cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gia Long
Yaouankiz
E miz Gouere 1786, goude bezañ bet en aner o klask un emglev e-pad ouzhpenn bloaz, e voe aotreet Pigneau de Behaine gant ar gouarnour David Charpentier de Cossigny (1740-1801) da vont da c'houlenn sikour digant lez roue Bro-C'hall war eeun. Pan erruas ar beleg e lez Loeiz XVI e Versailhez e voe diaes dezhañ bodañ arc'hant evit kas soudarded da sikour Nguyễn Ánh abalamour da stad vantrus Bro-C'hall e-keñver arc'hant a-raok an Dispac'h. Harp a gavas a-berzh ar misioner Pierre Poivre (1719-1786) a oa bet o klask skoulmañ darempredoù a genwerzh e Viêt Nam. Displegañ a rae Pigneau de Behaine e rofe Nguyễn Ánh kreñvlec'hioù da Vro-C'hall war aodoù Viêt Nam mar befe degaset sikour dezhañ. Gellout a rafe Bro-C'hall bezañ mestrez war « morioù Sina hag an enezeg » neuze.
E miz Du 1787 e voe sinet un emglev etre Bro-C'hall ha Kochinsina (an anv a veze roet da Viêt Nam ar Su d'ar c'houlz-se). Prometiñ a reas Frañs peder fourgadenn, 1 650 soudard gall gant o fourvezioù ha 250 soudard indian sepoy en eskemm ouzh Pulo Condore ha Tourane (Da Nang) ha gwir-miret war kenwerzh ar c'hoad. Ne voe ger ebet en emglev a-zivout frankiz roet d'ar visionerien d'ober o labour. Koulskoude ne fellas ket da c'houarnour Puducherry,Thomas Conway (1734-1800) reiñ ar sikour divizet. Uzhioù en doa bet eus Pariz evit divizout pegoulz reiñ ar sikour, mar befe da vezañ roet. Rediet e voe Pigneau de Behaine da implijout an arc'hant bet dastumet gantañ evit goprañ soudarded c'hall. Gallout a reas prenañ meur a lestrad armoù ha pourvezioù-brezel e Mauritius ha Puducherry ivez. E-keit-se e oa chomet Nguyễn Ánh e Siam gant un toullad soudarded betek miz Eost 1787. Kemer a reas perzh e soudarded e brezel Siam enep ar roue Bodawpaya a Virmania.
Seblantout a reas da diegezh Tây Sơn e oa kreñv a-walc'h o dalc'h war Viêt Nam ar Su evit gallout mont war-du an Norzh hag unaniñ ar vro. Met pa lemjont o soudarded diouzh Gia Định e wanajont o dalc'h war ar Su. Ouzhpenn e tleas rener Gia Định, Dang Van Tran, kas soudarded Tây Sơn da sikour Nguyễn Nhạc a oa taget e-kichen Qui Nhơn gant e vreur Nguyễn Huệ. Pa verzas kement-se e prientas Nguyễn Ánh un argadenn. Kuitaat a reas Siam dre guzh evit mont war-du Viêt Namar Su. Ne zeuas ket a-benn da adkemer Gia Dinh met kemer a reas Mỹ Tho, a lakaas da ziaezezlec'h. Adsevel a reas e arme. Goude un emgann taer e adkemeras Saigon d'ar 7 a viz Gwengolo 1788. Erruout a reas Pigneau de Behaine e Saigon d'ar 24 a viz Gouere 1789, o tont eus Puducherry gant pevar lestr. Gant ar sikour-se e voe kadarnaet dalc'h Nguyễn Ánh war Viêt Namar Su. Dael a zo a-zivout ar perzh kemeret gant ar sikour estren e berzh Gia Long ; meneget e voe d'ur mare 400 gall met labourioù nevesoc'h a veneg nebeutoc'h eget 100 soudard hag un daouzegad ofiserien.
Nguyễn Ánh o kadarnaat e zalc'h war Viêt Nam ar Su
Sikouret e voe armeoù Nguyễn Ánh da embreger gant an ofisourien c'hall a oa bet tutaet gant Pigneaude Behaine. Degas a rejont barregezhioù teknologel kornôgat. An ofiser a vor Jean Baptiste Marie Dayot (1760-1809) a embregas ar morlu. Goursellout a reas ouzh savidigezh listri gant plakennoù arem. Victor Olivier de Puymanel (1768-1799) a voe e karg eus an droadeien hag eus ar sevel mogerioù-difenn. Kelenn a reas da armeoù Nguyễn Ánh eur an doare da sevel ha da implijout kanolioù giz Europa ha taktikoù europat. Pigneau de Behaine ha misionerien all a reas kenwerzh evit Nguyễn Ánh, o prenañ armoù ha pourvezioù brezel all evitañ. E gevredad e voe Pigneau de Behaine betek e varv e 1799, ha ministr an aferioù diavaez de facto. Pa voe beziet ar beleg dirak ar priñs-hêr, holl vandarined al lez, 12 000 gward Gia Long ha 40 000 a dud e lavaras Gia Long e voe Pigneaude Behaine « an estren illurañ o vezañ bet biskoazh e lez Kochinsina ».
Kreñvlec'hioù
Ur wech bet kemeret Saigon gantañ e kreñvaas Nguyễn Ánh diazez e c'halloud hag e prientas distruj re Tây Son. Ingal e tage e enebourien Viêt Nam ar Su evit laerezh an eostadoù riz. C'hoant groñs en doa Nguyễn Ánh da greñvaat e zifennoù. An dra gentañ a reas a voe goulenn digant ar C'hallaoued sevel ur wikadell mod Europa e Saigon. Treset e voe ar wikadell gant Théodore Lebrun ha De Puymanel. Tregont mil a dud a labouras evit he sevel e 1790. Lakaet e voe tailhoù pounner war annezidi kêr hag o mandarined evit paeañ al labourioù. Ken start e voe al labour ken e voe un emsavadeg e-touez ar vicherourien. Pa voe echu ar wikadell he doa 4 176 metr a dro. Savet e oa bet an difennoù e doare Vauban. Douvezioù a oa war tri c'hostez. Nepred ne glaskas re Tây Sơn tagañ kêr Saigon ur wech bet savet ar wikadell. Reiñ a reas da Nguyễn Ánhde ul lañs psikologel a-feson war e enebourien. Diskouez a reas Nguyễn Ánh bezañ dedennet-tre gant ar sevel difennoù ha goulenn a reas digant e kevredidi c'hall mont d'o bro evit degas al levrioù diwezhañ war an danvez.
Adaozañ al labour douar ha kresk armerzhel
Ur wech gwarezet Viêt Nam ar Su e troas Nguyễn Ánh war-du ar c'hemmoù da zegas el labour-douar. Berr e veze ar c'hementadoù riz abalamour da dagadennoù re Tây Sơn dre ar stêrioù. Daoust d'an douar bezañ mat-kenañ e produe nebeut. Deuet oa Viêtamiz d'ober o annez eno abaoe nebeut amzer nemetken. Ouzhpenn da se, direnket da vat e oa bet al labour-douar gant ar brezel dizehan gant tud Tây Sơn. Diazezet e voe adaozadur Nguyễn Ánh war astenn d'ar su un doare hengounel da ledanaat an douaroù labouret, an đồn điền, a c'hell bezañ "koumanantoù fiziet e soudarded" abalamour d'ar pouez roet da soudarded en doare-se da drevadenniñ. Implijet e voe e-kerzh ren Lê Thánh Tông er da gentañ pa oa Viêt Nam oc'h astenn war-du ar su. Ar galloud kreiz a bourchase binvioù labour, greun evit hadañ ha debriñ d'ar bagadoù soudarded. Urzh a veze roet dezho difenn an dachenn fiziet enno, he difraostañ hag he labourat. Ul lodenn eus an eostad a dalvezez da daos. A-raok e oa ezhomm eus soudarded peogwir e oa bet kemeret an douar digant an annezidi kent. Dindan ren Nguyễn Ánh ne oa ket ezhomm eus nerzh an arme peurliesañ met talvezout a rae an doare diazez : fiziet e voe douaroù difraost e trevadennerien, roet e voe dezho binvioù, loened labour ha greun. Goude un toullad bloavezhioù e voent rediet da baeañ taosoù war ar greun. A-drugarez d'ar raktres-se e tigreskas gorread an douaroù difraost da vat. Gellout a reas ar Stad lakaat taosoù war an eostadoù fonnus.
