cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kronikenn Nürnberg
Evel kustum d'ar mare-se ne oa bajenn titl ebet. An dud desket war al latin a ra Liber Chronicarum (Levr kronikennoù) anezhañ, rak ar gerioù-se a weler e digoradur roll-gerioù an embannadur latin. An alamanegerien a ra Die Schedelsche Weltchronik (Schedel's World History) anezhañ, da enoriñ an aozer.
Khi (lizherenn)
Implijoù all
Implijet e vez al lizherenn vras X evel diverradur anv Jezuz-Krist dre ma klot gant pennlizherenn ar ger gresianek Χριστός “Krist”.
Kronikenn Nürnberg
E lod brasañ ar skouerennoù e voe dornlivet ar skeudennoù ur wech moullet al levrioù.
Ar pezh a gaver e-barzh
Istor ar bed gant skeudennoù eo ar pezh a gaver er Gronikenn, ha rannet eo e seizh marevezh :
Embann
Embannet e voe evit ar wech kentañ e latin d'an 12 a viz Gouere 1493 e Nürnberg. Ken abred hag an 23 a viz Kerzu 1493 e teuas ar stumm alamanek er-maez. War-dro 1400- 1500 skouerenn e latin hag etre 700 ha 1000 skouerenn en alamaneg a voe embannet. E-barzh un diell eus 1509 e c'haller lenn e chomas diwerzh 539 skouerenn e latin ha 60 skouerenn alamanek. War-dro 400 skouerenn e latin ha 300 skouerenn en alamaneg a zo c'hoazh anezho hiziv an deiz. Ar skeudennoù brasañ a voe gwerzhet ivez evel engravadurioù distag, peurliesañ e oant livet gant dourlivaj. Kalz eus skouerennoù al levr a zo livet, ha gwall zisheñvel eo an doare ma'z int bet livet : d'ar mare-se e veze roet a labour-se da arbennigourien. Skouerennoù' zo a zo bet livet kalz diwezhatoc'h ha re all a zo bet divodet ha gwerzhet evel skeudennoù kinklañ. Moullet hag embannet e voe gant Anton Koberger, hag eñ paeron Albrecht Dürer.
Skeudennoù
Gant stal-labour Michael Wolgemut e voe savet ar 1809 koadengravadur. Arzour brudetañ Nürnberg e oa d'ar mare-se. Sebastian Kammermeister ha Sebald Schreyer a baeas ar raktres, dr eur gevrat deiziet d'ar 16 a viz Meurzh 1492, daoust ma oa bet lañset ar raktres bloavezhioù a-raok. Wolgemut hag e vab-kaer, Wilhelm Pleydenwurff e anv, a voe goulennet ganto pourveziñ ar skeudennoù e 1487-1488. Ur gevrat all a voe d'an 29 a viz Kerzu 1491, enni anv eus pajennaozañ an testennoù hag ar skeudennoù.
Etre 1486 ha 1489 e teskas Albrecht Dürer gant Wolgemut, ha marteze e kemeras perzh e sevel skeudennoù' zo a-raok ma vijent roet d'an arbennigourien ( "formschneider" en alamaneg) hag a droc'h ar bloc'hadoù koad ma oa bet treset warno, pe peget tresadennoù. Un dresadenn eus an tablenn gant Wolgemut, ha deiziet e 1490, a gaver er British Museum. Lod brasañ ar skeudennoù ma weler kêrioù, emgannoù ha rouaned a voe implijet meur a wech, evel ma veze graet alies d'ar mare-se, ha ne voe ket degaset kalz kemmoù d'an testennoù ivez. En holl e voe savet 645 kaodengravadur disheñvel. Bras eo al levr, hag unan eus ar c'hoadengravadurioù a zo tamm-pe-damm 342 x 500mm dezhañ.<ref"Giulia Bartrum"/> Nürnberg eo ar gêr nemeti a weler skeudennet war div bajenn, hep testenn ebet. Skeudenn Venezia zo diazezet war ur c'hoadengravadur all kalz brasoc'h ha savet e 1486 gant Erhard Reuwich el levr beajiñ kentañ a voe skeudennet, hag a zo anvet Sanctae Perigrinationes (1486). Al levr-se ha re all a voe implijet pa oa tu d'hen ober, ha skeudennoù' zo a voe implijet betek 11 gwech. Skeudenn Firenze a zo diazezet war un engravadur gant Francesco Rosselli.
Liammoù diavaez
Ouzhpenn 400 skeudenn eus Kronikenn Nürnberg a gaver e Kerandafar
Hartmann Schedel
Roll doueed India
330 milion a zoueed a zo da India.
A
Aditî ~ Adityas ~ Agastya ~ Agni ~ Ambika ~ Amitabha ~ Ammavaru ~ Amrita ~ Ananda ~ Anjana ~ Annapurna ~ Anumati ~ Anuradha ~ Apsara ~ Aranyani ~ Ardhanari ~ Ardra ~ Arjuna ~ Aruna ~ Arundhati ~ Ashvathaman ~ Ashvin ~ Aslesa ~ Astika-Jaratkaru ~ Asura ~ Atri ~ Avatar ~ Ayyappan
C
Chamunda ~ Chandanayika ~ Chandra ~ Chinnamastaka ~ Chitragupta
G
Gandharva ~ Ganesh ~ Gangâ ~ Garuda ~ Gauri ~ Gommateshvara~
I
Idâ ~ Indra ~ Indrani
J
Jagannâtha ~ Jalandhara ~ Jambavat ~ Jambavan ~ Jara ~ Jaratkaru ~ Jatayu ~ Juggernaut
K
Kadru ~ Kalanemi ~ Kali ~ Kalki ~ Kâma ~ Kamadhenu ~ Kamsa ~ Kansa ~ Karttikeya ~ Kasyapa ~ Katavul ~ Kaduvul ~ Kaurava ~ Kausalya ~ Ketu ~ Kinnara ~ Kistnerappan ~ Korrawi ~ Krishna ~ Kubera ~ Kumbhakarna ~ Kundalini ~ Kunti ~ Kurma
L
Lakshmi ~ Lokapala
M
Machilottu ~ Madya ~ Mahakala ~ Mahishâsuramardinî ~ Maithuna ~ Maitreya ~ Manasa ~ Mandala ~ Mansa ~ Manu ~ Maru ~ Marut ~ Matsya ~ Maya ~ Meru ~ Mitra ~ Muchalinda ~ Mudra ~ Murugan
N
Naga ~ Nagina ~ Nakula ~ Nandin ~ Narasimha ~ Navagrahâ ~ Nirrita ~ Nirriti
P
Pandava ~ Pandialée ~ Pangika ~ Parashurama ~ Parjanya ~ Pârvatî ~ Pisaka ~ Prahlada ~ Prajâpati ~ Prisni ~ Privithi ~ Prthivi ~ Purusha ~ Pushan ~ Putana
R
Rahu ~ Rakshasas ~ Rama ~ Rati ~ Ratri ~ Ravana ~ Ribhu ~ Rishi ~ Rohini ~ Rudra ~ Rudrani ~ Rudra ~ Rukmini
S
Sadhya ~ Sagara ~ Sahadeva ~ Saktassura ~ Sakti ~ Samantabhadra ~ Sâmba ~ Saranyu ~ Sarasvati ~ Sati ~ Savitri ~ Shakti ~ Shani ~ Shasti ~ Shesha ~ Shitala ~ Shiva ~ Shri ~ Shukra ~ Sita ~ Skanda ~ Soma ~ Sri ~ Sugriva ~ Sumitra ~ Sumeru ~ Sûrya
T
Tara ~ Taraka ~ Tîrthankara ~ Trimurti ~ Trinavarta ~ Tvashtri ~ Thannus
U
Ugrasena ~ Umâ ~ Urvashi ~ Usha
V
Vach ~ Vali ~ Vamana ~ Vanadevata ~ Varâha ~ Varuna ~ Varuni ~ Vashishtra ~ Vasudeva ~ Vasuki ~ Vasu ~ Vayu ~ Vibishana ~ Vinata ~ Viraj ~ Virupaksa ~ Vishnu ~ Vishvakarma ~ Vishvamitra ~ Vrita ~ Vrishabha
Y
Yab Yum ~ Yaksha ~ Yama ~ Yamunâ ~ Yashodhara ~ Yasoda ~ Yogini ~ Yudhishthira
Daidalos
Daidalos (Δαίδαλος / Daídalos e gregach, da lavarout eo « graet en un doare arzel », « ijinus», latinekaet e Daedalus) zo un den a gaver e mojennoù Hellaz kozh. Eus Aten e oa, brudet eo evel ijinour, kizeller, tisavour. Hervez Platon, e-barzh Menon (97 kent JK) e oa, e delwennoù Daidalos, « kement a wirionez ma veze ret, hervez ar vojenn, stagañ anezho gant chadennoù evit herzel outo a vont kuit».
