cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Douarnenez
Douarnenez a zo ur gêr hag ur porzh eus Kerne-Izel, e departamant Penn-ar-Bed, e kornôg Breizh.
Nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh un den eus Douarnenez, Yves Perfezou, goude Emsavadeg ar Bonedoù ruz.
Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun
Karrnijourion e oant holl. Mervel a rejont d'ar 5 a viz Eost 1944 e-pad an Eil Brezel Bed.
Pennadoù kar
Kumunioù kozh staget ouzh Douarnenez:
Yezhoù tamachekek ar su
Un is-skourr eus yezhoù tamachekek eo yezhoù tamachekek ar su, ennañ teir yezh komzet e Mali hag e Niger:
Gwelet ivez
Southern Tamasheq languages
Entesa dels Nacionalistes d'Esquerra
L'Entesa dels Nacionalistes d'Esquerra (ENE) ("Kenemglev Broadelourion an Tu-kleiz") a oa ur strollad broadelour katalanek eus an tu-kleiz bet krouet e 1985 dreist-holl gant izili eus Nacionalistes d'Esquerra ("Broadelourion an Tu-kleiz"), rannoù zo eus Esquerra Republicana de Catalunya (ERC, "Tu-kleiz Republikan Katalonia") ha tud all.
En em ginnig a reas a-greved gant ar Partit Socialista Unificat de Catalunya (PSUC, "Strollad Sokialour Unvan Katalonia") ha Partit dels Comunistes de Catalunya (PCC, "Strollad Koumourion Katalonia") evit dilennadegoù Stad Spagn e 1986 gant al listenn unvan anvet Unió de l'Esquerra Catalana ("Unvaniezh Tu-kleiz Katalonia"). Diwar an c'henemglev dilennadegel-se e savas da c'houde ar c'hevread strolladoù Iniciativa per Catalunya e miz C'hwevrer 1987.
Er bloavezioù 1987 ha 1989 e savas ul listenn e Katalonia da geñver mouezhiadegoù Europa e framm ar c'hengevredad stadel "Esquerra dels Pobles" ("Tu-kleiz ar Pobloù") gant Euskadiko Eskerra en e benn met ne oa ket bet tizhet gantañ un disoc'h dereat.
Evel ur strollad enbarzhiet e d'Iniciativa per Catalunya e kasas ENE un dileuriad da Barlamant Katalonia, Magda Oranich, met kemmañ a reas war-lerc'h pa deuas da vezañ ezel eus Convergència Democràtica de Catalunya ("Kengerc'h Demokratel Katalonia"), hag un dileuriad all, Joan Armet, da Barlamant Spagn.
Adalek 1986 e krogas da vont kuit meur a ezel evit en em ezelañ ouzh ERC, en o zouez Carod-Rovira.
N'eo ket bet divodet ar strollad ez-ofisiel hag sañset e kndalc'hfe da vezañ unan eus ar strolladoù e-barzh ar c'hevread strolladoù Iniciativa per Catalunya Verds.
Yezhoù tidikeltek
Un is-skourr eus yezhoù zenatiek eo ar yezhoù tidikeltek (tidikelt), ennañ 1 yezh komzet en Aljeria.
Itron an Erminig
La dama con l'ermellino (Ritratto di Cecilia Gallerani), Itron an erminig e brezhoneg", a zo un eoullivadur war goad a 54,8 cm x 40,3 graet etre 1488 ha 1490 gant Leonardo da Vinci.
Emañ al livadur er mirdi Czartoryski e Cracovia war-lerc'h bezañ dreset goude un tamm drailh graet dezhañ e-kerzh an eil brezel-bed. Kuzhet e oa bet en ur c'hastell, kavet gant ar soudarded alaman, ha pa voe adkavet war o lerc'h e oa roud seul ur votez warnañ en ur c'horn.
E krec'h en tu kleiz eo skrivet: "LA BELE FERONIERE LEONARD DA WINCI".
Ar vaouez
Cecilia Gallerani eo anv ar vaouez zo bet livet, hag unan eus priedoù-kleiz Ludovico Sforza, dug Milano, ha gwarezour Leonardo, e oa-hi war-dro 1488-1489. 16 vloaz e oa-hi da neuze. Brudet e oa he spered kement hag he c'hoantiz e lez Milano. Moarvat e fellas d'an arzour skeudenniñ vertuzioù Cecilia Gallerani gant al loen, arouez ar fealded. Ur mab he doe, Cesare, a-raok ma voe lakaet fin d'o darempred, e 1492. En 1490 e oa dimezet Ludovico Sforza da Beatrice d'Este, a strivas da bellaat serc'hed he fried.
Pe e voe graet an daolenn e 1488-1489, a-raok eured an dug, pe un tamm diwezhadoc'h, evel prof kimiadiñ a-berzh Ludovico Sforza d'e serc'h yaouank.
Istor al livadur
N'anavezer an istor-se nemet adal an XVIIIvet kantved, pa ne oa ket lakaet war gont Leonardo c'hoazh. Hiriv avat ez eus kenemglev war ar poent-se.
Charlez VII (Bro-C'hall)
Charlez VII a Vro-C'hall a voe roue Bro-C'hall eus 1422 da 1461 war-lerc'h e dad Charlez VI, aet da foll. Ganet e oa bet e Pariz e 1403 ha marvet e oa e Mehun-sur-Yèvre e 1461. Evel daofin dilezet hag evel roue en deus stourmet enep ar Saozon o doa kemeret ar galloud war lodenn vrasañ e rouantelezh ken e teuas da-benn skarzañ anezho kuit e 1453 ha dre-se en deus lakaet un termen da Vrezel Kant Vloaz. Lesanvet e oa bet "roue bihan Bourges" gant e eneberien.
Itron an Erminig
Iskis
N'eo ket un erminig met ur fured, evit doare, a zo livet amañ, hervez meur a skiantour. Aes a-walc'h doñvaat ur fured, diaesoc'h a galz ober kemend-all gant un erminig, ouzhpenn ma ne oa ket ul loen stank er vro, ha diaes da boltrediñ, seul ziaesoc'h pa ouzer e oa gorrek Leonardo da livañ.
Charlez VII (Bro-C'hall)
Buhez
E 1417 e resevas dugelezh ar Berri, met e tleas e 1418 mont kuit eus Pariz dindan gwask e eontr, Yann Dispount, dug Bourgogn, hemañ o klask tapout ar rouantelezh.
Itron an Erminig
Arouez
Savet e vije an daolenn diwar ur c'hoari-gerioù : erminig a zo galere e gregach, heñvel ouzh an anv Gallerani.
Gant he blev gwenn e oa ivez arouez ar c'hlanded.
Charlez VII (Bro-C'hall)
Buhez
Dre feur-emglev Troyes (1420) e anavezas ar Rouanez Izabel Bavaria m'en doa ar roue saoz Herri V ar beli war ar rouantelezh gall hag e oa dishêret an daofin Charlez (mab chomet nemetañ Izabel ha Charles VI) war zigarez e vije ur bastard anezhañ. Nac'hañ a reas Charlez ar feur-emlev hag e stalias e lez e kêr-benn e dugelezh,Bourges, e kreiz ar rouantelezh, evit ren ar brezel enep ar Saozon. Eno e embannas e 1418 bezañ lezroue pa oa e dad klañv-fall e benn.
E 1419 e asantas kaout un emglev gant Yann Dispont war ur pont e Montereau. An traoù a yeas ken trenk etre aotrounez an div gostezenn ma oe savetaet Charlez diouzh ar marv gant Tangi ar C'hastell hag e oe kontellet d'ar marv e eontr Yann, dug Bourgogn.
Kaset e voe eus Bourges da Reims gant Janed Ark da vezañ kurunennet eno. War e lerc'h ez eas e vab Loeiz XI da roue.
Eured ha bugale
Dimezet a reas e 1422 da Mari Anjev (1404-1463), ha bugale o doe.
