cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tolper
left|thumb|Un tolper 4 porzh diabarzh kennasket ouzh porzh PCI un urzhiataer div [[skoroù treuzkas|fun "re wedennet" luget outañ]]
Ur glozenn (pe ur gartenn askouezh evel e c'heller gwellet war ar luc'hskeudenn) tolpañ-dasparzhañ eo an tolper anezhañ, un tammig evel ul lieslugell. Arveret e vez er rouedadoù load da eren lies avead d'ur poent o krouiñ evel-se ul luniad e steredenn (pe un dopologiezh alvezel e steredenn).
Roll an tolper a zo rannañ ur bus pennañ etre lies ostiz hep daskemmañ kas treankañ ar stlennoù. Eilgeriet e vez gantañ d'o goulennoù haeziñ.
Ur roll areer-azganer en deus ouzhpenn o vezañ ma c'h' eo un elfenn oberiat a vez oc'h azganañ an arhentoù. Eleze, ma vefe an arhent o tiouzañv un digresk er rouedad, e vefe gouest an tolper d'azganañ anezhañ.
Tolper evit ar porzh USB
Da gennaskañ trobarzhelloù USB an eil re ouzh ar re all ha ouzh an urzhiataer e vez arveret ivez un tolper spesadel, hini USB. Servijout a ra da grouiñ un dopologiezh e steredenn o kennaskañ trobarzhelloù USB ouzh un tolper a zo ennañ un enankañ hag lies ec'hankañ (gant an tolperioù Ethernet e vez pep lugell koulz evit an enankañ hag evit an ec'hankañ).
Bez' eus daou rizh a dolperioù : hini oberiat hag hini gousañvat. Gant an hini oberiat e vez pourchaset ar porzhañ d'an trobarzhelloù gantañ betek 15W da bep trobarzhell. Gant an hini gousañvat e vez pourchaset ar porzhañ gant an urzhiataer.
Gouelan gwenn
Ar Gouelan gwenn a zo un evn mor. Pagophila eburnea eo e anv skiantel. Ar spesad nemetañ eo er genad Pagophila.
Destelbergen
Destelbergen a zo ur gumun eus Flandrez Belgia e proviñs Reter-Flandrez.
Yimaseg
Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù pondoek eo ar yimaseg (yimas) komzet gant tro-dro da 300 den (2000) e Papoua-Ginea Nevez.
Kopareg
Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù norek eo ar c'hopareg (kopar) komzet gant tro-dro da 229 den (1981) e Papoua-Ginea Nevez.
36
789 AUC (Ab Urbe Condita = goude diazez Kêr Roma) / 0036 PC (goude ganedigezh J.-K.)
Trento
Trento (Trient en alamaneg, Trënt e ladineg, Trènt e trentineg) a zo ur gumun hag ur gêr ag Italia en hanternoz ar vro. Kêr-benn proviñs Trento ha rannvro Trentino-Alto Adige/Südtirol eo.
Istor
Tridentum e oa an anv da vare ar Romaned. Etre 1027 ha 1803 e oa kêr-benn ur briñselezh renet gant un eskob. Brudet eo Sened-Iliz Trento etre 1545 ha 1563 e presbital an iliz-veur.
E 1801 e voe kemeret gant an arme c'hall.
Monumantoù ha traoù heverk
thumb|left|180px|An iliz-veur San Vigilio thumb|left|200px|Trento gwelet eus ar Monte Colisio
36
Gwelet ivez
30er
Seilenos
Seilenos pe Silenus ( Σειληνός (Seilenos) pe Σιληνός (Silēnós) e henc'hresianeg) a oa ur satir e mojennoù Hellaz kozh, doue kozh ar gwin hag ar vezventi, ha goude adtad ha kelenner an doue Dionisos. Alies e veze da heul Dionisos, mezv dalc'hmat, douget gant un azen pe gant satired arall: Komos (ar Chervad) ha Koros (ar gwalc'h), ganet eus Hybris (an Dreistmuzul), hervez Herodotos.
Angorameg
Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù pondoek eo an angorameg (angoram) komzet gant tro-dro da 8 215 den (2003) e Papoua-Ginea Nevez.
Río Uruguay
thumb|right|200px|Kartenn eus red ar stêr Uruguay thumb|right|200px|Er [[Salto de Moconá e tremen ar stêr etre div vro, Arc'hantina ha Brazil]]
Ar stêr Uruguay, pe Río Uruguay e spagnoleg (pe Rio Uruguai e portugaleg) zo ur stêr-veur a 1500 km eus Kreisteizamerika. Redek a ra eus an hanternoz d'ar c'hreisteiz.
An anv
Diwar an anv Urugua'ý, e gwaranieg, hag a dalvez "stêr an evned livet".
Douaroniezh
Eieniñ a ra er Serra do Mar e Brazil, ha mont etrezek ar c'hornôg; tremen a ra etre stadoù Santa Catarina ha Rio Grande do Sul.
Goude-se e tro war-zu ar c'hreisteiz hag ober a ra an disparti etre div vro, Arc'hantina ha Brazil: war al lez kornôk emañ proviñsoù ar Mesopotamia arc'hantinat, da lavarout eo Misiones, Corrientes hag Entre Ríos, ha war al lez reter emañ stadoù Brazil.
Alpaida
Hervez buhez sant Lambert e oa c'hoar da Dodo, muntrer ar sant. Deuet e vije ar sant da damall e serc'h da Bepin e-kerzh ur banvez. Feuket e vije bet C'halpaida, ha goulennet he dije digant he breur reiñ an dizober eus an torr-penn.
En em dennañ a reas en abati Orp-le-Grand ( Brabant Wallon) hag eno e varvas war-dro 705.
Liammoù diavaez
Pepin of Herstal
Menez Du Menoe
thumb|300px|Diwar lein [[Crug Hywel war-du Grwyne Fechan er Mynydd Du]] Mynydd Du Mynwy (pe Menez Du Menoe e brezhoneg) pe Mynyddoedd Duon (pe Menezioù Du Kembre) eo anv an aradennad-venezioù e Sir Fynwy (pe Kontelezh Menoe), e gevred Kembre, er reter da Fannau Brycheiniog, tost da harzoù Bro-Saoz.
Alcedines
An alcedines a zo un isurzhad en urzhad Coraciiformes. Tri c'herentiad a ya d'en ober: Alcedinidae, Halcyonidae ha Cerylidae.
Liammoù diabarzh
S.o. Diredig.
Troisvierges
Troisvierge (Luksembourgeg: Ëlwen, Alamaneg: Ulflingen) a zo ur gêr hag ur gumun e norzh Luksembourg e kanton Clervaux. An div duchenn uhelañ eus ar vro, ar Kneiff (560 m) hag Buurgplaatz (559 m) a zo lec'hiet enni.
Neue Deutsche Welle
Neue Deutsche Welle (Gwagenn nevez alaman, alies berraet e NDW) a oa ul luskad sonerezh alaman diazezet war ar sonerezh punk ha new wave. An droienn "Neue Deutsche Welle" a voe krouet gant ar c'hazetenner Alfred Hilsberg, en e bennad "Neue Deutsche Welle — Aus grauer Städte Mauern" bet embannet er gelaouenn alaman Sounds e 1979.
Istor
Div lodenn a ya d'ober istor Neue Deutsche Welle. Eus ar penn-kentañ betek 1981 e voe dreist-holl ul luskad underground levezonet gant ar sonerezh punk ha new wave breizhveuriat. Buan e kemmas hag e teuas da vezañ dibar, diazezet peurliesañ war luskoù ha sonioù an alamaneg. NDW a ziwanas d'ar mare-se e Berlin, Düsseldorf, Hamburg, Hannover ha Hagen hag ivez e rannvro Frankfurt Rhein-Main, Limburg an der Lahn ha Vienna (Aostria).