Yevaneg
Ur yezh indezeuropek eus skourr ar yezhoù gresianek eo ar yevaneg pe yuzev-gresianeg (saozneg: yevanic, romaniote pe judeo-greek) komzet gwechall gant ar Yuzevien romanioted bet o chom e Gres abaoe ar Maread Hellenek.
Boom (Belgia)
Boom a zo ur gumun eus Flandrez Belgia, e proviñs Antwerpen.
Yevaneg
Ur yezh-kar d'ar c'hoine gresianek (Ελληνική Κοινή) an hini eo, enni meur a c'her o tont eus an hebraeg.
Ur yezh peuzvarv eo ar yevaneg, o vont da get evit meur a abeg:
Daidalos
Mojennoù
Eontr e oa da Talos, a oa ijinour eveltañ : gantañ e vije bet ijinet an heskenn ha meur a dra all. Gwarizi en eontr a lazhas e niz ouzh e vountañ da gouezhañ diwar-lein an Akropolis. Rankout a reas an eontr muntrer tec'hel da Greta, da lez ar roue Minos.
Mojenn Minotaoros
Ar roue Minos-se a oa dimezet da Pasifae. Ha honnezh a oa krog enni ur c'hoant dinatur.
Un tarv gwenn a oa d'ar roue, deuet dezhañ dre berzh an doue Poseidon, hag a rankje bezañ bet aberzhet d'an doue hervez ur bromesa hag a oa bet ankouaet, ken brav e kave ar roue e darv gwenn. Hag an doue, droug ennañ, da silañ ur c'hoant direizh, ar c'hoant-tarv, e korf ar rouanez.
Evit embarañ gant an tarv e c'houlennas ar rouanez skoazell digant an ijinour Daidalos. Hemañ a savas ur vuoc'h koad, hag a c'holoas anezhi gant ur c'hroc'hen buoc'h (hervez doareoù all en dije kizellet ur vuoc'h kleuz). Lakaat a reas e vuoc'h en ur prad ma veze Tarv Kreta o peuriñ hag hemañ a c'holoas ar rouanez Pasifae kuzhet er vuoc'h.
Genel a reas ar rouanez un euzhvil, anvet Minotaoros.
Minos a c'houlennas skoazell digant Daidalos, hag eñ a ijinas ar Milendall, ma ne c'halle den dont er-maez anezhañ. Hag ennañ e lakaas ar roue dogan bac'hañ an euzhvil-se ganet eus e wreg.
Mojenn ar milendall
Den ne c'halle dont e-maez ar milendall eta.
Koulskoude ez eas Theseüs e-barzh da lazhañ ar Minotauros. Er-maez e teuas gant skoazell neudenn Ariadne, a oa bet o c'houlenn skoazell digant Daidalos. Droug a oa e Minos ma c'hourc'hemennas bac'hañ Daidalos hag e vab Ikaros er milendall. Neudenn ebet ne oa ganto, gant-se ne oant ketevit tec'hel. Met Daidalos a empentas nijal kuit gant eskell graet gantañ diwar plu peget gant koar. Abalamour ma c'hallent teuziñ gant an heol e lavaras Daidalos d'e vab e oa arabat dezhañ nijal re uhel. Met Ikaros ne selaouas ket hag a glaskas tostaat ouzh an heol, ha c'hoarvezout a reas pezh a oa tonket da c'hoarvezout: teuziñ a reas e ziveskell ha kouezhañ a reas er mor ma voe beuzet.
Hervez un hengoun ha n’eo ket ken brudet hag an hini a zo danevellet gant Diodoros Sikilia e vije bet skoazellet Daidalos hag e vab Ikaros gant Pasifae evit kuitaat an enez e bourzh ur vag evit tec'hout rak fulor Minos.
E Sikilia
Mont a reas Daidalos da Sikilia neuze. Eno e oa ar roue Kokalos o ren. E Kreta e oa kounnar vras e Minos o welout e oa skampet Daidalos, ha klask a rae an tu d'e adtapout.
Displegadenn
Da bep kudenn ez eus un diskoulm roet gant ijin Dedalos. Nemet diwar e ijinadenn e sav ur gudenn all dalc'hmat.
Iota (lizherenn)
left|100px Navet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo iota ιώτα (Ι, ι) hag a dalvez 10 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.
Distaget e vez LFE [i] hag [i:] e gresianeg klasel hag [i] e gresianeg a-vremañ.
Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek yod 20px|Aleph. War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin I ha J diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.
Mebyon Kernow
Mebyon Kernow (Kerneveureg Mibien Kernev Veur) a zo ur strollad politikel eus Breizh-Veur hag a zo e bal pennañ aozañ ur gouarnamant emren e Kerne-Veur.
Krouet e voe ar strollad d'ar 6 a viz Geñver 1951 e Redruth. Prezidantez gentañ a voe dilennet a zo Helena Charles hec'h anv. Divizet e voe neuze e vefe e balioù :
E miz gwengolo 1951 e terouas da c'houlenn ur statud emrenerezh evit Kerne-Veur e-barzh ur stad breizhveuriat kevreel. E sez kentañ e c'hounezas Mebyon Kernow e 1953 e kuzul-kêr Redruth-Camborne. E-pad ar bloavezhioù 50 ha 60 e chomas Mebyon Kerow ur bagad-pouezañ kentoc'h eget ur strollad politikel gwir, avat, hag e izili o-doa ar gwir da emezelañ d'ar strolladoù arall. E-pad ar bloavezhioù 70 hepken ez eas da vezañ un aozadur kenstag a grogas da ginnig danvez-kannidi d'al dilennadegoù lezennel.
Un ezel eus Emglev libr Europa ha liammoù tost gant an SNP ha ar Plaid Cymru eñ-deus. Kevreet gant ar Re C'hlas e oa en dilenadegoù 2005. Danvez-kannad ebet a ginnigas e pastell-vro Saint-Yves da skoazell ar Re C'hlas, tra m'e harpe ar re-mañ er pastelloù-bro kerneveurat arall.
Ar skrivagnerez Daphne du Maurier a oa bet ezel eus Mebyon Kernow. Andrew George, kannad ar strollad Frankizour-demokratel a berc'hennas dezhañ ivez met aet kuit eo pa yeas d'ur strollad politikel gwir.
Dilennadegoù
Da vare dilennadegoù Europa 1979 eñ-deus gounezet ar strollad 5,9% eus ar mouezhioù met n'eo ket bet barrek da dizhout an dregantad-se adarre adalek-se.
Ar strollad eñ-deus 5 kuzuler-bann adalek 2004. Unan anezho, Loveday Jenkin, a zo aet d'un ezel eus gouarnamant ar bann e 2005.
Liammoù diavaez
Lec'hienn ofisiel
Le Havre Athletic Club Football Association
Le Havre Athletic Club Football Association, pe Havre Athletic Club, a zo ur c'hlub mell-droad gall krouet e 1872, krouet e voe ar rann mell-droad e 1894.
Ikaros
<HR noShade> thumb|Ikaros ha Daidalos gant [[Frederic Leighton.]] Ikaros (Ἴκαρος /Ikaros e gregach) a oa mab d'an tisavour Daidalos ha d'ar sklavez kretat Naukrate. Anavezet eo dreist-holl abalamour m'en doa nijet re dost d'an heol.
