cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ur vaouez e Berlin
Ur vaouez e Berlin (titl alamanek : Eine Frau in Berlin) a zo un danevell vuhez alamanek hag un testeni dizanv savet gant un Alamanez yaouank. En destenn e kont diskar Berlin pa voe kemeret kêr gant ar Sovieded e 1945.
Embannet e oa bet evit ar wech kentañ er Stadoù-Unanet e 1954. Kinniget eo an destenn dindan stumm un deizlevr, enni buhez pemdez ar vaouez-se etre an 20 a viz Ebrel hag an 22 a viz Even 1945.
Un testeni
El levr eo kontet buhez pemdez Berliniz ha dreist-holl hini ar Berlinadezed : o-unan en em gavont pa gouezh an Trede Reich en e boull, ha gant aon e welont soudarded an Arme Ruz oc’h aloubiñ o c’hêr. Ouzhpenn eus aon ez eus kaoz pa rank Berliniz stourm diehan evit kaout boued. Buan-tre e teu aloubiñ ar Rused da vezañ diaes dezho, dre ma vez gwelet merc’hed Berlin evel preizhoù. Dre vras e soñjer ez eus bet gwallet kant mil maouez e Berlin d’ar mare-se. El levr e tiskouez ar skrivagnerez ar gasoni a vage an dud ouzh Adolf Hitler, diaesterioù ar vuhez pemdez pa’z eo kemmet penn-da-benn mont en-dro ar gevredigezh, ha pa zeu war wel personelezh wir an dud. Ne seblant ket re zirenket gant an alouberien, daoust d’ar pezh a rank gouzañv, ha dont a ra bepred a-benn d’en em dennañ.
Ar skrivagnerez
Embannet eo bet al levr evit ar wech kentañ e 1954 e saozneg, ha skignet er Stadoù-Unanet, Italia, Danmark, Sveden, Norvegia, Izelvroioù, Spagn ha Japan. Embannet eo bet en Alamagn evit ar wech kentañ e 1959, ha fall-spontus eo bet degemeret Re a eñvorennoù a chome eus an eil brezel bed d’ar mare-se, hag ur gwir dabou e seblante an dodenn bezañ. Embannet eo bet en-dro e 2003, daou vloaz goude ma vefe marv ar skrivagnerez, ha tabut bras a zo bet diwar e benn. Hiziv an deiz n’eo ket mui dianv al levr, gant ur pennskrivagner eus Süddeutsche Zeitung, Jens Bisky e anv, eo bet lavaret eo bet skrivet gant Marta Hillers, ur gazetennerez anezhi.
Divizoù
Jens Bisky en deus adkavet he roudoù, ha divizoù a zo savet war perzh ar skrivagnerez da vare Alamagn nazi. Hervez Binsky n’eo ket gwall sklaer an doare m’eo bet savet al levr, memes maz’e o bet kinniget evel un “diell istor” gant e embanner. An embannadur kentañ, aozet er Stadoù-Unanet, a zo bet graet war e dro gant Kurt W. Marek (1915-1972), un den arbennik war an danevelloù buhez hag an testenioù. Pa voe embannet e 1954 e oa echu brezel Korea daou vloaz a-raok, hag e kreiz ar brezel yen e oa ar bed-holl. Er goudeskrid ec’h embannas Marek en doa lakaet da bal diskouez petra oa an “ifern ruz”. Peadra da werzhañ kalz skouerennoù er Stadoù-Unanet, hervez Jens Bisky. Daoust ha kemeret en deus perzh Marek e frammañ dornskrid (en holl tri c’haier skol) Marta Hillers? Ganti hec’h-unan eo bet savet an destenn 121 bajenn bizskrivet a voe implijet evit sevel embannadur 1954? E-pad pell n’eus bet respont ebet a-brezh an embanner alaman (Eichborn). A-benn ar fin en deus goulennet gant ar skrivagner Walter Kempowski prizachañ ar skrid, met n’eo ket deuet a-benn da resisaat perzh Marek er raktres. Dav eo gouzout emañ gwirioù holl skridoù Hillers etre daouarn intañvez Marek.
Film
E 2008 e teuas er-maez ur film titlet Anonyma - Eine Frau in Berlin, sevenet gant Max Färberböck. Nina Hoss eo an aktorez a c'hoari perzh Marta Hillers ennañ.
Munttoren (Amsterdam)
Munttoren (Tour ar Moneiz e nederlandeg) a zo un tour lec'hiet en Amsterdam. Ul lodenn eus "Regulierspoort" e oa. Unan eus tri forzh pennañ kêr Amsterdam e oa er Grennamzer. Ar porzh savet etre 1480 ha 1487 a oa dezhañ daou dour hag ul lec'h-gward.
Distrujet e voe e 1618 abalamour d'un tangwall, ha neuze e voe adsavet an tour kornôg nemetken. Un tour dezhañ ur stumm plat e oa, hag e 1619-1620 e voe ouzhpennet ur framm eizhkognek a-us hag ur gorzenn zigor dezhi un orolaj pevar dremm hag ur bole, diwar ur raktres gant Hendrick de Keyser.
Galateia
Galateia (henc'hresianeg: Γαλατεια "gwenn-laezh") ’zo anv un doueez eus Hellaz kozh, ha hini un delwenn.
Munttoren (Amsterdam)
Anv an tour a zeu eus ar kantved : d'ar mare-se e veze kognet moneiz ennañ (el lec'h-gward ez-resis). E 1672 (anvet het Rampjaar e nederlandeg : ar bloavezh spontus) e voe aloubet lod brasañ ar vro gant an arme c'hall, ha neuze e oa dibosupl kas an aour hag an argant betek ar c'hêrioù (Dordrecht ha Enkhuizen) ma veze kognet moneiz enno. Neuze e voe aotreet kognañ moneiz en Amsterdam.
Galateia
An doueez
Galateia a oa un Nereidenn, merc'h d'an doue Nereüs ha d'e wreg Doris. Karet e oa gant ar C'hiklop Polyfemos a rae al lez dezhi. Nemet hi a gare ar mesaer Akis. Pa ouias Polyfemos e frikas ar paotr yaouank dindan ur mell roc'h. Kemmet e voe korf ar paourkaezh paotr e stêr ganti, evit ma teuje daveti da viken.
An delwenn
"Galateia" zo ivez anv un delwenn olifant graet gant Pygmalion ha karet gantañ, ken e teuas ar c'hizelladur da vout ur vaouez.
Arrosa
Arrosa (Sent Martin d'Arròsa en okitaneg; Saint-Martin d'Arrossa e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Baigorri, e Benafarroa, en Iparralde, en Euskal Herria.
Munttoren (Amsterdam)
Muntplein a zo ur pont, dindanañ en em vesk ar stêr Singel gant ar stêr Amstel. Pont brasañ kreiz-kêr Amsterdam eo.
Raktreset ez eus bet labourioù da greñvaat diazez an tour, hag a zo bet taget p'eo bet savet linenn norzh-su metro Amsterdam.
Skeudennoù Munttoren a c'haller gwelout e Madurodam e den Haag hag e Mini-Europe e Brusel.
Morlogod
Ar vorlogodenn (Raniceps raninus), liester morlogod (ger stroll), a zo ur pesk mor. Ar spesad nemetañ eo er genad Raniceps.
Yezhoù tibetek ar su
Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek eo yezhoù tibetek ar su, ennañ 12 yezh komzet e Boutan, India, Nepal ha Sina:
ㅁ
Unan eus lizherennoù diazaez (jamo) ar skritur hangeul (한글, treuzskrivet ivez hankul hervez ar sistem Yale pe c'hoazh Han'gŭl hervez ar sistem McCune-Reischauer) implijet evit skrivañ ar c'horeaneg eo ᄆ, romanekaet m'' ha distaget [m] hervez al LFE.