E-tro 1980 e voe merzet al luskad gant pennoù an embregerezhioù embann pladennoù. Met klask a rejont sevel strolladoù nevez a-benn gwerzhañ pladennoù, e-lec'h brudañ ar strolladoù a oa anezho c'hoazh. Krouet e voe neuze strolladoù a voe brudet gant ur ganaouenn hag a voe disoñjet ken buan all. Lakaet e voe an dikedenn NDW war kement strollad pe soner a gane en alamaneg, memes ma n'o doa tamm liamm ebet gant al luskad. Buan ez eas al luskad da netra neuze, hag echu e vo e-tro 1983-1984.
Addizoloet e voe al luskad e 2003 pa voe embannet an dastumad "New Deutsch" gant DJ Hell. Gwelet e vez NDW evel unan eus al luskadoù a gasas goude d'an dañs-punk, EBM hag electroclash.
Er bloavezhioù 2000 e voe implijet an droienn en-dro gant tud an ti-embann pladennoù hip-hop Aggro Berlin da envel ul luskad hip-hop alaman nevez. Lakaat a rejont embann ar bladenn Neue Deutsche Welle e 2005.
Underground
Notenn : daoust ma reer e underground eus ar strolladoù-se e reas berzh ul lodenn vras anezho
Hadit
An Hadit pe Hadith a zo pennadoù-skrid pe testenioù diwar-benn buhez ar profed Mohammed. Pouezus-tre int en Islam. Met siwazh e vez bec'h bras da c'houzout pere a zo gwir ha pere n'int ket.
Mora (yezhoniezh)
Er yezhoniezh e vez implijet an termen mora (saoz.: mora, diwar al latin "dale") war dachenn ar fonetik hag ar fonologiezh evit komz eus un unanenn son hag a dalvez evit termeniñ ar pouez silabennek, a dalvez d'e dro da dermeniñ lec'h a taol-mouezh pe an mentadur e yezhoù zo.
Brudet eo ar japaneg dre ar fed ma'z eo kalz pouezusoc'h e-keñver framm ar yezh ar moraoù evit ar silabennoù. Da skouer, pa vez savet un haiku e reer e gwirionez hervez an niver a moraoù (anvet 音字 onji e japaneg) e pep ger (5 - 7 - 5) ha n'eo ket diouzh an niver a silabennoù evel ma kreder alies.
Drogon Champagn
Drogon (670-† 708), a oa ur priñs frank, mab da Pepin Herstal (war-dro 635-† 714) lesanvet Pepin Dev, maer ar palez, ha da Plektrudis (?-† 717), ha breur da Grimoald.
Mora (yezhoniezh)
Evit kompren an diforc'h etre an daou gael e c'heller sellet ouzh ar ger 日本 Nippon ("Japan"), ennañ div silabenn met pevar mora hervez reolennoù ar japeneg, da lâret eo ni-p-po-n.
Drogon Champagn
Dug Champagn e oa, maer ar palez en Aostrazia (war-dro 680), e Neustria (687), e Bourgogn (695), dug Bourgogn adal marv Nordebert e 697, ha dux et princeps Francorum («dug ha priñs ar Franked »).
Mora (yezhoniezh)
Dre vras e c'heller dielfennañ ur mora evel-hen:
Peurliesañ e reer silabenn skañv ouzh ur silabenn enni ur mora nemetken ha silabenn pounner eus ur silabenn enni daou vora. E yezhoù zo e kaver ivez silabennoù enne tri mora, anvet "pluti", ma reer silabennoù dreistpounner anezhe. Krediñ a reer n'eus yezh ebet a ra gant silebannoù enne muioc'h evit tri mora.
Drogon Champagn
Dimeziñ ha bugale
Dimeziñ a reas da Anstrudis (pe Adaltrude e galleg), a oa merc'h da Waratton, maer ar palez e Neustria ha Bourgogn, ha da Ansflede.
Pevar mab o doe:
Drogo, a varvas a-raok e dad, a lezas e zugelezh Champagn gant e eil mab Arnulf, pa oa aet e vab henañ Huon da vanac'h. Beziet e voe e Metz e Saint-Pierre-aux-Nonnains.
Alex Salmond
Alexander Elliot Anderson Salmond, anavezetoc'h evel Alex Salmond, zo ur politikour skosat dilennet e penn Strollad Broadel Skos etre 1990 ha 2000 hag adarre adalek miz Eost 2004 betek 2014, ha kentañ ministr Bro-Skos etre 2007 ha 2014.
Buhez
Daoust ma veze kavet e oa re a-gleiz gant al lodenn vrasañ eus tud e strollad e voe lakaet e penn ar strollad e 1990. En amzer-se n'en doa an SNP nemet pevar depute er parlamant, met diwar neuze e tapas e strollad kaout muioc'h a vouezhioù.
E 1997 goude trec'h Strollad al Labour e Londrez e kabalas evit kaout ur Parlamant digreizennet. Ur soñj diaes a oa, peurgetket evit emsaverien daer e strollad; met un trec'h e voe a-benn ar fin pa votas tri Skosad diwar bevar evit ur parlamant digreizennet.
Koulskoude e chomas e penn bodad parlamentel e strollad e Westminster. Eñ a oa a-enep ar brezel en Irak o tamalliñ da dTony Blair bezañ gaouiad.
Goude dilez John Swinney eus penn SNP e tiviz advont e penn ar strollad ha dilennet eo evit an eil gwech e 2004.
D'an 3 a viz Mae 2007 e oa bet dilennet da gannad da barlamant Skos evit pastell-votiñ Gordon, e norzh Aberdeen hag anvet eo da gentañ ministr Bro-Skos d'ar 16 a viz Mae 2007. Er bloaz 2012 e tiviz reiñ lañs d'ur referendom war dizalc'hiezh Bro-Skos, dalc'het d'an 18 a viz Gwengolo 2014. Ned a ket an tu kreñv gant ar "ya" er referendom-se, hag en deiz war-lerc'h e ro da c'houzout ne glask ket bezañ addilennet e penn an SNP e-kerzh ar C'hendalc'h eus ar strollad e miz Du 2014, hag e tilez e garg kentañ ministr Skos da heul. Kemeret eo e lec'h evit an daou bost-se gant Nicola Sturgeon.
Breizh Touch
Ar Breizh Touch zo un heuliad abadennoù sevenadurel (sonerezhel dreist-holl) aozet e Pariz evit Kuzul Rannvro Breizh gant ar Festival interceltique de Lorient eus an 20 a viz Gwengolo 2007 betek an 23 a viz Gwengolo 2007.
Askol
Burutellet eo bet an darvoud gant meur a gevredigezh, en o zouez ar strollad Askol (kevredigezh dilennidi vreizhat evit an demokratelezh), a lavar e oa koustet 2,4 a vilion a euroioù (2,5 hervez Ouest-France an 10 a viz Here 2007) d'ar rannvro ha da bep hini eus ar 5 departamant). Ouzhpenn e kav dezho e oa koll arc'hant brudañ Breizh e Pariz,
Libération
Er pemdezieg gall Libération e oa embannet ur pennad, o kregiñ war ar bajenn gentañ, gant Françoise Morvan o c'hoapaat an aozadenn ha... doare-skrivañ "savet war urzh an nazied" emezi.
Politikerien
Brudet eo bet pennad ar senedour gall Jean-Luc Mélenchon embannet en e vlog. Ken en deus disklêriet Jean-Yves Le Drian diwar e benn: Mélenchon, pa glev ar ger Breizh, a daol e vinim. Hag ivez "Mélenchon a zo ur paun strizh e spered".