Mojenn
Ikaros hag e dad a oa o klask tec'hout rak fulor ar roue Minos. Bac'het e oant er Milendall goude tec'h Theseüs. Daidalos a felle dezhañ distreiñ da Aten, e gêr c'henidik.
Grilian
Ar grilian (Muscardinus avellanarius) a zo ur c'hrigner bihan eus Europa. Ar spesad nemetañ eo er genad Muscardinus. Bevañ a ra diouzh an noz o krapat er gwez el lec'h ma kav e voued. E-pad ar goañv e c'hall chom morgousket tost da 6 miz.
Ikaros
Mojenn
Hervez doare anavezetañ ar vojenn, Daidalos a savas eskell, heñvel ouzh re an evned, gant pluñv ha koar. Kenteliañ a reas e vab ha berzañ outañ tostaat d'an heol met Ikaros, trevariet e spered gant e nijadenn, a bignas re uhel. Tostaat a reas d'an heol a lakaas ar c'hoar a zalc'he e eskell en o stumm da deuziñ tamm-ha-tamm. A-benn ar fin e torrjont hag e kouezhas er mor.
Grilian
Annez
Kavet e vez en ul lodenn vat eus Europa, war-bouez Europa an Norzh ha Ledenez Iberia.
Ikaros
Doare Pausanias
Gant Herakles e voe kavet e gorf war an aod.
Displeg
E diazez mojenn Ikaros emañ an darempredoù etre tad ha mab, efedoù an alioù hag an disentiñ ha c'hoant an den da vont bepred pelloc'h daoust d'an natur.
Pennadoù kar
thumb|240px| Ikaros, livet gant [[Hendrik Goltzius]]
Bouc'horeg
Ur yezh indez-europek eus skourr ar yezhoù iranek eo ar bouc'horeg (bouc'horeg: בוכורי, saozneg: bukhori pe bukharic) pe yuzev-tadjikeg komzet gant tro-dro da 60.000 den en Israel (50.000 den), Ouzbekistan (10.000 den) dreist-holl hag ivez er Stadoù-Unanet, Tadjikistan, hag Afghanistan
Yezh hengounel ar Yuzevion bouc'horek an hini eo.
Ur yezh persek eo ar bouc'horeg, enni meur a c'her o tont eus an hebraeg dreist-holl hag ivez eus ar yezhoù all komzet war he zro evel an ouzbekeg hag ar rusianeg.
Skrivet e vez ar bouc'horeg gant al lizherenneg hebraek evel an darn vrasañ eus ar yezhoù yuzevek all.
Reunig kelc'hennek
Ar reunig kelc'hennek (Pusa hispida pe Phoca hispida) a zo ur bronneg mor eus ar c'herentiad Phocidae.
Sound
Ur sound, e saozneg Bro-Skos, zo ur vrec'h-vor, pe ur strizh-mor e Bro-Skos.
Roll
Sed amañ ur roll eus soundoù Skos. Darn zo bihan o ment evel Clachan Sound, a zo ha treuzet gant Clachan Bridge. Re all zo ha ne vez ket graet sound anezho, met kyle, pe caoil e gouezeleg, evel Na Caoil Bhòdach.
Firth of Clyde
En aber ar stêr Clyde emañ:
Roll rouaned East-Anglia
Amañ e kavor roll rouaned East-Anglia, ur rouantelezh angl-ha-saoz krouet war-dro 600 dre unvaniezh Norfolk ha Suffolk hag aet da get e 918, pa oe aloubet gant rouantelezh Wessex.
Diasur e vez amzeriad ar renoù koshañ hag alies e oant bet kempoellet ouzh o klokaat diouzh an deiziadoù anavezet gwelloc'h.
Dysnomia (loarenn)
Dysnomia, eus hec'h anv ofisiel (136199) Eris I Dysnomia a zo ul loarenn eus ar blanedenn gorr Eris. Dizoloet e oa bet e 2005 gant Mike Brown. Diwar anv merc’h Eris e teu hec'h anv, ar pezh a dalv direolded, direizhded.
Perzhioù
60 gwech disteroc’h eo lugern Dysnomia eget hini Eris. E-se e c'heller soñjal eo 350 km he zreuzkiz, an eizhvedenn eus hini ar blanedenn gorr m’emañ o treiñ en-dro dezhi.
30 000 km bennak eo he c'helc'htro, gant ur prantad a 14 devezh.
Feulster
En un doare hollek e vez kaoz eus ar feulster pa 'z eus oberoù tagañ pe drougimplij evit ober gaou da dud zo pe freuz da draoù zo pe da loened zo, met en un doare all e vez implijet ar feulster gant nerzhioù lezennel (polis, lu, nerzhioù surentez) gant ma vo graet e-barzh harzoù an domani publik.
Gant ar feulster ez a ivez al lusk a zesach tud da ober oberoù feuls, da lavaret eo diwar o emzalc'hioù personel. Met pa vez graet ar feulster gant muioc'h eget un den e c'hell bezañ pe degouezhus (feulsterioù nann rapkprederiet) pe a-stroll (feulsterioù savet gant strolladoù, ar sponterezh en o zouez).).
Demodokos
Ur penn-den eo Demodokos (Δημοδόκος e henc'hresianeg) e-barzh an Odysseia gant Homeros. Ur barzh eo e lez Alkinoos, roue Faiakiaiz.
Émile Durkheim
Ur c'hevredadour gall e oa Émile Durkheim (Épinal 15 a viz Ebrel 1858 - Pariz 15 a viz Du 1917). Pouezus eo bet e labour e stummidigezh ar gevredadouriezh hag an denoniezh. En ur grouiñ ar gazetenn gentañ a gevredadouriezh (L'Année Sociologique) e harpas lakaat ar skiant-mañ da vezañ degemeret er bed akademiek. E-pad e vuhez e reas kalz prezegennoù hag embann a reas kalz studioù war danvezioù evel an deskadurezh, an torfedoù, ar relijion hag an emlazh. Sellet e vez outañ evel unan eus tadoù ar gevredadouriezh hag ar gengrediezh.
Épaulement (barrez)
Er varrez klasel e implijer ar termen épaulement  evit deskrivañ emstumm an divskoaz har ar penn e-keñver al divlez gant bep emstumm pe bep fiñvadenn resis.
Borsbeek
Borsbeek a zo ur gumun eus Flandrez Belgia, e proviñs Antwerpen.
Monumantoù ha traoù heverk
thumb|left|200px|Ar c'hreñvlec'h III, bet savet evit difenn [[Antwerpen]]
Gwilherm II (dug Normandi)
Gwilherm II, dug Normandi, ganet e Falaise war-dro 1027, ha marvet e Rouen d'an 9 a viz Gwengolo 1087, a oa anavezet ivez evel Gwilherm ar Bastard, Gwilherm an Alouber, ha Gwilherm Iañ Bro-Saoz.
E vuhez
Mab bastard e oa da Roperzh, dug Normandi, ha da Herleva Falaise (Arlette e galleg). Anvet e voe da zug da varv e dad, pa oa 8 vloaz. Goude ur pennad bec'h bras e voe trec'h en emgann Val-ès-Dunes, en 1047.
War-dro 1050 e timezas da Matilda Flandrez hag e tiazezas e c'halloud e Normandi ma savas un dugelezh c'halloudus, doujet gant Rouaned bro-C'hall, Herri Iañ (1031-1060) ha Fulup Iañ (1060-1108).
Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Matilda Flandrez. Pevar bugel o doe:
Sint-Pieters-Kapelle (Middelkerke)
left|thumb|Iliz katolik Sint Pieters e Sint-Pieters-Kapelle Sint-Pieters-Kapelle en izelvroeg hag e flandrezeg kornogel a zo nepell eus aod Mor an Hanternoz e Flandrez Belgia e rannvro Westhoek hag e proviñs Kornôg-Flandrez. Ur gumun e oa gwechall; gant lezenn 1977 eo bet lakaet e kumun Middelkerke.
