zo div rann d’e ober : ar morlu hag an aerlu. Budjed ofisiel ADP a oa 30 miliard a zollarioù e 2005. Ne gonter ket er budjed-se ar fontoù a dalvez da brenañ armoù digant ar broioù estren, ar fontoù a dalvez da arc’hantañ an enklask, an diorren milourel, ar frammoù damluel. Arsellerien a gav abeg en doare ma oa bet kinniget ar budjed-se gant Republik Pobl Sina. Ne oa ket bet priziet ar budjed-se evel ma oa dleet : dispignoù an armeoù a vije kalz-kalz uheloc’h, etre 140 ha 170 %, eget ar budjed ofisiel, hervez meur a vammenn.
En eil renk emañ budjed armeoù Sina, dres war-lerc’h budjed ar Stadoù-Unanet (zo 400 miliard a zolarioù da nebeutañ). Petra bennak m’he deus Republik Pobl Sina an arm nukleel ha dafar poulzañ e soñjer ne vefe ket ken galloudus-se m’he dije da vrezeliañ en estrenvro. Rak-se n’haller ket lavaret ez eo ur gwir vro « dreistgalloudus » a live gant broioù all tro-dro d’ar bed. Evit gwir, n’he deus ket kement-se a vagoù hag a nijerezed hag ouzhpenn-se n’int ket ken modern-se ken.
Miniopter Schreibers
Miniopter Schreibers (Miniopterus schreibersii) zo un askell-groc'hen a vev en Europa, Azia, Afrika hag Aostralia.
Republik Pobl Sina
Arme
Skeudenn etrebroadel an ALP n’eo ket ken lufrus-se abaoe ma’z eus bet freuz ha reuz war ar blasenn Tian Anmen, ma’z eus bet lazhet manifesterien habask a-leizh.
Programm ispisial
Goude an disrann bet lakaet etre Sina hag an Unaniezh Soviedel he deus kroget Sina da ziorren he frogramm nukleel hag ar reizhiadoù poulzañ evit armoù nukleel. Ar programm bannañ loarelloù a ya d’ober un astenn d’ar raktres-se. E 1970 e voe bannet « Dong Fang Hong I », al loarell sinat gentañ. Deuet e oa Sina neuze da vezañ ar pempvet bro bannet ul loarell ganti ent dizalc’h en egor.
Ur programm evit lakaat tud da vevañ en egor a oa bet raktreset er bloavezhioù 1970. Anv a oa eus ar « Raktres 714 », ur raktres savet evit bannañ an egorvulzun Sjuguang. Ne oa ket bet kaset ar raktres-se da benn abalamour d’an diaesterioù politikel hag armerzhel a oa bet lerc’h-ouzh-lerc’h er vro.
E 1992 e voe aotreet ar « Raktres 921 », a anavezer hiziv. D’an 19 a viz Du 1999 e voe bannet an egorvulzun didud Shenzhou, ur vanadenn a yae d’ober test kentañ ar programm. Goude tri zest all e oa bet bannet Shenzhou 5 d’ar 15 a viz Here 2003, gant harp ar fuzeen “Baleadenn Hir 2F” hag an taikonot Yang Liwei (diwar ar ger sinaek 太空 taikong, da lavaret eo egor. Sina zo an trede bro bet bannet ganti un egorvulzun en egor hec’h-unan. An eil kefridi “Shenzhou 6” zo bet roet lañs dezhi d’an 12 a viz Here 2005 ha berzh he deus graet.
Sellet ivez : Programm Shenzhou
Relijion
Ar voudaegezh a voe kelennet e Sina war-dro ar evit ar wech kentañ. Skignet e voe ar gelennadurezh-se er vro da vat war-lerc’h ar ha deuet eo da vezañ ar relijion vrasañ e Sina. Div skol zo : ar voudaegezh tibetan (pe lamaegezh), zo anezho e Tibet hag e Mongolia an Diabarzh dreist-holl, hag an hinamaya (boudaegezh an Doare-karr bihan. Istimañ a reer ez eus war-dro 13 000 templ boudaat e Sina.
Krouet e oa bet an taoism en. Krouet e oa bet, war a seblant, diwar skridoù ar prederour Lăo Zi (pe “Lao-tseu”). E-mesk ar skridoù emañ al levr hollvrudet “Levr al Levenez hag ar Vertuz”, (e sinaeg Dàodé Jīng) ha “Levr ar C’hemmadurioù” (易经 Yì Jīng), anezho mammennoù an ezoteregezh sinat. Ouzhpenn 1500 templ taoist zo e Sina, a-hervez.
Bloavezhioù 1410
Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1410
Bazeleg-an-Dezerzh
Bazeleg-an-Dezerzh (La Bazouge-du-Désert e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e kanton Felger-2 e departamant Il-ha-Gwilen.