War-dro ar bloaz 1800, kresk strujusted al labour-douar a roas tro da Nguyễn Ánh da zerc'hel un arme a ouzhpenn 30 000 soudard hag ur morlu a ouzhpenn 1 200 lestr. Ar pezh a oa ouzhpenn e solieroù ar Stad a voe gwerzhet da varc'hadourien europat pe aziat evit gallout prenañ danvez krai evit palioù brezelel evel houarn, arem ha soufr pe armoù. Gallout a reas Nguyễn Ánh gwellaat stad e sujidi a-drugarez d'ar boued produet ouzhpenn, ha kreskiñ o fealded en e geñver. Miret e veze greun ar Stad e grignolioù bet savet a-hed an hent a gase d'an norzh a-feur ma'z ae arme Nguyễn el lodenn eus ar vro a oa dalc'het gant Tây Sơn. Evel-se e c'helle ar soudarded bezañ maget gant boued deuet eus ar su hep kaout da vevañ diwar ar vro e oant o klask gounid. Ur wech gounezet rannoù eus ar vro e veze skañvaet an taosoù ha kemer a rae Nguyễn en e velestradurezh mandarined Tây Sơn en em zaskore, gant an hevelep gopr.
Sevel bagoù
Nguyễn Ánh a implijas e ziazelec'h nevez evit gwellaat e vorlu a oa bihanoc'h ha gwanoc'h eget hini Tây Sơn ha divarrek da stourm ouzh o zagedennoù evit laerezh riz. Da gentañ en doa klasket Nguyễn Ánh kaout listri modern e 1781 war ali Pigneau deBehaine. Feurmet en doa listri portugalat gant o skipailh hag o c'hanolioù. Ur c'hwitadenn e voe. Evit n'ouzer ket peseurt abeg e tec'has daou lestr e-kreiz un emgann hag e voe lazhet skipailh an trede gaat soudarded viêtnamat aet e fulor.
E 1789 e tistroas Pigneau de Behaine da Viêt Nam diouzh Puducherry gant daou lestr a voe implijet gant Nguyễn e-pad pell. Tamm-ha-tamm e voe kemeret plas ar vartoloded c'hall pe indian gant viêtnamiz dindan urzhioù ofiserien c'hall. Al listri-se a voe diazez ur verdeadurezh kenwerzh ha brezel hag a greskas buan. Feurmiñ ha prenañ a rae Nguyễn Ánh listri europat evit kreñvaat e vorlu a listri savet e Viêt Nam. Koulskoude e chomas brasañ lodenn ar morlu graet gant galeoù doare Viêt Nam. E 1794, daou lestr europat gant 200 bag viêtnamat a gemeras perzh en un emgann enep re Tây Sơn e-kichen Qui Nhơn. Hervez ur marc'hadour breizhveuriat anvet Berry e kuitaas ur strollad-listri Saigon e 1799 gant 100 gale, 40 jonkenn, 200 lestr bihanoc'h ha 300 lestr-karg ha heuliet gant tri lestr europat. E 1801 e voe deskrivet ur rann morlu enni nav lestr europat gant 60 kanol, pemp lestr viêtnamat gant 50 kanol, 40 gant 16 kanol, 100 jonkenn, 119 gale ha 365 bag bihanoc'h. An darn vrasañ eus al listri doare Europa a voe savet er chanterioù krouet gant Nguyễn Ánh e Saigon. Kemer a reas perzh er raktres sevel bagoù ez personel, dre evezhiañ al labourioù e-unan ha tremen eurvezhioù er chanter. E 1792, e voed o sevel pemzek fourgadenn o veskañ teknikoù Sina ha re Europa. Armet e voent gant 14 kanol pep hini. Dispennet o doa kilvizien viêtnamat ul lestr europat kozh evit deskiñ an doare europat da sevel bagoù dre adsevel anezhañ. Gellet o doa goude sevel bagoù heñvel ouzh re Europa. Nguyễn Ánh e-unan a studias teknikoù ar sevel bagoù. Deskiñ a reas teoriennoù ar verdeadurezh e levrioù gallek bet troet evitañ gant Pigneau de Behaine, Encyclopédie Denis Diderot ha Jean Le Rond d'Alembert peurgetket. Meulet e veze chanterioù sevel bagoù Saigon gant ar veajourien europat.
Daoust dezhañ bezañ e dalc'h an ofiserien c'hall e-keñver teknologiezh-brezel, ne degemeras Nguyễn Ánh en e gelc'h tostañ nemet ofiserien viêtnamat. Tamall a rae ar C'hallaoued dezhañ chom hep goulenn o ali taktikel. Hervez ar moraer Jean-Baptiste Chaigneau (1769-1832), dizehan e vounte europiz Nguyễn da dagañ taer staliadurioù Tây Sơn. Nac'h a rae ; gwell e oa dezhañ mont goustadik, kadarnaat ar pezh en doa gounezet, kreñvaat e ziazezoù ekonomikel ha brezelel a-raok tagañ c'hoazh. Tamm-ha-tamm e tigreskas Nguyễn Ánh perzh ar C'hallaoued war an dachenn-emgann. E 1792 e voe renet ar morlu gant Dayot en emgann war vor Thị Nại, met ur argadenn e memes takad e 1801 a voe renet gant Võ Di Nguy ha Lê Văn Duyệt eus rummad ar Nguyen Van Truong, Chaigneau, Philippe Vannier (1752-1842) ha Godefroy de Forçanz († 1809) o sikour nemetken. Tagadenn Qui Nhon e 1793 a voe kaset gant skoazell ar "Soudarded kornôgat" hervez istorourien an impalaer. Ar memes re a lavar e voe renet an argadennoù en hevelep takad gant jeneraled viêtnamat e 1801 pa voe karget Chaigneau ha Vannier da aozañ ar pourvezadur.
Unvaniñ Viêt Nam
E 1792, an hini pouezusañ eus ar vreudeur Tây Sơn, Nguyễn Huệ Quang Trung, a varvas trumm. Kemeret en doa an titl a impalaer Viêt Nam goude bezañ skarzhet an tierniezh Lê ha Sinaiz diouzh Viêt Nam an Norzh. Tro a gemeras Nguyễn Ánh eus an degouezh evit kas e armeoù war-du an norzh. An darn vrasañ eus ar soudarded c'hall o doa kuitaaet ar vro d'ar mare-se. Hervez lod priziadurioù ne voe nepred muioc'h eget 80 anezho. C'hoarvezout a reas an darn vrasañ eus an emgannoù en-dro da gêrioù tost d'ar mor evel Nha Trang e kreiz Viêt Nam, pe Qui Nhơn pelloc'h er su e Proviñs Bình Định, lec'h orin ha kreñvlec'h an Tây Sơn.