Hartmann Schedel
Hartmann Schedel (13 a viz C'hwevrer 1440 - 28 a viz Du 1514 e Nürnberg) a oa ur fizikour, denelour hag istorour alaman, hag unan eus ar gartennourien gentañ a implijas ar voullerezh. Gant Matheolus Perusinus e teskas.
Schedel a zo brudet evit bezañ skrivet testenn Kronikenn Nürnberg (anvet ivez Schedelsche Weltchronik) embannet e Nürnberg e 1493. Un henvoulladur eo neuze. Soñjal a reer e voe urzhiet gant Anton Koberger. War al lodenn vrasañ eus kartennoù Kronikenn Nürnberg e weler kêrioù ha broioù evit ar wech kentañ, dre ma ne oueze ket kalz traoù an dud diwarno betek-henn. Kêrioù evel Kraków, Lübeck ha Neyß a zo taolennet e dibenn al levr.
El levr e kaver ivez ul lodenn diwar-benn istor rouantelezh Polonia hag hec'h orin (pajenn 263 : vom koenigreich Poln und seinem ursprung). Kregiñ a ra in istor gant Boleslaw Iañ Polonia ha n'eus meneg ebet eus Mieszko Iañ.
Dastum levrioù, oberennoù arzel hag engravadurioù a rae ivez. En un albom savet gantañ e 1504 e kaver pemp engravadur gant Jacopo de' Barberi, ar pezh a zo ur sikour bras evit sell ouzh deiziañ oberennoù de' Barbari.
Nadoz (gwriat)
Evit mirout a c'hloazañ ar biz pa vezer o wriat e reer gant ur veskenn.
Eris (korrblanedenn)
Eris, eus hec'h anv klok (136199) Eris (arouez: ), a zo anezhi an eil brasañ korrblanedenn anavezet eus Koskoriad an Heol, hag an hini fetisañ. Eris a zo un draezenn dreuzneizhanat (TTN) hag a gelc’htro en-dro d’an Heol, en ur rann eus an egor anvet an disk strewet, en tu-hont da c'houriziad Kuiper. En-dro dezhi ez eus ul loarenn da vihanañ, Dysnomia. 2 400 km a dreuzkiz he deus Eris.
An anv
Graet e veze 2003 UB313 anezhi da gentañ, ha lesanvet Ksena gant ar re o doa he dizoloet.
Eta (lizherenn)
left|100px Seizhvet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo eta ήτα (Η, η) hag a dalvez 8 hervez ar sistem niverenniñ gresianek.
Plouganoù
Plouganoù zo ur gumun e Breizh e  kornôg Bro-Dreger, e kanton Plouigno (gwechall e hini Lanneur) e departamant Penn-ar-Bed.
Douaroniezh
War aod Mor Breizh emañ Plouganoù.
Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun
Mervel a rejont e-pad an Eil Brezel-bed, re an Aerlu d'an 29 a viz Genver 1943 pa gouezhas o c'harr-nij (Halifax II marilhet DT681 ha kodet NP-J) e Plouganoù, re ar Morlu d'an 29 a viz Ebrel 1944 pa voe kaset o bag, an destroyer HMCS Athabaskan, d'ar strad gant an tarzher alaman Elbing T-24 ,.
Deskadurezh
Div skol bublik zo e Plouganoù : ar skol Marie-Thérèse Prigent er bourk, hag ur skol all e karter Kerenot. Ur skolaj (François Charles) a zo er gumun ivez. E miz Gwengolo 2022 ez eus bet digoret un hentad divyezhek brezhoneg-galleg e skol ar bourk.
Rhyaseg
Daveoù
Ar rhyaseg war GeoWhen
Nothelm Sussex
Nothelm Sussex a oa Roue Sussex asambles gant Watt, Osric hag Æthelstan war a seblant. E 692 e roas douarier d'e c'hoar Noðgyð (Nothgyth). Nothelmus rex Suthsax’ e oa anvet er c'harta met Nunna rex Sussax’ e sinas. Ar c'harta diwezhañ sinet gant Nothelm a zo bloaziet a 714 met ur fazi evit 717 eo moarvat.
Eta (lizherenn)
Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek het 20px|Aleph. War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin H ha kirillek И ([i]) diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro
Fastrada
thumb|Maen-bez ar rouanez Fastrada en Iliz-veur Mainz
Fastrada Frankonia (765 - 10 a viz Eost 794), a oa merc'h da Raoul III Frankonia ha da Aeda Bavaria, a voe rouanez ar Franked pa euredas da g-Karl Veur e 784.
Dek vloaz e vevas c'hoazh goude hec'h eured. Mervel a eure e-pad Kuzul-eskibien Franfurt e 794. Beziet e voe en abati Sant-Alban e-kichenik Mainz ha ne oa ket echu he sevel c'hoazh. Abalamour d'an arc'heskob Richulfs eo ne voe ket kaset da veziañ da Abati Sant Denez, e-tal Pariz, ma veze beziet ar rouaned Frank, na da Abati Sant Arnulf, e-tal Metz.
Pa voe distrujet an abati e 1552 e voe kaset he maen-bez da iliz-veur Mainz e-lec'h m'e weler hiriv.
La Victoria
La Victoria zo un anv-lec'h spagnolek (An Trec'h e spagnoleg):
🇪🇸
Thoas (Lemnos)
Thoas (Θόας / Thóas e gregach) a oa roue Lemnos e mojennoù Hellaz kozh.
Mab e oa da Ariadne ha d'an doue Dionysos.
Dimeziñ a reas da Oinoe.
Tad e oa da Hypsipyle ha Sikinos.
Klask a reas maouezi Lemnos lazhañ holl wazed an enez. Ne chomas nemetañ e buhez dre ma oa bet saveteet gant e verc'h Hypsipyle.
ISO 233
ISO 233 a zo anv ur reoliad etrebroadel evit romanekaat al lizherenneg arabek evel ma vez implijet evit skrivañ an arabeg unvan.
Embannadur 1984
Setu taolenn c'hevalderioù treuzlizherennadur lizhrennoù kensonennel diazez al lizherenneg arabek:
Schore (Middelkerke)
Schore en izelvroeg hag e flandrezeg kornogel a zo nepell eus aod Mor an Hanternoz e Flandrez Belgia e rannvro Westhoek hag e proviñs Kornôg-Flandrez. Ur gumun e oa gwechall; gant lezenn 1977 eo bet lakaet e kumun Middelkerke.
Zandhoven
Zandhoven a zo ur gumun eus Flandrez Belgia, e proviñs Antwerpen.
XIXvet kantved
../.. | | |  kantved | | | ../..
Bloavezhioù 1800 | Bloavezhioù 1810 | Bloavezhioù 1820 | Bloavezhioù 1830 | Bloavezhioù 1840
Bloavezhioù 1850 | Bloavezhioù 1860 | Bloavezhioù 1870 | Bloavezhioù 1880 | Bloavezhioù 1890
Kregiñ a ra an  kantved d'ar 1añ Genver 1801 hag echuiñ a ra d'an 31 Kerzu 1900.
Afrika
Evit Afrika ez eo an kantved, kantved an trevadennerezh gant Europiz, kantved ar sujañ hag hini distruj an danframmoù douarbolitikel kozh. Treboulet-mik e vo ar c’hevandir-mañ gant Europa.
Sellet ouzh Afrika en kantved.
Latinamerika
Gant dilañs ar Stadoù spagnol ha portugalat en em denn eus c’hoari etrebroadel ar Broadoù meur e vo torret unan hag unan al liammoù tric’hantvedel bet skoulmet etrezo hag o zrevadennoù amerikan. Stadoù nevez niverus a zeuio war wel war an dachenn etrebroadel a-hed an kantved.