Douaroniezh
Etre stêrioù Glaine hag Airon emañ Bazeleg-an-Dezerzh
Anv
Baselgiaca, IXt ; Basilica, 1040
Liammoù diavaez
*Bazeleg-an-Dezerzh war lec'hienn Geobreizh * Lec'hienn ofisiel ar gumun
Brno
Brno (alamaneg: Brünn), kêr-benn rannvro Su Moravia (tchekeg : Jihomoravsý kraj), Tchekia.
Porto San Giorgio
Porto San Giorgio a zo ur gumun ag Italia e proviñs Fermo.
162
915 Ab Urbe Condita = 162 goude J.-K.
Roue Arzhur
Ar Roue Arzhur zo un haroz brezhon mojennel brudet dre skridoù Danvez Breizh evit bout stourmet ouzh alouberien german gant e gleze burzhudus Kaledvoulc'h, hag evit e varc'heion bodet tro-dro d'an Daol Grenn. E Kastell Kameled, a lec'hier e Carlisle, e Caerllion pe e Winchester, e vije bet o chom. Darn a gred e oa ur gwir roue a veve war-dro ar, met n'eus prouenn splann ebet a gement-se; a-dra-sur ez eus bet ur pennkadour brudet en Enez Vreizh, hogen bez' e c'hall Arzhur ar vojenn bout meur a vrezelour kemmesket.
Ar mammennoù istorel
Er bloavezh 43 e voe aloubet kreosteiz Enez Vreizh gant ar Romaned dindan ren an impalaer Claudius Iañ. An aloubadeg e oa echu e 84, dindan Domitianus. E-pad ar pevar c'hantved da heul en em strewas ar Romaned en Enez hag ez astennjont o reoladur betek sevel Moger Hadrian da vevenn hanternosañ an Impalaeriezh ; darev e oant da aloubiñ Iwerzhon ivez, met biskoazh ne dostajont dezhi.
E deroù ar kantved, un heuliad tagadennoù gant Germaned deuet eus an norzh hag ar reter a redias an Impalaeriezh d'en em isrannañ ha da strishaat. E 410 ez eas ar Romaned kuit eus Enez Vreizh ; ret e voe d'ar Gelted romanekaet – da lavarout eo henvroidi an Enez – talañ o-unan ouzh strolladoù Angled, Juted ha Saksoned a oa o krignat o riezoù. Er mare-se e voe pennoù milourel o tifenn Enez Veur diouzh an alouberien varbar, ha marteze e voe Arzhur unan anezho evit gwir ; d'an hini galloudusañ anezho eo bet lakaet, bepred, ha da Salver Enez Vreizh a-feur ma yae ar c'hantvedoù hebiou.
Nebeut-tre a zitouroù solius zo deuet betek ennomp diwar-benn ar salver-se, ha ken c'hwezhet eo bet ar vojenn a-hed an amzer ma kredas d'an darn vuiañ eus an istorourien ne voe biskoazh eus ur "roue Arzhur" kig hag eskern, pa ne welent ennañ nemet danvez gwengelioù ha mojennoù. Dre studiañ pizh ar bruzun fedoù a zo stlabezet en dornskridoù a zo deskrivet amañ da heul ez eur deuet avat da anzav ez eus bet eus ur penn meur evit gwir – Arzhur e anv pe get – anez ne c'heller ket pegañ an anadennoù kenetrezo.
♦ Y Gododdin
Er varzhoneg kembraek anvet Y Gododdin bet aozet e deroù ar gant ar barzh Aneirin e kaver ar meneg kentañ eus an anv Arthur. Kontañ a ra Y Gododdin penaos e voe 300 kadour deuet eus tiriad Gododdin – e Bro-Skos ar Su hiziv – o stourm ouzh un armead Angled en Emgann Catraeth e dibenn ar. Dik goude an emgann e voe aozet ar varzhoneg, a voe treuzkaset dre gomz a rumm da rumm e-pad kantvedoù a-raok bout skrivet e deroù an. Pa zisplegas kurioù ur brezelour galloudus anvet Gwawrddur e kontas Aneirin, hervez poz 102 an dornskrid nemetañ a zo deuet betek ennomp, bet aozet e-tro ar bloaz 1265 : E deroù ar kantved neuze e oa Arzhur anavezet dija evel ur c'hadour meur harozek.