Un doare-skrivañ arouezel eo an hangeul, da lâret eo stumm pep lizherenn diazez a ra dave d'al lec'h distagañ, ha stumm al lizherenn-mañ a diskouez an diweuzh. Tost a-walc'h eo stuumm al lizherenn-mañ ouzh hini ar sinalun 口 (distaget kŏu) hag a dalvez genoù.
Yezhoù tibetek ar c'hornôg
Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek eo yezhoù tibetek ar c'hornôg, komzet e Pakistan, India ha Sina.
Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-hen:
Ty (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Ty, ty implijet gant an hungareg evit skrivañ ar son kensonennel [c].
Tierniezh Chera
Tierniezh Chera (Tamileg சேரர்) a oa ur stad tamilek a rene un darn eus su India eus kent ar marevezh Sangam (etre 300 kt J-K ha 250) betek an. Ren a reas Kerala, Kongu Nadu ha Salem ha Kizhanthur-Kandallur a oa he c'herbenn. En eil kantved e tiplasjas roaned Chera o c'herbenn da gKarur Vanchi ma chomjont betek ma oant faezhet hag aloubet en.
Un eil tierniezh e furmjont neuze etre Muziris ha ribl ar stêr Periyar e-barzh an. Gwirheñvel eo e oa treuzvevet ur stad Chera dizalc'h etre an div amzeriad-se met netra a anavezomp diwar-e-benn.
Listennad kêrioù Italia
Amañ listenn kêrioù Italia, renket hervez urzh al lizherenneg, etre krochedoù niver an annezidi d'an 31 a viz Kerzu 2006. Goude eo merket anv ar rannvro, ha goude hini ar broviñs.
Heñvelrevelezh
An heñvelrevelezh, pe heñvelreviadezh, a zo durc'hadur revel an dud o deus un hoal revel pe karantezel ouzh tud o deus an hevelep rev pe jener. Un doare unrevelezh an hini eo neuze.
Unan eus an tri rummad durc'hadur revel a ya d'ober revelezh denel eo, asambles gant an arallrevelezh hag an divrevelezh.
Gerdarzh
Krouet e oa bet an nevezc'her homosexuell en alamaneg diwar ar gwrizioù gregach ομο- (homo-): "heñvel" ha latin: sex(us)-: "reizh" gant ar skrivagner aostriat Karl-Maria Kertbeny hag implijet eo bet evit ar wech kentañ en un destenn embannet gantañ, hogen dizanv, e 1869. Diwar an termen alamanek orin-se e oa bet savet e brezhoneg an droidigezh-amprest heñvelreizhouriezh (pe heñvelreizherezh). Amañ avat e vez graet kentoc'h gant an termen nevez-krouet heñvelrevelezh evit diskwel en un doare splann e ra dave d'un durc'hadur revel kentoc'h evit d'un identelezh reizhel pe jener.
Termenoù all
Termenoù all zo c'hoazh hag a c'heller implij, pe arverañ, evit kaozeal eus tud heñvelrevel en un doare pozitivel, pe yael, pe neptuek d'an nebeutañ :
Istor an heñvelrevelezh
Gwechall e veze renket an termen heñvelreizhour e-touez ar c'hleñvedoù-spered hag a ranked bezañ pareet, met tennet e oa bet kuit gant Aozadur Bedel ar Yec'hed (OMS) diouzh Kod Etrebroadel ar C'hleñvedoù d'an 17 a viz Mae 1990.
Evit meur a relijion eo bet lakaet da bec'hed an heñvelrevelezh ha tud all a gred ez eo ar stad-den revel ur seurt tuadur reizhel "dibabet" gant hini pe hini ha neuze e c'hellfent chom hep kaout seurt darempredoù "enep-natur" mar fellfe dezhe.
Hiziv en darn vrasañ eus broioù ar c'hornôg (Europa ha Norzh Amerika) e teu an heñvelrevezh da vezañ degemeret gwelloc'h-gwellañ gant ar gevredigezh dre vras ha muioc'h-mui e vez kavet broioù gante lezennoù resis bet diorroet evit diogelaat gwirioù an dud heñvelrevel hag evit o gwareziñ diouzh ar feulster hag an gwallziforc'h.
E broioù all avat e vez kendalc'het c'hoazh d'o gwalldiforc'hiñ, o vezañ ma c'hell un den bezañ skarzhet diouzh e labour, difennet da zebriñ e lec'hioù zo da skouer abalamour d'e/he revelezh. E meur a vro ouzhpenn, dreist-holl er broioù ma ren eno ar charia e c'hell bezañ bac'het ha betek lazhet an den-mañ-den peogwir eo heñvelrevel.
Orin an heñvelrevelezh
N'eo ket sklaer e gwirionez an abegoù a laka an dud da vezañ heñvelrevel, arallrevel, divrevel hag all.
Evit ar skiantourion/ezed a-vremañ n'eo ket an heñvelrevelezh un dibab hiniennel hag e-touez an abegoù bevoniel ez eus bet komzet eus perzhioù hilel pe hormonel. Abalamour da se e kredont ivez ne c'hell ket bezañ kemmet revelezh an den-mañ-'n-den daoust ma 'z eus strolladoù, relijiel dreist-holl, a glask "pareañ" tud heñvelrevel evit lakaat anezhe da vezañ arallrevel.
Stourmet e e vez e meur a vro evit ma c'hellfe ar c'houbladoù eurediñ rak dre vras eo gwelloc'h evit ur c'houblad bezañ dimezet e-keñver an taosoù a rankont paeañ, an diogelerezhioù, gwirioù war herezh ar pried hag all. Hiziv n'eus nemet peder bro c'hoazh ma vez leusket an dud heñvelrevel da eurediñ da vat: an Izelvroioù, Belgia, Spagn ha Kanada. E lec'hioù all ma vez berzet oute dimeziñ ez eo bet krouet kevradoù arbennik (digor da dud arallrevel ivez) great "uniezhioù keodedel" oute, met ne deu ket diwar seurt uniezhioù an hevelep giwirioù dres evel evit an dud dimez.
Galiza Ceive-OLN
Dont a reas da gemer e blas da vat e 1981 pa oa bet divodet ez-ofisiel PGP o kenderc'hel da difenn dieubidigezh leun Galiza hag hep sevel a-enep d'ar stourm dre an armoù.
E 1982 e oa hennezh unan eus an aozadurioù hag a gemeras perzh e krouidigezh Bloque Nacionalista Galego (BNG, "Bloc'had Broadelour Galiza"), met mont a reas kuit un nebeud mizioù war-lerc'h dre ma tifnne ur strategiezh disheñvel e-keñver ar mouezhiadegoù.
Lh (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Lh, lh implijet gant ar portugaleg diwar levezon istorel an okitaneg evit skrivañ ar son kensonennel [ʎ].
Galiza Ceive-OLN
Da geñver mouezhiadegoù 1983 e oa bet savet ul listenn unvan anvet Candidaturas de Unidade Popular enni Galiza Ceive-OLN a-gevret gant Partido Comunista Obrero Español (PCOE, "Strollad Komunour Micherour Spagn") ha tud distrollad all. Izel-tre e oa bet an disoc'hoù avat ha gant an dipitet ma oant, er VI Bodad Vroadel e kinnigas Xosé Luís Méndez Ferrín divodañ an aozadur ez-ofisiel er bloavezh-se, met voete e oa bet a-enep gant an darn vrasañ eus an izili. Kemmañ a reas an aozadur e anv neuze ha dont a reas da vezañ Galiza Ceive-OLN hervez ar skritur "reintegracionista" hag a glask adunaniñ ar galizeg hag ar portugaleg dre skrid.
Souten a reas ez-politikel ar strollad armet Exército Guerrilheiro do Povo Galego Ceive.