Brudet eo e vestrez Agnès Sorel, met nebeutoc'h an hini a gemeras he lec'h e gwele ar roue, Antoinette de la Maignelais, a rankas mont da repuiñ da Vreizh war-lerc'h marv ar roue.
Ardeidae
Ardeidae a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, termenet e 1820 gant al loenoniour saoz William Elford Leach (1791-1836) : ennañ emañ ar bongorzed hag ar c'herc'heized.
Diouzh Doare 12.1 an IOC World Bird List ez a triwec'h genad d'ober ar c'herentiad.
Genadoù (renket diouzh an urzh filogenetek)
Ouzhpennet 'voe daou henspesad :
Xhosa (pobl)
Ar Xhosa a zo ur bobl eus Suafrika a orin Bantou.
Ángel Parra
right Ángel Parra a zo ur c'haner chilean bet ganet e 1943 e Valparaiso ha marvet d'an 11 a viz Meurzh 2017 e Pariz. Bevañ en deus graet asambles gant e familh en Europa e 1960, el lec'h ma peurzeskas seniñ gitar a-raok ober sonadegoù niverus. Gant e c'hoar Isabel e krouas e Pariz ar c'houblad "Isabel & Angel".
E 1964, distro e Chile, e kemeras perzh en dilennadegoù en ur sikour Salvador Allende. Isabel hag Angel a grouas neuze "La Peña de los Parra", ul lec'h evit krouiñ ha kejañ evit an Nueva trova. Eno e veze kavet tud evel Violeta Parra, Pablo Neruda, Atahualpa Yupanqui, Julio Cortazar, Victor Jara, Nicolás Guillén, Paco Ibáñez, Silvio Rodríguez, Pablo Milanés, Mercedes Sosa… Ur wezh aet ar galloud gant Pinochet e 1973, e voe kaset da doull-bac'h "Chabuco" staliet e dezerzh Atacama. Divroiñ a reas neuze da Vro-Vec'hiko e 1974 hag e Frañs da heul, el lec'h ma kavo repu gant e familh. E 1988 e voe anvet Ofisour a Urzh an Arzoù hag al Lizhiri gant Jack Lang, ministr ar sevenadur gall d'ar c'houlz-se. E 1989 e tistroas d'e vro c'henidik evit kanañ er vro a-bezh. Resevet en deus asambles gant e c'hoar an titl a Figuras fundamentales de la mùsica chilena e 2004.
Enrollet en deus ouzhpenn 70 pladenn.
Bernard Madoff
Bernard Madoff, ganet d'an 29 a viz Ebrel 1938 e New York a oa un arc'hanter stadunanat, prezidant ar Bernard L. Madoff Investment Securities, ur gompagnunezh karget da bostañ arc'hant an dud. Tamallet ez eus dezhañ bezañ "kollet" 50 miliard a zolaroù e miz Kerzu 2008. Dastumet eo bet gant an FBI d'an 12 a viz Kerzu. E-touez arbankoù a zo bet teuzet o arc'hant e oa BNP Paribas Bro-C'hall ha Banco Santander Bro-Spagn.
Milan Babić
thumb|180px|Milan Babić e lez-varn etrebroadel Den Haag Milan Babić (26 C'hwevrer, 1956 – 5 Meurzh, 2006) a oa bet e penn Republik Serbed Krajina etre 1991 ha 1995, un takad poblet gant Serbed dreist-holl hag a oa en em zispartiet eus Kroatia e-pad ar brezel ma yeas Yougoslavia a-dammoù. Tamallet evit torfedoù brezel gant Lez-varn Etrebroadel evit an Torfedoù en Ez-Yougoslavia e 2004 e oa bet an tamallad kentañ oc'h asantiñ bezañ kablus a-benn marc'hata e setañs gant ar varnerien. Goude-se e voe kondaonet da 13 vloaz toull-bac'h. Krediñ a reer ez eo en em lazhet e toull-bac'h Den Haag e miz Meurzh 2006
Evgeni Alekseiev
Evgeni Alekseiev (e ruseg: Евге́ний Влади́мирович Алексе́ев) a zo bet ganet e Pouchkin (Rusia) d'an 28 a viz Du 1985.
Mestrc'hoarier echedoù rusian. Kampion Rusia e 2006 goude bout bet trec'h war Dmitriy Yakovenko.
2589 e oa e renk Elo d'ar 1añ a viz Genver 2022 (255 c'hoarier er bed).
Eutoxeres
Eutoxeres a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1849 gant ar skiantour alaman Ludwig Reichenbach (1793-1879).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Daou spesad evned-kelien a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer e Kreiz ha Suamerika, pemp (5) isspesad dezhe en holl.
Impalaeriezh Breizh-Veur
Impalaeriezh Breizh-Veur zo bet an hini vrasañ eus an impalaeriezhioù trevadennel savet gant broioù eus Europa, etre 1500 ha 2000. Pa oa en he brasañ, e deroù an, e oa enni ur c’hard eus gorread ar bed hag e boblañs. Ar stad c’halloudusañ er bed e voe e-pad an, met goude 1945 e krogas he diskar.
Ha pa vefe aet an impalaeriezh vras-se d’an traoñ, e weler c’hoazh hiziv ar roud anezhi gant an implij eus ar saozneg er bed a-bezh.
Orin an impalaeriezh
Goude ma oa bet aloubet Bro-Saoz gant dug Normandi, Gwilherm an Alouber, e 1066, e voe kendalc’het gant rouaned Bro-Saoz da emellout en aferioù dugelezh Normandi e-pad daou gantved. Da-heul dimezioù ar rouaned-se e teuas ivez proviñsoù all war an douar-bras da vezañ stag ouzh kurunenn Bro-Saoz (Akitania, Anjev,...), met kollet e voe an douaroù-se e dibenn ar Brezel Kant Vloaz. Porzh Calais a chomas etre daouarn ar Saozon betek 1558.
En inizi ivez e kreskas galloud ar rouaned saoz : klasket e voe ganto aloubiñ Kembre adalek 1282, hag Iwerzhon adalek 1169. Goude 1603 e voe renet Bro-Skos ha Bro-Saoz gant ar memes roue, hag e 1707 e voe unanet an div vro da vont d’ober Rouantelezh Unanet Breizh-Veur. Er ivez e voe diazezet kentañ Plantadegoù Iwerzhon, pa’z eas aotrouien eus Bro-Saoz da biaouañ douaroù en enezenn. Trevadennoù kentañ Bro-Saoz int, e gwirionez, hag ur skouer e voent evit trevadenniñ douaroù Amerika.
E-keit-se e rae berzh armerzh Bro-Saoz, abaoe dibenn ar, pa rae kenwerzh ar gloan gant broioù all Europa. Dindan ren Herri VII (etre 1485 ha 1509) e voe savet kompagnunezhioù prevez d’ober kenwerzh gant kevandirioù all, hag ur chanter sevel-listri bras a voe savet e Portsmouth. Urzh a roas ar roue Herri VII d’an Italian Giovanni Caboto (John Cabot) da vont da ergerzhout douaroù Norzhamerika e 1496 ha 1497. Gant ar roue Herri VIII e voe brasaet kalz an niver a listri-brezel, ha lakaat a reas sevel tourioù-tan da heñchañ ar bigi war aodoù Breizh-Veur. Ken kreñv e teuas ar Royal Navy da vezañ ma voe roet lamm ganto da Armada Invencible (arme didrec’hus) ar morlu spagnol e 1588. Ur vro c’halloudus e oa deuet Bro-Saoz da vezañ war vor.
Askalafos (mab Ares)
Askalafos a oa mab da Ares hag Astyoc'he. E vamm a oa merc'h da Aktor, a oa mab da Azeüs.