Kregiñ a reas Nguyễn Ánh da implijout e vorlu kresket ha nevesaet evit tagañ aodoù douaroù Tây Sơn. Bep bloaz e kuitae e vorlu Saigon evit mont war-du an norzh, bountet gant avelioù su e miz Mezheven hag e miz Gouere. Argadennoù soudarded war droad a skoazelle re ar morlu. Distreiñ a rae ar morlu pan echue ar monson, kaset gant an avel norzh. Al listri bras europat a roe da vorlu Nguyễn an tu kreñv peogwir e tenne o c'hanolioù pelloc'h eget a re staliet gant Tây Sơn war an aod. Sikouret gant galeoù hengounel ha gant skipailhoù brudet evit o c'henurzh, o barregezh hag o c'halonegezh, listri giz Europa morlu Nguyễn a gasas d'ar strad kantadoù a listri eus tu Tây Sơn e 1792 ha 1793.
E 1794 goude un argadenn a reas berzh e rannvro Nha Trang e roas Nguyễn Ánh urzh da De Puymanel sevel ur wikadell e-kichen kêr Duyen Khanh e-lec'h distreiñ d'ar su evel kustum. Staliet e voe ur gwarnizon eno dindan urzhioù mab henañ ha hêr Nguyễn Ánh, Nguyễn Phúc Cảnh, skoazellet gant Pigneau de Behaine ha De Puymanel. Re Tây Sơn a lakaas seziz war Duyen Khanh e miz Mae 1794. Barrek e voe soudarded Nguyen da derriñ ar gronn. A-boan echu ar seziz ec'h erruas sikour eus Saigon hag ec'h adkrogas argadennoù enep re Tây Sơn. Ar wech kentañ e oa da re Nguyễn bezañ gouest da vrezeliñ e kreizik-kreiz douaroù re Tây Sơn e-pad ur c'houlz-amzer kontrol. C'hwitadenn seziz ar wikadell he doe ul levezon vras war ar speredoù, o tiskouez barregezh re Nguyễn da zont war douaroù Tây Sơn da forzh peseurt prantad eus ar bloaz. Kregiñ a reas neuze re Nguyễn da aloubiñ tamm-ha-tamm domani an Tây Sơn.
Goulenn a reas neuze Gia Long digant tierniezh Qing Bro Sina e anavezout ez-ofisiel evel impalaer. Buan e voe graet. Peogwir n'he doa ket Bro-C'hall sevenaet an emglev sinet gant Pigneau de Behaine ne voe ket rediet Viêt Nam da reiñ an douaroù hag ar gwirioù kenwerzh a oa bet prometet.
Doare Gia Long da ren
Ren Gia Long a vez gwelet evel awenet gant ur gonfusianegezh strizh. Ur wech bet trec'h war an Tây Sơn e nullas an adreizhadurioù o doa degaset hag e tegasas en-dro an doare konfusianel klasel da skoliata ha da aozañ ar melestradur.
Kas a reas ar gêr-benn eus Hanoi en norzh da Huế e kreiz ar vro evit delc'her kont eus fiñvadeg an dud trema ar su er c'hantvedoù kent. Lakaat a reas sevel kreñvlec'hioù hag ur palez er gêr-benn nevez. O tennañ e vad eus barregezhioù ar C'hallaoued e nevesaas doareoù difenn ar vro.
Evit trugarekaat e vignoned c'hall e tamasantas lezel ar visionerien gatolik da seveniñ o c'harg. Kalz strishoc'h e voe e warlerc'hidi war an dachenn-se.
E-pad e ren e kreñvaas Viêt Nam e veli soudardel war Indez-Sina. Kas a reas Siam kuit diouzh Kambodja. Tremen a reas Siam dindan gwarez Viêt Nam. Chom a reas Viêt Nam kentoc'h serret ouzh ar broioù europat.
Framm ar melestradur
E-pad ar prantadoù brezel en doa savet Nguyễn Ánh un egin a velestradur evit diskouez d'ar bobl e oa barrek da ren. Ofiserien peurvuiañ e oa pouezusañ izili e guzul tostañ, Abalamour d'an emgannoù dizehan. An ezhomm da gaout harp an arme a voe santet a-hen e renadur.
Rannet e voe Viêt Nam e teir rannvro melestradurel. Douaroù kozh familh Nguyễn a yae d'ober lodenn greiz an impalaeriezh (vùng Kinh Kỳ) gant nav proviñs. Pemp anezho a veze renet war-eeun eus Huế gant Gia Long hag e vandarined.
E melestradur kreiz Huế e oa c'hwec'h ministrerezh : hini an aferioù foran, hini an arc'hant, hini al lidoù, hini ar brezel, hini ar justis ha hini ar savadurioù foran. Ur ministr a oa e penn pep hini. Daou eil ministr ha daou guzulier pe dri a sikoure pep ministr. Un 70 den bennak a laboure e pep ministrerezh e meur a rann. Bodañ a rae ar C'huzul Meur pennoù ar ministrerezhioù.
E penn pep rann eus an impalaeriezh e oa ur gouarnour meur, sikouret gant un teñzorer meur hag ur rener evit Servij ar Justis. Meur a broviñs a veze e pep rannvro. Renket e veze ar proviñsoù e trấn ha dinh. Rannet e veze ar proviñsoù e pastelloù-bro (phủ, huyện ha châu).
Evezhiek e voe Gia Long en e zoare da ren war rannoù norzh ha su ar vro. Ne felle ket dezhañ e vefent tregaset gant ur c'hreizennadur re brim goude kantvedoù a zisrann er vro. Trizek proviñs a yae d'ober an Tonkin, gant sez e warezer soudardel impalaerel (quan tổng trấn) e Hanoi. E delta ar Stêr Ruz e chomas kargidi gozh an tierniezh Le e karg. Er su e oa Saigon kêr-benn peder froviñs Kochinsina hag annez ar gwarezer soudardel. Gwikadell pep kêr-benn a vere he fastell-bro difenn. Gant ar reizhiad-se e c'hellas Gia Long trugarekaat ar re bouezusañ e-touez arroet dorn dezhañ gant kargoù uhel-kenañ, o reiñ dezho un emrenerezh tost klok war dachennoù boas ar melestradur hag ar justis. Padout a reas ar reizhiad betek 1831-||1832|32]] pa voe kreizennet melestradur ar vro gant Minh Mạng, mab Gia Long.
Ne vez ket gwelet Gia Long evel un nevezer war dachenn ar melestradur. O klask adlakaat urzh goude kantvedoù a vrezel diabarzh e kavas gwelloc'h chom feal d'an doareoù hengounel da verañ ar Stad.
Politikerezh soudardel
E-kerzh ar XVII vet hag an  e voe impalaeriezh Kambodja war an diskar pa zeue Viêtnamiz d'en em staliañ e delta ar Mekong a oa douaroù khmer betek-henn. Ingal e oa bet aloubet Kambodja gant Viêt Nam ha Siam. Diaes oa he stad. Mont a rae eus un tu d'egile hervez lusk ar vuhez politikel en div vro vrasoc'h.
E 1796 ec'h eas Ang Eng, roue a-du Siam, da Anaon o lezel an tron da Ang Chan a oa bet ganet e 1791. Pa unanas Gia Long Viêt Nam e voe galloudekaet Eng gant Siam evit stourm ouzh beli Viêt Nam. Met e 1803 ec'h eas kannaded Kambodja da baeañ truaj da Viêt Nam evit sioulaat Gia Long. Dont a reas da vezañ ur boaz bloaziek. E 1807 e c'houlennas Ang Chan bezañ anavezet ez-ofisiel evel gwaz da Gia Long. Evel respont e kasas Gia Long ur c'hannad gant levr ar galloudekadurioù hag ur siell en arc'hant alaouret. E 1812 e nac'has Ang Chan goulenn e vreur Ang Snguon da rannañ ar galloud gantañ. Un emsavadeg a zeuas da-heul. Kas a reas Siam soudarded evit skoazellañ ar priñs disuj gant ar spi reiñ an tron dezhañ ha diskar levezon Gia Long war Gambodja. E 1813 e kasas Gia Long un arme a redias Siamiz hag Ang Snguon da guitaat Kambodja. An disoc'h a voe staliadur hollbadus ur gwarnizon viêtnamat e gwikadell Phnom Penh, kêr-benn Kambodja. Biken ne glaskas Siam adkavout beli war Gambodja e-pad ren hir Gia Long.