E 1988 e voe bet savet Frente Popular Galega ("Talbenn Pobl Galiza") dre unaniñ Galiza Ceive-OLN gant un disrann eus Unión do Povo Galego (UPG, "Unvaniezh Pobl Galiza") anvet Partido Comunista de Liberación Nacional ("Strollad Komunour evit an Dieubidigezh Vroadel") mui Grupos Independentistas Galegos "Stroladoù Disrannourion Galiza") ene studierion/ezed eus Skol-Veuur Sant-Jakez a Gompostela.
Kuitaat a reas Galiza Ceive-OLN an Talbenn ur bloaz war-lerc'h avat abalamour da sav-poentoù disheñvel e-keñver strategiezh, en em divodañ a reas ha savet e oa bet en e lerc'h Assembleia do Povo Unido (APU).
Eckmühl
Eckmühl pe Eggmühl zo un anv-lec'h alamanek.
Yezhoù tibetek rik
Un is-skourr eus ar yezhoù tibetek eo ar yezhoù tibetek rik (saozneg: tibetan).
Isrannet e vez ar yezhoù en is-skourr-mañ evel-hen:
Strollad Sokialour
Partido Socialista 사회당
Rannvroioù emren Italia
Pemp rannvro emren zo en Italia, hervez mellad 116 Bonreizh Italia, ha setu int:
Displeget eo statud pep hini eus ar rannvroioù dre lezenn.
Regions of Italy
Niver puilh
E matematik e vez graet niver puilh eus an niveroù anterin n a-seurt gant σ(n) > 2n, e lec'h m'eo σ ar fonksion a ro sammad rannerioù n, n en o zouez. An talvoud σ(n) - 2n a vez graet puilhentez n anezhañ.
Degaset e oa bet an niveroù puilh gant Nicomachus en Introductio Arithmetica. Ober a rae anezho niveroù dreistpuilh ha goulenn a rae e vefe σ(n) > n hepken.
An niveroù puilh kentañ eo : 12, 18, 20, 24, 30, 36, ... hag an niver puilh ampar kentañ eo 945.
An niveroù dezho ur builhentez null eo an niveroù peurvat, hag an niveroù dezho ur builhentez negativel strizh eo an niveroù diouerus
Gwelet ivez:
Niver karantezus - Niver diouerus - Niver peurvat - Niver kentael - Niver kazi peurvat
Theragra
Theragra zo ur genad e rummatadur ar pesked, ennañ daou spesad kar d'al levneg.
Spesadoù
Минтай
Gy (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Gy, gy implijet gant an hungareg evit skrivañ ar son kensonennel [ɟ].
Limerig
Ul limerig (limerigoù el liester), pe limrig (diwar ar ger heñvel e kembraeg), zo un tamm barzhoneg pemp gwerzenn ouzh hec'h ober, gant al linenn ziwezhañ peuzheñvel peurvuiañ ouzh an hini gentañ. Iskis pe farsus e vez peurvuiañ, hudur a-wechoù.
Orin
Daoust ma teu an anv eus ar ger saoznek limerick, an anv roet d'ar stumm varzhoniañ-se e saozneg, hañval-vi ouzh hini kêr Limerick en Iwerzhon e c'hallfe bezañ a orin eus Bro-C'hall. Goude ma seblant kozh ivez ar seurt barzhonegoù berr-berr, ne gaver roud skrivet ebet a-raok 1821 gant Anecdotes and Adventures of Fifteen Young Ladies ha History of Sixteen Wonderful Old Women, hag Anecdotes and Adventures of Fifteen Gentlemen e 1822.
Gerdarzh
Al liamm gant kêr Limnac'h, pe Limerick, en Iwerzhon, a chom gwall zispis.
Ar sevel limerigoù
Diazezet eo al limerig war lec'h an taol-mouezh, ha ne vern ket tre niver ar silabennoù:
Ma lavarer eo savet ar c'hlotennoù war ar patrom a a b b a.
Noordermarkt
Noordermarkt ("Marc'had an Norzh" e nederlandeg) a zo ur blasenn lec'hiet e karter Jordaan en Amsterdam, en Izelvroioù.
Tro-dro d'ar blasenn e kaver tavarnioù ha pretioù. Pep Lun e vez aozet ar marc'had, ha pep Sadorn e vez aozet ur marc'had boued organek gant labourerien-douar. Da Lun e vez aozet ivez ur marc'had gwiad e Westerstraat, e-kichen Noordermarkt.
Limerig
Ar sevel limerigoù
Edward Lear a savas un toullad mat ne rae ket « limericks » anezho, met « nonsense verses ».
Noordermarkt
An anv Noordermarkt a voe aozet e 1616, betek-henn e veze anvet ar blasenn Prinsenmarkt, diwar anv ar ganol Prinsengracht hag a zo tost ouzh ar blasenn. Ur wech echu sevel Noorderkerk e 1623, e voe anvet ar blasenn Noordermarkt. Betek 1655 e voe implijet dreist-holl da vered an iliz.
E-pad an Eil brezel bed e voe aozet ur emvodoù kentañ gant aozerien harz-labour miz C'hwevrer 1941 e Noordermarkt. Ur blakenn da zerc'hel soñj eus an darvoudoù-se a zo ouzh mogerioù Noorderkerk.
Limerig
Ar sevel limerigoù
Ar matematikour Leigh Mercer (1893–1977) a savas al limerig-mañ: Da lenn evel-hen e saozneg
Ha sed al lusk :
Skañvik pe hudur
Alies e vezont diwar-benn ar reizh, ha ne vezont ket fin atav:
Dizereat avat e c'haller bezañ hep gerioù gros:
E SUA eo brudet istor paotr Nantucket : https://en.wikipedia.org/wiki/There_once_was_a_man_from_Nantucket.
Paul Newman
Buhezskrid
Paul Newman a oa bet ganet d'ar 26 a viz Genver 1925 e Cleveland en Ohio. Yuzev alaman e oa e dad ha katolik e oa he mamm, a oa-hi a orin hungarat. Hennezh a rae ur Yuzev anezhañ eñ e-unan. Kemer a reas perzh e brezel ar meurvor Habask etre 1941 ha 1945. Gloazet e oa bet ha difennet e oa bet outañ ober sport. Setu perak en em ouestlas d’ar c’hoariva. Da gentañ en doa studiet an arz dramatek e skol an arzoù dramatek Yale, da c'houde en Actor's Studio e New York, gant Lee Strasberg. Ha setu eñ nebeut amzer goude da vont war al leurenn e Broadway da c’hoari pezhioù evel “Picnic” (1953) pe “The desperate Hours” (1955). Deuet e oa brud warnañ gant ar pezhioù-se.
Limerig
Ul "limerick" saoznek lakaet e brezhoneg
Ur skouer e saozneg, gant Lear:
Paul Newman
Buhezskrid
Adalek 1954 e krog da c’hoari evit filmoù. “The Silver Chalice”, bet sevenet gant Victor Saville, eo anv e film kentañ.
Annus horribilis
Annus horribilis zo ur bomm latin a dalv kement ha bloavezh euzhus, hag a zo bet distaget d'ar 24 a viz Du 1992, pa oa o lidañ 40 deiz-ha-bloaz he donedigezh da rouanez, gant Elesbed II Bro-Saoz da zisplegañ petra he doa bevet a-hed a bloavezh a oa war-nes echuiñ.
Trisopterus
Trisopterus a zo ur genad e rummatadur ar pesked.
Annus horribilis
Un dasson e oa ar bomm-se eus ur bomm all, Annus mirabilis, anv ur varzhoneg gant John Dryden diwar-benn ar bloavezh 1666.
Kofi Annan
Adimplijet eo bet ar bomm gant Kofi Annan d'an 21 a viz Kerzu 2004 :
Juan Carlos I
Juan Carlos de Borbón, roue Spagn, a vevas un taer a vloavezh 2007, a voe lakaet da annus horribilis gant kelouennoù Spagn ar mare.
Paul Newman
Buhezskrid
Plijet e oa bet an dud gantañ er filmoù "The Left Handed Gun”, sevenet gant Arthur Penn (1957), “Cat on a Hot Tin Roof'' hag “Exodus” (1960).