Impalaeriezh Breizh-Veur
Orin an impalaeriezh
E-pad ren ar rouanez Elesbed I, etre 1577 ha 1590, e voe graet tro ar bed gant Francis Drake, an eil den oc’h ober kement-se war-lerc’h Fernão de Magalhães. Douarañ a reas Drake war aod kornôg Norzhamerika, e 1579, en ul lec’h a voe anvet gantañ Nova Albion (Kalifornia hiziv). Moraerien all evel Humphrey Gilbert pe Walter Raleigh a voe kaset ivez da ergerzhout aodoù Norzhamerika, ha klasket e voe ganto krouiñ trevadennoù saoz eno, an Douar-Nevez gant an hini kentañ, Virginia gant an eil. Hogen ne reas ket berzh an taolioù kentañ-se : re ziaes e oa ar vuhez eno, gant an diouer a voued, an amzer rust, an henvroidi o vrezeliañ a-enep ar Saozon.
Askalafos (mab Ares)
Roue Orc'homenos e oa, ha hanter-gofad da Ialmenos.
Impalaeriezh Breizh-Veur
Trevadennoù Amerika
E deroù ar e tiorroas tamm-ha-tamm an trevadennoù war aod reter Amerika : berzh a reas, a-benn ar fin, an Trizek Trevadenn (a zeuas da vezañ diwezhatoc’h Stadoù Unanet Amerika), trevadennerien douaroù war arvor Kanada, hag en inizi bihan er Mor Karib evel Jamaika ha Barbados. En Antilhez e vezer gounezet korz-sukr, gant sklaved ; en trevadennoù war ar c’hevandir e kreske butun, riz, koton ; pelloc’h en hanternoz e veze diskaret koad ha chaseet loened evit o feur. An holl varc’hadourezhioù-se a veze kaset da Vro-Saoz. Mont a rae tud yaouank eus Breizh-Veur d’ober o annez en tu all d’ar mor, dedennet gant ar pinvidigezhioù-se.
Tamm-ha-tamm e klaskas ar Saozon astenn o galloud en Amerika, diwar-goust o amezeien, galloudoù bras all eus Europa pe henvroidi. Kemer a rejont an tu kreñv war Hollandiz ha dont a reas war Nieuw Amsterdam da vezañ New York. Er Brezel Seizh Vloaz e voent trec’h war ar C’hallaoued (Emgann Louisbourg, seziz Kêr Gebek). Tamm-ha-tamm ivez en em astenne an trevadennoù saoz war-zu ar c’hornôg, pa glaskent douaroù nevez da c’hounit e diabarzh ar c’hevandir, diwar-goust ar pobloù indian, a varvas e-leizh anezho gant ar brezelioù pe gant kleñvedoù degaset eus Europa.
Askalafos (mab Ares)
Brezel Troia
Mont a eure, evel kalz a re all, d'ober brezel Troia pa voe skrapet Elena gant Paris, ha kas a eure gantañ tregont lestrad brezelourien eus Orc'homenos.
Impalaeriezh Breizh-Veur
Trevadennoù Amerika
O strivoù da glask aloubiñ trevadennoù Spagn e Suamerika a voe aner avat ha trec’het e voe morlu Breizh-Veur, e 1741, dirak Cartagena, ur gêr zo e Kolombia bremañ, a oa bet lakaet seziz warni gant an amiral Edward Vernon e penn 186 lestr ha 23 600 den. Ur pennad diwezhatoc’h e klaskas ar Saozon aloubiñ trevadenn spagnol ar Río de la Plata (en-dro da Buenos Aires), e 1806-1807. Trec’het e voent ivez. Hogen e 1833 e teujont a-benn da aloubiñ Inizi Maloù, zo chomet e dalc’h ar Rouantelezh Unanet abaoe an amzer-se, dindan an anv « Falkland Islands ».
Askalafos (mab Ares)
Brezel Troia
Mervel a eure Askalafos diwar un taol goaf-bann skoet gant Deifobos (Ilias XIII, 518), ma savas kounnar en e dad Ares, ken e kemeras muioc'h a berzh er brezel.
Impalaeriezh Breizh-Veur
Trevadennoù Amerika
Prantad kentañ Impalaeriezh Breizh-Veur eo trevadennerezh Amerika, evit kalz istorourien. Abalamour d’ar c’hoant a oa gant Londrez da dennañ gounid forzh pegement eus trevadennoù Amerika e savas enebiezh tamm-ha-tamm etre annezidi an trevadennoù-se ha gouarnamant Breizh-Veur. An drevadennerien, pa gavjont an dro, a embannas o c’hoant d’en em zistagañ diouzh ar « vammvro ». War-lerc’h ar Brezel dieubidigezh e voe embannet dizalc’hiezh Stadoù Unanet Amerika e 1783.
War-zu ar reter
E dibenn ar e savas helebini etre Bro-Saoz hag an Izelvroioù da glask dispenn roudoù Portugal, ar vro nemeti a rae kenwerzh gant Azia en amzer-se. Savet e voe ganto kompagnunezhioù prevez evit ober war-dro ar c’henwerzh-se : Kompagnunezh nederlandat Indez ar Reter e 1602, Kompagnunezh vreizhveurat Indez ar Reter e 1600. Kenwerzh ar spisoù a felle d’ar c’hompagnunezhioù-se ober : inizi Indonezia e oa o fal pennañ, hag aodoù an Indez an eil, da chom a-sav war o hent.
Martina
Martina zo un anv plac'h a gaver en italianeg hag e meur a yezh all. Klotañ a ra gant Marzhina e brezhoneg. Savet eo diwar an anv Martin.
Impalaeriezh Breizh-Veur
War-zu ar reter
Ar gompagnunezh nederlandat en em ziazezas en Indonezia dreist-holl hag ar Saozon en Indez dreist-holl. Abalamour ma oa kreñv galloud an Impalaeriezh Voghol, ne glaskas ket ar Saozon mont don en douaroù da gentañ. Trawalc’h e oa dezho kaout kontouerioù en un nebeud kêrioù war an aod, evel Madras, Bombay pe Sutanuti (ur geriadenn a zeuas da vezañ Kolkata). Goude trec’h Palashi, e 1757, ma voe faezhet nabab Bengal hag e gevredidi gall gant nerzhioù saoz Kompagnunezh Indez ar Reter, e voe digoret dorioù Bengal a-bezh d’ar Saozon. Goude-se, ha pa oa an Impalaeriezh voghol war he zalaroù, en em astennas o galloud war ar peurrest eus Indez, pe war-eeun pe dre hanterouriezh rouaned vihan a ranke plegañ dirazo. E 1773 e voe krouet ur post, hini gouarnour meur Indez, da ren war Bengal, tra ma oa renet ar rannoù all eus ar vro c’hoazh gant Kompagnunezh Indez ar Reter, betek 1833. Ur reizhiad dibar met luziet a voe savet da c’houarn Indez, unan en em harpe war ar gwir muzulmat evit ren ar Vuzulmiz ha war ar gwir hindou evit ren an Hindoued. Goude Emsavadeg ar Sipaied e 1857, e voe kemeret an emell eus ar vro, da vat, gant ar Rouantelezh Unanet e-lec’h Kompagnunezh Indez ar Reter : dont a reas ar gouarnour meur da vezañ besroue Indez, dre al lezenn Government of India Act e 1858 ; divodet e voe Kompagnunezh Indez ar Reter e 1858 ; ha lakaet e voe ar rouanez Victoria da vezañ Impalaerez Indez e 1876. E 1886 e teuas Birmania da vezañ ul lodenn eus Indez, evel ma oa dija Selan (Sri Lanka).
Ankalited
An Ankalited (Ancalites hervez Kaezar) a oa ur bobl vrezhon a oa o chom en-dro d'ar stêr Tavoez. Ar meneg nemetañ anezho zo bet graet gant ar jeneral roman en e levr "De Bello Gallico" (Brezel Galia).