1803
Diwar-benn bloavezh 1801 an deiziadur gregorian eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1803
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1803
1101
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1101
Diocletianus
Diokletian pe Diocletianus (e latin Caius Aurelius Valerianus Diocletianus) ganet e 244 pe 245 tost da gêr Salone en Dalmatia (Split, e Kroatia hiziv) ha marvet eno e 313, a oa impalaer roman eus 284 da 305.
Aet e oa da soudard, deuet da vout penn ar varc'hegerion dindan an impalaer Carus. Goude marv Carus hag e vab Numerian er brezel a-enep Persia e voe anvet Diocletian da impalaer.
Krouet en deus ar c'hentañ rannadur en impalaeriezh roman pa lezas un Aogust da ren war al lodenn gornôkañ, hag unan da ren en Azia. Kaset en doa an heskinerezh taerañ a zo bet a-enep ar gristenien.
E vuhez
Diocles e oa e anv pa oa ganet. Savet e oa en ur familh a renk izel.
Diskouez a reas e oa ampart evel penn milour dindan an impalaerien Probus hag Aurelianus (impalaer). Anvet e voe da imperator gant e soudarded goude marv an impalaer Numerianus, ha trec'h e voe war vreur Numerian, Carinus, a oa bet anvet da impalaer ar C'hornôg, ma'z eas neuze Diocletianus da impalaer war un dro gant Maximianus Herculius.
An Diarkiezh hag an Detrarkiezh
Savet en deus Diokletian un aozadur dibar da ren an impalaeriezh pa oa deuet e re vras ar gorread anezhi ha pa save dañjerioù en Norzh war harzoù Germania hag er Gevred eus impalaeriezh ar Barted. Kompren a reas Diokletian e tlee krouiñ daou sez evit ar galloudoù milourel ken na vije gwarezet mat an harzoù. Ha ne oa ket mat saviad ar gêr-benn vras.
Da gentañ e krouas Diokletian ur sistem gant daou impalaer, an Diarkiezh (an Daouveli). Evit gwir e chome Diokletian a-us pa veze graet anezhañ Jovius (an hini jupiterian) ha ne veze Maximianus Herculius nemet Herculius (an hini herkulian).
Maximianus a voe anvet da gCaesar (titl) a-raok mont da Augustus e 285, hag e 293 e anvas Diokletian Galerius evel Caesar gantañ hag e lakaas Maximianus da envel Constantius Chlorus evel Caesar gantañ, an daou o ren ar C'hornôg en  Augusta Treverorum  (Trier, en Alamagn, hiziv). Kuitaat a reas Roma (ha ne oa ket kêr-benn an impalaeriezh ken) evit en em staliañ e proviñs Bitinia, en Azia Vihanañ, e kêr Nikomedia (Izmit e Turkia hiziv). Eus sistem ar pevar beli e reer Tetrarkiezh (tetra = pevar e henc'hresianeg).
Heskinadur Diokletian
E 303 ec'h embannas Diokletian klask war-lerc'h ar gristenien ha rediañ anezho da anavezout doueelezh an impalaerien. Diouzh e savboent e oa ar gristenien enebourien bolitikel pa ne felle ket dezho aberzhiñ en enor d'an impalaer. En heskinadur eus an taerañ a zo bet renet e voe kondaonet d'ar marv meur a zen, bremañ santelaet gant an Iliz kristen (Santez Oanez, Sant Euzeb, Sant Marsel, Sant Marselin en o zouez). Dek vloaz e padas an heskinadur betek Skrid-embann Milano e 313 ma tegasas ar peoc'h relijiel drezañ an impalaer Kustentin
Diwezh ren Diokletian
E 305 e tivizas Diokletian leuskel ar galloud hag e kendrec'has Maksimian d'ober ar memes tra. An daou Gaesar, Galerius ha Koñstanz Klor, a yeas da Aogusted, met ar renk uhelañ a yeas gant Galerius hag e chomas er Reter. Mervel a reas Diokletian en e vro genidik e 313.
Argos Panoptes
thumb|right|220px|[[Jacopo Amigoni, Junon, roet penn Argos dezhi, 1730-1732.]]
Argos Panoptes (Άργος Πανοπτης e henc'hresianeg) a oa ur gigant kant lagad dezhañ, a veze an hanter anezho o kousket pa veze ar re all war evezh.
Mab e oa da Arestor ha Mykene, hervez mojennoù zo, pe da Inac'hos, pe da Argos mab Zeus, pe da C'haia.
Un Argos all a oa, un argonaot, mab ivez d'un Arestor all.
Ar vojenn
Karget e voe gant Hera da ziwall hec'h annoar Io, da virout ouzh he gwaz Zeus da weladenniñ anezhi pa deue e korf un tarv, rak Argos en doa brud da vezañ un diwaller mat. Fuloret e oa pried an doueez dre ma n'halle ket ken tostaat ouzh e serc'h, ma c'houlennas digant Hermes mont da lazhañ ar ramz. Kontañ istorioù borodus a reas Hermes betek ken na vanas Argos kousket. Neuze e troc'has e benn outañ hag en kasas da Hera. Evit trugarekaat e servijer feal e lakaas Hera e zaoulagad war lost ar paun.
A-hend-all ez eo bet lakaet muntr Ec'hidna war-gont Argos Panoptes.
Sant-Mikael-Keveger
Sant-Mikael-Keveger a zo ur gumun a Vreizh e Kanton Pornizh, e Liger-Atlantel, e gevred ar vro.
José Ángel Valente
José Ángel Valente zo ur barzh galizat, ganet en Ourense d'ar 25 a viz Ebrel 1929 ha marvet e Jeneva, e Suis, d'an 18 a viz Gouhere 2000, a skrivas e spagnoleg dreist-holl.
Gwir a studias e Santiago de Compostela, ha yezhoù latin e Complutense. Kelenn a reas en Oxford. Entre 1958 ha 1980 e vevas e Jeneva.
E gontadenn "El uniforme del general", el levr El número trece, a sachas bec'h war e choug gant an arme en amzer an diktatouriezh en 1972.
E galizeg
Berr eo e oberenn e galizeg:
Plektrudis
Plektrudis (Plectrude e galleg), ganet war-dro 650 ha marvet en 717, a oa ur briñsez frank, deuet da vezañ gwreg Pepin Herstal, maer ar palez en Aostrazia.
Merc'h e oa d'ar c'hont Hugobert, senechal Klovis IV, ha Irmina Oeren, konted ha perc'henned vras etre Köln ha Trier, war lez ar Roen.
Dimeziñ
War-dro 670/675 e timezas da Pepin Herstal, lesanvet Pepin Dev, ha daou vab o doe: Ur bern madoù a zegasas d'he fried, ar pezh a voe ur skoazell vras dezhañ en e vrezelioù ouzh Franked Neustria
Ur serc'h avat en doa Pepin, Alpaida hec'h anv, ha daou vab he do ivez:
Klask a reas lakaat he bugale ha bugale-vihan da vezañ hêred Pepin. Asantiñ a reas Pepin da legadiñ e garg d'o mab-bihan Teudoald.
Marv Pepin
Pa varvas Pepin Herstal, e miz Kerzu 714 eta, e lammas Plektrudis war ar galloud, hag e lakaas bac'hañ e vab bastard Karl e Köln, p'edo o klask mont da vaer ar palez en Aostrazia. Ober a reas war-dro ar roue yaouank Dagobert III hag e viras outañ da emellout ouzh politikerezh. Fellout a rae dezhañ envel Ragenfred da vaer ar palez e Neustria, met hi a lakas envel he mab-bihan Teodoald en e lec'h. Mervel a reas ar roue yaouank en 715 da 16 vloaz.