Anhauze
230px|right|thumb|Sede pelec'h emañ Anhauze e [[Nafarroa Beherea.]]
Anhauze (Anhaux e galleg hag ent-ofisiel) zo ur gumun eus kanton Baigorri, e Benafarroa, en Iparralde, en Euskal Herria.
Paul Newman
Buhezskrid
E 1961 en doa c'hoariet er film "The Hustler”. Adc’hoari en doa graet roll e dudenn er film “The Color of Money”, sevenet gant Martin Sorsese (1986). Gant “The Color of Money” e voe enoret Paul Newman gant Oscar an aktor gwellañ en ur roll kentañ.
Filmoù pouezus all zo e filmografiezh : “Cool Hand Luke” (1967), “Butch Cassidy and the Sundance Kid” (1969), The Sting (1973), The Towering Inferno (1974), “''Fort Apache the Bronx” (1981), “The Verdict'” (1982).
Adalek 1959 e voe dedennet Paul Newman gant ar seveniñ filmoù. Kregiñ a reas seveniñ ur film berr : ''On the harmfulness of tobacco”. Da c’houde e kendalc’has war an hent-se gant “Rachel, Rachel (1968). “The Effect of Gamma Rays on Man-in-the-Moon Marigolds (1972), “The Glass Menagerie” (film 1986).
E miz Kerzu 1949 en doa dimezet gant Jackie White. Chomet e oant dimezet betek 1958 ha 3 bugel o deus bet : Scott (1950-1978), Suzan (1953) ha Stéphanie (1954).
Ur Golden Globe Award en doa bet evit "Rachel, Rachel" e 1969 hag Oscar an aktour gwellañ e 1986 evit ar roll c'hoariet gantañ e “The Color of Money, sevenet gant Martin Scorsese.
Ouzhpenn c'hoari er filmoù en doa pledet Paul Newman gant obererezhioù a garitez a bep seurt. Krouet en doa, da skouer, ur merk boued (Newman’ Own) a veze roet ar gounidoù da aozadurioù a garidez evit ar vugale. Aozañ a rae kampoù evit degemer ar vugale klañv gant ar c’hrign-bev ha reiñ a rae arc’hant d'ar c'hreizennoù a zegemer an dud klañv gant an dramm hag an alkool.
E 1968 e oa deuet da vezañ dileuriad Kendivizad Demokratel Chicago evit Connecticut. Kemeret en doa perzh ivez e koulzadoù kabaliñ Eugene McCarthy hag ivez er prezegennoù war an dizarmerezh nukleel a veze aozet gant McGovern.
Limerig
Ul "limerick" saoznek lakaet e brezhoneg
Un doare "troidigezh" e brezhoneg  (gwelloc'h a c'haller ober moarvat):
Eneplimerigoù
Eneplimerigoù pe brizhlimerigoù a vez lavaret a-wechoù eus ar re ne heuliont ket strizh ar reolennoù.
E galleg
Limerigoù gallek a gaver ivez, goude ma n'int ket brudet kenañ.
Pikted
Ar Bikted a oa ur bobl, pe marteze un toullad pobloù, pe veuriadoù, en hanternoz Enez Vreizh da vare an Impalaeriezh roman, en hanternoz da broviñs roman Britannia ha da voger Hadrian. Dont a ra o anv eus an anv Picti, a veze graet anezho gant ar Romaned. Perzh a gemeras ar Bikted en istor hen Bro-Skos betek ar bloavezhioù 900 ha krouidigezh Rouantelezh Alba, a-raok bezañ gouezelaet dre unvaniezh ar pobloù piktek ha gouezelek e-barzh Alba, ma teujont holl da vezañ Skosiz.
Kavet e veze Pikted tro-dro da Vro-Skos an hanternoz hag ar reter, e-lec'h ma kaver broch-où (kreñvlec'hioù, gwelit ), anvioù-lec'h predenek ha mein pikt, e norzh ar stêrioù Klud ha Forth. Krediñ a reer e oa ar Bikted hêred ar Galedoned, ar pobloù all anavezet gant ar Romaned, met tabutoù zo c'hoazh evit gouzout piv e oa ar Bikted. Ur yezh predenek e oa ar pikteg, hervez ul lodenn vras eus ar skiantourien ; marv eo ar pikteg bremañ.
Anavezet e vez ar Bikted kozh dre an henoniezh peogwir n'o deus lezet netra skrivet pe dost. Goude ar kantved e vezont anavezet dre destennoù evel hini Beda Venerabilis Historia ecclesiastica gentis Anglorum, buhez ar Sent pe vloazdanevelloù iwerzhonek.
Anvioù
N'ouzer ket pe anv a roent diwar o fenn, met meur a anv o deus e yezhoù all.
Picti a veze graet anezhe e latin, da gentañ gant Eumenius e 297, ma soñjed e talveze kement ha «tud livet» (eus al latin pingere "livañ", pictus "livet" ; sellit ouzh ar gresianeg πυκτίς "skeudenn"). An anv-se a veze graet gant tud proviñs Britannia, ha gant menec'h Angl ha Saoz, eus tud a veve en hanternoz stêr Klud ha stêr Forth etre an IIIde kantved ha kreiz an. Bec'h o deveze ar Romaned gant pobloù an hanternoz, ar re a oa o chom en tu all da voger Hadrian. Livañ o dremm a rae ar vrezelourien, war a seblant.
O anv e Hensaozneg en deus roet o anv e Skoteg, Pechts, hag e Kembraeg kozh, Fichti. E skridoù en Heniwerzhoneg a veze graet Cruthin (Cruithne en Iwerzhoneg a-vremañ) eus ar Bikted ha eus ur strollad tud a veve e Bro-Ulad (hep liamm diskouezet mat etrezo a-du-all). Gant meur a skiantour e vez kredet e teu an anv-se eus *Qritani, a zo an doare Q-keltiek evit ar *Pritani P-keltiek, en doa roet Britanni, an anv latin evit ar Vrezhoned. Evit tud zo ez eo Cruthin an anv roet d'ar Vrezhoned a veve en hanternoz Moger Hadrian ha ne oa ket aloubet gant ar Romaned.
Goulennoù
N'ouzer ket kalz a dra diwar-benn ar Bikted. Moarvat e tegouezhas ar Bikted a-raok ar Vrezhoned.
Met n'o deus ket peawel gant pobl ar Biktoned e Galia, nemet marteze ar wrizienn *pict-, ha n'eo ket sur eo keltiek anv tud Enez Vreizh.
Daou dra all a chal spered ar glaskerien : Rak mont a reas ar Bikted da get pa vedo Skos o sevel er Grennamzer, war-dro an kantved, enteuzet moarvat gant ar Skoted.
Istor
Deuet e vije ar Bikted koshañ eus an douar-bras war-dro fin ar Ragistor, marteze war-dro ar c'hentañ milved kent JK. Kentañ meneg a gaver anezho eo gant ar prezegour brezhon Eumenius, e 297: « gant an Hibernii (Iwerzhoniz) », emezañ, « ez int enebourien d'ar Vrezhoned ». N'ouzer ket penaos a oa bet savet kengevread ar Bikted e-pad an Henamzer diwezhañ, marteze e oa deuet ar Bikted da unvaniñ evit stourm ouzh ar Romaned. E-pad prantad aloubiñ Enez Vreizh e veze komzet eus Caledonii evit an dud a oa o chom en hanternoz an enez, er menezioù, evel ma oant meneget gant ar jeneral roman Julius Agricola e 80, daoust ma oa pobloù all o vevañ eno evel ar Verturiones, an Taexali hag ar Venicones. An anvioù-mañ, nemet hini ar Galedonii, a oa marteze anvioù adtapet digant ar Vrezhoned pe ar C'halianed. Kavet ez eus bet ur maen m'emañ skrivet anv Caledonii war ur bez, ar pezh a ziskouez eo gwir an anv-mañ.