Ur roud bennak a vefe anezho en a,v Henley, Oxfordshire, met prouenn ebet hervez an hendraourien. Hervez E. Ekwall ha A.D. Mills, Henley a zeu eus hen-saozneg hea-leah, tro-rein hean-lea(ge) = frankizenn / digoadenn veur.
Impalaeriezh Breizh-Veur
War-zu ar reter
Pelloc’h c’hoazh er reter e oa stank al liammoù gant Aostralia ha Zeland Nevez. Ergerzhet e oa bet aodoù reter Aostralia ha re Zeland Nevez gant James Cook e 1769-1770. Goude koll trevadennoù Amerika e voe stankoc’h al liammoù etre Breizh-Veur hag ar broioù-se : kaset e veze di tud bet kondaonet e Breizh-Veur, goude 1788. Rankout a reas an annezidi gentañ gouzañv brezelioù, kleñvedoù. En ur ober ur c’hantved e voent skarzhet eus an tri c’hard eus o douaroù, evit ma c’hallfe an drevadennerien desevel tropelladoù bras a zeñved, hag ezporzhiañ o gloan da Europa.
Ankalited
etimologiezh
Hervez Meven Mordiern, "Ankaletti" a dalveze "ar re laosk", ul lesanv dismegansus. Anv a ra Dottin, eus ar rakger-se en e levr.
Impalaeriezh Breizh-Veur
Impalaerouriezh ar Rouantelezh Unanet
E-pad an e oa heligentañ etre galloudoù Europa, evit gounit marc’hadoù hag evit kavout danvez-krai. Greanterezh Alamagn, a-benn 1870, a oa aet dreist hini ar Rouantelezh Unanet, war dachenn ar gwiadiñ, ar gimiezh, ar vetalouriezh. Gant ar servijoù (bankoù, asurañsoù) e talc’he ar Rouantelezh Unanet da vezañ ur galloud bras ; hogen paouez a reas da vezañ ar vro a rene war dachenn ar c’henwerzh etrebroadel. Ezhomm he doa neuze, evel galloudoù bras all Europa, da gaout un impalaeriezh tramor da c’hallout gwerzhañ he marc’hadourezh ha kaout danvez-krai marc’had-mat.
Etre 1870 hag ar Brezel-bed kentañ e voe un doare redadeg etre ar broioù bras-se da biaouañ douaroù, en Afrika dreist-holl hag ivez en Azia. An douaroù pell-se a oa diaes mont di a-raok, abalamour d’an hin ha d’ar c’hleñvedoù a rene enno. Met gant al louzeier nevez-kavet evel ar c’hinin e teuas da vezañ aesoc’h.
Ankalited
etimologiezh
Hervez Rivet & Smith (diwar Holder), An-calites, gant ur rakger pouezañ *an-, a dalvezfe ar re zo kalet da vat, ar c'hontrol rik diouzh displegadenn M. Meven.
Aloubadeg hag emzaskor
E 54 e voe aloubet Enez Vreizhevit an eil gwezh gant Julius Caesar. Un taol-kaer, a-hervez, nemet n'eas ket pelloc'h eget tro-war-droioù pellañ Londrez, ha ne blegas ket ar vroidi d'al lezenn roman. Deuet e oa ar Romaned war zigarez reiñ o harp d'ar roue Mandubracius, eus pobl an Drinovanted a oa bet distroadet gant Cassivellaunus. Cassivellaunus, pe Cassivellaunos eus pobl ar gatuvellauni a oa enebour bras ar Romaned, ha prest d'ober brezel dezho.
Impalaeriezh Breizh-Veur
Impalaerouriezh ar Rouantelezh Unanet
Gouarnamant ar Rouantelezh Unanet, e 1875 a brenas lodennoù e kanol Suez, digant penn Ejipt, Ismail Pacha, evit gallout kontrollañ an hent pouezus-se, bet digoret e 1869, da vont eus Breizh-Veur d’an Indez. Un nebeud bloavezhioù diwezhatoc’h, e 1882, e voe aloubet ar c’hornad gant soudarded Breizh-Veur evit e gontrollañ gwelloc’h c’hoazh.
Gant aon rak un astenn eus galloud Rusia war-du ar c’hreisteiz (Kaokaz, Kreiz Azia), e tivizas Breizh-Veur lakaat he c’hrabanoù war Kiprenez e 1878, goude bezañ bet klasket aloubiñ Afghanistan e 1839-1842. Hogen er vro veneziek-hont e rankas ar soudarded saoz kilañ dirak tagadennoù an annezidi. Ur wech all e klaskas ar Saozon aloubiñ Afghanistan e 1878-1880, en aner adarre, nemet e teujont a-benn da gemer an emell eus darempredoù diavaez ar vro. Un trede gwech, e 1919, e voe klasket ganto kemer o c’hreñv war Afghanistan. Ha c’hwitañ adarre.
Dindan ren ar rouanez Victoria (1837(1901) e voe 72 taol-brezel gant arme ar Rouantelezh Unanet. E 1898 e oa en arme Breizh-Veur (British Army) 99 000 soudard er Rouantelezh Unanet hec’h-unan, 75 000 den en Indez ha 41 000 er peurrest eus an Impalaeriezh. Er morlu e oa 100 000 den hag en Indez, adalek 1895, e oa bodet 148 000 soudarded eus ar vro, dindan urzhioù ofiserien eus Breizh-Veur, en un arme anvet Indian Army.
Thomas Edward Lawrence
Thomas Edward Lawrence, ganet d'ar 16 a viz Eost 1888 ha marvet d'an 19 a viz Mae 1935, a oa lesanvet Aurens pe El Aurens gant an Arabed, Lawrence of Arabia e saozneg (anv adkemeret evit ar film diazezet war e vuhez), Lawrence pe Laorañs Arabia e brezhoneg.
Impalaeriezh Breizh-Veur
Afrika
E 1875 e oa Aljeria ha Trevadenn ar C’hab an div drevadenn europat vras nemeto en Afrika. E 1914 ne oa mui nemet Etiopia ha Liberia, ar douar Afrika, na oant ket etre daouarn Europiz.
Thomas Edward Lawrence
Bet eo bet henoniour, skrivagner, ofiser en arme saoz ha kantread. Deuet e oa da vezañ brudet pa oa ofiser e karg eus an darempredoù arab-ha-saoz e-pad emsavadeg an Arabed etre 1916 ha 1918. Anavezet eo bet er bed a-bezh, a-drugarez d'ar c'hazetenner Lowell Thomas ha d'e levr anvet Seven Pillars of Wisdom dreist-holl (Seizh piler ar Furnezh). Bras-kenañ eo chomet brud T.E. Lawrence e-touez an Arabed abalamour m'en deus skoazellet kalz o stourm a-enep d'an impalaeriezh otoman ha d'an Europiz. Ha ken brudet all eo e Bro-Saoz evel unan eus brasañ harozed milourel ar vro. Laorañs Arabia a zo arouez ur bed kornaouek awenet ha dallet gant broioù ar Reter. Lawrence a zo unan eus romantelourien diwezhañ an.
Impalaeriezh Breizh-Veur
Afrika
Gant Kompagnunezh nederlandat Indez ar Reter e oa bet savet trevadenn ar C’hab e penn su Afrika, adalek 1652, evel ur c’hontouer war an hent eus Europa da Indez ar Reter. E 1795 e voe aloubet gant nerzhioù Breizh-Veur ha kadarnaet e oa bet o beli e 1806. Dont a reas annezidi nevez eus Breizh-Veur adalek 1820. An drevadennerien gentañ, tud deuet eus an Izelvroioù a reer anezho Boere pe Afrikaners, a yeas pelloc’h en douaroù da sevel republikoù dizalc’h evito, evel Transvaal.