E 716 e teuas Chilperig II, roue ar Franked, ha Ragenfrid, e vaer ar palez, da aloubiñ Aostrazia. Kentañ a voe graet gante eo mont d'en em gannañ gant Karl a oa o paouez tec'hel eus e vac'h. Pa voe faezhet gante e trojont war-zu Köln ma oa repuet Plektrudis, ha kemeret e voe kêr ha skrapet an teñzor gante. Anavezet e voe Chilperig evel roue ha Ragenfrid evel maer. Adal neuze e troas mat an traoù gant Karl Martel.
Tchambrieg
Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù pondoek eo an tchambrieg (cambri) komzet gant tro-dro da 1 700 den (1991) Papoua-Ginea Nevez.
Plektrudis
Marv Pepin
En 717 e voe trec'h en Amblève hag e Vincy e kasas kuit roue ha maer betek Pariz, a-raok distreiñ da g-Köln, da ober he stal da Blektrudis. Kemeret e voe kêr gantañ. Kollet e oa he levezon gant Plektrudis ha mervel a eure er bloaz-se end-eeun e Köln e-lec'h ma voe beziet.
Verb-damskoazellañ
Er yezhoniezh e vez implijet an termen verb-damskoazellañ (Y.B.B.) pe damskorverb evit komz eus ur rummad verboù resis, aet hogozik da get o pouez semantikel, a dalvez da sevel troadelloù verbel implijet a-gevret gant un anv-verb, da skouer :
Evel ma tiskouez ar skouer-mañ e c'hell bezañ implijet ur verb kenskoazell a-gevret gant ur verb-skoazellañ :
Doareoù verboù-damskoazellañ
Isrannet e c'hell bezañ ar verboù-damskoazellañ e tri rummad pennañ hervez bep o arc'hwel. Talvezout a reont da resisaat an amzer ma tegouezh un darvoud bennak, da skouer e galleg : Tennañ a reontd'ar fed ma c'hell c'hoarvez un darvoud bennak, d'ar hetiñ ha d'ar fed ma rank c'hoarvezout un darvoud bennak, da skouer e brezhoneg : Talvezout a reont da resisaat an arvez ma tegouezh un darvoud bennak, da skouer e galleg :
E brezhoneg
C'hwec'h pe seizh verb-damskoazellañ zo e brezhoneg. Peurliesañ e talvez ar verboù damskoazell e brezhoneg evit doareañ, implijet gantañ troiennoù all e lec'h verboù-damskoazellañ amzeriañ hag arveziañ, da skouer an araogennoù "war-nes", "o paouez", hag all.
965
Diwar-benn bloavezh 965 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Verb-damskoazellañ
E brezhoneg
Setu amañ roll ar verboù-damskoazellañ e brezhoneg (skouerioù diwar F. Kervella).
965
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 965
Roll an arrebeuri
Sell ouzh ar pennad pennañ : Arrebeuri
Gad-lammer
Ar gedon-lammer eo ar bronneged a ya d'ober ar c'herentiad Pedetidae hag ar genad nemetañ ennañ: Pedetes.
Tabriakeg
Ur yezh sepikek-ramouek eus isskourr ar yezhoù pondoek eo an tabriakeg  (tabriak) komzet gant tro-dro da 2.082 (2003) den e Papoua-Ginea Nevez.
Gad-lammer
Daoust d'o anv n'int ket gedon met krignerien. Bevañ a reont en Afrika.
Spesadoù
2 spesad gedon-lammer a zo:
Gad-lammer Reterafrika a c'hell bezañ rummataet evel isspesad P. capensis c'hoazh.
Liamm diavaez
Pedetes surdaster, gwir spesad hervez an IUCN
Casteddu
Casteddu (sardeg ; Cagliari en italianeg, Καράλις Karalis e gresianeg; Carales ha Caralis e latin; Càller e katalaneg) zo ur gumun hag ur gêr en Italia ; kêr-benn proviñs Cagliari ha rannvro Sardigna eo.
Arrebeuri
An arrebeuri (furm a-stroll ; unander ur pezh arrebeuri pe un tamm arrebeuri; gerioù all : meurbloù, glo(u)estraj) a zo an traezoù heloc'h a vez lakaet e lec'hioù m'emañ o vevañ pe o labourat an dud. Implijet e vezont evit dougen korfoù an dud (sezioù, gweleoù), lakaat aezetoc'h oc'h obererezhioù (evel fardañ ha debriñ boued, skrivañ, kas ardivinkoù da vont en-dro, en em vodañ, en em walc'hiñ, en em ziskuizañ...), evit skorañ an ardivinkoù hag evit renkañ traezoù an tiegezh pe ar stal (armelioù ha burevioù gant dorioù, tiretennnoù hag estajerennoù). Enno pe warno e c'hell bezañ renket dilhad, listri-kegin, ostilhoù, ardivinkoù, levrioù, pladennoù, paperennoù, doserioù ha pep tra a zo ezhomm dioutañ.
Gant meur a danvez e vez graet an arrebeuri : koad, prenn, metal, plastik, maen, lien, kroc'hren loened, ozilh, rotin...
Dre an design arzel e c'hell bezañ produet an arrebeuri ken eo darn ar fardañ arrebeuri ur skourr da arz ar c'hinklañ. Implijet e vez an arrebeuri evit kempenn ar spasoù diavez en ur lakaat da c'hoari ar goulou, al livioù, an adskedoù, merzhout ar spasoù ha kened ar stummoù. Ne vezont ket implijet evit an talvoudegezh pleustriñ an obererezhioù boaz hepken, met ivez evit oberezhioù arouezel, speredel ha relijiel.
Istor an arrebeuri
Ne c'hell ket bezañ tammoù arrebeuri gant an dud pa 'z eont da gantreal ha pa vefe e-doug ar Ragistor ha gant ar gantreerien a-vremañ.
Foibe (merc'h Leukippos)
Foibe (henc'hresianeg : Φοίβη Phoibe) a oa merc'h da Leukippos ha Filodike, ha c'hoar da Hilaeira, e mojennoù Hellaz kozh. Leukipidezed a vez lavaret anezho ivez en abeg da se.
Kongo (stêr)
thumb|300px|right|Ar stêr Kongo e [[Matadi.]] Ar stêr Kongo eo ar stêr vrasañ a zo e Kreiz Afrika, gant 4 700 km hed dezhi. An eil stêr hirañ eus Afrika eo, goude an Nil. Evit ar c'has ez eo ar C'hongo an eil stêr er bed, goude ar stêr Amazon. E ziazad, an eil diazad brasañ er bed ivez goude hini an Amazon (hag a-raok hini ar Mississippi), zo goloet gant ur goadeg vras.
Anv ar stêr zo bet roet da ziv stad, Republik Kongo ha Republik Demokratel Kongo, koulz ha da Rouantelezh Kongo gwechall.
Bez' e c'haller bageal war ul lodenn vat eus ar C'hongo ha lod eus hec'h adstêrioù. Bageal a c'haller etre an aber ha Matadi, ur 150 km bennak diouzh ar mor. Eno ez eus lammoù-dour (lammoù-dour Livingstone) a vir ouzh ar bigi da vont betek al lenn Malebo (pe lenn Stanley), etre Kinshasa ha Brazzaville. Adalek al lenn-se betek Kisangani ez eus un tamm all hag a c'haller bageal warnañ, an hini hirañ-holl. Abaoe amzer an trevadennoù ez eus linennoù hent-houarn da liammañ al lodennoù bageadus etrezo (da skouer, etre Matadi ha Kinshasa pe etre Kisangani hag Ubundu) ha gallout a reer evel-se kas marc'hadourezh penn-da-benn ar stêr.