Nepred ne lakaas Napoleon Iañ e pleustr e vennozh da implijout Viêt Nam evel diazezlec'h evit stourm ouzh galloud ar Saozon war India. Dalc'het e voe gant e raktresoù brezelel divent en Europa. Koulskoude e chomas Bro-C'hall ar vro europat nemeti o kaout kannaded e Viêt Nam a-hed ren Gia Long.
Darempredoù kenwerzhel
E 1804 e klaskas kannaded a Vreizh-veur gounit dreistgwirioù kenwerzhel digant Viêt Nam. Ne voe taol-esa all ebet betek 1822, ken tapet e oa Europiz gant brezelioù Napoleon.
Prenet en doa Gia Long armoù digant embregerezhioù breizhveuriat e Chennai (bet anvet Madras gwechall) ha Kolkata war dle, o lakaat Kompagnunezh India ar Reter Breizh-veur da gas an diplomat John Roberts da Huế. Koulskoude e voe nac'het profoù Roberts ha ne grogas kenvreutaerezh ebet a-zivout emglevioù kenwerzhel. Goulenn a reas neuze ar Rouantelezh-Unanet kaout eviti nemetken ar gwir da genwerzhañ gant Viêt Nam ha perc'hentiezh enezenn Cham e-kichen Hội An (pe Fai-Fo). Nac'het e voe, evel ma voe nac'het war -erc'h goulennoù a-berzh Izelvroiz. Ar c'hwitadennoù-se a voe gwelet evel frouezh levezon ar vandarined c'hall.
E 1817 e kasas Kentañ ministr Frañs, Armand-Emmanuel du Plessis, dug Richelieu al lestr Cybele, ur fourgadenn gant 52 ganol da Dourane (Da Nang bremañ) evit « diskouez mignoniezh Bro-C'hall ha hegarated roue Bro-C'hall e-keñver Gia Long ». Ne voe ket degemeet kabiten al lestr war an digarez ofisiel ne oa gantañ lizher ebet a-berzh roue Bro-C'hall.
Ar c'hinnigoù graet da Napoleon gant kargidi gall e Puducherry da adskoulmañ darempredoù diplomatek gant Viêt Nam a chomas difrouezh abalamour d'ar brezelioù en Europa. Koulskoude, goude e teuas a-benn marc'hadourien a Vourdel da gregiñ da genwerzhañ a-drugarez da strivoù an dug Richelieu.
Politikerezh diabarzh ha labourioù bras
War ziviz Gia Long n'hallas ket ken priñsed, noblañsoù ha kargidi a renk uhel bezañ perc'henn war tachennoù divent. Diskar a reas ur boaz kozh a 800 vloaz da c'hoprañ kargidi ha digoll pe argouraouiñ noblañsoù dre reiñ dezho ul lodenn eus an tailhoù paeet gant ur gêriadenn pe ur bodad kêriadennoù.
Kempennet e voe an hentoù bras a oa, evel a hini a gase eus Saigon da Lạng Sơn, ha savet e voe reoù nevez. Aozet e voe ur servij post a-drugarez d'an hentoù-se, ha savet e voe mirlec'hioù foran evit stourm ouzh an naonegezh pa veze prantadoù sec'hor.
Adaozañ a reas Gia Long ar moneiz ha kas a reas war-raok ur politikerezh war-du ul labour-douar renet muioc'h gant ar Stad. Muioc'h a lañs a voe koulskoude gant kresk niver an dud eget gant kresk ar gorreadoù gouestlet d'al labour-douar. Ne voe ket graet kalz tra evit gwellaat en doareoù da labourat an douar, ha kresk ar produadur a oa liammet ouzh kresk ar gorreadoù douar labouret dreist-holl.
Daoust d'ar brezel diabarzh bezañ echu e tivizas Gia Long sevel gwikadelloù nevez ouzhpenn an div a oa bet savet gant sikour an ofiserien c'hall. Kendrec'het oa Gia Long eus o zalvoudegezh. Unnek gwikadell a voe savet dre ar vro e-pad an 18 bloavezh ma renas. Hervez doare Vauban e voe savet an darn vrasañ anezho : pempkognek pe c'hwec'hkognek. Un nebeud, hini Huế en o zouez, a voe pevarc'hornek e doare hengounel Sina. Gwikadelloù a voe savet e Vinh, Thanh Hóa, Bắc Ninh, Hà Tĩnh, Thái Nguyên and Hải Dương en Norzh ; e Huế, Quảng Ngãi, Khánh Hòa ha Bình Định e kreiz ar vro ; hag e Vĩnh Long e delta ar Mekong. Ar brasañ eus al labourioù a voe graet e prantad kentañ e renadur, ne voe savet nemet ur wikadell e-kerzh ar c'hwec'h bloavezh diwezhañ. Kuitaet o doa De Puymanel ha Lebrun Viêt Nam a-raok dibenn ar brezel. Raktreset e voe ar c'hreñvlec'hioù gant ijinourien viêtnamat eta. Eveshaet e voe al labourioù ganto ivez. Krouet e voe ur garg a Ofisour Eveshaer Gwikadell, kiriek eus al labourioù, dindan Ministr ar Brezel. Diskouez ar ra pegen pouezus e kave Gia Long ar c'hreñvlec'hioù. Meur a damall a savas a-zivout al labourioù-se. Lakaet e veze an dud da labourat noz-deiz dindan an amzer ha dilezet e veze an douaroù. Alies e savas klemm enep breinadur ar vandarined ha pouez gwaskus an tailhoù.
Goude e gurunidigezh e krennas Gai Long e verdeadurezh da vat. War-dro ar bloavezhioù 1810 n'en doa ken nemet daou lestr doare Europa war vor. Abeg pennañ an digresk-se a oa an diouer a arc'hant abalamour da bouez al labourioù bras evit ar c'hreñvlec'hioù hag an treuzdougen (hentoù, kaolioù ha stankelloù). Koulskoude, e 1819 e loc'has ur prantad nevez a sevel bagoù, Gia Long oc'h eveshaat e-unan ar chanterioù.
Evit stummañ ha tuta kargidi ar Stad ec'h adsavas Gia Long an arnodennoù a lez konfusian a oa bet diskaret gant a Tây Sơn. E 1803 e krouas an Akademiezh Impalaerel (Quốc Tử Giám) e Huế, evit stummañ mibien ar vandarined ha studierien dellezek war al lennegezh konfusian klasel. E 1804 e voe embannet gourc'hemennoù evit staliañ skolioù heñvel er proviñsoù ha reiñ reolennoù evit merañ o c'hoskor ha diazezañ o frogrammoù studi. Renerien an Deskadurezh (quan đốc học) a voe anvet evit eveshaat reizhiad deskadurezh ar proviñsoù hag an doare da aozañ an arnodennoù evit mont tre en Akademiezh. Skoazellet e voe ar Renerien gant Eilrenerien ha Renerien-skoazeller (phó đốc học pe trợ-giáo). Displegañ a reas Gia Long d'e lez e 1814 e oa mennetda grouiñ ur framm a gargidi stummet en un doare klasel ha feal ez politikel.