Thomas Edward Lawrence
Ar yaouankiz a-raok ar brezel
Ganet eo Lawrence e Tremadog, e Sir Gaernarfon, e hanternoz Bro-Gembre. E dad, Thomas Chapman, a oa un denjentil a-bouez eus Bro-Iwerzhon. Kuitaet en doa e wreg vac'hom evit mont da vevañ gant gouarnerez e verc'hed. Pemp paotr a oa ganet diwar ar c'houblad-se. Eus miz Kerzu 1891 betek nevezamzer 1894 e vevjont etre Dinarzh hag Aigues-Mortes. Met ar vastardiezh a oa un dra a ranked e c'huzhat pa veved e Bro-Saoz da vare ar rouanez Victoria. E vuhez pad e voe levezonet gant ar bec'h-mañ.
Impalaeriezh Breizh-Veur
Afrika
Pa oa Gallaoued, Belgiz ha Portugaliz o klask en em ziazezañ e diazad ar stêr Kongo, e voe aozet Kuzuliadeg Berlin e 1884-1885, da glask kompezañ an traoù etre ar stadoù eus Europa a glaske lakaat an arigrap war pinvidigezhioù Afrika. Emglev a voe etre ar Rouantelezh Unanet, Bro-C'hall, an Impalaeriezh Alaman hag un hanter dousennad a vroioù all evit sevel reolennoù da c’houzout gant piv e vije ar veli war douaroù Afrika.
Thomas Edward Lawrence
Ar yaouankiz a-raok ar brezel
Pa oa yaouank e oa asur Thomas bezañ tonket d'ober traoù ramzel en e vuhez. Diwar ar soñj-se e voe awenet ha dudiet meurbed gant ar Grennamzer hag harozelezh ar varc'heien, ha da heul en em zroas war-zu ar sav-heol. E 1909 e veajas e Siria a-benn dizoleiñ kestell savet e-pad ar c'hroaziadegoù. Lawrence a reas e studioù er Jesus College en Oxford. Dont a reas a-benn da gaout e ziplom o labourat war un dezenn titlet Levezon ar c'hroaziadegoù war an disavouriezh vilourel european e diwezh an XIIvet kantved (The influences of the Crusades on European Military Architecture to the end of the 12th century). Kavout a reas ul labour evel henoniour er reter-nesañ. E miz Kerzu 1910 ez eas kuit da Veirout, ha goude ez eas da Viblos|. Perzh e kemeras e labourioù henoniezh e Kargamis, e Su Turkia.
Impalaeriezh Breizh-Veur
Afrika
Evit kontrollañ Kanol Suez, a oa bet savet gant Gallaoued, e tivizas Breizh-Veur aloubiñ Ejipt e 1882. Ha goude-se ez eas pelloc’h war-du ar c’hreisteiz, a-hed traoñienn an Nil. Bec’h a voe etre Breizh-Veur ha Bro-C’hall e Fachoda, e Soudan, e 1898.
Republikoù dizalc’h an Afrikaners a voe aloubet gant Breizh-Veur e 1899-1902. Cecil Rhodes, un embreger saoz a oa perc’henn war mengleuzioù diamant hag aour e su ar c’hevandir, a aloubas-eñ an douaroù a oa pelloc’h c’hoazh en norzh ha sevel ur vro anvet diwarnañ :  Rodezia. Gant astenn galloud ar Rouantelezh Unanet e kreisteiz hag e reter Afrika e teuas ar c’hoant da sevel un hent-houarn da gas eus Kêr ar C'hab da Gaero. Ne voe ket gallet e sevel a-raok dibenn ar Brezel-bed kentañ avat, abalamour ma oa trevadennoù alaman war an hent-se, e reter Afrika (Tanganyika).
Thomas Edward Lawrence
Ar yaouankiz a-raok ar brezel
Betek ar C'hentañ brezel-bed e veajas kalz er Reter-Nesañ evit e labourioù henoniezh. E-pad e veajoù e teskas yezhoù ar vro, dont a reas tost kenañ diouto betek bezañ unan dioñte hag en em wiskañ diouzh giz tud ar vro. O vezañ kizidikaet d'o zibarderioù gwerinel e veizas pizh o zsheñvelderioù ha neuze stuzegezh ha gizioù ar pobloù, kement-se a voe prizius-kenañ e-pad ar bloavezhioù war-lerc'h. E miz Genver 1914, Lawrence hag ur c'hamarad anvet Wooley, a zo kaset gant an arme saoz da rannvro ar Sinai evit enklaskoù henoniezh. Ent-gwirion o doa kefridi da sevel kartennoù ha da zastum titouroù evit an arme saoz. Gweladenniñ a reas Aqaba ha Petra evel-hen. E miz Here 1914 ec'h emouestlas en arme.
Impalaeriezh Breizh-Veur
Afrika
Kreskiñ a rae Impalaeriezh Breizh-Veur ha tamm-ha-tamm e teuas da vezañ an impalaeriezh vrasañ er bed, gant ouzhpenn 400 million a dud enni. Hep kontañ e oa mestrez war ar c’henwerzh ivez e meur a lodenn all eus ar bed, e broioù kontet da vezañ dizalc’h evel Sina, Arc’hantina, Siam. Stad c’halloudusañ ar bed e oa Breizh-Veur da neuze, en ur bed ma oa o ren ar pezh a voe anvet diwezhatoc’h ar Pax Britannica.
Thomas Edward Lawrence
Ar brezel en Arabia
E-penn kentañ ar brezel, kaset voe da labourat e rann ar c'hartennoù. N'oa ket kroget da labourat er servijoù kuzh saoz a-raok 1915. Unan eus gwellañ binvioù ar Saozon eo deuet da vezañ. E miz Here 1916, e voe kaset d'an dezerzh evit dezrevell stad an traoù evit ar vroadelourien arab. Adal neuze, ur menoz a ziflukas eus e spered, evit dazont pobloù a gare kement, hini krouidigezh ar vroad arabek. 200px|left|Laorañs Arabia en dezerzh|thumb E miz Mezheven 1916 e tarzhas emsavadeg an Arabed a-enep an Durked. C'hoant en doa Lawrence bezañ mestr-oberour an emsav-se. Goulenn a reas armoù digant ar Saozon evit pourvez armeoù Mezopotamia a-benn dinerzhañ stad an Durked ar c'horn-bro-se. E miz Here e kejas e Djedda gant Faysal ibn Hussein, trede mab cherif Mekka. Hervez Lawrence, e ranke soudarded Faysal implij teknik ar brezelig. Perzh a gemeras en emgannoù. Klask a reas Lawrence kendrec'hiñ an armeoù arab d'en em unaniñ ha d'en em urzhiañ, evit stourm efedusoc'h a-enep d'an Durked. Armoù a voe roet dezhañ, ha ganto e voe taget ha drailhet trenioù an impalaeriezh otoman, linenn an Hedjaz peurvuiañ.Da heul ar pal nevez a voe tizhout Siria, o kregiñ gant porzh Akaba, ur porzh war ar Mor Ruz. E 1917, ec'h aozaz Lawrence un argad efedus, oc'h unaniñ armeoù Faysal ouzh re Aouda Abou Tayi (a genlaboure gant an Durked betek-hen). Ar 6 a viz Gouere, goude un dreizhadenn hir spontus en dezerzh, e tagjont Akaba o tremen dre du gwanañ gwarezioù difenn ar porzh d.l.e : an douar (dre ma oa troet an holl kanolioù-fuzuilh war-zu ar mor). Tapet e voe ar gêr iadenn en un nebeud eurvezhioù. Pep tra a hañval treiñ en e wellañ evit Lawrence. Hogen e hunvre diazezañ ur rouantelezh kentañ evit an Arabed a voe foeltret gant an emglevioù Sykes-Picot. An emglev-se a voe graet evit rannañ ar Reter-nesañ etre Breizh-Veur ha Bro-C'hall goude dibenn ar brezel. Gwerzet an douar gant an impalaerion kent dezho bezañ he fiaouiet c'hoazh. Thomas 'n em sante treitouret ha mezhus e-keñver e vignoned arab. Tamm ha tamm eo deuet da vezañ diaesoc'h diaesañ evit e soudarded. E miz Du 1917, pa oa e karg mont da spiañ ker Deraa, oa bet paket gant an Durked. Kemer a rejont anezhañ evit un dizertour saoz. Gwallet ha boureviet e voe gant soudarded kent dezhañ terc'hout kuit eus ar ger. Gouezoni ha krizder an darvoud a sevenas enañ ur santimant a gablusted hag an dra-se a reas dezhañ kaout un darempred iskis gantañ e unan, hag e gorf. Pa voe kemeret ker Jeruzalem gantañ, an arabed hag ar saozon e miz Kerzu 1917, e oa kemmet, deuet da vezañ un den diskaret, war ar bredel hag en e gorf.