Tony Heurtebis
Tony Heurtebis a zo ur c'hoarier mell-droad ganet ar 15 a viz Gouhere 1975, e Sant-Nazer. Diwall a ra palioù an FK Naoned hiziv an deiz. Muzul a ra 1, 81 m evit 73 kg.
Bacchus
Bacchus pe Bakus eo anv doue ar gwin gant ar Romaned, mab da Yaou ha da Semele. Tennañ a ra un tamm d'an doue hellazat Dionysos, met n'eo ket ken pinvidik e bersonelezh evel hini Dionysos: ul lonker eo Bacchus, ha netra ken, doue an debordoù hag an diroll.
Klotañ a rae ivez gant an doue etrusk kozh Liber Pater, ha mesket e veze anvioù an daou zoue hag al lidoù dezhe.
Degouezhout a reas ar c'hiz da azeuliñ an doue hag ar Bachanalia, en Italia war-dro an Eil kantved kent JK. Peogwir e save dizurzh e voe berzet al lidoù gant ar Sened e 186 kent JK.
En amzer an Azginivelezh, pa vo implijet ar mojennoù hellazat eo anv Bacchus hepken a vo adkemeret, evel ma weler en anvioù al livadurioù.
Castoridae
An daou spesad avanked (avank Amerika hag avank Eurazia) eo ar c'hrignerien bev diwezhañ er c'herentiad hiziv an deiz.
Hieroglifoù Egipt
Ur reizhiad skrivañ eo ar Hieroglifoù. Implijet eo bet e-pad Henamzer Egipt. Mesket e veze enni elfennoù lizherennek, silabennek ha skeudennek. Anvet int linennadoù-skritur e Sketla Segobrani.
Gerdarzh
Diwar ar gresianeg e teu ar ger hieroglif. Eus ar gerioù ἱερογλύφος (hieroglúphos) hiero- (ἱερός), a dalvez "sakr", ha glif (γλύφειν), a dalvez "benañ". Treuzskrivañ a reer ar frazenn egiptat a dalvez kement ha hieroglifoù evel mdw nṯr skrivet alies medu netjer; ger evit ger "gerioù Doue"].
Istor hag emdroadur
E-pad bloavezhioù eo bet Pladenn Narmer an enskrivadur hieroglifek kentañ anavezet. Kavet e oa bet e-doug furchadegoù Hierakonpolis (Kaoum al-Ahmar hiziv) e-tro 1890. Bloaziataet e oa bet e-tro 3000 kent JK. E 1998, koulskoude, ur skipailh arkeologourien alaman a oa o furchal en Abidos (Umm al-Qa'ab hiziv) a zizoloas bez U-j a oa d'ur penn-bras rakdinastek; eno e voe adkavet 300 tamm kleiz a oa skrivet kent-hieroglifoù warno. Bloaziataet eo bet ar bez-se e-tro 3400 kent JK.
Tri doare arouezennoù a ya d'ober ar hieroglifoù: arouezennoù fonetek, en o zouez arouezennoù unkensonennek, evel al lizherenneg, met ivez un toullad a verk div pe deir c’hensonenn, skeudennoù, zo evit ur ger, ha dezverkerioù, a verk rummad ster ur ger dilizherennet hep merkañ e dalvoudegezh resis.
A-feur ma'z ae ar skrivañ war-raok e-touez Egiptiz ez eus deuet lizherennoù eeunoc’h war wel. Setu ar pezh a anver ar skritur hieratek (implijet gant ar gloer) hag ar skritur demotek (implijet gant an dud dre vras). Aesoc’h e oa ober gant ar stummoù nevez-se war ar papiruz. N'eo ket evit kelo-se avat ma'z eas ar skritur hieroglifek war ziskar. Kentoc’h e oa meur a zoare implijet keñver-ha-keñver. War Maen Rosetta e kaver war un dro ar skriturioù hieroglifek ha demotek.
Dalc’het e voe d'ober gant ar hieroglifoù dindan ren ar Bersed (a-frapadoù etre ar 6vet hag ar 5vet kantved kent JK.), goude aloubadeg Egipt gant Aleksandr Veur, hag e-pad marevezh Makedoniz hag hini ar Romaned da c’houde. Evit doare, kemplezhded ar hieroglifoù a c’hoarvezas evel ur respont, evit darn, d'ar saviad politikel distabil a oa o ren. Lod a gred dezho o deus c’hoariet ar hieroglifoù ur roll evit lakaat kemm etre 'gwir Egiptiz' hag an alouberien estrañjour (hag o mevelien eus ar vro). Kement-se a c’hall displegañ kraksoñjoù ar skrivagnerien c’hresian ha roman zo deuet betek ennomp diwar-benn ar hieroglifoù. Un displegadenn all eo an emzalc’h peurzoujus zo bet gant ar C’hresianed hag ar Romaned e-keñver ar sevenadur egiptat dre vras. Desket ganto e oa eus ar hieroglifoù testennoù sakr eo bet sellet gant an aozerien gresian-ha-roman ouzh reizhiad kemplezh met poellek ar hieroglifoù evel ouzh un doare alegorek, hud zoken, da dreuzkas kevrinoù, gouiziegezh kuzh. Diwar an doujañs-se n'eo ket dedenn zo deuet met diouiziegezh.
A-benn ar pevare kantved goude Jezuz-Krist, ne chome mui nemeur a Egiptad gouest da lenn hieroglifoù ha "mojenn" ar hieroglifoù a yae war gresk. Paouezet e voe da implijout hieroglifoù war monumantoù pa voe bet lakaet serriñ an holl demploù digristen e 391 goude Jezuz-Krist gant an Impalaer roman Theodosius Iañ; An diwezhañ enskrivadur anavezet zo diwar un templ pell-pell er c’hreisteiz nebeut goude 391.
Er pevare kantved ivez e voe embannet ar Hieroglyphica gant Horapollo, un "displegadenn" eus tost 200 arouezenn. Al labour-mañ, hag eñ faziek evit ar pep brasañ, a zispakas pell-pell e aotrouniezh war studi ar hieroglifoù hag e voe kaoz dezho da chom dizispleg e-pad ken pell. Ma'z eo bet lakaet ar pouez war orin gresian ar Hieroglyphica gant ar skolveuridi e penn-kentañ, e vez klasket kentoc’h bremañ diskouez an oberenn-se evel ur striv spontus a-berzh ur gouizieg egiptat da saveteiñ un amzer dremenet aet da get da vat. Bras e voe levezon ar Hieroglyphica war arouezouriezh an azginivelezh, peurgetket e levr Andrea Alciato, hag en o zouez Hypnerotomachia Poliphili Francesco Colonna.
A-hed ar c’hantvedoù e klaskas meur a ouizieg displegañ ar hieroglifoù, peurgetket Johannes Goropius Becanus er hag Athanasius Kircher er ; C’hwitadennoù ne voe ken eus ar strivoù-se pe displegadennoù toull diazezet just war ar strollañ soñjoù, diouzh ijin pep hini. Al labour talvoudusañ bet savet war an displegañ hieroglifoù a voe kaset da benn gant Thomas Young ha Jean-François Champollion e deroù ar bloavezhioù 1800. Dizoloadenn maen Rosetta gant bagadoù soudarded Napoleon e-pad aloubidigezh Egipt a roas an alc’hwez hollret a dalvezas da Champollion da zisplegañ koulz lavaret an holl hieroglifoù e-tro 1830. Ur pezh trec’h e oa evit diskiblezh nevez an Egiptouriezh.
Treuzvevañ a ra c’hoazh ar hieroglifoù hiziv e daou stumm: war-eeun, dre ur 6 glif demotek bennak ouzhpennet el lizherenneg c’hresian pa vez skrivet e kopteg; hag en un doare dieeun, dre m'en deus awenet al lizherenneg semitek zo mamm d'an holl lizherennegoù all bet implijet biskoazh, ha d'hon hini ivez.