♦ Historia Brittonum
Kalz muioc'h a vunudoù zo deuet betek ennomp a-drugarez da Historia Brittonum ("Istor ar Vrezhoned") Nennius, ur manac'h a veve e Bangor (Kembre) e deroù an. Gantañ ez eo deuet danevell gentañ kurioù Arzhur en Enez Vreizh. Goude ma oa deuet goprsoudarded sakson war an Enez, pedet ma oant bet gant ar roue trubard Vortigern, e rankas Arzhur hag ur bagad roueed heñvel o skarzhañ kuit. Petra bennak ma oa ar roueed kevatal an eil d'egile e vez atav kinniget Arzhur evel dux bellorum, "pennkadour", evel ma veze graet anax andrôn, "roue an dud" eus Agamemnon en Ilias Homeros hag Ard Rí na hÉireann eus Roue Uhel Iwerzhon. Setu amañ ar pezh a skrivas Nennius :
♦ Annales Cambriae
Astennet e voe danevell Nennius gant an Annales Cambriae, "Bloazdanevelloù Kembre". Dianav eo o aozer, petra bennak ma oant bet lakaet dindan anv Nennius ivez e-pad ur mare. Er bloavezhioù 960-980 e voent skrivet, met diskouez a reont ditouroù a zeu eus kronikoù koshoc'h hag a zo bet kollet, kalzik mammennoù iwerzhonat en o zouez. Dre ma ne oa ket bet aloubet Iwerzhon gant ar Germaned e oa chomet un hir a ouiziegezh eno adalek ar betek an. Setu amañ ar pezh a lenner en Annales diwar-benn Arzhur :
Ar mammennoù mojennel
Betek-henn e hañval Arzhur bout ur roue eus ar re voutinañ : brezeliñ a ra, c'hwezañ a ra e drec'hoù, ha koll a ra a-wechoù. Met e deroù an hengoun kembreat emañ lod eus an elfennoù hud kentañ a droas da berzhioù pennañ istorioù Arzhur hag e varc'heien.
♦ Trioedd Ynys Prydein
Arzhur zo meneget 25 gwech d'an nebeutañ er strollad dornskridoù kembraek anvet Trioedd Ynys Prydein, "Triadoù Enez Vreizh", bet aozet en d'an diwezhatañ met a orin eus ar  pe  kantvedoù. Enno e kaver munudoù a-zivout ar brete etre Arzhur hag e niz Mordred ha diskar Kamelod. Setu amañ a pezh a lenner en Driadenn 52, "Tri Den Dizenoret en Enez Vreizh" :
Bloavezhioù 1400
Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù
Roll ijinadennoù ar bloavezhioù 1400
Roue Arzhur
♦ Culhwch ac Olwen
Kent an neuze e oa anat e oa bet war Enez Vreizh ur c'hadour meur o kas emgannoù niverus a-enep alouberien sakson, ha penn e oa d'ur strollad rouaned unanet. Art(h)ur(i)us e oa anv latin an den-se, Arthur e kembraeg ; deveret eo an daou anv eus ar wrizienn art(h), kar da arzh, ha neuze e c'hellfe Arthur bout arth "arzh" + (g)wr "gwaz", evel ma c'hoarvez gant an doueez c'halian Dea Artio "Doueez Arzh". Dibaot e oa an anv Arthur e deroù Istor an inizi keltiek ; adalek ar ha  kantvedoù e teuas poblekoc'h e Breizh-Veur, Kembre, Bro-Skos ha zoken en Iwerzhon. Da Roue Meur ar Vrezhoned e voe lakaet Arzhur e gwirionez. En kantved, ar roue marvus-se en devoa gounezet perzhioù gwengelek, pa veze kaset da stourm ouzh ramzed kembreat ouzhpenn kadourien sakson.
♦ Historia Regum Britanniae
"Roue Meur" Brezhoned Enez Vreizh e voe Arzhur eta, nemet e deroù an e c'hoarvezas un darvoud hag a uhelaas a-galz an dreuzellenn dirak an holl rouaned a lakaed da harozed : Karl Veur (742-814), roue meur ar Franked e 772, a astennas e c'halloud war Europa a-bezh kent daeañ Impalaeriezh Bizantion ha bout lakaet e penn an Impalaeriezh santel roman german da zevezh an Nedeleg 800 gant ar pab Leon III. Ar roue Arzhur o kas Emgann Badon ne voe ket evit mont e kevezh outañ.
Neuze, en e skrivas Gruffudd ap Arthur – Geoffrey of Monmouth e saozneg, Jafrez Menoe e brezhoneg – e Historia Regum Britanniae, "Istor Rouaned Enez Vreizh", a voe echuet e 1136 ; ennañ e ya ar roue Arzhur da zaeañ ha da faezhañ impalaer Roma. Pouezus eo labour Jafrez Menoe abalamour ma'z eo kentañ "buhezskrid" Arzhur, eus e engehentadur betek itrikadennoù hud Myrddin, aloubidigezh Europa, e varv diwar dorn e niz Mordred ha treuzdougen e gorf da Enez Avalon. Diwar Historia Regum Britanniae e voe savet kement danevell da zont a-zivout Arzhur.