Goude-se, ne voe ket muiñ tu d'an Durked enebiñ ouzh araokadennoù an arme arab-saoz. E miz Here 1918, Damas a voe paket. Lawrence a gemeras perzh en argad. P' en em ginnigas dirak an ofisierien saoz, treuzfeurmet oa : gwisket e oa c'hoazh gant dilhad arab gwen-kann, implij a rae gizoù ar vro. Gwelet e oa gant an arabed evel unan diouto, unan kar d'o fobl, ur mignon bras prizhiet gant ar priñs Faysal. Abaoe trec'h Akaba, ne veze ket anvet kenThomas Edward Lawrence, met graet e veze gant Lawrence of Arabia/Laorañs Arabia. Klask a reas kendrec'hiñ ar Saozon e vefe un dra vat evit ar Rouantelezh-Unanet, leuskel an Arabed da gaout o dizalc'hidigezh. Met ar Saozon a gavas gwelloc'h nac'hañ ha lakaat Lawrence a gostez. Kuitaat a reas ar Reter-Nesañ evit distreiñ da Vreizh-Veur|Vro-Saoz. Mantret ha diskalonekaet e voe gant prantad ar brezel, en arbenn d'an dreitouriezh bevet gantañ a-berz e rennerien servijoù-kuzh an impalaeriez saoz. Steuziet deus outañ voe pep mennad a frankiz, kollet gantañ ar spi hag ar feiz en denelezh, en em c'houlenn a rae peseurt ster reiñ d'e strivoù divent bet graet a-benn digas dieubidigezh ar pobloù arab, en aner?
Impalaeriezh Breizh-Veur
Ar c’hemmoù kentañ
Kerkent ha 1839 e voe kinniget un doare emrenerezh da Ganada, a oa annezet gant tud wenn dreist-holl, anezho diskennidi trevadennerien deuet eus Breizh-Veur dreist-holl. E 1867 e voe roet e emrenerezh da Ganada, gant an aferioù diavaez o chom etre daouarn gouarnamant Londrez. Diwezhatoc’h e voe kinniget kemend-all da Aostralia (1855-1890), Zeland Nevez (1856) ha Suafrika (1910). Gant ar Brezel-bed Kentañ e voe gounezet muioc’h a frankiz ganto c’hoazh. En Iwerzhon e klaskas ar vrogarourien gounit kemend-all evit o bro. Meur a zanvez-lezenn a voe kinniget e Parlamant Breizh-Veur ; n’eo nemet e 1914 e voe degemeret unan a ginnige an emrenerezh (Home Rule) da Iwerzhon, hogen ne voe ket lakaet da dalvezout abalamour d’ar brezel.
Goude ar Brezel Kentañ en em astennas un tamm galloud Impalaeriezh Breizh-Veur war dachennoù nevez : enni e voe fiziet broioù eus ar Reter Nesañ a oa en Impalaeriezh Otoman diagent, ha trevadennoù kozh Alamagn en Afrika.
Thomas Edward Lawrence
Goude ar brezel
Evit difenn e labour er Reter-Nesañ, ez eas da gemer perzh e miz Genver 1919 e Prezegenn ar Peoc'h. Klask a reas terriñ an emglevioù Sykes-Picot. Hogen adkemeret e voe Siria gant Bro-Chall ha Faysal a voe skarzhet eus ar vro e 1920. Bro-Saoz ha Bro-C'hall o doa c'hoant da zerc'hel start o impalaeriezhioù trevadennel, kousto pe gousto. Goude-ar prantad-se, e teuas Lawrence da vout nes kenañ ouzh Winston Churchill. Labour a reas gantañ er c'h-Colonial Office en aferioù arab. Kejañ a reas ouzh Michael Collins e-pad aozadur an emglev etre Bro-Iwerzhon ha Bro-Saoz. En em glevout mat a raent, ha kavout a raent poentoù boutin etrezo. Met e 1922 e roas e zilez ha mont a reas er Royal Air Force (RAF) evel soudard dindan un anv kuzh. Adkavet e voe gant ur c'hazetenner ha rankout a reas kuitaat an RAF. E 1926 e voe embannet e levr Seven Pillar of Wisdom, ul levr diwar-benn an emsav e Bro-Arabia, hag a voe gwerzhet a verniadoù e Bro-Saoz. E miz Meurzh 1935, e kuitaas Lawrence an arme, ha dont da vezañ unan eus brasañ skrivagnerien e saozneg. Mervel a reas un nebeud sizhunioù warlec'h, en ur gwallzarvoud gant e varc'h-tan.
Frazennoù Laorañs Arabia pe frazennoù diwar e benn
"All men dream, but not equally. Those who dream by night in the dusty recesses of their minds wake in the day to find that it was vanity: but the dreamers of the day are dangerous men, for they may act their dream with open eyes, to make it possible. An holl dud a hunvre hogen e doareoù disheñvel. Ar re a hunvre e plegoù o speredoù a zihun er gouloù-deiz da gavout e oa goulloder : tud dañjerus avat eo hunvreerien an deiz, rak gouest int da ober hervez o hunvre gant daoulagad digor, d'e lakaat da c'hallus. — T. E. Lawrence, Seven Pillars of Wisdom ('Seizh Piler ar Furnez', 1926)" "I deem him one of the greatest beings alive in our time... We shall never see his like again. His name will live in history. It will live in the annals of war... It will live in the legends of Arabia. Unan eus boudoù meurañ o vevañ en ho amzer eo-eñ hervezon... Biken ken ne welimp e bar. Bev e vo e anv en Istor. Bevañ a raio e bloazdanevelloù ar brezel... Bev e vo e mojennoù Arabia. — Winston Churchill" "Lawrence d'Arabie était l'un des esprits les plus religieux de son temps, si l'on entend par esprit religieux celui qui ressent jusqu'au fond de l'âme l'angoisse d'être homme. Unan eus speredoù relijielañ e amzer e oa Lawrence Arabia, mar meizer dre spered relijiel neb a sant betek strad e ene an anken da vezañ un den. — André Malraux"
Impalaeriezh Breizh-Veur
Ar c’hemmoù kentañ
Gant ar Brezel-bed Kentañ avat e oa bet rivinet ar Rouantelezh Unanet : ne c’helle ket mui chom e penn un impalaeriezh ken bras. Re vras e oa an digempouez etre annezidi disheñvel al lodennoù anezhi. Kreskiñ a rae an emskiant vroadel en holl vroioù-se ha, da-heul, ar c’hoant d’en em ren o-unan. En Indez e oa bet savet Kendalc'h Broadel India (Indian National Congress) e 1885 ha goulenn a rae ar vrogarourien dizalc’hiezh o bro.
A-raok na grogfe an emsavioù broadel d’ober berzh er broioù pell en em zistagas Iwerzhon diouzh Breizh-Veur : dilennet e voe kannaded broadelourien a embannas dizalc’hiezh ar vro e miz Genver 1919. Goude emgannoù taer ar Brezel dieubidigezh e rankas Breizh-Veur sinañ un emglev e 1921 : savet e voe Stad Dieub Iwerzhon.