Skritur
"Ur reizhiad kemplezh eo, ur skritur skeudennek, arouezek ha soniadurel war un dro, mesk-ha-mesk en hevelep testenn, en hevelep frazenn, krediñ a rafen lavaret en hevelep ger Lizher da M. Dacier, 27 Gwengolo 1822''"
Savet eo ar skritur hieroglifek diwar 24 arouezenn unson pennañ (arouezennoù a glot o zalvoudegezh gant ur son hepken, evel lizherennoù ar brezhoneg); Bez' ez eus ivez ouzhpenn kalz a arouezennoù daouson ha trison daoust m'eo rouesoc’h ar re-mañ diwezhañ.
Heverk eo ne vez ket skrivet ar vogalennoù er skritur hieroglifek; aesaet e vez an distagadur oc’h ouzhpennañ un son e etre ar c’hensonennoù. Da skouer: nfr -> nefer = brav, mat.
Ar reizhiad treuzskrivañ implijet en daolenn a-is zo ur c’hantved kozh. Mont a rae d'ober an esae gwellañ bet d'ar mare-se evit tostaat da zistagadur an egipteg. Meur a arouezenn difetis pe dizanv o zalvoudegezh zo enni evel "3". Kalz a araokadennoù zo bet graet abaoe daoust m'eo c’hoazh digor an tabut war munudoù zo. Krediñ a reer bremañ, da skouer, e c’hallfe ar son "3" bezañ bet evit en henegipteg, ha bet kollet war-lerc’h e krennegipteg. Ar c’hensonennoù merket evel mouezhiet (d, g, dj) a c’hall bezañ bet strinket (pe, daoust ma n'eo ket ken asur, gargadennet evel kensonennoù kreñvaet ar yezhoù semitek. Un deskrivadur mat a c’haller kaout gant Allen (2000). ''Evit munudoù o tennañ da reizhiadoù treuzskrivañ all, sellet ouzh ar pennad Transliteration of ancient Egyptian (e saozneg).
Skrivet e vez ar ger 'Ptoleme' gant hieroglifoù evel-mañ:
Setu al lizherennoù a glot gant hieroglifoù ar gartouchenn a-us: Sellet e vez ouzh "ii" evel ouzh ul lizherenn hepken ha treuzskrivet e vez "i".
Ur skouer all evit diskouez penaos ez a ar hieroglifoù en-dro eo sellet ouzh div dalvoudegezh ar ger egiptek pr (vogalennet peurliesañ evel per). Ti eo e dalvoudegezh kentañ hag e daolennadur hieroglifek zo: Aze ez a ar hieroglif en-dro evel ur skeudenn zo evit ar ger taolennet ganti: ur ger a glot gant un un arouezenn. Al linenn serzh dindan ar hieroglif zo un doare boas da verkañ emañ an arouezenn evit un ideogramm.
Gallout a ra ivez ar ger pr talvezout kement ha 'mont kuit', 'mont er-maez'. Pa vez skrivet ar ger-se e vez implijet an 'ti' hieroglifek da arouez fonetek: Amañ e talvez an ti hieroglifek evit ar c’hensonennoù pr. Ar genoù hieroglifek a-is zo ur stagadenn fonetek: lennet e vez r, ar pezh a greñva al lenn fonetikel evit pr. Un deskriver eo an trede hieroglif; un ideogramm eo a ro d'al lennerien talvoudegezh dre vras ar pezh zo skrivet: amañ e verk ur verb dilec’hiañ.
Daveennoù
Ιερογλυφικά
Korf-egor
Ur c'horf-egor zo ur blanedenn, ul loarenn a dro tro-dro d'ur blanedenn, ur steredenn, pe c'hoazh un asteroidenn. Pa vez meur a gorf-egor bodet en ul lec'h en egor e stummont galaksiennoù, steredegoù, gronnadoù stered ha nivlennoù galaksiel ivez.
Er pennad-mañ e kavor ur roll eus ar c'horfoù-egor anavezetañ ; un toullad mat anezho a c'haller arsellet pa vez du ha digoumoul an noz, gant al lagad, gevellunedoù pe un teleskop bihan. Ne gavor ket avat korfoù-egor koskoriad an Heol, a c'haller gouzout hiroc'h diwar o fenn er pennadoù a zo gouestlet dezho.
Steredegoù
Setu amañ roll an 88 steredeg a zo anavezet gant an Unaniezh Steredoniel Etrebroadel.
Dindan anv latin pep steredeg e kavor he zroad genitivel, a vez arveret evit envel ar steredennoù a zo er steredeg. Da skouer : er steredeg Centaurus (Cen) emañ ar steredenn anvet Toliman, a anver Alpha Centauri ivez, a verraer en α Cen.
Steredennoù
Lod steredennoù zo bet badeziet, evel Toliman / α Centauri, lod arall n'o deus anv divoutin ebet : dre lizherennoù pe sifroù e vezont anvet. Zoken pa 'z int bet badeziet o devez ar steredennoù un anv arall, gant ul lizherenn c'hresianeg a lakaer dirak berradur anv ar steredeg m'emaint. Da skouer, er steredeg Ursa Minor (UMi) emañ ar steredenn Polaris, a anver Alpha Ursa Minoris (α UMi).
Un nebeud steredennoù brezhonek
Setu amañ un nebeud anvioù brezhonek evit ar steredennoù hewelusañ, hervez Talabao niv.8 ha kartenn Loargann.
Gronnadoù stered
Gronnad stered a reer eus un hollad stered a zo bet ganet a-gevret, hag a zo liammet kenetrezo dre ar c'herc'hellerezh.
Nivlennoù galaksiel
Nivlenn c'halaksiel a reer eus ur gronnad gazoù, pe gazoù hag eufl, a zo en egor e diabarzh ur c'halaksienn.
Isoroku Yamamoto
Isoroku Yamamoto (japaneg: 山本五十六, Yamamoto Isoroku, ganet d'ar 4 a viz Ebrel 1884 hag aet da anaon d'an 18 a viz Ebrel 1943, a oa un amiral japanat e-pad hanterenn gentañ an Eil brezel bed. Bet eo unan eus tud pouezusañ istor an Eil Brezel-bed. E penn morlu Japan e oa ha gantañ e voe aozet bombezadeg dic'hortoz Pearl Harbor.
Alies-kenañ e vez kontet e-touez gwellañ strategourien an Eil Brezel-bed. Komprenet en doa buan ar pezh a roe al listri-spluj hag an dougerioù kirri-nij an tu d'ober. Rakwelet en doa fin mestroni hag aotrouniezh Bro-Japan er Meurvor Habask (hervezañ ne badfe nemet c'hwec'h miz pe ur bloavezh, ar pezh a oa gwir peogwir c'hwec'h miz goude tagadenn Pearl Harbor, ar Japaniz a oa trec'het en emgann Midway).
Betek ar fin eo chomet leal d'an impalaeriezh memes m'en doa komprenet penaos e echufe ar brezel. Mervel a reas d'an 18 a viz Ebrel 1943 pa oa distrujet ar bombezer a gase anezhañ hag ar c'hirri-nij a ambrouge anezhañ gant un dagadenn amerikan savet a-ratozh.
E yaouankiz
Isoroku Sadayoshi a zo ganet d'ar 4 aviz Ebrel 1884 e Nagaoka e rannvro an Niigato. E dad Takano Sadayoshi a oa ur samourai a renk izel e rannbarzh Nagoaka. "Isoroku" a zo ur ger e henjapaneg a dalvez 56 pe an oad a oa gant e dad da vare e ganedigezh.