Kregiñ a ra istor ar Bikted da vezañ skrivet e-pad ar Mareoù Teñval. Etre teir fobl e oa rannet an douaroù a zo Bro-Skos bremañ : restajoù ar Vrezhoned er C'hreisteiz e Ystrad Clud hag e Gododdin, pobloù gouezelek e c'hornôg, e Dál Riata, hag ar Bikted e Bro-Bikt (Pictland e saozneg), en Hanternoz hag er Reter. Deuet eo an Angled da vezañ kreñv a-walc'h evit aloubiñ Gododdin hag un dañjer evit ar Bikted hag ar re all gant o rouantelezh vras, Rouantelezh Northumbria, a drec'has meur a wezh ar C'houezeled e penn kentañ ar, da skouer. Paeañ a rae ar Bikted un truaj dezho betek ren Bridei map Beli en doa trec'het an Angled en Emgann Dunnichen. Eno e oa bet harzet astenn an Angled a oa mistri war Bro-Skos ar c'hreisteiz betek fin mare ar Bikted.
Deuet eo ar Rouantelezhioù Pikt a-benn da vestroniañ Rouantelezh Dál Riata e-kerzh ren Óengus mac Fergusa (729-761), ha goude-se e oa gwan-tre ar rouantelezh ouezel daoust ma oa Rouaned dezhi c'hoazh. Caustantín mac Fergusa (793-820) en deus lakaet e vab Domnall war kador Dál Riata (811-835). E-pad ar mare-se o doa klasket ar Pikted mestroniañ Brezhoned Alt Clut, met ne oant ket deuet a-benn d'en ober.
Troet eo bet an traoù penn-da-benn gant ar Vikinged en Iwerzhon, Enez Vreizh hag e Bro-Skos ivez evel-just. Distrujet a oa bet Dál Riata pa oa savet Rouantelezh an Inizi gant Ketill Flatnefr e-kreiz an, evel Northumbria a oa aloubet gant Rouantelezh York. Evit Ystrad Clud a oa diaes an traoù ivez. Lazhet e oa bet Roue Fortriu Eóganan mac Óengusa, Roue Dál Riata Áed mac Boanta ha kalz a dud all e-pad un emgann a-enep Tud an Hanternoz e 839. Sevel a reas Cináed mac Ailpín diwar an dizeur-mañ hag e diegezh a renas war ar Rouantelezh Pikt e-pad e vloavezhioù diwezhañ betek krouidigezh Rouantelezh Alba, daoust ma oa Cináed nemet Roue ar Bikted ha neket krouer Alba.
Kp (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Kp, kp implijet gant meur a yezh komzet en Afrika evit skrivañ ar son kensonennel /k͡p/.
Pêr Trepos
Pêr Drepoz, pe Pêr Trepoz, pe Pierre Trépos hervez ar galleg, a oa ur skolveuriad breizhat, ganet d'an 31 a viz Genver 1913 e Plozeved, er Vro Vigoudenn, ha marvet en Arzh d'an 12 a viz Genver 1966. Anavezet eo evel yezhadurour, ha komper Per-Jakez Heliaz er skingomz vrezhonek. Skolveurieg e oa war ar saozneg ha doktor war al Lizhiri.
E vuhez
Studiañ a reas e liseoù Kemper ha Roazhon, gant ur yalc'had e 1931 ha 1932. Ac'haleno ez eas da Bariz d'ar Sorbonne e-pad daou vloaz. Skolaer e voe goude e Pont-'n-Abad. E 1938 e teuas da Gemper en-dro evit bezañ kelenner war ar saozneg. Prizoniad-brezel en Alamagn eus Gwengolo 1939 betek Meurzh 1943 e renas un obererezh kuzh a-enep an enebour alaman ken e resevas ar groaz-vrezel evit bezañ bet harp d'an Harzerezh.
E 1946 ez eas da gelenner da Roazhon ha gounit a reas kenstrivadeg ar skolveuriekadur e 1947.
Brudet eo bet e-touez ar vrezhonegerien er bloavezioù 1950 ha 1960 pa c'hoarie sketchoù brezhonek fentus gant Per-Jakez Heliaz war wagennoù Radio-Kimerc'h. Eñ a oa Gwilhou vihan o tivizout gant Jakez Kroc'hen (P.-J. Helias).
Marvet eo bet a-daol-trumm e 1966 pa oa o neuial er mor e-tal enez Arzh (Bro-Wened - Mor-Bihan) ha n'en doa ket bet amzer d'echuiñ e yezhadur met embannet eo bet diwar e notennoù gant A. Hamon ha Pêr-Jakez Helias. Peuzechu e oa e yezhadur neuze un oberenn hogos klok eo, pinvidik-tre ha nes-tre d'ar yezh prezeget gant ar vrezhonegerien a-vihanik ha graet evit bezañ implijet gant pep brezhoneger.
ㅇ
Unan eus lizherennoù diazaez (jamo) ar skritur hangeul (한글, treuzskrivet ivez hankul hervez ar sistem Yale pe c'hoazh Han'gŭl hervez ar sistem McCune-Reischauer) implijet evit skrivañ ar c'horeaneg eo ᄋ, romanekaet ng'' ha distaget [Ø/-ŋ] hervez al LFE.
Paul Newman
Buhezskrid
Anavezet e oa Paul Newman peogwir e ouestle amzer hag arc'hant er sportoù kirri. Perc’henn e oa evit darn war ar marchosi sport Newman/Haas/Lannigan Racing.
E miz Mae 2007 en doa lakaet da c'houzout e paoueze da c'hoari er filmoù dre ma oa klañv gant ar c'hign-bev.
Marvet eo d'ar 26 a viz Gwengolo 2008. 83 bloaz e oa. ans en e di e Westport e Connecticut.
137
890 Ab Urbe Condita = 137 goude J.-K.
Pikted
Istor
E-pad ren mab-bihan Cináed Caustantín mac Áeda (900-943) e teuas Rouantelezh ar Bikted da vezañ Rouantelezh Alba. Marteze e oa Alba an anv a veze roet d'an douaroù-se gant ar Bikted, ha neuze ne oa ket ur c'hemm bras, met peogwir n'ouzer ket petra e oa anv ar Bikted evit ar Bikted o-unan, n'eo nemet martezeadennoù. Ar pezh a chom eo gouezelekadur ar Bikted, a oa kroget rummadoù a-raok, hag a gendalc'has betek ma'z eas ar Bikted hag o yezh da get, marteze e-kerzh an. Diwezhatoc'h e teuas ar Bikted e-barzh ar mojennoù istorel.
Rouaned ha Rouantelezhioù
• Fotla, Atholl er mare-mañ (Ath-Fotla).
• Fib, a zo Fife bremañ, anevezet evel "Rouantelezh Fife" bremañ.
• Ce, lec'hiet e Mar ha Buchan a-vremañ.
• Cait, lec'hiet e Caithness ha Sutherland a-vremañ.
• Fidach, n'ouzer ket pelec'h e oa.
Rouantelezhioù bihanoc'h a oa ouzhpenn ar re-mañ marteze. Arouezioù a ziskouez e oa ur rouantelezh pikt bennak en Inizi Orc'h. Al levr kozh De Situ Albanie n'eo ket an hini gwellañ evit reiñ deomp ar wirionez, ha niver ar rouantelezhioù (a zo 7, unan evit pep mab Cruithne, diazezer ar Bikted) a zegas disfiziañs peogwir eo an niver-se un niver mojennel. Koulskoude e c'hellomp lavarout ne oa ket unanet ar Bikted penn-da-benn.
E-pad istor ar Bikted (da nebeutañ an hini a oa skrivet e-barzh ar C'hronikoù) e oa peurvuiañ rouantelezh Fortriu an hini a oa e penn ar jeu, betek lakaat ar skiantourien da soñjal e oa roue Fortriu ha roue ar Bikted ar memes den. Kredet e veze e oa lec'hiet Fortriu war-dro Perth ha Strathearn, met labourioù nevesoc'h a ziskouez e oa lec'hiet e Moray, a oa kalz brasoc'h eget kontelezh Moray a-vremañ.