Ar broioù emren eus an Impalaeriezh n’o doa ket c’hoant da vont da-heul brezelioù Breizh-Veur. War c’houlenn Iwerzhon ha Suafrika e voe ur c’hendiviz e 1926, a embannas Diskleriadur Balfour, un destenn ma veze lennet e oa emren penn-da-benn an Dominions, e diabarzh an Impalaeriezh, ha ne oant ket suj an eil re ouzh ar re all. Gant ul lezenn votet e Parlamant Westminster e 1931 e voe krouet ur British Commonwealth of Nations (Kenglad ar Broadoù). Etre an daou vrezel e teuas Aostralia, Kanada, Iwerzhon, Zeland Nevez, an Douar-Nevez hag Unaniezh Suafrika da vezañ stadoù dizalc’h, ha pa vefe c’hoazh roue Breizh-Veur en o fenn. Gant o farlamantoù hag o gouarmanatoù dezho avat e veze renet o aferioù koulz diabarzh ha diavaez.
An didrevadenniñ
En amzer-se ivez e oa start an traoù gant armerzh Breizh-Veur : diaesterioù ar bloavezhioù 1920 hag enkadenn ar bloavezhioù 1930 a voe heuliet gant mare diaes an Eil Brezel-bed. Goude an Eil brezel e rankas gouarnamant Londrez dilezel da vat ar renk a c’halloud brasañ er bed ha lezel e blas gant ar Stadoù Unanet.
En Indez e oa birvilh ivez er bloavezhioù 1920 ha 1930. Strivoù Breizh-Veur da glask mougañ al luskadoù broadel ne reas nemet kreñvaat an emsav-se (Lazhadeg Amritsar, 120 den lazhet e Panjab). Dindan renerezh Kendalc’h Broadel India e voe implijet doareoù difeuls da stourm ouzh galloud ar Rouantelezh Unanet (boikotiñ marc'hadourezh Breizh-Veur, da skouer).
Gant an Eil Brezel-bed e voe disteraet levezon armerzhel Breizh-Veur war he zrevadennoù kenkoulz hag he nerzh e-skoazh hini ar Stadoù Unanet. Gant ar c’hentañ ministr aostraliat John Curtin e voe divizet e 1942 tennañ soudarded Aostralia diouzh Birmania : diskouez a rae evel-se e oa arabat gortoz digant gouarnamantoù ar broioù emren en em gannañ evit ar « vammvro », e-lec’h difenn o interestoù dezho. Goude ar brezel e reas Aostralia ha Zeland Nevez emglev gant ar Stadoù Unanet, dre un emglev surentez anvet ANZUS, e 1951. Ar Rouantelezh Unanet, a-hend-all, a glaskas muioc’h-mui tostaat da stadoù all Europa hag e 1973, a-benn ar fin, ez eas e-barzh Kumuniezh Europa. War wanaat ez eas, e-keit-se, al liammoù kenwerzhel etre stadoù ar c’h-Commonwealth ha Breizh-Veur.
En Afrika, en Azia, er Mor Karib hag er Meurvor Habask e teuas trevadennoù Breizh-Veur da vezañ dizalc’h an eil re goude ar re all, dre ma asante gouarnamant Londrez d’ar goulennoù savet gant an emsavioù broadel.
Dizalc’hiezh India a voe embannet e 1947, goude ar stourm hir renet gant Kendalc'h Broadel India e-pad 40 vloaz. Rannet e voe ar vro etre India ha Pakistan ha kantadoù a viliadoù a dud a varvas er reuz a voe neuze. Asantiñ a reas ar Rouantelezh Unanet da statud nevez India, nevez-embannet ar republik ganti, ha gant se e cheñchas un tamm ar c’h-Commonwealth, a oa betek-henn un unaniezh stadoù a zegemere roue Londrez evel penn o stad.
Birmania ha Selan a zeuas da vezañ stadoù dizalc’h e 1948, Ejipt e 1953 ha Soudan e 1956. Beli Breizh-Veur war Palestina a zeuas d’he zermen e 1948. Ur wech aet kuit arme Breizh-Veur e voe embannet stad dizalc’h Israel gant ar Yuzevien, a voe taget diouzhtu gant Arabed ar vro ha gant ar stadoù arab nes, daoust d’ar raktres a oa bet savet gant Aozadur ar Broadoù Unanet da rannañ ar vro evit sevel div stad enni. Er Mor Kreizdouar e voe embannet dizalc’hiezh enezenn Kiprenez e 1960, daoust ha c’hoantoù lod eus an annezidi d’en em unaniñ gant Gres.
Dibenn Impalaeriezh Breizh-Veur a zeuas buan a-walc’h en Afrika ha lezet e voe an trevadennoù kozh en ur stad vresk alies : embannet e voe dizalc’hiezh Ghana e 1957, goude dek bloavezh a stourm politikel; hini Nigeria Somaliland e 1960 ; Sierra Leone ha Tanganyika e 1961; Ouganda e 1962 ; Kenya ha Zanzibar e 1963; Gambia e 1965 ; Botswana ha Lesotho e 1966, ha Swaziland e 1968.
E broioù su ha reter Afrika e voe diaesoc’h an traoù dre ma oa kalzik a dud wenn a oa deuet d’ober o annez enno : an emsavadeg Mau Mau e Kenya a ziskouezas pegen tenn e c’halle bezañ an darempred etre ar re zu hag ar re wenn a nac’he lezel ar galloud gant ar muiañ-niver. Gouarnamant ar re wenn e Suafrika a gendalc’has betek fin an apartheid e 1994.
E Rodezia ha Nyasaland, e-lec’h ma oa kalz a dud wenn ivez, e voe embannet dizalc’hiezh stadoù Malawi (anvet Nyasaland diagent) ha Zambia (anvet Rodezia an Norzh a-raok) e 1964. Tud wenn Rodezia ar Su avat a embannas ur stad renet ganto. Gant ar Rouantelezh Unanet, ar c’h-Commonwealth hag ar Broadoù Unanet e voe nac’het anavezout ar stad nevez-se. Gant skoazell gouarnamant Suafrika e c’hallas Rodezia chom en he sav betek 1979 : er bloavezh-se e voe sinet un emglev, diazezet war youl ar muiañ-niver eus an nerzhioù politikel er vro, ha diwar-se e voe savet ur stad dizalc’h nevez e 1980, dezhi an anv Zimbabwe.
Er Mor Karib e tibabas an darn vrasañ eus an inizi a oa stag ouzh Breizh-Veur mont da sevel pep hini he stad, goude c’hwitadenn Kevread Indez ar C'hornôg (1958-1962) : Jamaika ha Trinidad ha Tobago e 1962, heuliet gant Barbados e 1966 hag inizi an Antilhez Bihanañ (Antigua ha Barbuda, Santez-Lusia, Saint Kitts ha Nevis…) er bloavezhioù 1960, 1970 ha 1980. Un nebeud enezennoù bihan zo chomet e dalc’h ar Rouantelezh Unanet, evel Anguilla pe Montserrat.
E 1984 e voe sinet un emglev etre ar Rouantelezh Unanet, ha Republik Pobl Sina evit lakaat un termen d’ar c’houmanant a oa bet etre an div vro, e 1898, da feurmiñ douaroù Hong Kong. Da-heul e oa bet unvanet Hong Kong ouzh Sina e miz Gouere 1997. Ur statud ispisial zo bet roet da gornad Hong Kong e Republik Pobl Sina.
Broioù all
Un nebeud broioù bihan a chom stag ouzh kurunenn Breizh-Veur e mod pe vod : Jibraltar, Inizi Maloù, an inizi Bermudez, Saint Helena, Manav pe an Inizi Angl-ha-Norman. Er re ziwezhañ emañ an annezidi da vat evel pa vefent keodedourien eus ar Rouantelezh Unanet. Ar re zo o chom er broioù pell avat zo termenet o broadelezh hag o c’heodedouriezh gant ul lezenn all, eus 1981.