Jafrez Menoe ne oa ket un istorour : diazezet war Aeneis Vergilius eo e Istor Enez Vreizh kent donedigezh Arzhur, pa skrivas e voe repuidi eus Troia annezidi kentañ an Enez ; kalz elfennoù eus ar gwengelouriezhioù roman ha keltiek zo en e bennoberenn ; pa voe erru gant mare Uthr Bendragon, anezhañ tad Arzhur, ez eas da buñsañ e mammennoù kembraek evel Culhwch ac Olwen ha Trioedd Ynys Prydein. Div elfenn a bouez a voe ouzhpennet gant Jafrez Menoe d'an Driadenn 52 meneget amañ a-us : niz Arhur e oa Mordred ; un itrikadenn gant Gwenivar, gwreg Arzhur.
Mar geller meizañ Mordred ga Gwenivar en hengoun ketiek ez eo gwall ziaesoc'h kompren Jafrez Menoe pa gont aloubadeg Europa gant Arzhur. Daou zen gwirion zo bet kinniget evel patrom da Arzhur en endro-se : Aes eo heñvelekaat Riothamus ouzh Arzhur, hogen arabat eo ankouaat ne voe krouet an "impalaer" Arzhur nemet tremen 300 vloaz diwezhatoc'h, evit talañ ouzh Karl Veur. E Le Morte d'Arthur a-hend-all e teskriv Thomas Malory ar pezh a c'hoarvezas goude trec'h Arzhur e Roma :
Dik evel Karl Veur er bloaz 800, Arzhur a voe kurunennet impalaer gant ar pab e Roma da zeiz an Nedeleg.
♦ Roman de Brut
Ur barzh norman e oa Wace (c. 1110 - c. 1183). En e Roman de Brut, un Istor eus Enez Vreizh 14 866 gwerzenn ennañ a echuas e 1155, e kont penaos e profas Gwenivar an Daol Grenn da Arzhur da-geñver o eured evit ma c'hellje e holl varc'heien azezañ outi gant o rouez en ur parder klok. Ar meneg kentañ eus an Daol Grenn eo.
♦ Chrétien de Troyes
Gant ar barzh Chrétien de Troyes (c. 1130 - c. 1185) eus Kontelezh Champagn e voe aozet 5 romant arzhuriek, en o zouez Lancelot ou le Chevalier de la charrette ma ijinas Lanselod, ar marc'heg hag a vije disi mar ne vije ket serc'h e rouanez Gwenivar. Da lavarout an aozer e resevas danvez ar romant digant Marie de Champagne.
♦ Robert de Boron
Robert de Boron (dibenn an – deroù an  kantvedoù) a voe ur barzh gall hag a zo anavet dre an div varzhoneg eizhsilabennek Li romanz de l'estore dou Graal ha Merlin. War un dornskrid hepken emañ an div oberenn, 3 514 gwerzenn en hini gentañ ha 503 en eil. Li romanz de l'estore dou Graal zo ur c'hristenadur eus Klask ar Graal : hervez ar barzh, Jozeb Arimatia e voe diwaller ar Graal hag ar c'halir-se e zalc'has bev e-pad ma oa bac'het. Pa voe lakaet en e frankiz e voe heuliet gant diskibled hag a gasas ar Graal da Enez Vreizh. Hervez romantoù gallek a voe skrivet war-lerc'h, evel Perlesvaus (Parzival), ez eas Jozeb ivez da Enez Vreizh en ur zegas relegoù gantañ, hag eñ e voe ar sant kentañ eno. Er C'helc'hiad Lanselod-Graal (1215) – a zo awenet gant oberenn Robert de Boron – ez eo mab Jozeb a ya da Enez Vreizh. Ur c'hristenadur eus Historia Regum Britaniae, Roman de Brut hag oberennoù Chrétien de Troyes eo Merlin Robert de Boron. Daoust da baourentez e skridoù en devoe Robert de Boron ul levezon vras war gwengel Arzhur, pa gristenaas divezh-kaer an hengoun keltiek.
♦ Thomas Malory
E 1485 e voe moullet pennoberenn Thomas Malory Le Morte Darthur, ar gentel saoznek diwezhañ eus mojenn Arzhur ha marc'heien an Daol Grenn : 504 pennad a-hed 21 levrenn, savet diwar kement mammenn a oa bet en o raok, labourioù Chrétien de Troyes en o zouez. Pa lenner an danevell e verzer ne oa ket aet perzhioù hen ar Graal da get ; setu amañ ar pezh a skrivas Malory el levrenn XII, pennad VII, p'en em ziskouezas ar Graal e lez Kamelod da zevezh ar Pantekost :
Neuze e chomas ar Graal ur pourchaser boued mat evit marc'heien vat, zoken e kentel gristen ar c'hlask.