Alies a vez lavaret e veze graet gant ar Bikted susit dre ar vamm, hervez mojennoù Iwerzhon hag asuradenn Beda en e istor. Koulskoude a oa bet lâret gant Beda e veze implijet an doare-se ral a wezh. Rouaned ar Bikted da vare Beda a oa Bridei ha Nechtan, mibien Der Illei, o doa goulennet kador ar Bikted dre o mamm (Der Illei) a oa merc'h ur roue pikt. En Iwerzhon e veze heuliet ur roue marv gant un den e oa e dad-kozh ur roue gwezhall. Ur roue ne veze ket heuliet gant e vab dre ret, ha ne oa ket abalamour d'an doare pikt d'ober ar susit, met peogwir e veze dibabet ur breur pe ur c'henderv a oa an diazez hag an aotrouniezh ret evit bezañ ur roue dezho.
Kalz he deus kemmet natur ar roueelezh e-pad mare ar Bikted. Er penn kentañ e ranke ar rouaned ober berzh e brezelioù a-benn kaout aotrouniezh a-walc'h evit chom war ar gador. Goude-se e teuas ar roueelezh da dibersonelaat ha da vezañ lezenneloc'h. Da vare Rouantelezh Alba e oa diazezet ar roueelezh war an Iliz, ha nebeut a diegezhioù a c'halle kontrolliñ ar mont da roue, ar pezh en doa roet ur stabilded pa oa diaesoc'h an traoù e Dál Riata ha Northumbria, en abeg d'o c'hudennoù stabilded nevez dres a-walc'h.
Kredet e vez e teue ar Vormaered da vare ar Bikted, daoust ma oa bet eilet diwar implijoù eus Northumbria. N'eo ket sklaer hag-eñ e oa ar Vormaered ez-rouaned pe pennoù-bras, pe ur meskaj. Eus an Angled e teu ar c'hontelezhioù pikt ivez moarvat.
Kevredigezh
Dre an henoniezh dreist-holl ez anavezer ar Bikted. Diskouez a ra an arouezioù henoniezhel n'eo ket gwall disheñvel kevredigezh ar Bikted diouzh hini ar C'houezeled, hini ar Vrezhoned ha hini an Angled, pe hini ar Saozon zoken. Gallout a reer keñveriañ gant kevredigezhioù keltiek all, evel hini Galia rak-romanekaet, pe hini Iwerzhon an kantved, met n'haller ket mont re bell evelkent rak disheñvel a-walc'h int diouzh kevredigezh Pikted ar  kantved.
Ne chom annez pikt ebet heñvel ouzh ar re a zo bet kavet e-kichen an oppidumoù e Galia pe e kreisteiz Enez Vreizh, na dismantroù kêr ebet. Kêriadennoù bras a-walc'h a oa bet kavet e-kichen kastelloù rouaned evel hini Burghead. N'eus kêr ebet anavezet e Bro-Skos betek an kantved.
N'anavezer ket mat an deknologiezh a veze implijet bemdez, met tost da hini Iwerzhon ha Bro-Saoz an Angled hag ar Saozon e rankfe bezañ. Milinoù-dour a veze implijet, hervez arouezioù kavet gant an henoniezherien, ha fornioù ivez.
Evel laeron-mor e veze anavezet ar Bikted e fin an Henamzer gant Romaned Enez Vreizh, met ret eo derc'hel soñj a oa skañv-tre harz etre bezañ laeron-mor ha bezañ marc'hadourien betek fin ar Grennamzer. Moarvat a oa ar Bikted un tamm eus an daou du. Alies e vez lâret a oa kenwerzh war e ziskar da vare fin ar Henamzer, se zo mont re bell avat. N'eus ket kalz a arouezioù kenwerzh-pell e Bro-Bikt, met kavet e vez listriaj eus Galia da skouer, kaset dre vor Iwerzhon. Kredet e vezer a oa kontrollet ar c'henwerzh-mañ dre Zunadd, e Dál Riata, e lec'h ma veze kavet kalz a listriaj. Beajiñ pell ne veze ket graet bemdez d'ar mare-se, istorioù ar visionerien aet pell a ziskouez ne vezent ket dianav avat.
Gant an dud e vez sellet ouzh ar brochoù evel savadurioù savet gant ar Bikted, met savet int bet e-pad oadvezh an houarn (an hini diwezhañ war-dro 100 GJK)<ref >Armit, Towers In The North, pennad 7. . N'eo ket faos penn-da-benn ar skeudenn-mañ, peogwir e veze bet implijet ar brochoù gant ar Bikted, ha goude mare ar Bikted zoken. Ar savadurioù anvet Crannóg a zeu eus Bro-Skos an Neolitik, met adsavet in bet marteze gant ar Bikted. Tiez e kelc'h a oa ar savadurioù boutinañ pe tiez hirgarrezek gant mogerioù e maen. Meur a iliz a oa savet e koad, met nebeud a oa bet savet e maen adalek an kantved.
Alies e vez lâret e vez ar Bikted tatouet pe livet, met n'eus ket kalz a arouezioù a brou se. Treset en un doare naturel eo bet Pikted, nobled, brezelourien, chaseerien, paotred pe verc'hed, didatou, war mein pikt. Ar mein-mañ o doa skridoù latin hag ogham warno ouzhpenn, skridoù ne oant ket bet digejet c'hoazh. An arouezioù pikt kavet war ar mein a chom digompren c'hoazh. An Arz pikt a c'hall bezañ ranket dindan Arzoù ar Gelted, ha goude dindan Arzoù an inizi pa veze lâret gant ar Varzhed iwerzhonek e oa ar re bikt heñvel outo.
Relijion
Martezeadennoù a zo a lâr e tenne relijion ar Bikted kentañ d'al lies-doue keltiek daoust ma ne chom nemet anvioù-lec'h eus ar mare-se. N'ouzer ket pegoulz eo bet kristenet pennoù bras ar Bikted met mojennoù a lâr a oa aet Sant Palladius da Vro-Bikt goude mont kuit eus Iwerzhon ha mojennoù-all a ra ul liamm etre Abernethy ha Brigit eus Kildare. Sant Padrig a gomz diwar-benn "Pikted abostad" met na ra ket "paganed" eus ar Bikted ar varzhoneg Y Gododdin. Skrivet en deus Beda en doa Sant Ninian troet Pikted ar c'hreisteiz ouzh Doue. Labourioù diwar an henoniezh a ziskouez a oa bet savet ur manati e Portmahomack en ur vro a veze sellet evel unan eus ar re diwezhañ troet ouzh Doue, e fin ar. E-pad ar memes bloavezhioù e veve Bridei mac Maelchon ha Kolomba, met kristenaat ar Bikted a zo padet kalz pelloc'h.
Ouzhpenn Iwerzhon hag Iona a awene Bro-Bikt. Liammet e oa ivez ouzh ilizoù Northumbria evel ma c'heller gwelout e-pad ren Nechtan mac Der Ilei. Argas ar menec'h Iona a c'hellfe bezañ liammet ouzh tabutoù diwar deiziad Pask ha doare ar gern, ha difennet en doa Nechtan an doareoù roman, marteze evit lakaat e dorn war Iliz e vro. Daoust da se e vez gwelet dre an anvioù-lec'h a oa ledan-tre tachenn Iona war Bro-Bikt. An destenn Cáin Adomnáin (lezenn Adomnán, pe Lex Innocentium) a ziskouez a oa breur Nechtan Bridei gwarant Abati Iona.