E 1807 e tigoras Gia Long an arnodenn gentañ evit tuta kargidi-Stad dindan an tierniezh Nguyễn, war ul live rannvroel. Adalek neuze e voe an arnodennoù diazez pennañ stummadur ha hentenn dibab kargidi an impalaerded. "Ar pemp danvez klasel hag ar pevar levr" a roe kalz pouez da istor Sina adalek an tierniezh Song, a oa diazez ar programmoù. An danvezioù all a oa sellet evel didalvoud.
Æthelflæd
Æthelflæd zo anv meur a brinsez saoz :
Gia Long
Politikerezh diabarzh ha labourioù bras
Embann a reas Gia Long ur c'hod lezennel nevez evit kemer plas ar reizhiad a dalveze abaoe mare Hong Duc a Lê Thánh Tông er. E 1811 e krogas al labour kaset war-raok gant ur bodad gouizieien renet gant Nguyễn Văn Thành. E 1815 e voe embannet ar Bộ luật Gia Long ("Kod Gia Long"). Daoust ma lavare Gia Long e oa ar reizhiad nevez ur meskaj eus kod Lê ha reizhiad lezennel Sina da vare an tierniezh Qing, kalz imbourc'herien a soñje e oa un doare eilad peuzheñvel eus kod Qing. Diwezhatoc'h e voe troet e galleg gant Paul-Louis-Félix Philastre (1837-1902). Lakaat a rae ar pouez war galloud hag aotrouniezh an impalaer hag e vandarined hag aozadur hengounel ar familh. Mar beze torfedoù grevus ha peurgetket re enep ar Stad, e veze kastizoù a-stroll enep tiegezh an den kondaonet, kastiz ar marv en o-zouez.
Ur wech unanet Viêt Nam ez eas kreizenn ar vro war du ar Su da-heul kantvedoù a zivroadegoù hag aloubadegoù troet war an tu-se. Kas a reas Gia Long sez ar gouarnamant eus Hanoi da Huế eta. Lakaat a reas adsevel gwikadell gozh Phú Xuân e stumm ur kreñvlec'h. Ur framm pevarc'hornek, daou gilometrad hirder evit pep kostez, ramparzhioù mañsonerezh gwarezet gant begoù-moger gant 36 kanol war bep hini. Douvezioù a oa koulz en diabarzh hag en diavaez evit kreñvaat an difenn. Eizh kant olifant brezel a oa er gwarnizon. Framm ar palez nevez, protokol ha dilhad al lez a oa holl diwar skouer doareoù an tierniezh Qing a Sina. Klasket en doa Gia Long sevel er bloavezhioù 1800 un eilad bihanoc'h eus Keoded Verzet Beijing.
Gia Long a zamasantas da feiz katolik e skoazellerien, ha lezel a reas ar visionerien da seveniñ o c'harg abalamour dezho. Renet e oa ar misionoù gant Spagnoled en Tonkin ha gant Gallaoued e kreiz hag e su ar vro. C'hwec'h eskob europat a oa e Viêt Nam pa varvas an impalaer. Soñjal a reer e oa un 300 000 bennak a gristenien en Tokin ha 60 000 e Kochinsina. Diskouez a reas bezañ mantret gant kondaonidigezh azeulerezh an hendadoù, unan eus diazezoù ar sevenadur viêtnamat, gant ar gatoliked. Anavezet e oa Gia Long ivez evit e zismegañs e-keñver ar voudaegezh, relijion al lodenn vrasañ eus tud ar vro. Daoust d'ar voudaegezh bezañ deuet mat gant itronezed al lez e lakaas Gia Long un harz da obererezh ar voudisted alies.
E miz Eost 1802 e tennas Gia Long dial eus pennoù an Tây Sơn o doa lazhet e familh e bloavezhioù 1770 hag a oa en e zalc'h. Izili an tiegezh a oa bev c'hoazh hag ar jeneraled uhelañ hag o ziegezhioù a voe lazhet. Diveziet ha disakret e voe relegoù Quang Trung hag e rouanez. E vab, Quang Toản, roue diwezhañ an tierniezh Tây Sơn, a voe staget ouzh pevar olifant ha diframmet. Diskar a reas Gia Long holl ar c'hemmoù bet degaset gant Quang Trung, ha distreiñ a reas d'ur gonfusianegezh strizh. Adreiñ a reas d'an uhelgargidi ar plas kentañ en hentenn divizout, dreist an arme. Diskar a reas adaozadurioù Quang Trung war dachenn an deskadurezh o doa lakaet ar skiantoù dreist studi al lennegezh konfusian.
Tiegezh ha hêrezh
Teir gwreg en deus bet Gia Long. E 1780,e-kerzh ar brezel enep re Tây Sơn, e timezas gant Tống Thị Lan, merc'h ur jeneral Nguyen. Genel a reas daou vab, an hini kentañ o vezañ ar priñs hêr Nguyen Canh, hag an eil Nguyen Phuc Chieu a varvas buan goude bezañ bet ganet. Ur wech Gia Long war an tron e teuas-hi da vezañ an impalaerez Thừa Thiên. Diwezhatoc'h e-kerzh ar brezel-se e kemeras an impalaer un eil gwreg, Trần Thị Đang, merc'h unan eus e vinistred. Genel a reas tri mab, Nguyễn Phúc Đảm, Nguyen Phuc Dai ha Nguyen Phuc Chan. Roet e voe dezhi goude he marv an titl a impalaerez Thuận Thiên. Ur wech gounezet Viêt Nam e kemeras Gia Long un trede gwreg, Lê Ngọc Bình, ur verc'h da Lê Hiển Tông, an eil diwezhañ eus impalaerien an tierniezh Lê e oa. Prometet oa bet gant an impalaer Quang Trung d'e vab Quang Toản. Ur wech bet trec'het an Tây Sơn ha lakaet Quang Toan d'ar marv, e kemeras Gia Long anezhi da bried. Genel a reas Bình daou briñs dezhañ, Nguyen Phuc Quan ha Nguyen Phuc Cu, hag ar priñsezed An Nghia Ngoc Ngon ha My Khue Ngoc Khue. Bez' en doa Gia Long tost da 100 serc'h hag a oa merc'hed e vandarined. Evel-se e kadarnae fealded izili e lez an tostañ dezhañ.
Peogwir e oa aet ar priñs Hêr Nguyen Canh da Anaon diwar ar vrec'h e-kerzh ar brezel enep an Tây Sơn, e soñje d'an holl e vefe e vab hêr Gia Long evel impalaer. Met e 1816 Nguyễn Phúc Đảm, mab eil gwreg Gia Long a voe anvet dindan an anv Minh Mạng Đế. Dibabet e voe gant Gia Long abalamour d'e demz-spered kreñv hag e gasoni ouzh tud ar C'hornôg pa oa deuet familh Canh's da vezañ katolik ha diaes gant an hengoun konfusianat evel azeulerezh an hendadoù da skouer. A-raok e bignidigezh, hervez, Nguyễn Phúc Đảm en devoa kanet meuleudi da Japaniz evit bezañ kaset kuit ar gristeniezh diouzh o bro. Gia Long a lavaras d'e vab bezañ dereat gant Europiz, ar C'hallaoued peurgetket, met chom hep reiñ dezho an disterañ galloud.
Mervel a reas Gia Long d'an 3 a viz C'hwevrer 1820. Beziet e voe e bez Thien Tho, hag anvet Thế Tổ Cao Hoàng đế e voe goude a varv.