Norzhamerika
Daoust pegen labourus eo bet sevel ar vro adal 13 Stad vihan eus aod reter ar c’hevandir e teuio war wel tamm-ha-tamm ar Stadoù-Unanet er jeu etrebroadel. Merket e vo an kantved amerikan gant :
War dreuzoù an e vo bet treuzfurmet penn-da-benn ar Stadoù-Unanet e-keñver stad ar vro e 1800. N'eo ket c’hoazh, gwir eo, ha pell alese c’hoazh, ar vro greñvañ er bed, met bez' eo dija ar vro ganti ar galloud diorren brasañ.
Ijinadennoù, Kavadennoù, Degasadennoù
Roll ijinadennoù an kantved
Themisto (loarenn)
Themisto (gresianeg Θεμιστώ) pe Yaou XVIII a o ul loarenn brogradek Yaou. Dizoloet e voe da gentañ gant Charles T. Kowal ha Elizabeth Roemer d'ar 30 miz Gwengolo 1975 ha anvet S/1975 J 1. Ne voe ket posupl da wirekaat an dizoloadenn, avat.
E-pad ar bloavezhioù 80 ne voe nemet un notennig e dorn-lvrioù steredoniezh. E 2000, avat, e tizoloas Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Yanga R. Fernández hag Eugene A. Magnier ar pezh a seblante bezañ ul loarenn nevez. Homañ a anvjont S/2000 J 1. Kadarnaat a rejod bremaik e oa an hevelep korf eget an hini dizoloet e 1975.
E 2002 e voe anvet hervez Themisto, unan eus serc'hed Zeus
Divoutin eo kelc'htro Themisto. Etre al loarennoù galilean hag ar strollad kentañ a loarennoù direizh progradek. Hemañ e-keñver re al loarennoù arall a ziskouez an dresadenn-mañ. Al loaren a-us d'an ahel a zo progradek tra ma'z eo kilgradek ar re dindanañ.
Port de bras (barrez)
Er varrez klasel e implijer ar termen port de bras evit deskrivañ an doare ma vez kaset an divvrec'h a emstumm da emstumm.
Gant ar port de bras diazez e kemmer emstumm an divvrec'h adalek bras bas betek an eil emstumm o tremen dre ar c'hentañ emstumm a-raok achuiñ gant an emstumm bras bas adarre.
Gamma (lizherenn)
left|100px Trede lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo gamma γάμμα (Γ, γ) hag a dalvez 3 hervez ar reizhiad niverenniñ c'hresianek.
Port de bras (barrez)
Gant ar port de bras leun e kaser an divvrec'h betek ar pempvet emstumm a-us d'ar penn a-raok o c'has d'an traoñ.
Gamma (lizherenn)
Distaget e vez [g] e gresianeg klasel ha [γ] pe [ʝ] dirak [i] pe [ε] e gresianeg a-vremañ.
Omikron (lizherenn)
left|100px Pemzekvet lizherenn al lizherenneg c’hresianek eo omikron (Ο, o) hag a dalvez 70 hervez ar sistem niverenniñ gresianek
Gamma (lizherenn)
Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek gimel 20px|Aleph. War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherenn girillek Г ([g]) diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.
Omikron (lizherenn)
Graet e vez ομικρόν omikron (“o bihan”) eus al lizherenn-mañ evit ober an diforc’h etrezi hag al lizherenn Ω pe ωμέγα omega’’ ("o bras").
Distaget e vez LFE [o] ken e gresianeg klasel hag e gresianeg a-vremañ.
Diorroet e oa bet diwar patrom al lizherenn fenisek 'ayin 20px|Aleph. War-lerc'h e oa bet diorroet ivez al lizherennoù latin ha kirillek O diwar al lizherenn c'hresianek-mañ d'he zro.
Johann Sebastian Bach
Johann Sebastian Bach ( distagadur alamanek: ) a oa ur sonaozour hag ograour alaman (31 a viz Meurzh 1685 en Eisenach, 28 a viz Gouere 1750 e Leipzig)
Gamma (lizherenn)
Implijoù all
Alies ez implijer Γ, γ da aroueziañ un argemmenn er skiantoù (fizik ha matematik dreist-holl).
Johann Sebastian Bach
Ur sonaozour eus ar marevezh barok e oa, enkorfet ennañ hag aroueziet gantañ ar pep gwellañ eus arz ar mare-se, hir ha padus e levezon war diorroadur ar sonerezh kornôgat. Anavezet e voe gant ar brasañ sonaozourien, Mozart ha Beethoven en o zouez, evel ur mestr n'oufed ket mont dreistañ.
Espar eo e oberenn e pep keñver : gant ar rik hag ar pinvidik ma 'z eo gantañ kensoniezh, kerzenn ha kendonouriezh, ar peurechu m'eo ar stummoù, ar mestr m'eo a-fed teknik pe bedagogiezh, an uhel m'eo e awen ha niver e genaozadurioù. Mont a ra dreist an derezioù boas a ziforc'h koulzadoù ar stummañ, barr ar vrud hag an diskar : kenkoulz eo perzhioù e genaozaduroù yaouankiz hag ar re savet war an diwezhat.
Gamma (lizherenn)
Pennlizherenn
Gant ar bennlizherenn Γ ez arouezier :
Stumm bihan
Gant al lizherenn vihan γ ez arouezier :
Johann Sebastian Bach
Eisenach
Ganet eo bet Bach d'an 21 a viz Meurzh 1685 en un tiegezh a sonerien hag a embrege abaoe meur a remziad evel sonerien lez, kêr pe iliz e korn-bro Thüringen (Alamagn). En e gavout a ra er pempvet remziad abaoe an hendad koshañ anavezet, diouzh e anv Veit Bach a vije deuet er eus Hungaria, miliner ha soner amatour. Pa voe ganet, meur a zek e oa ar re Vach a embrege ar sonerezh ; bez' ez eo unan eus ar re bouezusañ e-touez an tiegezhioù sonerierien anavezet en istor ar sonerezh kornôgat a-bezh.
Deiziad an 21 a viz Meurzh a zo hini an deiziadur julian en implij d'an ampoent e Eisenach, an deiziad diouzh an deiziadur gregorian a vije an 31 a viz Meurzh (an deiziad gregorian an hini a implijer evit e varv e Leipzig). Ar bugel diwezhañ eo diwar an eizh ganet eus Johann Ambrosius Bach (1645-1695), anezhañ soner kêr ha trompellour a lez, hag eus e bried Elisabeth bet ganet Lämmerhirt. Badeziet e vez hervez ar feiz lutherian d'an 23 a viz Meurzh en iliz Sant-Jorj (Georgenkirche).
En Eisenach e tremen e vugaleaj ; degemer a ra e zeskoni sonerezhel kentañ diwar e dad Johann Ambrosius Bach, ur violinour donezonet. Reizhet e vez ivez war ar sonerezh relijiel ha war an ograoù gant ur c'henderv d'e dad, Johann Christoph Bach a zo ograour iliz Sant Jorj. Daremprediñ a ra, adal e eizh vloaz, skol latin dominikaned Eisenach.
Ohrdruf
E vamm a varv d'an 3 a viz Mae 1694. D'ar 27 a viz Du da heul ec'h addimez e dad gant un intañvez, Barbara Margaretha Bartholomäi, bet ganet Keul, met mervel a ra-eñ ivez ur sizhunvezhioù bennak war-lerc'h, d'an 20 a viz C'hwevrer 1695. D'an oad a zek vloaz, kollet e-giz-se gantañ e vamm hag e dad da heul, degemeret eo gant e vreur henañ oadet a bevar bloaz warn-ugent, Johann Christoph, skoliad Johann Pachelbel hag ograour en Ohrdruf. Er gêr-mañ e tarempred Johann-Sebastian al lise, ha tapout a ra un deskamant ledanoc'h eget e hendadoù ; e-touez e gamaladed klas ez eus unan eus e gendirvi, Johann Ernst Bach hag ur mignon feal, Georg Erdmann. Gant Johann Christoph e vez kaset pelloc'h e gelennadurezh sonerezhel ha stummet war ar c'hlavioù dre stokelleg. Johann-Sebastian a ziskouez bezañ donezonet-kenañ evit ar sonerezh (a zo muioc'h ez eus gantañ ur skouarn pakret) ha degas a ra e lod eus korvoder an tiegezh evel korist. Plijout a ra dezhañ eilañ ha studiañ oberennoù ar sonaozourien a zo diraezus dezhañ, ha pa vefe a-enep da youl e vreur henañ.