Lid ar Sent a oa pouezus e Bro-Bikt diwezhañ, evel e pep lec'h kristen. Ar rouaned a c'hallje lakaat ur sant bras da vezañ sant-patrom, evel Sant Pêr evit Nechtan ha marteze Sant Andrev evit en eil Óengus mac Fergusa, kalz a sent bihanoc'h a oa pouezus daoust maz int ankouiet bremañ. Ar sant pikt Sant Drostan a oa heuliet kalz en hanternoz met ankouiet eo bet d'an. Sant Serf eus Cuileann Ros a oa liammet ouzh breur Nechtant Bridei. Seblant a ra o doa ar strolladoù noblañs o sant-patrom-int, hag o ilizoù hag abati-int.
Arzoù
Gwelet e vez arz ar Bikted war maen, war labour-metal ha war traoù bihan e maen hag e arem. Implij a reont ur stumm ispisial eus sevenadur La Tène eus penn-kentañ ar Grennamzer awenet muioc'h-mui gant arz an Inizi ar hag an, dre Iwerzhon ha Northumbria. Ar restachoù splannañ eus ar mein pikt a zo lec'hiet e pep korn Bro-Bikt eus Inverness da Lanarkshire. Savet eo bet ur roll skeudennet eus ar mein pikt gant J. Romilly Allen e Thee Erly Church Monuments in Scotland ("Monumantoù kentañ an Iliz e Bro-Skos" e saozneg) gant o fatromoù hag o arouezioù. A re-mañ a zo peurvuiañ loened, viltañs pikt da skouer, ar "hirgarrez", ar "melezour ha krib", an "daouzisk ha Z-garenn" hag ar "greskenn ha V-garenn" e-touesk meur a hini-all. An daroù-kroaz (evel ma vezont anvet) a zo engravet gant arouezioù pikt, gweadeg enezad ha skeudennoù kristen, daoust maz eo diaes tre da zisplegañ ken uzet ha teñval int. Meur a skeudenn gristen a seblant bezañ awenet gant hengoun an Dornskrid en Inizi.
Labour-metal ar Bikted e vez kavet e pep lec'h tro-dro Bro-Bikt hag e kreisteiz zoken. Seblant a ra o doa ar Bikted mammennoù bras arc'hant, kavet marteze o vrezeliñ er su pe o reseviñ truaj evit mirout anezho hep brezeliñ. An teñzor roman bras kavet e Traprain Law a c'hell bezañ e orin e brezeliñ pe truaj. An teñzor brasañ a orin eus mare ar Bikted a oa bet kavet e 1819 e Norrie's Law e Fife, met strewet eo bet peurvuiañ (lezennoù Bro-Skos e keñver an teñzorioù ne sikour ket kalz evit mirout anezho en ur bern). Kavet eo bet ennañ div blakenn arc'hant hag amailh eus ar, gant unan a ziskouez splann ur Z-garenn miret mat, ar pezh ne c'hoarvez ket kalz.
Goude ar Gristenaat, en hag en  eo bet kemeret gant pennoù-bras ar gevredigezh ur stumm ispisial eus ar vrochenn gelt, a orin eus Iwerzhon. Brochennoù-all gozh eus Iwerzhon a zo bet reizhet gant ar stumm pikt, da skouer brochenn vBreadalbane. Labour-metal ar bikted zo bet awenet ivez gant stummoù loened pe plaenoù a-dreñv eus Iwerzhon. Relegouer Monymusk a ziskouez mat ar meskaj-se .
Yezh
Da get eo aet ar yezh piktek, ha ne vez kavet bremañ nemet e-barzh un nebeud anvioù-lec'h, anvioù tud hag e-barzh skridoù eus ar mare-hont. Diskouez a ra an elfennoù-se e veze komzet gant ar Bikted ur yezh kar d'ar yezhoù predenek, pe ur yezh keltiek enezel da vihanañ. Koulskoude a oa bet kavet skridoù oghamel a ziskoueze ne oa ket marteze ar pikteg ur yezh keltiek. Abalamour da se e oa bet soñjet e vije bet implijet yezhoù all gant ar Bikted e-skoaz ar yezh keltiek.
N'eus ket kalz a skridoù piktek a zo deuet betek hor mare, met diskouez a reont ne oa ket ur sevenadur raklizherennel. Bezañs an Iliz en hanternoz Bro-Skos a ziskouez e oa ezhomm eus tud hag a oare skrivañ ha lenn, ha skeudennoù gwirvoudel zo bet kavet ma weler tud o lenn levrioù. Soñjal a ra d'ar skiantourien e veze desket lenn ha skrivañ gant pennoù-bras an Iliz hag ar venec'h.
An anvioù-lec'h a ro deomp ur c'heal eus al lec'hioù ma veve ar Bikted. Da skouer: ar re rakgeriet gant gerioù kembraek evel Aber, Lhan pe Pit (pe Peth, un "dra") zo gwelet evel lec'hioù ma veve ar Bikted (gwelout Aberdeen, Lhanbryde, Pitmedden h.a., h.a.).
Anvioù-lec'h a ziskouez ivez gounidoù ar gouezeleg war ar pikteg. An anv Atholl, a dalv "Iwerzhon Nevez", a zeu eus an kantved hag a c'hellfe bezañ un arouez eus gounid ar gouezeleg. Soñjal a ra tud zo e oa Athfocla an anv gwir, hag a dalvje "hent an hanternoz", evel an hent da Voray, o kemer an anv gouezelek Athfotla evel un drouklenn dre erlec'hiañ ar "c" gant an "t". E rouantelezh Fortriu e kaver anvioù lec'hioù a c'hallfe diskouez levezon ar gouezeleg.
Ar Bikted el lennegezh hag er sevenadur
Meur a wezh ez eus meneg eus ar Bikted el lennegezh. Rudyard Kipling en deus skrivet un nebeud pennadoù diwar o fenn en e levr Puck of Pock's Hill. Taolennet eo ar Bikted e meur a romant istorel evel The Bridei Chronicles gant Juliet Marillier, a gont istor ar Bikted hag ar C'houezeled e-pad ar kantved. En heuliad Nancy Famer The Sea of Trolls ez eus Pikted faltazi, evel re Anne Rice e-barzh The Lives of the Mayfair Witches. Robert E. Howard en deus skrivet meur a istor gant e benndudenn Bran Mak Morn. Un implij all eus ar Bikted a oa e Kushiel's Legacy, skrivet gant Jacqueline Carrey, a gont troioù-kaer ur plac'h eus Terre d'Ange hag a veaj betek Rouantelezh Alba ha douaroù ar Bikted. Kavet a reer Pikted ivez er rummad Fidelma skrivet gant Peter Tremayne.
Er sinema e vez deskrivet ar Bikted a-wezhioù, da skouer e Conan The Barbarian (1982) ma'z eus ur brezelour pikt c'hoariet gant Franco Columbu. E 2004 a oa bet sevenet King Arthur a zeskriv ar Bikted evel ur bobl hag a vev e-barzh ar c'hoadoù renet gant Marzhin (a zo ur strobineller du). Daoust ma'z int enebourien Arzhur hag e varc'heien e vez graet ur c'hevre ganto evit stourm a-enep ar Saozon. Film Neill Marshall Centurion (2010) a gont stourmoù ur strollad pikt ouzh Lejion ar Romaned. Heñvel eo ouzh film Ducan Kenworthy The Eagle, sevenet e 2011, a gont kest un ofiser roman, mab komandant an lejion, evit adkavout standard al lejion.
Romagna
Romagna zo ur rannvro istorel en Italia, a ya d'ober hiziv, gant rannvro istorel Emilia, ar rannvro anvet Emilia-Romagna.
Kêrioù brasañ Romagna eo Forlì ha Ravenna.
Romagna zo teir froviñs enni: proviñs Ravenna, proviñs Forlì-Cesena, proviñs Rimini hag un darn eus proviñs Bologna (pastellad Imola).
Koekelberg
Koekelberg a zo ur gumun eus Rannvro Brusel-Kêrbenn e Belgia.