Emdroadur ar vojenn
Pa savas Chrétien de Troyes e romantoù arzel ez ijinas marc'heien nevez a vije anavazet evit o aferioù karantez kentoc'h eget o c'hurioù en emgann. N'eo ket souezhus e trofe danvez mojenn Arzhur eus ar brezel hag an talvoudegezhioù milourel a gaver er mammennoù brezhon d'ar garantez ha d'an tenergan a zo er gentel c'hallek, rak Eleanora hag he merc'h Marie o devoa staliet el lez giz an amour fin, ar garantez romantel : merc'hed al lez a veze broudet da glask an amour fin, ha da gastizañ ar wazed da zereent ket. Ar pezh a zo souezhusoc'h eo e krogas Arzhur e-unan da steuziañ, rak istorioù an Daol Grenn a droas mui-ouzh-mui tro-dro d'an Daol, marc'heien Arzhur o vout an tudennoù pennañ. Arzhur a droas da roue landreant, evel ar Veroveed adalek 639, pa azezas Sigebert III war an tron : ur roue hag a chom en e gastell tra ma ya e varc'heien da glask chañsoù. Aet an dux bellorum da get, ne chomas nemet ur skeudenn anezhañ, pa c'hoarveze gwerzioù-meur pell dioutañ, gant harozed ha klaskoù nevez.
Ar c'hlask pouezusañ e voe hini ar Graal, a zo gwriziennet-don en hengoun keltiek : adkemeret hag adstummet e voe e doare ar C'hallaoued. Kristenaet e voe chaodouron hud Preiddeu Annwfn, pa voe troet da unan eus listri ar Goan Diwezhañ pe d'ar c'halir ma tastumas Jozeb Arimatia gwad ar C'hrist goude ar C'hroazstagadur. Istor ar c'hlask e-unan a reas monedone etre ar bed keltiek hag ar bed roman. Goude Preiddeu Annwfn en kantved e teuas en  kantved tri istor skrivet e krenngembraeg, Y Tair Rhamant, a zo bet lakaet er Mabinogion. Pa oa bet awenet Chrétien de Troyes en kantved gant ar mammennoù kembraek ez eo diwar e labour e voe savet Y Tair Rhamant kant vloaz diwezhatoc'h ; setu amañ anvioù an tri istor, keñveriet gant istorioù bet skrivet gant ar Gall : Gant Chrétien de Troyes e voe krouet ar marc'heg Perceval, a zo Peredur er gentel gembraek, met sur a-walc'h e oa bet awenet ar Gall gant ur vammenn vreizhveurat, pa gaver en daou istor un dudenn hag a zo boutin en hengoun geltiek : ar vaouez heugus, anvet Cailleach Bhéirre en iwerzhoneg, Cilleach Beinne Bric e skoseg ha the loathly lady e saozneg. Bez' emañ ivez en hengoun ar Vikinged, p'he c'haver en Hrólfr Kraki's saga ; en istor-se end-eeun ez adkaver perzh pennañ ar vaouez heugus : mard asant ar paotr d'he goulennoù e tro-hi da genedusañ koantenn en deus biskoazh gwelet.
Da vare Thomas Malory e oa bet kaset da get gwengelioù pagan klask ar Graal gant an argeladurezh kristen.
Lennegezh
A-hed ar c'hantvedoù ez eus bet skrivagnerien o kavout o awen e mojenn ar roue Arzhur, darn evit he adkontañ, darn evit he astenn.
Filmoù
Adkemeret eo bet ar vojenn gant ar sinema hag ar skinwel. E-touez ar filmoù awenet gant ar vojenn e c'haller menegiñ :
Barzhaz-Breizh
Daou gan arzhuriek zo e Barzhaz Breizh.
Romantoù
Evel m'eo bet meneget amañ uheloc'h, tri levr brezhonek hag a bled gant mojenn ar Roue Arzhur zo bet embannet : re Langleiz, Tristan hag Izold ha Romant ar Roue Arzhur, troet gant an aozer diwar e skridoù gallek hag embannet gant Al Liamm, ha hini Molly Perham, Ar Roue Arzhur – Marc'heion an Daol-Grenn, lakaet e brezhoneg gant Herve Seubil Gernaudour hag embannet gant An Here. Pempvet istor Le Morte Darthur Thomas Malory eo hini Tristan, eo The Fyrst and the Secunde Boke of Syr Trystrams de Lyones e ditl orin ; en henvoulladur William Caxton (1485) e ya d'ober al levrioù VIII betek XII, 201 pennad en holl ; istor Sir Tristram eo, n'eo ket hini ar garantez etre ar marc'heg hag ar goantenn : e pennad XI an levr (Sir Launcelot and Queen Gwenyvere) e tesker diwezh Tristram ha La Beale Isoud.