Gouelan louet
Ar Gouelan louet, (liester : Gouelini louet) a zo un evn-mor bihan, Larus canus an anv skiantel anezhañ.
Isoroku Yamamoto
E yaouankiz
E 1916 e oa bet degemeret gant ar familh Yamamoto hag en doa kemeret o anv. Gouzout a ouie ar familhoù hep mab advabañ paotred yaouank evit ned afe ket o anv da get. Dimezet eo e 1918 gant Reiko Misashi. Ganti en do daou vab ha div verc'h.
Gouelan louet
Annez hag isspesadoù
Al labous a neizh ar pevar isspesad anezhañ — Larus canus brachyrhynchus, Larus canus canus, Larus canus heinei ha Larus canus kamtschatschensis — e hanternoz Azia, hanternoz Europa ha gwalarn Norzhamerika.
Isoroku Yamamoto
Penn kentañ e hent er morlu
E 1911 ez aio da heuliañ kentelioù a renk B e skol ar morlu Tsukij ha da-heul e A adalek 1916 a-benn sevel e renk ar morlu. Da c'houde ez aio er SUA e skol-veur Haward etre 1919 ha 1921. Labouret en deus evel labourer-douar e Dartmouth er Massachusetts. Labourat a raio goude evel eil kabiten war ar Kitakami, gant an ofiserien-se ez aio da Europa ha da Amerika evel eil un amiral etre 1923 ha 1924. Da c'houde e vo eilkomandant en ur c'hamp aerlu ar morlu.
Etre 1925 ha 1929 e laboure Yamamoto e kannati Japan e Washington. E 1928 e voe roet dezhañ ur post komandant war ar vag douger kirri-nij Akagi. Goude-se e voe lakaet e penn an teknikoù aeronotek e morlu Japan betek 1933. Da c'houde e voe eil Amiral an Akagi e 1933.
Goude e labour diplomatek e-pad emgav Londrez war dizarmadur ar morlu e vo e penn an aeronotek er morlu japanat. Dont a raio da vezañ eil ministr ar morlu e 1936, chomm a raio er post-se betek ma teufe da vezañ e penn ar morlu. Chomm a raio e penn an aeronotek betek 1939 ouzhpenn d'e gargoù all.
Diaz an eil brezel bed
Daoust dezañ bezañ plijet ha liammet gant ar SUA dre e labour diplomateg e kannati Washington e vo Yamamoto liammet en un doare eeun pe ameeun e raktres ar brezel a enep ar SUA. Met e perzh e pad emgav Londrez e 1930 a vo gwelet evel ur c'hwitadenn evit al lu Japanad dre ma n'en deus ket paket ar Japan ar parentezh gant ar SUA war ar morlu. Ha enep penn eo bet Yamamoto gant trevadennadenn Manchouria e 1931 hag a enep ar brezel e Sina e 1937. Ne oa ket adu kennebeut evit an emglevioù etre Japan, Alamagn Hitler hag Italia Mussolini.
E 1937 d'an 12 a viz kerzu e voe bombezet an USS panay e-kichen aodoù Sina. An dagadenn se, penn kentañ ar brezel etre SUA hag Japan en deus rannet ar gouarnamant Japanad ha digoret un tabut taer gant SUA.
En em zigareziñ a raio Yamamoto da gannad ar Stadoù-Unanet, Joseph C Crew. Lavaret eo bet a bep tu e oa ur gwallzarvoud memes ma oa gant ar Stadoù-Unanet prouennoù a walc'h diwar-benn c'hoantoù ar Japan. Yamamoto a zo bet kalz adlakaet e gont goude se el lu hag en deus klasket un nebeut e ziskar. D'ar 15 a viz du 1940 e vo lakaet Amiral. Displeget en deus e vefe diaes trec'hiñ ar Stadoù-Unanet goude c'hwec'h miz emgann da Gonoe Fumimaro a oa kentañ ministr ar Japan d'ar mare se. Gwelet eo bet Da c'houde dre ar fedoù e oa ar gwirionez gantañ. E miz Even 1942 c'hwec'h miz goude tagadenn Pearl harbor e vo trec'het arme Bro-Japan e Midway (gwelet eo an emgann se evel an emgann a-bouez e brezel ar meurvor Habask).
Ar pezh en deus cheñchet e keñver teknologiezh ha strategiezh
Yamamoto a zo bet a-enep savidigezh an div vag meur ar Yamato hag ar Musashi a oa gwelet gantañ evel koustus ha didalvez. N'eo ket bet gwelet mat evit ar sonjoù se a oa gwelet evel kilsellour. Yamamoto a oa kentoc'h evit sevel meur a bigi doug kirri-nij. Diskouezhet en deus ar brezel e oa ar gwir gantañ dre me deus bet ar bigi bras evel ar Yamato ur perzh gwann tre war ar brezel hag int bet distrujet gant kirri-nij.
Yamamoto a zo bet e karg eus un nebeut a cheñchamantoù a bouezh e aeronotik ar morlu. Liammet e vez alies anv Yamamoto gant ar bigi doug kirri-nij abalamour d'ho perzh e pad an dagadenn war Pearl Harbor hag e Midway. Met an araokadennoù pennaén degaset gant Yamamoto a zo bet evit ar c'hirri-nij hag a loc'he eus an douzr evel ar bombezenerien G3M (1935) hag ar G4M (1939). E c'hoantoù a oa da hirraat an hent a oa tu d'ar c'hirri nij ober hag o galloudegezh da dezougenn torpilhoù ha benn herzel ar morlu er mor uhel. Savet eo bet da heul bombezenerien efedus tre met ar gudenn ha oa gant ar c'hirri-nij e garg eus o difenn dre ma oant deeuet da vezañ re bonnner gant ar c'hementad a eoul maen e oa ret dezho kemeret evit ar bombezenerien en deus savet ar gudenn se kudennoù setu perak ez eo bet lezanvet ar G4m "dirrenn ha nij" al lezanv se a zo ur mouzfent dre ma'z eo marvet Yamamoto en ur c'harr-nij evel se. Ret eo bet gortoz ijinadenn an A6M lzanvet zero evit gelout heuliañ ar bombezenerien en o veajioù hir met ur gudenn bras e oa gant ar c'hirri-nij se dre ma oa aes tre plantañ an tan e-barzh disoc'hoù drastus en deus bet e pad ar brezel.
E miz genver 1941 e kinnigas Yamamoto ur strategiezh nevez evit ar morlu. E pad 20 vloaz, pennoù ar morlu a d'oa ragtresset ur strategiezh diazezet war un dagadenn gant bigi skañv, listri spluj ha gant kirri-nij staliet war an douar. Ar strategiezh se a oa sañset bezañ heuliet betek trec'hiñ d'un taol ar morlu Amerikan hag a vefe bet gwanaet er zonenn etre inizi Ryukyu ar c'hornog hag an inizi Marianne ar reter.
Diazezet diwar an teknikoù European a dreist holl diwar tagadenn porzh Italian Tarente gant ar Rouantelezh Unaned e miz du 1940 hag emskiant eus an dreistelezh teknik ha fetis a oa gant ar SUA e tivizas Yamamoto da gemm ar ragtress se.