Guy de Maupassant
Guy de Maupassant, Henry-René-Albert-Guy de Maupassant hervez e anv ofisiel, ganet d'ar 5 a viz Eost 1850 e kastell Miromesnil, e kumun Tourville-sur-Arques, 8 km eus Dieppe, ha marvet d'ar 6 a viz Gouhere 1893 e Pariz, zo ur skrivagner ha romantour gallek, hogen brudet e zanevelloù, un 300 anezho, dreist e oberennoù all, abalamour d'o nerzh, d'an hollwashaouriezh enne, d'ar stumm-skrivañ anezhe. Mignon e oa da Gustave Flaubert (1821-1880).
E dud
E 1850 e c'hanas Laure he mab kentañ, Guy, hogen n'ouzer ket pelec'h e gwirionez : hervez lenneien zo e vefe bet e Fécamp, e ti mamm Laure, er straed Sous-le-Bois (hiriv « kae Guy de Maupassant ») daoust ma'z eo bet disklêriet ar c'hanedigezh e ti-kêr Tourville-sur-Arques.
Hervez ur vojenn eo Flaubert an hini a oa tad dezhañ, panevet ma oa ar romantour o veajiñ e broioù ar reter en amzer-se.
E 1856 e c'hanas un eil mab, Hervé, a varvas er follentez e 1889. Un ti bras e Fécamp a oa d'an tiegezh Le Poittevin, hag alies ez ay di bugale Laure da welout o mamm-gozh.
Yaouankiz
D'ar 5 a viz Eost 1850 e voe ganet Henry René Albert Guy de Maupassant, e kastell Miromesnil, e Tourville-sur-Arques (hervez akta an ti-kêr), nepell diouzh kêr Dieppe, hogen e Sotteville-lès-Rouen, hervez akta e varv e 1893.
E 1851, d'ar 17 a viz Eost, e voe badezet Guy en iliz Tourville.
E 1854 ez eas an tiegezh da chom da gastell Grainville-Ymauville, e kanton Goderville, e-kichen An Havr-Nevez.
D'an 19 a viz Mae 1856 e voe ganet e vreur Hervé e kastell Grainville-Ymauville ; e 1889 e varvo er follentez.
E 1859, aet e stal da stalig, ez eas an tad da labourat da Bariz, er bank Stolz, hag e diegezh d'e heul : e Passy e oant o chom. E miz Here e krogas Guy da vont d'al lise Napoleon (Lycée Henri-IV hiriv) ; skoliad mat e voe. Ne chomas ket pell amzer e Pariz avat.
E 1860 e tispartias Laure diouzh he fried merc'hetaer, ha foet-boutik, da vont gant he daou vab da chom da Étretat (evel o zad e varvo-hi war o lerc'h), en un ti bras anvet Les Verguies prenet ganti war ali he breur, Alfred Le Poittevin, a-raok hec'h eured. Eno e kreskas ar bugel, etre ar mor hag ar maezioù, hag ez eas da besketa gant tud an arvor, hag e teskas normaneg gante. Skoliet e oa er gêr, gant ur beleg a deue eus Etretat, an abad Aubourg. E-pad pemp bloaz warn-ugent e labouras an tad er bank Evrard.
E 1863 ez eas d'ar skol da Yvetot, hervez c'hoant e vamm, evel lojad en ur c'hloerdi bihan anvet Institution ecclésiastique, « ur gouent trist ma ren ar veleien », emezañ. Mougañ a rae er metoù-se, ha meur a wech e klaskas tec'hel. Krog e voe da werzaouiñ, ha kas a reas e gentañ gwerzennoù d'e vamm. En hañv 1866 en Étretat e kemeras perzh e savete ur Saoz a oa o veuziñ, ar barzh Charles Algernon Swinburne. Pedet e voe gantañ da goaniañ da di ur Saoz all ; eno e welas un dorn troc'het, danvez ar gontadenn La Main d'écorché, deuet da vout La Main e 1883. Enebet e oa Guy de Maupassant ouzh ar relijion, hag e 1868 e voe taolet e-maez e skol abalamour d'un tamm barzhoneg skrivet gantañ ha dediet d'ur geniterv nevez-euredet, kavet re skoemp gant ar veleien.
Kaset e voe da lise Rouen, ma voe skoliad mat. Skrivañ a reas barzhoniezh, perzh a gemeras e c'hoariva ar skol. Kenskriver dezhañ e oa ar barzh Louis Bouilhet, ur mignon da Gustave Flaubert, a oa o chom e Croisset. Drezañ e reas anaoudegezh gant ar romantour, a welas evel e vestr.
E miz Gouhere 1869 e tapas e vachelouriezh, un nebeud deizioù goude marv Louis Bouilhet. En em gavout a reas gant Gustave Courbet, war an aod, o livañ La Vague.
E miz Here ez eas da studiañ ar gwir e Pariz, ma chomas er memes savadur evel e dad.
Brezel
Bloaz war-lerc'h e krogas brezel 1870 ; ugent vloaz e oa Maupassant, ha mont a reas d'an arme. Perzh a gemeras e kiladenn an armeoù norman dirak ar Brusianed.
E 1871, kavet unana all da gemer e lec'h, e kuitaas an arme hag e tistroas da Étretat. Adal neuze e vagas kasoni ouzh ar brezel hag ouzh an arme.
Goude ar brezel
E 1872, goude goulenn hag adc'houlenn, e kavas labour dic'hopr e Ministrerezh ar Velestradurezh. Goude ur pennad e voe gopret 125 lur bep miz, ha poan en devoe o vevañ gant ken nebeud.
E-pad eizh vloaz, etre 1872 ha 1880, e veze o roeñvat war ar stêr Seine gant merc'hed yaouank dibreder, bep Sul hag en deizioù dilabour. Mont a rae da Bezons, Argenteuil, Sartrouville, Chatou, Bougival, daremprediñ a rae ostalerioù evel ti Poulin e Bezons, ma en doa ur gambr, ar Maison Fournaise e Chatou, La Grenouillère, ur radell-ti-kibellat dirak Croissy-sur-Seine. Gant e vignoned, "Tomahawk" (Henri Brainne), "Petit Bleu" (Léon Fontaine), "Hadji" (Albert de Joinville) ha "La Tôque" (Robert Pinchon) e savas Maupassant ur vreuriezh paotred hag a gase merc'hed dispont ganto war ar stêr, en ur yolenn nevez kenbrenet anvet Feuille de rose (anilinctus e latin). E 1875 e voe troet gant ar c'hoariva. Sevel a reas La Trahison de la comtesse de Rhune, drama istorel e gwerzennoù, na vo embannet nemet e 1927 e Le destin tragique de Guy de Maupassant, gant Pierre Borel,.
E miz Ebrel e voe c'hoariet, etre mignoned, ar fars pornografek À la feuille de rose, maison Turque.