Pemzek pennad zo e romant Langleiz. Ar pevar fennad kentañ a heuilh tamm-pe-damm red an darvoudoù evel kontet gant Malory ; adal ar pempvet pennad e tistroas Langleiz diouzh an doare klasel, pa lakaas matezh Izold d'ober avoultriezh gant ar roue Marc'h a Gernev-Veur. Goude-se e lakaas an aozer e ijin da labourat en ur veskañ gwengelioù kristenaet betek dibenn an istor. Ur melodrama kristen kentelius eo doare Langleiz, pa 'z eo devoudel stil Malory. Pa 'z a 504 fennad da sevel Le Morte Darthur ez eo bet krennet mojenn Arzhur da 15 pennad. Gant stil Tristan hag Izold e chomas Langleiz en e gentel eus mojenn ar roue Arzhur : kerkent ha pennad kentañ al levr, « Marzhin an Diouganour », e lenner ez eo Marzhin frouezhenn gwallerezh ur plac'h dinamm gant an Diaoul, hogen dre c'hras an Aotrou Doue e vo kuzulier ar roue Arzhur ; setu amañ levezon Marzhin war ar roue Arzhur, hervez Langleiz : Seitek pennad a ya d'ober mojenn Arzhur e levr Molly Perham, a heuilh red klasel an darvoudoù. Al levr tostañ da Le Morte Darthur eo, petra bennak ma'z eus ennañ darvoudoù hag a zeu eus skourroù all ar vojenn sanket don en amzer hag ec'hon-bras-se.
Kerhouarn
Kerhouarn (La Ferrière e galleg) a oa ur gumun eus Bro Sant-Brieg e kanton Loudieg, e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh.
Bodet eo bet gant Plezeved d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Ar Milinoù, anv berrbad, lamet e 2017.
Neustadt
Neustadt zo un anv-lec'h alamanek hag a dalvez kement ha kêr nevez, hag anv meur a gêr en Alamagn hag e broioù all ivez.
Tostaat a c'haller an anv ouzh Newtown pe Newton e saozneg, Vila Nova e portugaleg, Villeneuve e galleg, Kernevez e brezhoneg, Y Drenewydd e kembraeg, ha reoù all zo.
A bep seurt
Ouzhpenn-se e vez graet Neustadt en alamaneg eus kêrioù all en Europa, e broioù a zo bet damalamanekaet poent zo bet:
Arkaeopteryks
Arc'haeopteriks, diouzh e anv skiantel Archaeopteryx, zo ur genad dinosaored eus kladenn an theropoda. Dont a ra an anv-mañ eus an henc'hresianeg ἀρχαῖος (archaīos) a dalvez "kozh", ha πτέρυξ (pteryx), a dalvez "pluñv" pe "askell". Abaoe an kantved e oa bet degemeret gant ar baleontologourien, ha displeget en oberennoù dave e oa an evn koshañ anavet. Studiadennoù nevez savet avat o deus diskouezet e oa kentoc'h un dinosaor na oa ket un evn liammet a-dost ouzh orin an evned ,
Er pep brasañ eus an unnek karrekaenn e kaver roudoù pluñv zo e-mesk ar prouennoù koshañ eus bezañs an hevelep frammoù. Kaeroc'h zo, abalamour ma'z eo ar pluñv-se ur seurt pluñv-nij diorroet, ar c'harrekaennoù-se a brou e oa kroget emdroadur ar pluñv-se a-raok diwezh ar Juraseg. Dizoloet e oa ar garrekaenn Archaeopteryx skouer daou vloaz hepken goude ma embannas Charles Darwin e levr, Diwar-benn orin ar spesadoù. Archaeopteryx a seblante kadarnaat damkaniezhioù Darwin ha deuet eo abaoe un elfenn a-bouez en istor orin al laboused, hag e kadarnadur an emdroadur.
Ar rendael a-zivout plas an Arkaeopteryks
Dizoloet e oa ar garrekaenn evn kentañ, an Arkaeopteryks, ur spesad eus ar Juraseg, e Bavaria e 1861. Dre ma oa heñvel-kenañ ouzh an dinosaored bihan daoudroadek, evel ar Compsognathus, ec'h anadas diouzhtu an damkaniezh e tiskenne al laboused eus ur strollad dinosaored e-touez ar C'hœlurosauria.
E-pad ur c'hantved e oa ur rendael diwar-benn an damkaniezh-se ha distaolet e oa gant klaskourien zo. An evned, emezo, o deus ibiloù-skoaz e-skoaz ar c'hœlurosauria n'o doa ket. Koulskoude e oa roet re a bouez da ezvezañs an ibiloù-skoaz.
Abaoe ar bloavezhioù 1970, e oa dizoloet Cœlurosauria gant ibiloù-skoaz (ha memes e strolladoù na oant ket ken emdroet) ha damkaniezh an dinosaored hendadoù d'an evned a zeuas da vezañ trec'h war ar re all.
Abalamour d'an dizoloadennoù-se e soñjer e tiorroas perzh nevez ar pluñv en unan pe e meur a spesad cœlurosauria (Marteze hendad ar C'hœlurosauria e-unan zoken), hep implijout anezhañ da nijal war a seblant, hag engehentet en deus spesadoù niverus a-walc'h a zinosaored pluñvek. Diwar unan eus ar spesadoù dinosaored pluñvek-se e vije diwanet hendad an holl lapoused meur a vilion a vloavezhioù goude.
Daoust ma'z eo degemeret an damkaniezh-se gant ar pep brasañ eus ar skiantourien ez eus un nebeud klaskerien a-enep c'hoazh.
Ornitorink
An ornitorink (Ornithorhynchus anatinus) a zo ur bronneg bihan hag a vev en dour ha na gaver nemet e reter Aostralia.
Unan eus ar pemp spesad a ya d'ober an urzhiad Monotremata eo (ekidneed eo ar re all). En urzhiad-mañ emañ ar bronneged nemete a zozv vioù e-lec'h genel re vihan.
Neuz an ornitorinked
Tennañ a ra an ornitorinked d'an avanked : o c'horf hag o lost, ledan ha plat, zo goloet gant ur c'hreoñ gell. Tennañ a reont ivez d'an houidi : palvezek eo o favioù hag ur pigos o deus. 10 pe 15 cm eo o lost. Un drederenn brasoc'h eo ar pared evit ar parezed, met o ment, etre 40 ha 50 cm da gustum, a cheñch kalz eus an eil korn-bro d'egile, hep na vefe liammet gant an hin.
Bevañ a ra diouzh an noz ha spontidik-kenañ eo, hogozik diverzus. Marteze eo chomet bev ar spesad ragistorel iskis-se a-drugarez d'e lentegezh. Hanter-stlejvil hanter-bronneg, sellet e veze outañ evel ouzh ur gimera gwezhall. Hiziv e soñj ar skiantourien ez eo unan eus al loened zo en em gustumet ar gwellañ ouzh metoù Aostralia.
Stoufet e vez e zaoulagad hag e zivskouarn penn-da-benn gant ur pleg kroc'hen pa spluj. Implijout a ra e skiantoù all eta evit kavout e hent.
<!-- ha dizoleiñ a ra e breizhoù war-bouez diguzherioù tachennoù gwarellek zo war e bigos. Les quatre pattes de l'ornithorynque sont palmées. Quand il nage, il se propulse avec ses pattes de devant ; sa queue et ses pattes arrière l'aident à se diriger mais non à se propulser.
Lec'hioù annez
thumb|Lec'hioù annez e kaver ornitorinked
L'ornithorynque est un animal semi-aquatique, vivant dans les petits cours d'eau sur un territoire s'étendant des hautes terres de Tasmanie (y dévastant, dit-on, des élevages de truites) et des Alpes australiennes jusqu'aux forêts pluviales tropicales du Queensland côtier aussi au loin vers le nord que le bas de la péninsule du Cap York. À l'intérieur du pays, sa distribution n'est pas bien connue : il s'est éteint en Australie du sud (à l'exception d'une population introduite sur l'île Kangourou) ainsi que dans la plus grande partie du Bassin Murray-Darling, probablement à cause d'une dégradation de la qualité de l'eau provoquée par le défrichement et l'irrigation intensifs. Sa distribution est aléatoire le long des diverses rivières côtières : il semble absent de certaines rivières relativement salubres alors qu'il se maintient dans d'autres passablement dégradées (le bas Maribynong par exemple).
Hors de l'eau, l'ornithorynque gîte dans un petit terrier étroit, de section ovale, presque toujours dans les berges, non loin du niveau de l'eau, et souvent caché par l'enchevêtrement protecteur de racines. Pour se reproduire, les femelles creusent un terrier beaucoup plus large et plus élaboré, long de 20 mètres et bloqués par des bouchons à intervalles réguliers. À l'extrémité du tunnel, les roseaux qu'elles apportent servent de nid.
À première vue, grâce à son mode de vie aquatique, en terrier et loin des zones habitées, l'ornithorynque ne semble pas en danger immédiat d'extinction : il est quand même répertorié comme vulnérable. Comme tous les animaux aquatiques, il est en effet très sensible à la pollution de l'eau.
Boued
L'ornithorynque est carnivore. Il se nourrit de vers, de larves d'insectes, de crevettes d'eau douce et d'écrevisses qu'il déniche dans le lit des rivières avec son museau ou qu'il attrape en nageant. La peau recouvrant son bec est très sensible et lui permet de chasser sa nourriture sans avoir à utiliser la vue. L'ornithorynque est le seul mammifère connu à posséder le sens de l'électroperception, c'est-à-dire qu'
Gouennadur
Comme tous les monotrèmes, la femelle ornithorynque n'accouche pas de petits vivants, mais pond des œufs dans le nid. Elle ne possède qu'un même orifice pour la reproduction et pour expulser ses excréments, ce qui est caractéristique de la famille des oiseaux et reptiles.
Quand les œufs éclosent, les petits émergent et s'accrochent à la mère. Comme pour les autres mammifères, la femelle allaite ses petits. Elle n'a pas de mamelon apparent mais émet son lait à travers de petites ouvertures dans la peau. Les petits ornithorynques sucent le lait qui coule de leur mère quand elle est étendue sur le dos.
Le sexe des mammifères est déterminé par une paire de chromosomes ; la femelle possède deux chromosomes X, et le mâle un X et un Y. Chez les oiseaux, le mécanismes est similaire mais le mâle est ZZ et la femelle ZW. En 2004, grâce à des marqueurs fluorescents, les chercheurs Jenny Graves et Frank Grützner, de l’Université Nationale Australienne de Canberra, ont mis en évidence que l'ornithorynque dispose de cinq paires de chromosomes. La femelle est caractérisée par une séquence XXXXXXXXXX tandis que le mâle dispose d'une séquence XYXYXYXYXY. De plus, les chromosomes du début de la chaîne ont des gènes communs avec les mammifères, tandis que ceux de la fin partagent des gènes avec les oiseaux.
Penaos eo bet dizoloet
La première description scientifique de l'animal est due à George Kearsley Shaw (1751-1813) dans Naturalist's Miscellany, en 1799, mais cette publication fut considérée comme un canular par les scientifiques de son époque. Il fallut attendre d'autres travaux, notamment ceux de John Gould (1804-1881), pour que l'on commence à admettre son existence. (voir à ce sujet le livre d'Ann Moyal )
Le monde entier découvrit l'ornithorynque en 1939 quand le magazine National Geographic publia un article décrivant les efforts pour l'étudier et le maintenir en captivité (tâche très difficile : le premier lieu où il a survécu - et toujours un des seuls - est le Healesville Sanctuary dans le Victoria). Bien peu de jeunes ont pu être élevés jusqu'à présent : la première portée née en captivité a eu lieu en 1944. La référence principale est due à Tom Grant.
Le nom scientifique ornithorhynchus signifie littéralement « nez d'oiseau » en grec et anatinus renvoie à « canard » en latin. Le nom commun anglais platypus (« flat foot ») lui fut originellement donné dans la classification de Carl von Linné (1707-1778) mais on a découvert depuis que ce nom était déjà attribué à un invertébré, un coléoptère de la famille des Platypodidae, super-famille des Curculionoidea, par l'entomologiste Johann Friedrich Wilhelm Herbst (1743-1807).
Marmaduke Wyvill
Marmaduke Wyvill, bet ganet d'an 22 a viz Kerzu 1815 e Constable Burton, Yorkshire (Breizh-Veur), marvet d'ar 25 a viz Mezheven 1896 e Bournemouth, (Breizh-Veur). Politikour ha mestrc'hoarier echedoù saoz. Dilennet e voe da ezel Breujoù Breizh-Veur evit Richmond, North-Yorkshire e 1847.
Tapout a reas an eilvet plas goude Adolf Anderssen er c'hentañ tournamant etrebroadel e Londrez (Breizh-Veur) e 1851.
Kevreadurezh
Er yezhoniezh e vez implijet an termen kevreadurezh (saoz : syntax) pe ereadurezh evit komz eus studi ar reolennoù hag a dalvez er yezh-mañ-yezh da sevel frazennoù reizh e-keñver ar yezhadur. E berr e tenn ar gevreadurezh da urzh an elfennoù en ur frazenn ha d'al liammoù kenetreze.
Kregiñ a reas ar gevreadurezh gant studioù yezhadurel Panini anvet Ashtadhyayi ha kregiñ a reas ar skiant a-vremañ gant al levr Grammaire générale et raisonnée gant Antoine Arnauld. Mont war ziorren a reas studi ar gevreadurezh en kantved a-drugarez da dud brudet all evel Noam Chomsky.
Klask a ra ar gevreadurezh kompren reolennoù mont-en-dro yezhoù resis hag ivez dre o c'heñveriañ klask goût pe reolennoù a zo boutin d'an holl yezhoù, da lâret eo perzhioù kevreadurezhel ar yezhadur hollek. Ur skiant eo ar gevreadurezh ha klask a ra deskrivañ mont-en-dro ar yezhoù evel ma vezont komzet ha skrivet kentoc'h evit sevel reolennoù evit o implijout en un doare "reizh".
Cesenatico
Cesenatico a zo ur gumun ag Italia e proviñs Forlì-Cesena.
Hakkari (proviñs)
Douaroniezh
War-dro 240.000 annezad a oa e Hakkari e 2007.
7.700 km² eo e c'horread.