Volt
Dont a ra an anv-se diwar an Italiad Alessandro Volta, en doa ijinet ar pil elektrek en 1800.
Bez' ez eo an diferañs potañsiel elektrek a zo etre daou boent eus ur roudad a red ennañ un tredan digemm 1 amper, pa vez ar c'halloudegezh steuziet etre an daou boent-se kevatal da 1 watt (1 V = 1 W.A-1 = 1 J.C-1 = 1 m2.kg.s-3.A-1).
Gb (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Gb, gb implijet gant meur a yezh komzet en Afrika evit skrivañ ar son kensonennel /ɡ͡b/.
Proviñs ar Reter (RDK)
Proviñs ar Reter pe Orientale a zo ur broviñs eus Republik Demokratel Kongo. E biz ar vro emañ ha Kisangani eo he c'herbenn. Bann Ituri, kreizenn Brezel Ituri a zo e Proviñs ar Reter.
Rouzig beg tev
Ar rouzig beg tev (liester : rouziged beg tev) a zo ur spesad golvaneged, Iduna aedon (Acrocephalus aedon kent) an anv skiantel anezhañ.
Yezhoù tibetek ar c'hreiz
Un isskourr eus ar yezhoù tibetek eo yezhoù tibetek ar c'hornôg, ennañ 18 yezh komzet e Tibet, Sina, Nepal, Bhoutan hag India:
Rouzig beg tev
Anvet e voe Muscicapa Aëdon (kentanv) da gentañ-penn (e 1776) gant al loenoniour ha louzawour alaman Peter Simon Pallas (1741-1811).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned dreist-holl ha kemer preizhoù bihan gwech an amzer ivez.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver an daou isspesad anezhañ :
874
Diwar-benn bloavezh 874 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 874
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 874
Yezhoù tibetek rik direnk
Ur bloc'had yezhoù eo ar yezhoù tibetek rik direnk ma vez renket ennañ an holl yezhoù tibetek rik ha n'eus ket tu d'o renkañ e hini ebet all eus an isskourroù eus ar yezhoù-se, ennañ teir yezh komzet en India ha e Nepal:
Ly (lizherenn)
Un divc'hrafenn latin eo Ly, ly implijet gant an hungareg evit skrivañ ar son kensonennel [j].
Emgann Lorette
100 000 soudard ag an daou du a voe lazhet. Gloazet e voe 100 000 soudard a bep tu ivez. Savet ez eus bet ur vered vroadel, enni 20 000 bez, hag un iliz gant Bro-C'hall eno. En eizh karnel ez eus bet beziet en holl 22 970 den dianav.
ㄲ
Unan eus lizherennoù diazaez (jamo) ar skritur hangeul (한글, treuzskrivet ivez hankul hervez ar sistem Yale pe c'hoazh Han'gŭl hervez ar sistem McCune-Reischauer) implijet evit skrivañ ar c'horeaneg eo ᄁ, romanekaet kk'' ha distaget [k'] hervez al LFE.
Altaf Tyrewala
Altaf Tyrewala (marateg: अल्ताफ़ टायरवाला)a zo ur skrivagner indiat bet ganet e Mumbai e 1977. Eno en deus bevet ha studiet, war-bouez un nebeud bloavezhioù tremenet gantañ er Stadoù-Unanet a-benn prientiñ e ziplom MBA (Business Administration). Hiziv an deiz e vez o chom en e c’hêr c’henidik, hag e kas holl e amzer o skrivañ. Lakaet en deus embann e romant kentañ, No God in Sight (Tamm doue ebet war wel) e ditl, e 2005. Embannet eo bet gant Penguin Books India. An droidigezh c'hallek a zo deuet er-maez e 2007, embannet eo bet gant Actes Sud.
Skeuliad Richter
Mentelezh ur c'hren-douar a vuzul an energiezh a vez dieubet e-kerzh ur seism. Seul uheloc'h ar ventelezh, seul vuioc'h ez eus bet dieubet a energiezh gant ar seism. Pa gresker eus 1 war ar skeul e talvez e vez lieskementet dre 30 an energiezh ha dre 10 ampled ar fiñv.
Ar ventelezh hag ar c'hreñvder (evel skeul Mercalli) a zo daou vuzul disheñvel. Ar c'hreñvder a zo ur muzul eus an distruj graet gant ur c'hren-douar.
ㄹ
Unan eus lizherennoù diazaez (jamo) ar skritur hangeul (한글, treuzskrivet ivez hankul hervez ar sistem Yale pe c'hoazh Han'gŭl hervez ar sistem McCune-Reischauer) implijet evit skrivañ ar c'horeaneg eo ᄅ, romanekaet l pe l, r'' ha distaget [l, r] hervez al LFE.
N'ouzer ket pehini eo orin stumm al lizherenn-mañ.
Yezhoù ladakek
Un is-skourr eus yezhoù tibetek ar c'hornôg eo ar yezhoù ladakek, ennañ peder yezh komzet en India ha e Sina:
138
891 Ab Urbe Condita= 138 goude J.-K.
Aktaion
Ar vojenn
Un deiz ma oa o chaseal er menez Kithairon e tegouezhas gant an doueez Artemis (pe Diana gant ar Romaned) a-greiz ma oa-hi o kouronkañ en he noazh. Ken bamet e oa ar paotr dirak he c'hened ma chomas da sellout. Droug a savas neuze en doueez kement ha ken bihan ma voe troet an den e karv ganti ha drailhet ha debret e voe gant e chas. Hervez Diodoros Sikilia hag Euripides n'eo ket abalamour da se e savas droug enni, met abalamour m'en devoa fougeet en he neved e oa gwelloc'h hemolc'her eget an doueez.
Arzourien
Awenet eo bet al livourien-mañ gant ar vojenn:
Yezhoù tchanglaek
Un is-skourr eus ar yezhoù bodek eo ar yezhoù tchanglaek, ennañ ur yezh:
Pandolfaccio Malatesta
Pandolfo IV Malatesta, lesanvet Pandolfaccio (Pandolfo drouk) (1475 – 1534) a oa condottiero italian, aotrou Rimini e Romagna, ha tad Sigismondo Malatesta.
E vuhez
Mab e oa da Roberto Malatesta, ha dont a reas da vout kabiten-jeneral Republik Venezia pa varvas e dad e 1482. Pevar bloaz goude e voe anvet da varc'heg gant roue Naplez, Alfoñs II
En 1495 e voe gopret da gas arme Venezia da emgann Fornovo. Goude elakaas seziz war Novara a oa bet aloubet gant an arme c'hall.
Glageon
Glageon a zo ur gumun eus departamant gall Norzh e Bro-C'hall.
Pandolfaccio Malatesta
E vuhez
Brudet e oa e feulster, e daolioù fall hag e vuntroù, ma sachas kasoni warnañ. En 1497 e emsavas tud Rimini war-lerc'h m'en devoa klasket gwallañ ur plac'h yaouank. Ret e voe dezhañ goulenn skoazell arme Venezia evit mougañ an emsavadeg.
Glageon
kantved
Brezel-bed kentañ: .
Pandolfaccio Malatesta
E vuhez
En 1498, e teuas a-benn d'en em dennañ eus un irienn savet a-enep dezhañ. En 1500 e voe aloubet douaroù Pandolfo gant arme Cesare Borgia, e-keit ma oa ar pab Alesant VI,oc'h eskumunugañ enebour e vab. Dre ma ne gave skoazell ebet gant e sujidi e rankas Pandolfo gaezh kuitaat Rimini evit 2,900 dugad. Mont a reas gant an arc'hant da repuiñ da Venezia e-pad meur a vloaz. Pa varvas ar pab e 1503, ha klañv-fall e vab Cesare, e oa gwanaet kalz kostezenn Borgia; neuze ez eas gant un arme da glask kemer Rimini, met tro-wenn a reas. E 1509 e kemeras perzh en emgann Agnadello.