Poc'hêr
Poc'hêr (Poher e galleg) zo ur rannvro istorel e Breizh, en-dro da Garaez, ha gwechall ur rouantelezh vrezhon.
Istor
En (840 : Poucaer ; 871 : Poucher) e oa anezhi ur briñselezh e-kreiz kornôg Breizh, en-dro da Garaez, ar gêr a voe savet e-lec'h keoded galian-ha-roman Vorgium, goude ma oa aet beli an impalaeriezh roman da get.
Kavet e vez an anv koshañ Poucaer, deveret eus Pagus (latin evit pastell-vro), ha kaer (ger keltiek ha brezhonek-kozh evit ur gêr mogeriet, deuet eus ar ger latin castra ). E-kreiz ar Grennamzer ne oa mui ar gêr-gloz nemet un drev eus ar barrez vras a oa Plougêr hec'h anv (Plebs Kaer > Plou Kaer > Plougêr). Sant Pêr, an abostol, an hini e oa patron iliz Plougêr, ma c 'heller krediñ eo el lec'h-se e oa kreiz ar barrez kentidik, ha Karaez, Plonevell, Kerglof, ar Vouster ha Trefrin trevioù anezhi. Un drev eus ar barrez-se e oa Karaez, gant un iliz-trev dediet da sant Treveur.
Ma n'eus ket kalz a deulioù istorel-rik evit e brouiñ ez eus roudoù eus ur penn-bras, pe ur mac'htiern, anvet Konveur (Conomorus e latin) a oa ar c'hi e loen-arouez (Kon + meur) hag e oa o ren war ar gêr mogeriet ha tro-war-dro. An anv-se eo ar memes hini ha Cynvawr e hengembraeg.
Neuz ur Barv-Glas a zo bet roet dezhañ gant ar mojennoù ha lazhet en defe meur a wreg dezhañ pa oant dougerezed gant aon na vije muntret gant e vab da zont, evel mojenn Kronos en Hellaz kozh. Lazhet en doa Santez Trifin, e wreg diwezhañ, koulz hag e vab nevez, Treveur dre e zibennañ. Neuze e vije bet graet ur burzhud gant sant Gweltaz en ur adlakaat ar penn en e lec'h. Mont a reas ar bugel d'ober an heg gant e dad en ur stlepel un dornad douar warnañ. Marvet e vije bet Konveur raktal, lazhet gant dorn Doue a-hervez.
Un den anvet Konveur zo bet meneget meur a wech gant Gregor Teurgn evel ur priñs brezhon en doa roet repu da Vakliav, hemañ breur da C'hanaoù, kont Breizh hag argaset gantañ. Ouzhpenn-se e sav enep-krenn d'ar Franked pa zegemer Kram a glask didronañ e vreur, ar roue frank Klotar III.
Anv zo eus Konveur (Konveured all?) e buhezioù sent zo, darn anezho savet en tu all da Vor Breizh.
En IXvet kantved, e 871 da lavarout mat, e weler un titl rouez a-walc'h d'ar mare-se roet da Yezekael, hini princeps Poucher (Priñs Poc'hêr). En edo Bernard, beskont Poc'hêr, o reiñ douaroù da Abati Kroaz Santel Kemperle, evel m'o doa graet konted Kerne e penn ar c'hantved a-raok ma oant aet konted da duged Breizh (e 1066 gant Hoel III.
Ijinet eo bet ar ger Kreiz Breizh a gemer alies lec'h an anv istorel Poc'hêr.
Neuville-Saint-Vaast
Neuville-Saint-Vaast a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
kantved
Brezel-bed kentañ: roet e voe ar Groaz Brezel 1914-1918 d'ar gumun e 1920 .
Bered al Lu alaman
Ur mell bered alaman a gaver er gumun gant 44 833 soudard douaret enni.
Beredoù ar C'hommonwealth
Ur vered ag ar Brezel bed kentañ eo. Digoret e voe evit lakaat ar soudarded kanadian lazhet e miz Ebrel 1917 e-pad Emgann Krec'h Vimy. Korfoù all a voe douaret enni e 1918, 1931 ha 1947. Enni ez eus bep a vaen a-ratozh evit degas soñj eus 29 soudard kanadian all, kollet o bezioù e Givenchy-en-Gohelle. Enni eo bet douaret ar Private Charles Milligan, 10th Bn, Cameronians (Scottish Rifles), bet fuzuilhet e miz Even 1917 evit bout dizertet. Diwar an 2 965 soudard douaret er vered, n'eus nemet 820 anezhe o vout anavezet   . thumb|250px|left
Ur vered ag ar Brezel bed kentañ eo. Enni emañ bezioù 109 soudard eus Kanada, an darn vrasañ anezhe a oa er Canadian 4th Division. Lazhet e voent e miz Ebrel 1917 e-pad Emgann Krec'h Vimy  .
800
Diwar-benn bloavezh 800 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 800
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 800
Yezhoù rifek
Un is-skourr eus yezhoù zenatiek eo ar yezhoù rifek (riff), ennañ div yezh komzet e Maroko:
Emgann Hastings
Emgann Hastings a oa c'hoarvezet d'ar 14 a viz Here 1066.
Trec'h pennañ an Normaned e voe, en o fenn Gwilherm II, ha lazhet e voe Harold Godwinson, penn ar Saozon. Diwar se ez eas Gwilherm da roue Bro-Saoz.
Pouezus e voe perzh ar Vretoned en emgann, dreist-holl gant o marc'heien.
Robert Neal Baxter
Robert Neal Baxter, ganet e Shrewsbury (Bro-Saoz) e 1966, a zo kelenner e Skol-veur Vigo abaoe 1995 ma ro kentelioù jubennouriezh da heul ha jubennouriezh war ar prim etre ar galizeg hga ar saozneg en aotreegezh war an treiñ hag ar jubenniñ hag ivez kentelioù doktorelezh diwar-benn an ideologiezh hag an treiñ er program Treiñ ha Trodreiñ ("Tradución e Paratradución").
Tapet en doa e aotreegezh war ar yezhoniezh gant galleg da benn danvez hag ar sinaeg da danvez dibab e Skol-Veur York e 1989 ha da c'houde e teuas da vezañ doktor war an treiñ e 2003 goude bezañ kinniget ur c'hounskrid e galizeg diwar-benn an doare da dreiñ skridoù gant skeudennoù d'o ambroug.
Enklask a ra dreist-holl war dachenn an treiñ hag an ideologiezh, bet embannet gantañ meur a bennad-skrid e kelaouennoù skiantel a bep seurt.
Labouret en deus abaoe meur a vloaz evel troour ha jubennour a-vicher e saozneg, galizeg ha galleg dreist-holl, gant meur a droidigezh embannet.
Desket en deus brezhoneg pa oa studier e Breizh e Skol an Emsav hag e skol-veur Roazhon ma teskas ivez kembraeg ha kerneveureg, ha labouret en deus gant skolioù Diwan, da gentañ evel erlec'hier war ar saozneg e Skolaj Roparzh Hemon (Ar Releg-Kerhuon), da c'houde evel kelenner kentañ-derez e Tregon hag evit achuiñ kiriek d'an dafar pedagogel evit ar skolioù-mamm ha kentañ-derez (Treglonou ha Landerne).
Ezel eo eus komite ar gelaouenn "Hor Yezh" abaoe 2006 ha roet en deus un toullad skridoù e brezhoneg.
Pennadoù-skrid pennañ
Baxter, Robert Neal (1991) "Bretoierazko irakaskuntzaren lekua gaur egun eta ‘Diwan’ Ikastola Bretoiak", Tantak (5), Universidade do País Vasco: Donostia