Difenn a raio ar fed e vefe ret skeign un taol bras da gentañ tout heuliet gant un emgann final gant ur strategiezh argad kentoc'h evit ur strategiezh difenn. Soñjet en deus Yamamoto e vefe dipitet an Amerikaned diwar ar c'holioù trumm e penn kentañ ar brezel hag e vefe ar c'hoantganto parlamantiñ. Gwelet ez eo bet da heul n'eo ket bet mad ar strategiezh se dre ma'z eo bet da torret al liammoù diplomatek goude tagadenn Pearl Harbor. Liammet gant ar fed a vefe bet erruet an diskleriadenn brezel goude an dagadenn sa eo diorroet ar spered anvet "remember Pearl Harbor" hag ar c'haont gant ar SUA d'en em veñjiñ deus an dagadenn dre guzh se. Gwelet e vez mad an darvoud se er film "Tora!Tora!Tora!" e lerc'h ma lavar Yamamoto (c'hoariet gant Sô Yamamure)"Aon m'eus da vezañ diunet ur ramz kousket". N'eo ket sur en defe lavaret se Yamamoto met, diskkleriet en deus diwar benn ar brezel a enep ar SUA " Gelout a rin paboc'hiñ e pad c'hwech miz... goude se ne mo spi ebet mui da drec'hiñ".
Tagadenn war Pearl Harbor
Evel ma oa bet rag treset gant Yamamoto e tagfe 6 vag doug kirri-nij d'ar 7 a viz kerzhu 1941 dre div wagenn a 353 karr-nij war Pearl Harbor hag Hawaii. An dagdenn a zo bet ur berzh bras evit ar Japaniz dre ma oa bet kaset d'ar strad peder Kuirasek hag en deus harzhet diorroadur ar morlu Amerikan er meurvor Habask. Ar bigi Doug kirr-nij a oant poentoù a bouezh en tagadenn met, n'int ket bet laket evel pouezhusoc'h evit ar bigi al war kartenn an objekifoù.
Evit gwir ez eus bet kaset d'ar strad: pemp Kuirasek, teir all a zo bet damm distrujet ha dek vag all a zo bet kaset d'an traoñ. Dipitet eo bet memes tra Yamamoto gant Nagumo Chuichi a oa e penn an dagadenn dre ma ne oa ket bet distrujet ar bigi a ne oant ket er porzh hag re dister e oa bet ar bombezenadur war al lec'hioù strategel eus Oahu. Nagumo a oa laouen gant ar c'holloù bras a oa bet graet d'ar morlu Amerikan. N'eo bet kollet gant ar Japaniz nemet 29 karr-nij padal e oa bet rakwellet ur c'holl a daou vag ganto.
Met ne oa ket tu da Yamamoto da gourdrouziñ Nagumo dre ma oa un nebeut kudenioù ( nebeut a armoù evit tagañ lec'hioù stretegel zo, diouer a gwiziegezh war lec'hiadur ar bigi ne oant ket er porzh, dachenn well re berr evit kass un trde argad,...) War an dachenn politikel eo bet un drast evit bro Japan. Kasoni a zo bet a enep bro Japan gant ar SUA dre ma'zeo bet gwellet tagadenn Pearl Harbor evel un dagadenn dre dindan ha gant disoc'hoù drastus. Lakaet en deus ar bobl da reaktiñhag en deus roet an tu da Roosevelt da diskleriañ ar brezel d'ar Japan. Lavaret en devoa F.D.Roosevelt ne vefe kaset soudard ebet da brezeliñ pell eus e vro keit ma ne vefe ket bet taget ar vro. Gant tagadenn Pearl Harbor ez eus bet tu da F.D.Roosevelt da dagañ ar Japan hep mont a enep e gêr. War an tu strategel ez eo bet dreist disoc'hoù tagadenn Pearl Harbor, harzhet eo bet an nerzhioù Amerikan da vont er meurvor Habask. Met ne ouie ket Yamamoto e oa bet ehanaet ar soñj brezel er meurvor Habask gant an Amerikaned evit ur strategiezh difenn ha kreizhenniñ an nerzhioù evit tagañ bro Alamagn. Hag an urzhioù roet d'an amiral Husband Kimmel a oa da difenn d'ar Japaniz da mont e Reter ar meurvor Habask hag e Australia.
Ar maread etre miz Kerzu 1941 ha Mae 1942
Goude bezañ bet harzhet an Amerikaned, en deus ar morlu Japanad gant Yamamoto e penn un heuliad ha tagdennoù er meurvor Habask hag er meurvor Indian. Ar pal ha oa da distrujañ al lec'hiennoù Amerikan, Australian, Saoz ha Izelvroiz ha oa er zonenn etre enzenn Wake, Australia ha ar Skri Lanka. Un nebeut eurvezhioù goude tagadenn Pearl Harbor, an 11vet aerlu Japanad ha tagas ar 7vet Air force Amerikan lec'hiet er Filipinez hag an nerzh "Z" Saoz.
An izurzherienn da Yamamoto (Ozawa, Kondo, Takahashi) a zo bet lakaet e kargda distrujañ nerzhioù an enebourien dre tagadennoù dre an aer hag izmorel. Erruet eo ar maread se en e bar da'r 27 a viz C'hwevrer 1942 e pad brezel mor Java e lec'h ma'z eo bet trec'h ar Japaniz war ar er unaned. Gant trevadennerezh Indea ar Reter ha diskarr an nerzhioù Amerikan e oa gant ar Japan kalzh a danvez diaoz evit e industriezh (heoul maen ha gom-gwevn)
Goude an trec'h se en deus ehanaet ar Japan e argerzh evit stabilaat al lec'hioù dindan ho beli. Yamamoto a zo bet lakaet e karg ragtressoù strategel met ne oa ket entanaet gant ar strategiezhioù kinniget dezañ. Klasket en deus kavout ar c'heizh etre ar furnez ha emled ar Japan. Goude trevadenn India, Australia ha Hawaii ne oa ket a soudard a walc'h evit derc'hel an tachennoù dindan ho beli ha mont da drevadenniñ re. Adu eo bet pennoù al lu evit strollañ an nerzhioù war Birmania ha Guinea nevez. Yamamoto ha ao evit un "emgann final" ha enep an Amerikaned e zonenn Reter ar meurvor Habask met ne oa ket adu pennoù ar muiañ gwarezour. E pad an tabutoù ez eus bet an dagadenn Doolittle war Tokyo hag en deus c'heñchet penn d'an traoù dre ma diskouezhe e oa tu gant ar SUA tagañ Hondo gant ho kirri-nij. An dagadenn se en deus servijet da Yamamoto en d'oa c'hoant da sevel un dagadenn war Midway.
An dagadennoù kichen bro Guinea a zo bet diaesoc'h. An amiral Tagaki en deus bet da ober gant un arme Amerikan ha oa gant nerzhioù brasoc'h. E pad emgann ar C'houral e penn kentañ miz Mae ez eo bet dammdistrujet ar vag doug kirri-nij Shokaku ha ez eus bet kollioù bras e touezh an nerzh Zuikaku. Diouer ar bigi se e pad emgann Midway en deus cheñchet kalzh traoù.
Emgann Midway e miz Even 1942
Alies kennañ, e veze gwelet strategiezh Yamamoto evit emgann Midway, evel ur plan hag a ziskoueze e rogoni. Hervez ar burutelerien-se, argad an amiral oa bet aozet re vuhan goude raid Doolittle. Met diwezhatoc'h, e voe laret gant kalz a istorourien ne oa ket ken fall ha-se raktres Ymamoto: ur strategiezh a eneberezh kreñv a-enep ar morlu amerikan. Yamamoto a glaske pellaat an US Navy amaerikan eus inizi an impalaeriezh, a-benn kreñvaat difennoù Bro-Japan. Yamamoto a pouie e oa ret kaout un trec'h kreñv war ar morlu amerikan evit gellout kaout ar maout diwezhatoch, pe adlañsañ an tabutoù diplomatek. (Yamamoto oa ket a-enep mennoz ur peoc'h gwenn).
Wimereux (Pas-de-Calais)
Wimereux a zo ur gumun hag ur gêrig eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).