En hevelep bloavezh e voe embannet e gentañ danevell, La Main d'écorché, sinet « J. Prunier », e L'Almanach lorrain de Pont-à-Mousson. E miz Here 1876 e chomas en Antibes, plijet bras gant an arvor hag ar Mor Kreizdouar. Embannet e voe e varzhoneg Au bord de l'eau er gelaouenn la République des lettres, renet gant Catulle Mendès. E miz Genver 1877 e santas Guy de Maupassant kentañ efedoù an naplez. Koll a reas e vlev war e gorf penn-da-benn, poan-benn en deveze, ha fallaat a rae e zaoulagad. Mont a reas d'ur c'hurdi e Loèche, e Valais (Suis). E miz Kerzu 1878 e roas e zilez da Vinistrerezh ar Verdeadurezh. Gant skoazell Flaubert e kavas ul labour all e Ministrerezh an Deskadurezh. Displijet e voe, ha mall e voe gantañ gwelout an deiz ma c'hallje stlakal an nor war e lerc'h da-vat. E miz C'hwevrer 1879 e voe c'hoariet e bezh L'histoire du vieux temps. E miz Gwengolo e veajas da Jerzenez ha da Vreizh: gweladenniñ a reas kastell Susinio, Karnag, ar Vro Vigoudenn, Beg ar Raz, e-touez meur a dra. Ur veaj all a raio da Vreizh e 1882. D'an 11 a viz Genver 1880 e voe pedet da zont dirak barner Étampes abalamour d'ur varzhoneg. D'ar 16 a viz Ebrel e voe embannet Les Soirées de Médan. Brud a gouezhas kenkent war an danevell Boule de suif ha war an oberour anezhi. Goude berzh an danevell e voe pedet Maupassant, gant Arthur Meyer, perc'henn ar gelaouenn Le Gaulois, da skrivañ danevelloù ha kronikoù. E-pad seizh vloaz eta e kasas e skridoù d'ar gelaouenn, sinet gant e anv. D'ar 25 a viz Ebrel e voe embannet Des Vers.
D'an 8 a viz Mae e varvas Flaubert ; glac'haret bras e voe Maupassant. E miz Mezheven e kuitaas ar velestradurezh da-vat.
E miz Gouhere e reas e eil beaj da Vreizh.
E 1883 ez eas e weled da fall.
D'ar 27 a viz C'hwevrer e voe ganet Lucien Litzelmann, bastard kentañ Maupassant, mab da Joséphine Litzelmann, kemenerez e Châtel-Guyon, met ne voe ket anavezet ar bugel gantañ ; daou all a voe war-lerc'h : ur verc'h e 1884, ur mab all e 1887.
A-drugarez da wirioù an dastumad La Maison Tellier e c'hallas sevel ti e-tal Étretat, war un tamm douar roet gant e vamm : la Guillette e voe anvet.
D'ar 1añ a viz Du e kemeras ur Belgiad da vevel-ti, François Tassart e anv, a skrivo e eñvorennoù.
En hevelep bloavezh e voe embannet daou zastumad nevez : Contes de la bécasse ha Clair de lune, e drede ha pevare ; e romant kentañ, Une vie, a voe embannet ivez. Ganedigezh e verc'h Lucienne Litzelmann.<br / E 1884 e voe e darempred gant ar gontez Emmanuela Potocka, ur vondianez pinvidik. Eviti e oa bet krouet ar frond Shaw's Caprice gant Guerlain. Anaoudegezh a reas gant Marie Kann, brudet he saloñs, a voe serc'heg dezhañ goude bet hini ar romantour Paul Bourget. E miz Mae ez eas Maupassant gant ur yolenn, o roeñvat, eus Maisons-Laffite da Rouen. Goude-se ez echuas e eil romant, Bel-Ami, en e di e Normandi. E miz Genver e kuita Pariz da vont da Italia, met chom a ray a-sav e kreisteiz Bro-C'hall ma emañ he mamm o chom.
E miz Meurzh e voe embannet Contes du jour et de la nuit gant Havard. E fin ar miz e tegouezhas war e giz e Pariz.
D'ar 4 a viz Ebrel e krogas e veaj da Italia ha Sikilia, gant e vignoned Amic, Gervex, ha Legrand. Daou zevezh goude deroù ar veaj-se e krogas embannadur e romant Bel-Ami e Gil Blas, ha d'an 11 a viz Mae e voe embannet en ul levr gant Havard. D'ar c'houlz-se edo o tistreiñ dre Messina, Roma ha Genova. E Mezheven e tegouezhas e Pariz; goude da Etretat.
En hañv ez eas d'ur c'hurdi da Châtel-Guyon. E miz Du e prenas al lestr « Bel-Ami I » ha tremen a reas ar goañv e beg Antibes. Embannet an dastumad Monsieur Parent e ti Ollendorff. gwech an amzer e ra distroioù da bariz ma tarempred Marie Kahn, ar gontez Potocka, Hermine, ha Geneviève Strauss. Klask a ra reiñ skoazell d'e vreur, ha ne ra nemet sammañ dle war e chouk, da sevel ur stal liorzherezh en Antibes. veajas Guy da Vro-Saoz, pedet ma voe gant an tiegezh Rothschild.
E miz Eost e veajas Guy da Vro-Saoz, pedet ma voe gant an tiegezh Rothschild.
E miz Kerzu e krogas da embann e romant nevez Mont-Oriol e Gil Blas. Tremen a reas ar goañv en Antibes ha Cannes.
Dibenn e vuhez
E 1891 e reas kurioù e Divonne-les-Bains ha Champel-les-Bains. Labourat kalz a rae, ha kregiñ da sevel daou romant: L'âme étrangère ha L'Angélus. Biken ne echuas an daou skrid-se.
Anvioù-pluenn
Maupassant en deus bet meur a anv-pluenn.
Mignoned
Dre e gasoni ouzh ar gevredigezh e oa troet gant an natur, mor ha menez, hag an dud izel, met dreist-holl gant al labour, sioul ha didrouz, er gêr. Koulskoude e veajas ivez en Aljeria, en Italia, en Bro-Saoz, en Breizh, en Sikilia, en Aovergn, ha dastum a reas eno danvez danevelloù nevez. War ar mor kreizdouar e veaje gant e lestr « Bel-Ami », anvet diwar e roman embannet e 1885. Mignon e oa da Alexandre Dumas fils, d'an istorour Hippolyte Taine, a deue da chom en hañv war lez lenn Annecy, ha mont a reas Guy de Maupassant, war e hent da Aix-les-Bains, d'e welout meur a wech.
Mignon bras e voe ur pennad da Emile Zola ha Tourgeniev, gant ar vreudeur Goncourt avat ne badas ket nemeur : re lemm e oa e lagad ha re eeun e natur evit gouzañv gwalldeodoù ha klufanerezh an daou vreur… Dizemglev a savas etrezo abalamour d'an dastum arc'hant da sevel ur monumant da Flaubert.
E-touez he mignonezed e oa Colette Dumas Lippmann, Geneviève Straus.
Mennozhioù
Levezonet e oa e vennozhioù gant dengasoni ar prederour alaman hollwashaour Arthur Schopenhauer. Enebet e oa ouzh ar briedelezh : gantañ e vije bet distaget ar frazenn "ar briedelezh n'eo ken nemet keneskemm imorioù fall war an deiz ha c'hwezh fall diouzh an noz". Daremprediñ a rae ar fouzhlec'hioù, evel kalz eus e vignoned. Ne felle ket dezhañ kemer perzh e bodad arzel ebet.
Al loened a blije dezhañ, ar c'hizhier dreist-holl. Sot e oa gant sportoù zo : roeñvat war ar stêr, chaseal, tennañ gant ar bistolenn, neuial. Lavarout a reas e nac'he kement medalenn a oa (brokus e veze ar republik nevez gant ar c'hoarielloù, ha tapet e voe un niz d'ar prezidant Jules Grévy o werzhañ anezho), nemet hini ar saveteiñ (ha ne voe ket kinniget dezhañ) : meur a zen o veuziñ en doa saveteet.
Romantoù
C'hwec'h romant en deus savet :
Danevelloù
Kontañ a reer ur mil danevell bennak diwar e zorn, darn savet evit kelaouennoù sizhuniek, hag adembannet e dastumadoù : E 2008 eo bet embannet an dastumad Coquineries gant Lucien Souny, ennañ danevelloù diembann o tont eus ur skol-veur stadunanat, eus dastumad Claude Seignolle ha hini un den all dizanv.