Lüneburg
O vezañ ma oa berr an danvez gant e vreur, e tro da 1700 e teu Johann-Sebastian a-benn da vezañ degemeret en ul laz-kakañ masikoded (Michaelisschule e anv) e Lüneburg, ur gêr lec'hiet 200 km en hanternoz aleshont ma'z eas daveti war droad e-ser ur c'hamalad. Ouzhpenn d'ar sonerezh, e tapas deskiñ retorik, latin, gresianeg ha galleg. Anaoudegezh a reas gant Georg Böhm, soner eus ar Johanniskirche ha skoliad an ograour meur eus Hamburg Johann Adam Reinken. Hemañ diwezhañ her reizh war stil sonerezhel Alamagn an hanternoz. Damzaremprediñ a reas ivez e Lüneburg sonerien c'hall zivroet, pergen Thomas de la Selle, skoliad Lully : digarez en doa da zenesaat boazioù sonerezhel all ; eilañ a reas e he fezh oberenn ograoù Nicolas de Grigny, ha marteze e krogas da genskrivañ gant François Couperin.
E-unan-penn dreist holl an hini e tezrann gant rikted kevrollennoù ar sonerien anavezet. Entanet ha kurius evel ma oa, ne terme ket a-raok kerzhet meur a zek kilometr evit mont da selaou sonerien, evel Böhm, Reinken ha Lübeck, ha zoken meur a gant evit Buxtehude veur.
Arnstadt
E 1703 ez eas d'ograouer d'Arnstadt. Redek a reas buan brud ar mailh-se evel soner ha primaozer.
Mühlhausen
Etre 1707 ha 1708 e voe ograouer e Mühlhausen. Eno e skrivas e ganadenn gentañ, derou ur mell oberenn a liderezh a yelo d'he greskiñ e oberenn evit ograoù, testoù a ziskuilh ar gwellañ ar mailhoni, an donder hag ar vraventez pur m'eo deuet Bach da vezañ ar brasañ jubennour an holl amzerioù. Kenaozañ a raio e-kerz e buhez kanadennoù evit pemp bloavezh klok a gelc'hiad liderezh, da lavaret eo en tu-hont da dri-c'hant. Kollet eo bet meur a zek kenaozadur digantañ, ul lodenn vras anezho e-kerz ar maread-se. Er gêr-se ivez eo e eured gant e geniterv Maria Barbara, ma oa bamet gant he chemet a soprano. Da eo dezhañ en em gannañ evit dastum dezhi argouroù dereat hag evit ma kemerfe e wreg e blas en abadennoù (ne oa ket degemeret ar maouezed en tribun a enor betek an ).
Weimar
Etre 1708 ha 1717, ograouer ha kentañ biolin e chapel dug a Weimar, edo en e gerzh an ograoù hag ivez laz klavioù ha kanañ an Dug. E-kerz ar c'houlzad-se e voe krouet ar bras eus e oberennoù evit ograoù (en o zouez an hini anavezetañ, an Toccata ha Fugenn e re leiañ BWV 565 ker-vrudet), eus e kanadennoù, eus e bezhioù evit klavisim awenet gant ar vistri meur italian ha gall. Met fellout a rae dezhañ kuitaat ar gêr-se ma kave hir e amzer enni. An Dug a Weimar a glevas ar c'heloù hag en reas prizoniad. Ret e voe d'ar priñs Leopold a Anhalt-Coethen dont d'e zieubiñ evit lakaat anezhañ da soner chapel e lez e Coethen.
Cöthen
Etre 1717 ha 1723 e voe mestr a chapel e lez ar priñs Leopold a Anhalt-Cöthen. Ar priñs a zo anezhañ ur soner, evezhet ha kalvinour. Ar maread eürus-se m'emañ en e varr ar ro dezhañ an tu da skrivañ e oberennoù klaviel pennañ evit lud, fleüt, biolin (Sonadennoù ha partitaoù evit biolin a-unan), klavisim (kentañ levr ar « Stokelleg keidesaouek reizh »), gaolviolin (Heuliadoù evit gaolviolin a-unan), hag ar C'hwec'h Kengerzad Brandeburgat. Kavout a ra el lez-mañ an holl aezamant c'hoantaet a-fet archant ha mignoniezh. Met gant ur darvoud e vo eilpennet buhez Bach : marv e wreg Maria Barbara. Seul trebouletoc'h eo pa ne glev keloù eus marv hag obidoù Maria Barbara ken nemet goude dezhañ bezañ distroet eus Dresden. Dre-se e ra e soñj kuitaat al lec'h-se leuniet a gounioù ha tri abeg a vo kaoz eus e zisparti : n'helle ket kenaozañ a sonerezh sakr en ul lez kalvinour, ar pezh a vanke kalz dezhañ, hañval a ra eil gwreg an Dug bezañ un "amusa" ha Leipzig, lec'h m'eo vak ar garg a gantor, a rofe dezhañ ur vrud vrasoc'h en Impalaerded Santel kenkoulz hag e Polonia hag e Bro-c'hall (an Duc a Saks a zo Roue Polonia ha darempredet en deus lez Versailhez m'en deus dalc'het ganti liammoù mat). Tapout a ra kaout ar garg a gantor hag e kenaoz ar Basion hervez Sant Yann, kentañ oberenn liderezh o tont, gant gred, eus Cöthen.
Leipzig
Etre 1723 ha 1750, da lavaret eo ouzhpenn pemp bloaziad warn-ugent e Leipzig, e teu Bach war lerc'h Johann Kuhnau evel kantor an iliz lutherian sant Tomaz. Annezañ a ra eno gant e eil gwreg Anna Magdalena, merc'h ur soner meur eus lez Cöthen ha koristez en deus dimezet ganti e Cöthen. Kelenn a ra ar sonerezh, ar c'hatekiz hag al latin en div skol a iliz eus ar gêr: S.Tomaz evit ar re "baour" ha S. Nikolaz evit ar re "binvidik", met dav eo dezhañ ivez pourchas kevrollennoù niverus-tre evit an ilizoù, ur kanadenn evit pep Sul ha devezh gouel. N'eus ken nemet ur bleustradeg evit ar C'hanadennoù, met e kerz ar c'h-Kantor ez eus bet fiziet sonerien a-unan lugernus (an drompellourien) pe a live dreist, sonerien a-unan o tremen ha studierien ar c'h-Collegium Musicum. Al lazioù-kanañ, ne ouzer ket resis an niver a izili anezho, a hañval bezañ gouest da ganañ kevrennoù diaes. Bach en deus alies da c'houzañv gwarizi e geneiled a redi pergen ar skolidi da voikotiñ e gentelioù sonerezh. Ren a ra ur vuhez leun-barr a ouiziegezh, en ur sevel ul levraoueg arbennik war al levroniezh, an doueoniezh hag ar gevrinegezh. E wreg en skoazell kalz en e garg a g-Kantor en ur adskrivañ e holl gevrollennoù. Dre e garg a z-Director Musices en deus tu da heuliañ ar bodadegoù sonerezhel aozet e Kafedi Zimmermann evit bourc'hizien amatour a sonerezh ha da gemer perzh e breutadegoù ar Skol-Veur. Ne c’hwit digarez ebet da vont d'an opera e Dresden lec'h m'eo ograour e vab. E Leipzig eo e kenaoz ar bras eus e oberennoù sakr. Skrivañ a ra p'emañ er garg-se en tu-hont da 200 kanadenn, a chom 126 anezho. E Leipzig e skriv ivez ar pennoberennoù a zo eus ar c'h-Klavier-Übung, eil levr ar Stokelleg Keidesaouek Reizh, ar C'hinnigadur Sonerezhel, Arz ar Fugenn (manet nemeur diechu), ur mell oberenn evit ograou, met ivez peder Fasion (unan anezho gant daou laz-kanañ, ar Matthäus-Passion hollvrudet), ur Magnificat, 3 oratorio, hag e destamant sonerezhel, skrivet etre 1723 ha 1749: an Oferenn Veur e si leiañ.
Bugale J.S. Bach, tiegezh Bach
J.S. Bach en doe 20 a vugale gant div vaouez. Digant e bried kentañ, e geniterv, Maria Barbara Bach (1684-1720), en doe seizh bugel : Catharina Dorothea (1708-1774) ; Wilhelm Friedemann (1710-1784) ; Maria Sophia ha Johann Cristoph bet ganet d'ar 15 a viz Meurzy 1713, mervel a ra Johann devezh e ganedigezh ha Maria Sophia d'ar 17; Carl Philipp Emanuel, gwelloc'h anavezet dindan e lizherennoù-tal CPE (1714-1788) ; Johann Gottfried Bernhard (1715-1739); Leopold August (1718-1719).
Da c'houde ec'h addimez gant ur ganerez a lez, merc'h eil henañ un trompellour, Anna Magdalena Wilcken en doe trizeg a vugale diganti : Christina Sophia Henrietta (1723-1726), Gottfried Heinrich (1724-1763), Christian Gottlieb (1725-1728); Elisabetha Juliana Friederica (1726-1781); Ernestus Andreas (Gwengolo-Here 1727), Regina Johanna (1728-1733), Christina Benedicta Louisa (badeziet d'ar 1añ a viz Genver 1730-4 a viz Genver 1730) ; Christina Dorothea (1731-1732) ; Johann Christoph Friedrich (1732-1795), Johann August Abraham (badeziet d'ar 5 a viz du 1753-6 a viz du 1733), Johann Christian (1735-1782), Johanna Carolina (1737-1781) ; Regina Susanna (1742-1809).
An hêrezh sonerezhel
Gant Johann-Sebastian en em gav ar sonerezh barok war un dro en e varr hag en e dermen. Kerkent ha marvet, ar soner ijinek-dreist a zo koulz lavaret ankounac'haet dre m'eo aet e-maez ar c'hiz, evel ar gendonouriezh bet kaset gantañ d'ur glokted dibar.
Ar vibien bet stummet gantañ Wilhelm Friedemann, Carl Philipp Emanuel, Johann Christoph Friedrich, Johann Christian a heulio hentoù disheñvel a oa bet divinet endeo gant Bach pa lavare « Carl Philipp Emmanuel a zo evel glaz Prusia, anavezet e vo met buan e tiaezhenno. Wilhelm Friedeman hepken a dapo ober e doull da badout ha pa ranko gortoz a-raok ober berzh ». En ur gemer harp war ar gelennadurezh sonerezhel zispar plantet en o fenn gant o zad en em daolo ar pevar mab buan war-du ar redenn rak-klasel a lañs neuze war ar Barok.
Ne oa ket disheñvel ar gont gant Wolfgang Amadeus Mozart e-unan, betek an devezh ma reas dezhañ ar baron Van Swieten, un den entanet gant ar sonerezh barok hag a oa en e gerz ul levraoueg sonerezhel pinvidik-kenañ, anavezout gant birvilh ul lodenn eus oberenn Bach hag Oratoriooù Händel. Mozart a dapas tennañ e vad eus an hêrezh divent -se, e zoare da genaozañ a voe kemmet un tu bennak, evel pinvidikaet, hep n'en dije ranket evit kelo-se dianzav e stil dezhañ e-unan : soñjal a reer pergen en e Requiem, er sinfonienn « Jupiter », a zo ar pevare luskad anezhi ur fugenn dre bemp mouezh skrivet e kendon eilpennek, e arroudennoù 'zo Die Zauberflöte, ha c'hoazh.
Ludwig van Beethoven a anaveze mat-tre oberenn Bach evit ar c'hlavisim, hag eñ yaouank e sone ul lodenn vras anezhi dre an eñvor. An Argemmoù Goldberg en deus kemeret da batrom a-benn kenaozañ e Argemmoù evit piano. War-dro fin e vuhez Beethoven a studias ivez Oferenn e si leiañ Kantor Leipzig. E giz-se, arz kendonouriezh Bach a awenas Beethoven evit kenaozañ e v-Missa Solemnis, oberenn a gomze war he divout evel pa vije « e vrasañ hini ».
N'eo ken nemet e 1829 eo e lakas Mendelssohn, unan eus warlerc'hidi Bach e Sant Tomaz Leipzig seniñ en-dro Pasion hervez Sant Vazhev en Thomas-Kirche (Iliz Sant Tomaz). Evel-se e reas da galz a dud anavezout en-dro, en, ijin-dreist ar sonaozour ankounac'haet. Ar re romantel, alaman da gentañ, o deus neuze sammet an hêrezh-se, en ur azasaat anezhañ da goustoù ar, ha pergen Brahms e Vienna.
Dibaoe e chom e oberenn, distag diouzh emdroadur ar goustoù, an daveenn diziouerus hag dibar eus ar sonerezh kornôgat a-bezh. A-hervez Azia zoken a vije tapet gant ar birvilh, ha pergen Japan. Karl Straube a roas lañs, er bloavezhioù 1930 e Leipzig, d'un doare nevez da lenn oberennoù Bach gant lazioù klav ha kanañ nebeutoc'h niverus eget re jubennadurioù an ; Straube a sono ivez an oberennoù a reer teorikel anezho evel Arz ar fugenn (gant klaviaz evelato). Disoc'hiñ a raio an « adnevezadur barok »-se adalek ar bloavezhioù 1950, gant jubennourien evel Gustav Leonhardt hag e ziskibien niverus, pe Nikolaus Harnoncourt. Gustav Leonhardt ha Nikolaus Harnoncourt a vo ar re gentañ d'enrollañ an holl ganadennoù. Ret mat ivez menegiñ John Eliot Gardiner, a zo abaoe ar bloavezhioù 70 e penn ar Monteverdi Choir hag an English Baroque Soloists bet krouet gantañ. Kaset en deus da benn e 2000, da geñver 250 deiz-ha-bloaz marv Bach ur gentaenn bedel : jubenniñ an holl ganadennoù sakr (chom a ra en tu-hont da 200 anezho) e-kerzh sonadegoù dre ar bed a-bezh e-korf ar bloavezh. Un dudenn e-touez ar re bouezusañ er mare-mañ a zo evel-just Philippe Herreweghe, a ren klaviaz ar Chapel Roueel hag ar Collegium Vocale e Gent. Harnoncourt, Leonhardt, Gardiner ha Herreweghe a zo e-touez ar pennoù ar muiañ priziet evit sonerezh Kantor Leipzig, kement dre spister ha mailhoni teknikel ha dre binvidigezh ar jubenniñ hag o eztaolusted.
Glenn Gould a ziskuilho ivez holl ijin-dreist Bach en ur lakaat ar pouez war ar wiridigezh, kement ha war an dastalmerezh, dre-benn d'e jubennadennoù war ar piano. Glenn Gould a vo tizhet gantañ barr e alkimiezh sonerezhel en eil enrolladenn eus an Argemmoù Goldberg e 1981.
Marcel Dupré a sone oberenn glok Bach evit ograou dre an eñvor, evel ma rae Helmut Walcha, an ograour alaman meur, dall anezhañ adal e oad-krenn, hen deskas dre selaou aketus.
Ar reizhiad niverenniñ BWV
Renabl oberennoù Bach a voe savelet gant Wolfgang Schmieder hag anavezet eo gant an teskanv "BWV", a dalvez Bach Werke Verzeichnis ('Katalog Oberennoù Bach'). Embannet e voe e 1950. A-wezhioù e reer niverennoù Schmieder eus ar re BWV, pe c'hoazh e implijer S (evit Schmieder) e-lec'h BWV. Aozet eo ar c'hatalog dre zodennoù ha neket hervez red an amzer. E-touez an abegoù evit an dibab-se :
BWV 1-222 eo ar c'hanadennoù, BWV 225-248 an oberennoù a-gor graet war ur skeul bras, BWV 250-524 ar c'horalioù ha kanennoù sakr, BWV 525-748 an oberennoù evit ograoù, BWV 772-994 an oberennoù all evit binvioù dre stokell, BWV 995-1000 ar sonerezh evit binvioù dre gerdin, BWV 1001-1040 ar sonerezh kambr, BWV 1041-1071 ar sonerezh klaviazel ha BWV 1072-1126 ar c'hanonoù ha fugennoù.
Fred Lazard
right|thumb|200px Fred Lazard a zo bet ganet d'an 20 a viz C'hwevrer 1883 e Pariz (Bro-C'hall) ha marvet d'an 18 a viz Du 1948.
Meurc'hoarier echedoù gall, barrek-kenañ da ziskoulmañ kudennoù, brudet er bed a-bezh abalamour d'e studiadennoù dibennoù-partiennoù.
Clachan Sound
thumb|Erinus alpinus, ur vleunienn eus an Alpoù, he deus kavet bod ouzh moger ar pont Clachan Sound eo anv ar sound, pe brec'h-vor, pe strizh-mor, etre arvor kornôk douar-bras Bro-Skos hag Enez Seil, en Inizi Gall.
Oinopion
Mab Ariadne ha Dionysos e oa Oinopion (Οἰνοπίων "ever gwin"). Deut e oa da vezañ roue enez C'hios, a gasas dezhi arz ar gwin. Ur verc'h en doe, Merope hec'h anv.
Clachan Sound
Istor
C'hoarvezet ez eus gwelout balumed tapet e Clachan Sound. E 1835 e oa unan a 24 metrad hed hag ur garvan 7 metrad hed a oa chomet sac'het en dazre.
Oinopion
Mojenn
Orion a gare Merope met Oinopion ne blije ket an dra-se dezhañ. Gwallet e voe Merope gant Orion. Evit kas an dorzh d'ar gêr e roas Oinopion gwin da Orion, ken e voe mezv. Neuze, gant ur gontell, e tennas e zaoulagad outañ hag e kasas anezhañ d'ar mor. Hefaistos a gemeras truez ouzh an dall, hag a roas dezhañ Kedalion, ur c'hrennard, evel ambrouger. Gantañ e kerzhas war-du ar reter ma'z adkavas ar gweled bennozh d'an heol o sevel. Graet en doa Orion e soñj da lazhañ -Oinopion, met savet e oa bet ur c'hreñvlec'h dindan zouar dezhañ gant Hefaistos, gant-se n'halle ket kavout ar roue. Mont a res neuze da z-Delos, ma kavas ur serc'h all, Eos.
Clachan Sound
Plant
Er voger greisteiz e kaver ar bleunioù Erinus alpinus.
Zavier Langleiz
Buhez
Ganet eo Langleiz e Sarzhav d’ar 27 a viz Ebrel 1906 en ur familh a dudjentiled. Mab da Roje Langleiz ha da Varc’harig Huchet du Germeur eo. Unan eus e dad-kuñv a voe Amédée de Francheville, livour, skrivagner ha brezhoneger. Dre vreur e dad, Élie, e reas anaoudegezh gant Loeiz Herrieu pa voe krennard hag e voe dedennet gant ar brezhoneg. Edo e familh o chom e Surzur (Kohanno), Gwenvenez-Penfaou (Ar Frigel) hag Argelès-Gazost ha ne c'hellas mont d'ar skol, met kelennerien-ti ha personed a rae war-dro e zeskadurezh. Da Skol an Arzoù-kaer e Naoned ez eas e-pad daou vloaz pa grogas da labourat gant «Unvaniez ar Seiz Breur» (1924). War un dro e studie gwenedeg o komz gant tud ar vro. E 1926-27 ez eas da Bariz da studiañ e Skol an Arzoù-kaer ha d'ar Sorbonne e-pad daou vloaz. E Pariz eo e teskas brezhoneg al levrioù hag e tarempredas gant Roparz Hemon. Gant familh Xavier Haas e voe degemeret e Pariz ha diouzh-se e tiwanas ur vignoniezh vras ha ur c'henlabour gant e genvreur. Deuet da Vreizh endro e 1930 e klask da vezañ tresour-livour a-vicher gant un engouestladur kreñv e luskad ar Seiz Breur. Rener ar gevredigezh-se e voe betek 1953. E 1931 e timezas Langleiz gant Annaig Du Chatelier, e Kohanno, ha pevar bugel a voe dezho : Mikaël, Gaëtan, Tugdual ha Rozenn. E 1941, pa ne voe ket urzhiet labourioù dezhañ mui ez eas da chom e Roazhon hag e skrivas pennadoù evit ar pemdezieg La Bretagne. Kelenner e voe e Skol an Arzoù-kaer e Roazhon adalek 1948 hag ec'h aozas neuze livadurioù pe boltredoù hag ivez traoù brav-meurbet e pri-poazh. E 1962, e voe priziet gant priz New York evit ul livadur. Mervel a reas e Roazhon d'ar 14 a viz Mezheven 1975.
Mennozhioù
Ur Breizhad kristen e oa Langleiz, tost a-walc'h e-keñver mennozhioù ouzh an Emsav kentañ, hini "Feiz ha Breiz". An div vammenn-se o deus awenet e arz,e daolennoù koulz hag e skridoù, en defe dizoloet pe donaet an anaoudegezh anezho pa oa e Kanbo, o welout e oa eno ur yezh ha na oa ket galleg hag oc'h ober anaoudegezh gant ur beleg okitan, an Aotrou Tarrazé, person Argelès, a vo bras e levezon warnañ.
Omega (lizherenn)
left|100px Pevare lizherenn warn-ugent al lizherenneg c’hresianek eo omega (Ω, ω) hag a dalvez 800 hervez ar sistem niverenniñ gresianek. Al lizherenn diwezhañ an hini eo.
Zavier Langleiz
Mennozhioù
Pal an arzour eo klask tizhout ar vraventez, ar gened, tec'hout diouzh ar vilder, pe enebiñ en eil ouzh eben. Ar rebech bet graet dezhañ a-wechoù eo bezañ bet taolennet re vrav ar re vat (e varzhonegoù, «sukr roz» gouez da lod) ha re deñval ar re fall, pa n'eo ket ken eeun an traoù.
Omega (lizherenn)
Graet e vez ωμέγα “o mega” (“o bras”) diouzh al lizherenn-mañ evit ober an diforc’h etrezi hag al lizherenn O pe ομικρόν “omikron” (“o bihan”).
Zavier Langleiz
Arzoù delvel
Kinklañ a reas bolzioù ha mogerioù un nebeud ilizoù (Ar Baol, Plañvour, Kerricharzh-an-Arvor, Sarzhav). Ur mestr war an engraverezh-koad e voe ha meur a levr a voe skeudennet gantañ, e re da gentañ.
Loupard koumoulek
Al loupard koumoulek (Neofelis nebulosa) a zo ur c'hazheg krenn e vent (60 - 100 cm evit 11 - 20 kg) eus gevred Azia. Ur vlevenn bej pe gell sklaer en deus gant damhirgelc'hioù teñval o bevennoù, heñvel ouzh koumoul. En abeg da frammadur e glopenn e renker anezhañ en ur genad ispisial.
Omega (lizherenn)
Distaget e vez LFE [ɔː] pe [ɔ] e gresianek klasel hag [o] e gresianeg a-vremañ.
Zavier Langleiz
Pennadoù kazetennerezh
Pennadoù kazetennerezh a zeuas dindan e bluenn ivez, er pemdezieg La Bretagne etre 1941 ha 1944. Dindan dalbenn « Ar seizh avel » (ur pennad e brezhoneg pemdeziek) e teuas er-maez, gantañ peurvuiañ, met gant skrivagnerien all evel : Abeozen, ar Berr, Aodig, Arzel Even, Erwan Tranvouez, Loeiz Herrieu, an aotrou Yann-Vari Perrot,...).