A-wechoù e vez klenket e gontadennoù hervez an danvez meret enne:
Lennegezh
Oberennoù lennegel awenet gant Maupassant:
Pelargopsis capensis
Pelargopsis capensis a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Alcedinidae.
Ana Popović
Ana Popović (serbeg : Ана Поповић), bet ganet d'an 13 a viz Mae 1976 e Beograd, Republik Sokialour Serbia d'ar mare ha Serbia bremañ, zo ur ganerez hag ur c'hitarourez blues serb.
Pelargopsis capensis
Anvet e voe Alcedo capensis (kentanv) da gentañ-penn (e 1766) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Noron-la-Poterie
Noron-la-Poterie a zo ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.
Pelargopsis capensis
Boued
Bevañ a ra diwar grank, krignerien, pesked, ploged ha raned.
Piensa en mí
Piensa en mí zo ur ganaouenn spagnolek savet e 1935 gant ar sonaozour mec'hikan Agustín Lara hag e c'hoar María Teresa Lara. ‎Brudet e voe e 1948 gant ar film Revancha (savet gant Alberto Gout).
María Eugenia
María Eugenia zo un anv-badez spagnolek.
Piensa en mí
Kanerien all
Kanet eo bet gant Agustín Lara ha kalzig a dud all war e lerc'h :
Pelargopsis capensis
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an trizek isspesad anezhañ en Azia ar Gevred hag en Iskevandir India :
María Eugenia
Gerdarzh
Anv-badez kevrennek, savet diwar an anvioù-badez María hag Eugenia.
María Teresa Lara
María Teresa Lara pe María Teresa Lara Aguirre del Pino, ganet e Tlatlauquitepec e 1904, ha marvet d'an , a oa ur sonaozourez vec'hikan.
Merc'h e oa da Joaquín M. Lara ha d'e bried María Aguirre del Pino, , ; nizez e oa da Refugio Aguirre del Pino. C'hoar e oa da Agustín Lara, sonaozour ha kaner brudet, hag a oa dimezet d'an aktourez brudet María Félix ( La Doña ), mamm d'an aktour Enrique Álvarez Félix.
Dimeziñ a reas da Nicanor Guzmán Guerrero (1909-1992).
Le Baiser
Le Baiser zo anv meur a oberenn c'hallek.
Oberennoù gallek
thumb|[[Ar Pok (Rodin)| Le Baiser, delwenn graet gant Auguste Rodin. Da gentañ e oa bet anvet Francesca da Rimini]]
Adrastos
Adrastos (Ἄδραστος e gregach) a oa roue Adrastos. Unan eus pennañ harozed brezel Ar Seizh a-enep Thebai eo.
Mab e oa da Dalaos, met anv e vamm a gemm hervez an oberourien : Lysimac'he hervez Apollodoros, Lysianassa gouez da Baosanias, pe Eurynome gant Hyginus.
Lazhet e voe e dad Talaos gant Amfiaraos.
Hymenops perspicillatus
Hymenops perspicillatus a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Tyrannidae.
Anvet e voe Motacilla perspicillata (kentanv) da gentañ-penn (e 1789) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804). Ar spesad nemetañ er genad Hymenops an hini eo.
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ e takad kreisteiz Suamerika a vez graet Cone Sul (e portugaleg) pe Cono Sur (e spagnoleg) anezhañ :
Søren Kierkegaard
Søren Aabye Kierkegaard, ganet d'ar 5 a viz Mae 1813 ha marvet d'an 11 a viz Du 1855 e Kopenhagen, a zo ur skrivagner, teologour protestant ha prederour danat.
E oberenn a zo lakaet da vezañ unan eus stummoù kentañ ar vezoudelouriezh.
Programmoù-skol
Oberennoù Søren Kierkegaard zo e programm prederouriezh ar c'hlasoù termen ar Stad C'hall, neuze e c'hallont bezañ studiet gant al liseidi vrezhonegerien a-benn an arnodenn dre gomz er vachelouriezh.
L'Odyssée d'une fille
L'Odyssée d'une fille zo un danevell c'hallek gant Guy de Maupassant e 1883.
Eino Leino
Eino Leino (Armas Einar Leopold Lönnbohm e anv gwir) (6 a viz Gouere 1878 – 10 a viz Genver 1926) a oa ur barzh ha kazetenner eus Finland. Sellet a reer outañ evel unan eus barzhed veur al lennegezh finnek. En e skridoù eo mesket ar varzhoniezh vodern hag al lennegezh pobl finnek. Awenet e oa e varzhonegoù alies gant an natur hag ar garantez. Kalz anezho a denn da ganaouennoù ar C'halevala ha d'al lennegezh pobl. Hiziv c'hoazh e plij e oberenn da dud Finland.
De l'extinction du paupérisme
De l'extinction du paupérisme zo un arnodskrid politikel gant Louis-Napoléon Bonaparte en 1844, levezonet gant mennozhioù Claude Henri de Rouvroy de Saint-Simon.
-194
560 Ab Urbe Condita = 194 kent J-K.
Montignies
Montignies zo anv meur a gumun eus Belgia e proviñs Hainaut :
Satrapa icterophrys
Satrapa icterophrys a zo ur spesad evned eus ar c'herentiad Tyrannidae.
Anvet e voe Muscicapa icterophrys (kentanv) da gentañ-penn (e 1818) gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831). Ar spesad nemetañ er genad Satrapa an hini eo.
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned.
Annez
Kavout a reer ar spesad e Suamerika, en un takad hag a ya eus hanternoz Venezuela, biz Brazil da vBolivia, kreiz Arc'hantina hag Uruguay.
Bezen Shabak
Bezen Shabak (arabeg :Quwat Sahl Nīnawā, berraet e QSN), anvet ivez Liwa Sahl Nineveh ("Nerzhioù plaenennoù Nineve"), a vez graet eus un aozadur stourm savet d'an 23 a viz Du 2014 gant un nerzh etre 500 ha 1500 milisian d'ar muiañ. Pal an aozadur brezel-se eo adkemer galloud war korn-bro Nineve, a zo kouezhet etre daouarn ar Stad Islamek. Ouzhpenn d'ar c'hoant-se e fell d'an aozadur difenn tud ar vro diouzh feulster an djihadourien. Ar strollad zo enebour ivez d'ar Gurded a glask bezañ mistri war an tiriad, met an holl nerzh a zo implijet a-enep ar Stad Islamek betek-henn.
Istor ar strollad
Quwat Sahl Nīnawā, a c'heller treiñ gant "Nerzhioù plaenennoù Nineve", zo awenet gant korn-bro Nineve, ma vev ar pep niverusañ eus ar bobl Shabak. Ar bobl Shabak zo ur strollad tud kement hag ur gumuniezh relijiel eus norzh Irak, a embann bezañ disheñvel diouzh ar Gurded ha diouzh an Arabed, ha lidañ ur relijion dibar anvet Shabakerezh. Ar bezen zo harp a-grenn d'ar Chiited, a zo enep-sunnit, harpet dre levezon bras an Islam chiit en o relijion.
Evit lod tud ez eo ar strollad stourm-se ur bezen savet gant Iran evit kaout nerzh levezon er c'horn-bro. Plas ar relijion chiit zo uhel e simboloù ar bezen, uheloc'h evit re an identelezh shabak.
Emgann Mosoul 2016
Ar bezen Shabak en deus kemeret perzh en emgann veur a-enep ar Stad Islamek e Mosoul. Hervezo ez eo bet lazhet o fennofiser Muhammad Jassim al-Bayati war an dachenn.
Pinijenn
E miz Gouhere 2019, Stadoù-Unanet Amerika en deus savet pinijennoù a-enep penn ar strollad Waad Qado: