cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kartennouriezh
XVIIvet-XVIIIvet kantved
Kinniget e voe kartenn hollek Bro-C’hall d’ar roue Loeiz XV e 1747, met pa ne veze roet arc’hant publik ebet evit he c’henderc’hel e tivizas ar c'hartennour gall César-François Cassini (1714-1784) sevel ur embregerezh prevez gant aotre ar roue. Daou vil tric’horn a voe treset (ar 814 kent enno) evit produiñ kartennoù lec’hel 1 linenn evit 1 tezad Pariz o skeul (1/86 400, pa ya 864 tezad Pariz en ul linenn ; 1 tezad Pariz = 1,959576 m). Etre 1747 ha 1793 e voe embannet ha lakaet e gwerzh.
Rakjedet e oa bet embann 180 follenn kartenn, met 165 a oa bet moullet pa voe divizet ma vijent deoget gant ar Republik ha kaset eus boniad an Arsellva d’an Dépôt de la Guerre (dastumlec’h an dafar milourel), pa ne zlee mui enebourien ar vro anavezout tres spis an tiriad.
Pa voe krouet Akademiezh roueel ar Skiantoù Pariz (Académie royale des Sciences de Paris) e 1666 e voe sachet evezh an izili war kraf al lun m’he deus an Douar (la figure de la Terre), rak ur bellenn beurvat e oa hervez diskibled René Descartes hag unan pladet e takad ar pennoù-ahel hervez diskibled Isaac Newton). Evit diskoulmañ ar gudenn e voe divizet kas ur skipailh skiantourien renet gant ar steredoniour breizhat Pierre Louis Moreau de Maupertuis (1698-1759) da Norzh Finland evit keñveriañ hed un derez gwarenn war an hedred gant an hini a oa bet jedet nepell diouzh Pariz. Pa oa an hini kentañ an hini hirañ e voe kadarnaet teorienn Newton.
Divizet e voe gant Akademiezh ar Skiantoù kas ur skipailh all evit muzuliañ 1° gwarenn war un hedredenn a droc’h ar c’heheder e Suamerika, en Ecuador. Ar steredoniour gall Charles Marie de la Condamine (1701-1774), ar matematikour breizhat Pierre Bouguer (1698-1758) hag al louzawour gall Joseph de Jussieu (1704-1779) a voe an tri skiantour pennañ.
–
Pep Stad er bed a glaskas sevel kartennoù ar spisañ ma c’helled rak diorroadur an armerzh hag an deskadurezh a zouge an holl da c'houzout penaos e oa aozet ar bed ha penaos e c'helled beajiñ, ober kenwerzh hag eskemm divizoù. Dre ar wask hag al levrioù skeudennet e veze degaset deskrivadurioù ar broioù pell, ha gwell a-se ma veze degaset kartennoù ouzhpenn.
E Stadoù-Unanet Amerika, daou amsez kevredel a bledas gant ar c’hartennouriezh : an US Coast Geodetic Survey hag an US Geological Survey.
E 1884 e voe bodet e Washington, D.C. Kuzuliadeg etrebroadel an Hedredennoù, a zivizas lakaat hedredenn Greenwich d'an hedredenn orin evit an holl gartennoù-merdeiñ hag an holl gartennoù a-vremañ erziwezh.
Luc’hskeudenniñ an douaroù diwar ur c’harbed-nij a c’hell dibradañ diouto a c'helljod, da gentañ gant aerlistri, da c’houde gant nijerezioù. Implijet e voe ar mekanikoù-se er Brezel-bed kentañ evit ober nijadennoù reizhet gant nijerezioù arbennik.
Gant an urzhiataerezh e voe eilpennet teknikoù ar gartennouriezh, koulz ar savleoù hag ar sevel kartennoù e-unan. Pep luc’hskeudenn tennet diwar nij a c’hell bezañ reizhet en doare da vezañ e-giz ma vije plaen (reizhluc’hskeudenn), ha goude 1978 (loarelloù Transit ha Spot) e voe gallus implijout al lunerezh dre loarell, un diarunusted dindan 5 metrad ganti. "Aerlunerezh" a reer eus ar sevel skeudennoù niverel diwar an uhel.
XXIvet kantved
Pan eo bet gallus amestezañ lestrazoù loarelloù e voe ijinet gant al lu stadunanat ma vije eskemmet arhentoù lec’hiañ hollbad ken e oa anavezet lec’hiadur forzh pe resever/kaser forzh pelec'h. Evel-se e vez goloet ar bed a-bezh gant 6 reizhiad douarlec’hiadur dre loarell (DLL). Goude ar Stadoù-Unanet (Global Positioning System / GPS, 1996-2000), Rusia (GLONASS, 1996-2010), Sina (BeiDou Navigation Satellite System, 2003), Unaniezh Europa (Galileo, 2011), Japan (Quasi-Zenith Satellite System / QZSS, 2021) hag India (Indian Regional Navigation Satellite System / IRNSS, 2023), meur a reizhiad a c’hell bezañ resevet war ur benveg boutin-tre evel ur poellgomzer.
P’eo bet lakaet asambles ar gartennouriezh dre loarell hag ar reizhiad douarlec’hiadur dre loarell e c’hellas embregerezhioù urzhiataerezh bras embann reizhiadoù kartennouriezh enlinenn evit ar bed a-bezh (evit al Loar ivez). Google, Yandex, Here, Tom Tom, Apple, BeiDou : ken implijet int deuet da vezañ ma ne ra mui lod tud gant ar c’hartennoù paper. Dispaket e vez war skrammoù ar c’harbedoù ur sell war gartennnig al lec’hioù m’o deus c’hoant da vezañ.
Google Maps a voe disklêriet e 2003 hag a reas berzh pa ginnige tammoù kartenniñ evit ar beajiñ hag an dezougen a c'heller implijout war pep urzhiataer pe boellgomzer, koulz ha tammoù aerlunioù, met ur reizhiad henchañ hag un etrefas evit atersiñ ha kavout lec'hioù, straedanvioù, stalioù a bep seurt, hag all, eo ivez. Deuet eo kenderc'hadoù ar gartennouriezh da vezañ un dra voutin-tre.
E 2004 e voe lañset an embregenn OpenStreetMap, dezhi ar pal kartenniñ an holl vroioù, a-stroll hag a-youl-vat, diwar an arselloù war al lec'h pe diwar mammennoù stlennoù douaregorel frank. Embregerezhoù digor pe brevez all a ya d'ober ar pezh a vez anvet ar gartennouriezh 2.0.
Kartennouriezh ha galloud politikel-ha-milourel
Brezelekaat eo talvoudegezh pennañ an douaroniezh, hervez an douaroniour Yves Lacoste. Efedus-tre eo bet ar c’hartennoù e-touez an ostilhoù savet diwar ar skiant-se. Savet int bet gant skiantourien a laboure evit ar galloudoù, hag en XIX kantved e voe roet d’al luioù unpiaou ar sevel kartennoù bras o skeul.
Er Rouantelezh Unanet, servij an dafarioù milourel (Board of Ordnance) a gavas e vije aesoc’h difenn Bro-Skos goude emsavadeg ar Jakobidi (Jacobites) (1688–1746) dre sevel kartenn an Uheldirioù. E 1790, ur servij sevel kartennoù a voe diazezet, an Ordnance Survey e anv. Eilañ a reas teknikoù gall an tric’hornegadur evit embann follennoù kartenn vras ar rouantelezh. E Spagn ivez e voe ar c’hartennoù bras o skeul savet gant al lu, a-raok bezañ fiziet en Instituto Geografico Nacional.
Met dispartiet eo bet ar servijoù stlenn douaroniel, an darn vuiañ da vezañ un ensavadur trevourel ; chom a ra servijoù milourel (e Bro-C’hall, ar Service géographique de l’État-major hiziv), ur egorlestraz loarelloù dezho.
Pep morlu a savas ur servij sevel kartennoù-merdeiñ, ken n’hell ket e vagoù bezañ en arvar nag en dourioù broadel nag en dourioù estren. E Bro-C’hall e voe diazezet an Dépôt des cartes et plans de la Marine e 1720 ha deuet eo da vezañ ar Service hydrographique et océanographique de la Marine (SHOM), pemp ensavadur ennañ, hini Brest en o zouez.
Kemmoù teknikel an tresañ
Er c’hantvedoù kent ar, teknikoù ar sevel kartennoù a denne da vinvioù ar skrivañ : pluennoù, broustoù, barroù-livañ, perzhioù ar parchoù… Nebeut-tre a skouerennoù a veze fardet, hepken evit ar vegenn bolitikel pe gefredel.
Dre implijout binvioù evit muzuliañ an hedoù, ar c'hornioù ha saviadoù ar c’horfoù-egor e voe kaset ar sevel kartennoù trema ar matematikoù ha rannoù ar skiant-se evel ar ventoniezh hag an tric’hornegadur ; da skouer kartenn Bro-C'hall (Gallia), embannet e 1525 gant ar matematikour gall Oronce Fine (1494-1555). Pelloc’h e teuas araokadennoù ar mekanikoù : ar waskerell er ; ar c'hard-kelc’h e kreiz ar  ; an nonius ijinet gant ar Portugalad Pedro Nunes (1502-1578) evit jediñ lec’hiadurioù resis. En e voe ijinet ar padventer evit jediñ an amzer merdeiñ ha dezastum lec’hiadur ar vag dre genveriañ gant hini ar stered. War an douar e voe ijinet benvegoù hezoug a bep seurt evit muzuliañ an hedoù hag ar c'hornioù.
Kemmoù bras a zeuas e-keñver ar skor ma vez lakaet al labour warnañ pa zeuas amzer ar wask, a c’helle degemer koadengravadurioù, krafengravadurioù (engravadurioù war vetal) hag arouezennoù. Pa greske barregezhioù ar grafengraverien e teuas ar c’hartennoù da vezañ aesoc’h da lenn ha kemplesoc’h. Pelloc’h, en XIX kantved, ijinadenn ar maendreserezh a zegasas un doare da fardañ kartennoù marc’had-mat da vezañ dasparzhet a-viliadoù gant ar moullerezhioù herrek. Araokadennoù graet e-barzh al luc’hgimiezh a zegasas moulladennoù spisoc’h ha stabiloc’h.
Un emdroadur war daou lamm eo degouezh an tresañ leviet gant an urzhiataerezh, en deus degaset an treselloù emgefreek evit sevel kartennoù bras. Ur bazenn ouzhpenn, ha pep moullerez hiniennel a c’hall moullañ kartennoù. Erziwezh ez eo deuet da vezañ boutin studiañ kartennoù war ur skramm.
Teir familh teknologiezhioù zo deuet da vezañ pileroù ar gartennouriezh : computer-aided design (CAD ; "tres ameilet dre urzhiataerezh" - TAU), ar reizhiadoù stlenn douaroniel hag ar meizantoù skeudenniñ arbennik. Boniet e vez ar stlennoù douaregorel en urzhiataerioù ken e vez adtapet diwar c'houlenn. Pep stlenn a c'hell bezañ implijet evit sevel war ar prim kartennoù oberiant hag etreoberiat. Ken heloc'h ha ken efedus eo an dafar teknikel evit ar savleoù war an dachenn (urzhiatarerioù kaletaet, roudennerioù, ardivinkoù laser) ma 'z eo aet ar sevel kartennoù da vezañ un ober prim.
Glennadurel ha loadoniel
Dre zeouezañ spisoc’h al lec’hioù gant o ferzhioù torosennadurel ez eo deuet da vezañ glennadurel (topografek) meur a gartenn savet adalek an XIX kantved. Mar ne zegas nemet un nebeud eus perzhioù an takad e lavarer ez eo loadoniel (topologek) ar gartenn, ken e vez graet un tres (tres ur gêr, da skouer) eus ar gartenn eeunaet-se. Savet e vez tresoù an dezougerezhioù (trenioù, kirri-boutin…) hep mirout ur skeul unvan ha gant linennoù eeunaet. Azasaet eo an tres diwar ar mennad degas ditouroù bevennet mat d’an dud o deus ezhomm kompren buan penaos e c'heller mont ag ul lec'h d'egile. Ar c'hartennoù-hentoù zo ur skouer vat eus ar c'hartennoù loadoniel.
Dibab an ditouroù diwar ar mennad
Kartennoù kempenn ha brav a laka an dud da grediñ start ez eo diles an traoù dispaket. Da gentañ holl ez eo ret dibab un titl a-feson a grou ul liamm etre an arouezennoù hag ar meiz ken e ro lañs d’an dielfenniñ.
Gant ar gartennouriezh a-vremañ e c'heller kavout ur gartenn diwar-benn dodennoù diniver, evel diabarzh ar c’horfoù koulz hag ar c’hiberegor.
Anvadur dre gendiviz emplegat
An darn vuiañ eus ar c’hartennoù a zispak elfennoù lizherennet : lec’hanvioù, anvioù boutin, alc’hwezioù ha notennoù ne c’hell ket al lennerien tremen hepto. Fardet e vezont evit bezañ komprenet gant implijerien ur yezh pe meur a hini. Gwashoc’h e vez an diaesterioù pa vez lizherennegoù ha ne vezont ket anavezet gant an holl. A-wezhioù ne vez ket kempoell an anvadur pa vez mesket doareoù hengounel ur yezh gant stummoù lec’hel. Da skouer, kinniget e vez d’ar c’hallegerien kartennoù Rusia gant treuzskrivadurioù diwar al lizherenneg kirillek, met an doare hengounel a chom merket evit lod kêrioù bras (Москва Moskva → "Moskva", "Moscou"). An treuzskrivadur diwar ar skritur arabek a degas diforc’hioù evit lec'hanvioù treuzyezhet (المخا Al-Mukha → "Moka", "Mocha", "Mokha", "Mokka", e Yemen). Pa vez un adreizhadur en doare da dreuzskrivañ e weler an anvioù o kemmañ, evel Beijing (北京, Běijīng), kêr-benn Sina, a zo bet Pekin evit ar c’hallegerien (reizhiad an École française d'Extrême-Orient / EFEO) ha Peking evit ar saoznegerien (reizhiad Wade-Giles).
Kartennoù liesyezhek a vez savet pa vez meur a yezh ofisiel en ur vro : e Suis e weler kartennoù gant peder yezh (alamaneg, galleg, italianeg ha romañcheg).
Skeul
Peogwir ez eo pep kartenn un deouezad bihanaet a-galz eus un dachenn ez eus ur c’heñver a-fed ment ar gartenn ha ment an tiriad ma tenn dezhañ. Ur skeul a vez jedet evit an derc'hennad, a vez diskouezet dindan stumm ar rann diwar unan dre ar gevatalenn : Da skouer, mard eo 6 cm (0,06 metr) an hed etre Loudieg ha Pondivi war ar gartenn (ment manat) evit diskouez 15 km (15 000 metr, ment gwerc'hel), ar skeul zo (da lavaret eo 1/250 000, 1 cm evit 2,5 km).
Dibab skeul ar gartenn eo ar pep pouezusañ rak ret eo azasaat gorread an takad a glasker kartenniñ, spisted an traezennoù dispaket ha ment ar gartenn. Pa vez bras ar skeul (ur rann eo) e vez bihan ar ranner ha pa vez bihan e c'hell tizhout 80 000 ha muioc'h.
Ar c'hartennoù enlinenn o deus perzhioù dibar e-keñver ar re war baper : kartennoù link int, pa c'heller kemmañ ar bastell-vro a vez diskouezet, hag un ugentad skeulioù d'an nebeutañ a c'heller lakaat da zibunañ evit bihanaat ar pezh a weler war ar skramm (evit gwelet un dachenn vrasoc'h) pe e vihanaat (evit gwelet un dachenn vihanoc'h, muioc'h a vunudoù enni).
Arouezskrivadur kartennel
Kempennet e tle bezañ ar gartenn evit ma c'hellfe un den diboullañ kement ditour a zo dedennus evitañ, dre ur stellad arouezioù a gas war-eeun d’ar c'healioù. Ezhomm zo eus un alc'hwez a zispak keit-ha-keit an arouezioù hag o displegadennoù. Titl ar gartenn eo an alc'hwez pennañ, distag pe get, ma vez meneget pe zachenn a zo aroueziet ha deouezet.
War gostez ar gartenn peurliesañ e kaver roll an arouezioù gant o displegadennoù ; diret eo un nebeud anezho : ar reteradur (dre ur bir pe rod an avelioù), skeul an hedoù, bannerezh ar gartenn. Ditouroù all zo ivez : mammennoù, gwirioù miret, embanner ha notennoù teknikel.
A-bouez-bras eo dibab ha kempenn al livioù pa vez un niver divent anezho : 16 777 216 (224) dre urzhiataerezh. Ret eo heuliañ reolennoù war gempenn al livioù evit ma ne vo ket takadoùigoù harz-ouzh-harzh a-liv an eil gant egile. Harpet e vez al labour gant an urzhiataerioù, a c’hell jediñ ar pezh a vez gwelloc’h evit al lennerien.
Hollekadur
Sevel ur gartenn zo kemer divizoù resis a-zivout ar pezh a vo diskouezet, ha plegañ dirak ar fed ma ne c’heller ket silañ pep traezenn aroueziet betek ma vije re leun ar gartenn ha diaes da lenn, pe zistummet gant arouezioù kuzhet dindan reoù all. Seul vihanoc’h ar skeul, seul nebeutoc’h a draezennoù dispaket. "Hollekadur kartennel" a vez graet eus ar c’hempenn a zle bezañ graet pe gant an dorn pe gant jedadennoù an urzhiataer evit digreskiñ an arouezioù d’o azasaat da vent ur gartenn bihanoc’h e skeul pe evit ar c’hontrol.
Meur a hentenn a c’hell bezañ dibabet : eeunaat, dilemel, kendeuziñ, skañvaat, kreñvaat, kenstrollañ, ha krouiñ arouezioù arbennik.
Bannerezhioù
Hentennoù evit diskouez tachennoù kromm war ur skor plat eo ar bannerezhioù ; seul vrasoc'h an dachenn a venner kartenniñ, seul grommoc'h eo. Ret eo neuze ober un treuzvarc’had etre pellennegezh ar Voul Douar ha plaended ar gartenn, ha kalz bannerezhioù zo bet ijinet adalek an Azginivelezh. Ne ra ket dave d’ur bannerezh mentoniel, d’un treuzfurmadur plaen e ra e gwirionez. Ar gartennourien a rank dibab ar bannerezh hervez ledander ar gartenn hag ar mennad pennañ. Hiziv e vez implijet kalz ar bannerezh Winkel-Tripel evit sevel kartennoù, met meur a vannerezh a vez implijet evit ar skeulioù uhelañ. E Bro-C’hall ez eo bet dibabet ar bannerezh Lambert93 evit ar c’hartennoù a zo aotreet gant ar Stad.
Fazioù hag ouzhpennadennoù er c’hartennoù
Estreget ar fazioù a zeu eus savleoù direizh pe ziglok e kaver fazioù dre youl, anvet Easter eggs "vioù Pask" e saozneg, e tresoù ar c'hêrioù peurliesañ : ur straed pe ur gêriadenn ha n’eus ket anezhi, da skouer, ken e c'hall servijout da brouiñ ez eo bet eilet ar gartenn a-enep al lezenn. Oberennoù kefredel eo ar c’hartennoù hervez Emglev Bern (1886). Ritennoù a vez silet er c’hartennoù evit klask mirout outo a vezañ eilet, evel ma vez graet er bilhedoù-bank.
Glazaour Timor
Ar Glazaour Timor a zo ur spesad golvaneged, Oriolus melanotis an anv skiantel anezhañ.
Kartennouriezh
Fazioù hag ouzhpennadennoù er c’hartennoù
Pa c’hell ar c’hartennoù bezañ un afer Stad pe vilourel ez eus bet fazioù lakaet a-ratozh ha tresoù dilec’hiet evit abegoù politikel.
Glazaour Timor
Anvet e voe Mimeta melanotis (kentanv) da gentañ-penn (e 1850) gant an evnoniour gall Charles Lucien Bonaparte (1803-1857).
Radinghem
Radinghem a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Tacoma (Washington)
right|250px|border Tacoma zo ur gêr lec'hiet e kornôg-kreiz stad Washington er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 203 397 a annezidi o chom enni.
Radinghem
Kantved
.
Rhinoplax
a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1841 gant al loenoniour alaman Constantin Wilhelm Lambert Gloger (1803-1863).
Dont a ra e anv eus ar gerioù henc'hresianek ῥίς (fri e brezhoneg) ha πλάξ (plakenn e brezhoneg).
Glazaour Timor
Annez
Brosezat eo ar spesad en inizi 'zo — Rote, Semau ha Timor — eus Inizi bihan ar Sounda (Indonezia).
Rummatadur
Betek miz Mezheven 2021, ar spesad en deveze daou isspesad — O. m. finschi ha melanotis — kent na voe lakaet an hini kentañ da wir spesad : Oriolus finschi.
Eugène
Eugène  zo un anv-badez gallek hag afrikanek, a orin gresianek.
Gerdarzh
Diwar Εὐγένιος (Eu̍génios),  mat-ganet.
Olivier Morel de La Durantaye
Olivier Morel, aotrou La Durantaye (17 a viz C'hwevrer 1640 er C'havr - 28 a viz Gwengolo 1716 e Saint-Vallier) a oa ur ofisour breizhat e Frañs-Nevez.
Yaouankiz ha bloavezhioù kentañ e Frañs-nevez
Olivier Morel, aotroù La Durantaye, a voe ganet d'ar 17 a viz C'hwevrer 1640 e maner ar Chaussée er C'havr (Bro-Naoned), badezet d'an 23 a viz Mae 1641 er C'havr (Itron-Varia), ha mervel a reas d'an 28 a viz Gwengolo 1716 ha douaret e voe d'an 30 a viz Gwengolo 1716 e Saint-Vallier, proviñs Kebek, e Kanada.
E gerent e oa Thomas Morel (Pierre & Jeanne Symon), floc'h, aotrou La Durantaye & Alliette du Houssay (Louis & Renée Le Royer), dimezet er C'havr (Itron-Varia) d'an 30 a viz Genver 1631. Dont a rae ar familh Morel eus noblañs marc'heien Dugelezh Breizh. Erruout a reas e Frañs-Nevez evel kabiten rejimant Carignan-Salières e 1665. Dimeziñ a reas e Kebek (Itron-Varia) d'ar 14 a viz Gwengolo 1670 gant Françoise Duquet (Denis & Catherine Gauthier), ha 9 bugel o devoe (daou anezho a chomas bev war o lerc'h). Gounit a reas Olivier Morel koñsedadenn aotrouniezh La Durantaye d'an 29 a viz Here 1672, ha goude hini aotrouniezh Kamouraska d'ar 15 a viz Gouere 1674.
E vicher a vilour er "Pays d'en Haut"
Olivier Morel, kenwerzher feurioù anezhañ, a voe anvet da gomandant Kreñv Buade e 1683, ur post milourel ha kenwerzhel bras er Pays d'en Haut savet, e-touez abegoù all, evit gwareziñ ar Gefridiezh Saint-Ignace staliet nepell alese. E penn ar c'hreñv-se e voe betek 1690.
E 1684 e voe savet un ergerzhadenn-vrezel gant ar gouarnour Joseph-Antoine Le Febvre de La Barre a-enep an Irokezed hag anvet e voe Olivier Morel e penn ar soudarded .Sevel a reas Greysolon Dulhut ha Nicolas Perrot, gant poan, un arme bihan a 500 den, hag ivez Amerindianed eus Saint-Ignace kendrec'het ma oant bet gant an tad Jean Enjalran da gemer perzh en ergerzhadenn hag a loc'has e miz Gouere 1684,. Koulskoude ne voe emgann ebet dre ma voe kemennet dezho war an hent e oa bet sinet un emglev peoc'h.
Kemer a reas perzh en un ergerzhadenn nevez a-enep an Irokezed e miz Gouere 1687, ar wech-mañ e penn un arme ouzhpenn 600 den, ha kemer a reas e lod e dismantr meur a gêriadenn eus meuriad an dTsonnontouan-ed.
Kresket e voe aotrouniezh La Durantaye e 1693 ha c'hoazh e 1696. E 1701 e roas an hanter d'e vab Louis-Joseph.
Anvet e voe Olivier Morel de La Durantaye kuzulier e Kuzul meur Frañs-Nevez d'ar 16 a viz Mezheven 1703.
Semproniano
Semproniano a zo ur gumun eus Italia e proviñs Grosseto, e rannvro Toskana.
Republik Pobl Louhansk
Republik Pobl Louhansk (RPL er stumm berr, e rusianeg Луганская Народная Республика, Louganskaya Narodnaya Respoublika) zo ur republik disrannour eus Ukraina en oblast Louhansk savet d'ar. D'ar e voe anavezet he dizalc'hidigezh gant Rusia.
Aloubadeg Ukraina gant Rusia e 2022
E-kerzh aloubadeg Ukraina gant Rusia e 2022, nerzhioù lu an RPL a oa bet o stourm gant nerzhioù Kevredad Rusia a-enep Ukraina. D'an 3 a viz Gouhere 2022, Rusia en doa embannet e bet aloubet holl Oblast Louhansk.
Dmitry Medvedev, bet prezidant Rusia ha goude-se bes-rener Kuzul Surentez Rusia, en devoa diskouezet e miz Gouhere 2022 ur gartenn ma oa bet staget un darn eus Ukraina gant an RPL ouzh Kevredad Rusia.
Seggiano
Seggiano a zo ur gumun eus Italia e proviñs Grosseto, e rannvro Toskana.
Cristóbal de Castillejo
Cristóbal de Castillejo (Ciudad Rodrigo, 1494 - Vienna, 1576) a oa ur skrivager spagnolek. Sekretour e oa gant breur an impalaer Karl V en Aostria.
Aithiopia
Aithiopia (Αἰθιοπία / Aithiopía, eus αἴθω / aíthô « deviñ » hag ὤψ / ốps, « dremm ») zo anv ur vro e mojennoù Hellaz kozh.
Mojenn
Hervez ar vojenn e oa ganet Faethon eus paradur Helios hag an Okeanidenn Klimene, pried Merops, roue pobl Aithiopia.
Devezh an 10 a viz Eost 1792
Devezh an 10 a viz Eost 1792 (galleg: Journée du 10 août 1792) zo un emsavadeg a c'hoarvezas e-kerzh an Dispac'h Gall, hag unan eus an darvoudoù pouezusañ goude ar 14 a viz Gouhere 1789 ma voe kemeret ar Bastille. A-wechoù e vez lesanvet gant an istorourien an « Eil Dispac'h ». Aozadur an devezh-se a oa bet gant Kumun emsavet Pariz ha gant Kevrennoù dispac'hel Pariz. Taget hag aloubet e oa bet Palez an Tuileries, sez ar galloud seveniñ. Ar wech kentañ eo, abaoe penn kentañ an Dispac'h gall, e oa bet menet un devezh reveulzier a-enep ar Vodadeg Vroadel Lezennel. An devezh reveulzier-se a welas kouezhadenn ar Vonarkiezh vonreizhel. Ken luziet eo bet an aozadur hag ar munudoù ma z'eo dibosubl gouzout resis piv pe peseurt luskad a zo bet penn an emsavadeg.
Cristóbal
Cristóbal zo un anv-badez spagnolek, par d'an anv brezhonek Kristol.
Lec'hioù
Cristóbal
Devezh an 10 a viz Eost 1792
Devezh an 10 a viz Eost 1792 a zo bet ivez hini penn kentañ ar Spont Bras, a baouezo goustadik adalek Lazhadegoù Gwengolo. Echuet eo gant kentañ emvod ar Vodadeg Vroadel d'an 20 a viz Gwengolo 1792 hag an trec'h e-pad Emgann Valmy, memes devezh ha brudet betek Pariz an devezh war-lerc'h. An emsavadeg hag an dilerc'hioù a vez lakaet da dalvezout dindan an droienn « an 10 a viz Eost » ; graet e vez ivez « Devezh an 10 a viz Eost », « Kemeridigezh an Tuileries », « Emsavadeg an 10 a viz Eost » pe « Lazhadegoù an 10 a viz Eost » c'hoazh. E Suis, lec'h ma oa orin ar warded gant ar memes anv, an devezh a vez graet « lazhadeg an Tuileries » eus outañ.
542
Diwar-benn ar bloavezh 542 en deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez: Rummad:Ganedigezhioù 542
Marvioù
Gwelet ivez: Rummad:Marvioù 542
Sourdeval
Sourdeval a zo ur gumun eus departamant Manche e Bro-C'hall.
Istor
Kresket eo bet d'ar 1 a viz Genver 2016 goude bezañ bodet gant Vengeons d'ober ur gumun nevez.
Capalbio
Capalbio  a zo ur gumun eus Italia e proviñs Grosseto, e rannvro Toskana.
San Giuliano
San Giuliano zo un anv italianek ha hini meur a lec'h ha meur a zen.
Vancouver (Washington)
Skeudenn:Meurastumm.png Evit sterioù all an anv Vancouver, gwelit ivez ar pennad Vancouver (disheñvelout). right|250px|border Vancouver zo ur gêr lec'hiet e mervent stad Washington er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 161 791 a annezidi o chom enni, pa oa 46 380 hepken e 1990. War ribl ar stêr Columbia emañ, e-tal Portland, kêr vrasañ stad Oregon.
Anvet e voe ar gêr diwar anv an ergerzhour saoz George Vancouver, ha savet e voe araok kêr Vancouver e Kanada, 500 km muioc'h en Norzh.
Follonica
Follonica  a zo ur gumun eus Italia e proviñs Grosseto, e rannvro Toskana.
Cinigiano
Cinigiano a zo ur gumun eus Italia e proviñs Grosseto, e rannvro Toskana.
Roccalbegna
Roccalbegna a zo ur gumun eus Italia e proviñs Grosseto, e rannvro Toskana.
Sainte-Adresse
Sainte-Adresse zo ur gumun eus Normandi, a-stok ouzh an Havr-Nevez, en departamant Seine-Maritime. Kêr-benn Belgia e oa e-pad ar brezel-bed kentañ.
Eugenia
Eugenia zo un anv-badez spagnolek ha roumanek.
Bellevue (Washington)
Er bloavezh 2010 e oa 122 363 a annezidi o chom enni.
Henry Fuseli
Henry Fuseli (saozneg : /ˈfjuːzəli, fjuːˈzɛli/) pe Johann Heinrich Füssli (alemaneg : /ˈfyːsli/), bet ganet d'ar 7 C'hwevrer 1741 e Zürich ha marvet d'ar 17 Ebrel 1825 e Londrez, a oa ul livour suis hag un arzskrivagner a vevas e Bro-Saoz. Meur a hini eus e oberennoù, evel The Nightmare, a glask skeudenniñ an dreistnaturel.
Bernarda
Bernarda zo un anv-badez spagnolek, kroatek ha slovenek.
E spagnoleg eo stumm benel an anv-badez gourel Bernardo.
Orbetello
Orbetello  a zo ur gumun eus Italia e proviñs Grosseto, e rannvro Toskana.
Gwalldaol an 29 a viz Du 2019 e Londrez
D'an 29 a viz Du 2019 e Londrez, Usman Khan, a oa bet dieubet diouzh an toull-bac'h lec'h ma oa bet kaset evit bezañ meulet ar sponterezh, en deus taget 5 den gant ur gontell e kreiz kêr. Lazhet e oa bet daou zen.
El atacante asistía a una conferencia de rehabilitación de delincuentes en Fishmongers Hall cuando amenazó con detonar lo que resultaría ser un falso cinturón bomba y comenzó a atacar a las personas con dos cuchillos Ar paotr a oa o kemer perzh en un emvod evit addegas o enor da dud kondaonet, e Fishmongers' Hall, pa oa bet o c'hourdrouz en em lazhfe dre un darzhadenn emlazh. Dres goude-se e oa bet o tagañ tud gant div gontell en e zaouarn. Daou zen a oa bet lazhet e-touez an arvesterien. Meur a arvester a oa bet o stourm a-enep ar sponter, lod o devoa taget Khan gant ul lazher-tan ha memes gant gant ur stilhon Narwal pa oa o vont kuit diouzh ar sal emvod. Deuet e oa an dud a-benn da lakaat ar sponter war al leur pa oa erruet war al London Bridge ha skoet gant un ofiser polis. Dalc'het e oa bet ouzh al leur betek ma errufe poliserien all. Lakaet e oa bet an dud all a-gostez ha tennet e voe war ar sponter.
Boris Johnson, ar C'hentañ ministr saoz, ha maer Londrez, Sadiq Khan, o deus enoret nerzh kalon an drevourien hag ar servijoù surentez ha sikour o deus talet ouzh an dagadenn.
Strigidae
Strigidae a zo ur c'herentiad e rummatadur an evned, ennañ touded ha kaouenned, Strix ar genad skouer anezhañ.
Diouzh Doare 9.1 an IOC World Bird List ez a pevar genad warn-ugent d'ober ar c'herentiad hiziv an deiz :
Manciano
Manciano a zo ur gumun eus Italia ha pennlec'h proviñs Grosseto, e rannvro Toskana.
Eugénie
Eugénie zo un anv-badez gallek, diwar an anv gregach Εὐγενία (Eu̍genía).
Matrice
Matrice zo ur gumun en Italia, e proviñs Campobasso, e rannvro Molise.
Montecincla
a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 2017 gant ar skiantour indezat V.V. Robin hag e genlabourerien.
Spesadoù
Pevar spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
Annezva
Brosezat int e mervent India (Ghat).
Rummatadur
Renket e vezent er genad Trochalopteron kent : ar pevar isspesad eus Trochalopteron cachinnans (T. c. cachinnans ha jerdoni) ha Trochalopteron fairbanki (T. f. fairbanki ha meridionale) a yeas d'ober ar genad nevez.
Planques
Planques a zo ur gumun eus departamant ar Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
J'élève mon enfant en breton
« J'élève mon enfant en breton » zo ul levr gallek gant Mikael Madeg diwar-benn an desevel bugale e brezhoneg.
Gavorrano
Gavorrano a zo ur gumun eus Italia e proviñs Grosseto, e rannvro Toskana.
Olympia (Washington)
Olympia eo kêr-benn stad Washington er Stadoù-Unanet. Er bloavezh 2010 e oa 46 478 a annezidi o chom enni. Penn-lec'h kontelezh Thurston eo ivez.
Grosseto
Grosseto a zo ur gumun eus Italia ha pennlec'h proviñs Grosseto, e rannvro Toskana.
Septeto Nacional
Ar Septeto Nacional zo ul laz-seniñ kuban, savet gant Ignacio Piñeiro, a oa Asturian e dad hag a savas kan broadel Asturiez. Carlos Embale zo bet pell o kanañ evit al laz. E 2004 e oa ar bladenn  Poetas del Son war raklistenn ar Grammy Awards.
2016
E Genver 2016 e oant o seniñ e New York:
Liammoù diavaez
- O seniñ hag o kanañ :
Godfrey Gao
Godfrey Gao (sinaeg: 高以翔, Gāo Yǐxiáng)n ganet d'an 22 a viz Gwengolo 1984 hag aet da Anaon d'ar 27 a viz Du 2019, a oa un top model hag aktour taiwanat-kanadian. Deskrivet e oa bet evel ar c'hentañ paotr supermodel aziat,, Gao e oa ar c'hentañ paotr top model a orin aziat o vezañ implijet evit ur c'hampagn evit Louis Vuitton. Evel aktour e oa bet brudet evit e rolloù evel Magnus Bane er film The Mortal Instruments: City of Bones embannet e 2013, hag evit e roll penn er stirad er skinwel sinaat Remembering Lichuan.
Doualaeg
Doualaeg (skrivet ivez Duala, Diwala, Dwela, Dualla ha Dwala) a zo ur yezh eus Kameroun.
Dissais
Dissais a oa ur gumun e departamant Vande, e Bro-C'hall.
Guarânia
Guarânia zo un doare sonerezh eus Paraguay hag a gaver ivez e Brazil. Tonioù minor, goustad, eo an tonioù guarânia.
Krouet eo bet an doare-se en Asunción gant ar soner José Asunción Flores, en 1925.
Pitigliano
Pitigliano  a zo ur gumun eus Italia ha pennlec'h proviñs Grosseto, e rannvro Toskana.
19vet Rujumant Troadegiezh (lu gall)
An 19vet Rujumant Troadegiezh a oa ur rejumant eus an tirlu gall (lu gall).
Alopecoenas erythropterus
Alopecoenas erythropterus (Gallicolumba erythroptera kent) a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hColumbidae.
19vet Rujumant Troadegiezh (lu gall)
Soudard breizhat fuzuilhet gant al lu gall
Fuzuilhet e voe ur soudard breizhat ag ar rejumant gant al lu gall:
Alopecoenas erythropterus
Anvet e voe Columba erythroptera (kentanv) da gentañ-penn (e 1789) gant an naturour alaman Johann Friedrich Gmelin (1748-1804).
Boued
Bevañ a ra diwar zelioù, greun ha struj.
Annez hag isspesadoù
Ar spesad edo brosezat an daou isspesad anezhañ :
Scarlino
Scarlino  a zo ur gumun eus Italia ha pennlec'h proviñs Grosseto, e rannvro Toskana.
Rhinoplax vigil
a zo ur spesad kalaoed eus ar c'herentiad Bucerotidae. Ar spesad nemetañ an hini eo er genad Rhinoplax.
Annezva
Kavout a reer ar spesad e Borneo, Ledenez Malaysia ha Sumatera.
Eutrichomyias rowleyi
Eutrichomyias rowleyi a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Monarchidae. Ar spesad nemetañ er genad Eutrichomyias an hini eo.
Eugénie Buffet
Eugénie Buffet, ganet e 1866 e Tlemcen (Aljeria) ha marvet e 1934 e Pariz, a oa ur ganerez c'hall lesanvet La Cigale nationale ("ar Skrilh vroadel) ha Caporal des poilus ("Korporal soudarded ar Brezel-bed kentañ").
Eutrichomyias rowleyi
Anvet e voe Zeocephus rowleyi (kentanv) da gentañ-penn (e 1878) gant an naturour alaman Adolf Bernhard Meyer (1840-1911) : dougen a ra anv an evnoniour amatour saoz George Dawson Rowley (1822-1878).
Ne oa ket bet gwelet ar spesad abaoe 1873 betek ma voe adkavet e miz Here 1998 e koadegi menez Sahendaruman, el lodenn greisteiz eus Sangir, un enezenn er-maez da Sulawesi an Norzh (Indonezia).
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned ha divellkeineged bihan all.
Annez
Emañ brosezat ar spesad e Sangir.
Eva Griñán
Eva Griñán pe Eva de la Caridad Griñán González (Santiago de Cuba 1946-2013) a oa ur ganerez kuban.
Mont a reas ivez da ganañ d'an Unvaniezh Soviedel, da Hungaria, Polonia, Bulgaria, ha da inizi Barbados, Granada ha Curaçao.
Nebeud a-raok mervel e kemeras perzh gant 75 arzour kuban en enrolladenn ar ganaouenn "Guantanamera", gant ar strollad Playing for Change.
Roccastrada
Roccastrada a zo ur gumun eus Italia e proviñs Grosseto, e rannvro Toskana.
Eurioù munut Anna Breizh
Eurioù munut Anna Breizh zo un horae ad usum Romanum ("Eurioù giz Roma"), un eurioù a oa da Anna Breizh (1477-1514). E Levraoueg Vroadel Bro-C'hall emañ, anvet Très Petites Heures d'Anne de Bretagne e galleg ha miret dindan an niverenn renabl Ms. NAL 3120.
Unan eus an dornskridoù bihanañ a zo deuet betek ennomp eo, pa'z eo 66 mm uhelder e follennoù ha 46 mm o ledander ; bihanoc'h eget ur gartenn-vank 86 x 54 mm eo eta.
Deskrivadur
E-tro 1497-98 e voe savet an dornskrid war 162 follenn barch keinet e leuegen kinklet en aour hag argant ; alaouret ivez ha kizellet eo troc'had al levrig, a zo en ur voest leuegen kinklet en aour. War ar follenn 159 r emañ ar ger diwezhañ : Amen. Diskriv eo chomet ar follennoù 14r, 14 v, 15r, 159v betek 169v. Latin eo ar yezh, skrivet diwar skouer skritur an arzourien italian pa dreuzskrivent oberennoù an Henamzer, hag e frammoù 40 x 25 mm gronnet a ginkladurioù alaouret ; alaouret ivez eo ar pennlizherennoù war ur foñs glas pe ruz. Skeudennoù liesliv bras zo, 28 anezho, ha 51 skeudennig ma'z eus tudennoù.
Danvez
Un horae ad usum Romanum, un eurioù klasel eo Eurioù munut Anna Breizh ; evel ar braz eus an eurioù eo e framm.
Aozer
Hogozik a-unvouezh e lavar ez eo bet livet Eurioù munut Anna Breizh gant Jean d'Ypres (14..? – 1508) alias Mestr Anna Breizh, Mestr Eurioù munut Anna Vreizh , Mestr rozenn ar Chapel-Santel , Mestr Hemolc'h an unkorneg ha Mestr Buhez sant Yann Badezour ,.
Tonkad an oberenn
Gant Anna Breizh e chomas betek he marv d'an 9 a viz Genver 1514 e Blois (Bro-C'hall). Aet an dornskrid diwar wel e-pad tremen 400 vloaz en em gavas gant ar barzh gall Émile Vitta (1866-1954) }, ha goude e-kerz ar c'hont Guy de Jacquelot de Boisrouvray (Pondivi, 1 Kerzu 1866 - Genthod, 26 Eost 1954) ; hennezh a roas an dornskrid d'ar Stad c'hall e 1961.
Karnel Plougastell-Daoulaz
Ur garnel eus penn-kentañ ar XVIIvet kantved gouestlet da Santez Anna a oa gwechall. Distrujet e voe pa voe adkempennet an iliz en XIXvet kantved. Emañ ar garnel a-vremañ er vered vras en hanternoz d'an iliz. Savet e oa bet e 1657 e parrez ar C'hloastr-Pleiben. Goude marc'hatadennoù hir e oa deut a-benn an Aotroù Bourles, person Plougastell da gaout an aotre e vefe kaset ar savadur da Blougastell. Staliet e voe el lec'h m'emañ bremañ e 1954.
François Christophe Kellermann
François Étienne Christophe Kellermann, ganet d'an 28 a viz Mae 1735 e Strasbourg hag aet da Anaon d'an 13 a viz Gwengolo 1820 e Pariz, a oa ur ofiser hag ur senedour gall.
Ezel e oa eus an noblañs hag en arme e oa bet adalek 1750. Kemer a reas perzh e Brezel ar Seizh vloaz, o stourm gant Poloniz a-enep Impalaeriezh Rusia. Marichal e oa e 1788, entanet e oa gant mennozhioù an Dispac'h gall. E 1792 ez eas penn an Armée de la Moselle ha ganti e c'hounezo Emgann Valmy, d'an 20 a viz Gwengolo 1792. Rebechet e voe dezhañ bezañ lezirek gant al Lez-varn Reveulzier. Toullbac'het e voe met adlakaet en-dro en e garg ha goude-se e penn an Armée d'Italie. Kemeret en doa perzh e Seziz Lyon. Buan e voe lakaet ar jeneral Napoléon Bonaparte en e blas. Ne voe ket mui fiziet kargoù milourel pouezus ennañ betek ma voe embannet ar Renad impalaeriel e 1804. Lakaet e voe da Varichal impalaerel a enor, dont a reas da vezañ senedour hag enoret e voe gant al Lejion a enor. E 1808 e voe anvet da Zug Valmy gant an impalaer evit enoriñ an trec'h-se.
Hyacinthe Kerniliz
Hyacinthe Kerniliz (Hyacinthe Mathieu Isidore Kernilis), ganet d'ar 1añ C'hwevrer 1879 e Pont-'n-Abad ha marvet eno d'an 29 Du 1956, a oa ur skrivagner brezhonek.
Dimezet e voe e 1906 da Mari-Jozefin Henaff, hag e 1909 da Mari ar Bleiz.
Embry
Embry a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Petit Ange et son pantin
Petit Ange et son pantin (Ael Bihan hag e verc'hodenn e brezhoneg) zo ur film gall mut, sevenet e gwenn ha du gant ar filmaozer gall Luitz-Morat e 1923.
An danvez
Berrskriverez-bizskriverez eo Gisèle Aubry diouzh he micher, hag hi mamm da Régine, ur verc'hig a c'hwec'h vloaz. Plijout a ra kalz Gisèle da gKaan a gas anezhi d'ur gêr all da labourat evit ma vo aesoc'h dezhañ he lubaniñ. E kombod an tren m'emañ an div blac'h o paouez mont tre ennañ e tegouezh Kaan... ha Félix Morand hag a ya da eurediñ e memes kêr. Ar plac'hig a vez graet Petit Ange anezhi a ro d'ar bankour da grediñ ez eo Félix he zad. Diwar neuze e teu ar paotr yaouank da vezañ merc'hodenn Régine, kement ha ken bihan ma timezo-eñ gant Giséle da vat a-barzh fin ar gont.
Julius Nyerere
Julius Kambarage Nyerere (13 Ebrel 1922 – 14 Here 1999 e Londrez) a oa ur politiker eus Tanzania. Kentañ prezidant Tanzania e voe, e penn ar vro eus 1964 da 1985.
Yaouankiz
Ganet e voe e-touez tud hag a veve e-kichen al Lenn Victoria. Mont a reas d’ar skol da Musoma, ma reas berzh, ha mont da skol Tabora goude. Ur yalc’had a resevas evit mont d’ober e studioù da Gampala, en Ouganda e skol-veur Makerere. Echuiñ a reas e studioù eno gant un diplom kelenner.
Distreiñ a reas da skol eil derez Tabora, da gelenn bevoniezh e-pad tri bloaz. E 1949 e resevas ur yalc'had c'hoazh evit mont da Vreizh-Veur da gas e studioù pelloc'h. Bez’ e oa ar c’hentañ studier eus e vro o vont da Europa evit e studioù. Etre 1949 ha 1952 e voe studier e skol-veur Dinedin ha tapout ar reas ur vestroniezh en ekonomiezh hag en istor.
Politikerezh
E 1954 e voe e-touez ar re a savas an Tanganyika African National Union (TANU). E 1960 e teuas da vezañ kentañ ministr ar vro. Goude dizalc'hidigezh Tanganyika, e voe dilennet da brezidant e 1962. E miz Ebrel 1964 e voe unanet Tanganyika haj Zanzibar da vont d’ober ur stad nevez, Tanzania.
Gant disklêriadur Arusha, e 1967, e tisplegas Nyerere petra e oa evitañ an hent da heuliañ evit e vro, hent ar "sokialouriezh afrikan". Kement-se a zlee hervezañ kas d’ur gevredigezh reizh ma vefe kevatal an dud ha ma c’hallfe ar vro emvastañ d’he ezhommoù. Evel prezidant e vro e kasas da benn meur a dra : broadelaet e voe ar bankoù hag an embregerezhioù bras, adaozet e voe reizhiad ar skolioù hag evit al labour-douar e voe savet kumuniezhoù er c’hêriadennoù, anvet Ujamaa, ma veze lakaet boutin an douaroù hag ar binvioù.
Daoust d’an diaesterioù evit lakaat armerzh Tanzania da dreiñ, e nac'has atav kas ar vro war hent ar frankizouriezh armerzhel. Reiñ a reas e zilez eus e garg a brezidant e 1985, met chom a reas e penn ar strollad CCM (Chama Cha Mapinduzi, "Kostezenn an Dispac'h" e swahileg). Daoust d’an disoc'hoù dister a voe dindan e ren evit diorren armerzh ar vro, o deus dalc'het tud Tanzania da gaout istim evit Nyerere beteek e varv e 1999. A-drugarez dezhañ ez eus bet savet ur stad demokratel e Tanzania, un dra rouez a-walc'h en Afrika d’ar mare-se, ha n'eus ket bet a vrezel diabarzh.
Asambles gant prezidant Yougoslavia, Tito, prezidant Ejipt, Naser, kentañ ministr India, Nehru, ha prezidant Indonezia, Sukarno, eo bet Julius Nyerere unan eus ar re o deus kaset war-raok mennozh Luskad ar Stadoù Disteud. A-hed e vuhez eo bet oberiant evit lakaat fin d’an apartheid e Suafrika hag evit lakaat ar peoc’h da ren e broioù Afrika.
Galaksioù Logod
Galaksioù al Logod, pe NGC 4676, zo div c'halaksienn droellennek lec'hiet war-dro 290 milion a vloavezhioù-gouloù diouzh an Douar e steredeg Blev Berenis.
Julius Nyerere
Politikerezh
Ur c'hristen gredus e oa Nyerere ha tost d’e galon e oa evitañ ivez difenn an natur.
Paillencourt
Paillencourt a zo ur gumun eus departamant Norzh e Bro-C'hall.
Julius Nyerere
Oberennoù
Oberennoù politikel troet e saozneg :
Troidigezhioù lennegel e swahileg :
Marimba
Ar marimba zo ur benveg-seniñ eus rummad ar binvioù-tosiñ, kar d'ar zilofon ha d'ar balafon afrikan. Ur ger bantouek eo a orin, marimba pe malimba, "zilofon", diwar ma "meur a" ha rimba/limba "lavnenn ur zilofon". Hiriv eo brudetoc'h al lazoù mec'hikan a implij ar benveg, deuet gant ar sklaved afrikan a voe degaset d'ar vro gant ar Spagnoled. E Chiapas e vez sonet dreist-holl.
Tro Italia 2011
Skipailhoù pedet
En italik, anvioù ar varc'hhouarnerien vreizhat a gemer perzh er redadeg.
Tennadoù
''* Da-heul marv Wouter Weylandt e voe dibabet freuziñ ar pevare tennad. Kemeret o doe ar varc'hhouarnerien penn an hent da vont da Livorno a-benn enoriñ ar reder belgiat met ne voent ket renket.''
Athene
Athene a zo ur genad e rummatadur an evned, kaouenned ennañ, krouet e 1822 gant an naturour alaman Friedrich Boie (1789-1870).
Efraim (tiriad)
Graet e vez Efraim er Bibl eus an tiriad a oa annez meuriad Efraim mab da Yosef, mab da Yaakov, e norzh Palestina. Kresket en doa ar meuriad e dachenn a-hed an amzer betek ma voe ken bras ken e teuas er VIIvet kantved kent JK "Efraim" da vezañ heñvelster da Rouantelezh Israel (rouantelezh an norzh.(Ys 16,5-10 ; Yr31, 18-20 ; Ye 11,13).
Athene
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Pemp spesad a ya d'ober ar genad :
Pevar isspesad ha tregont (34) bev c'hoazh en holl.
Alopecoenas beccarii
Alopecoenas beccarii (Gallicolumba beccarii kent) a zo ur spesad evned eus kerentiad ar c'hColumbidae.
Proville
Proville a zo ur gumun eus departamant Norzh e Bro-C'hall.
Alopecoenas beccarii
Anvet e voe Chalcophaps beccarii (kentanv) da gentañ-penn (e 1876) gant an evnoniour italian Tommaso Salvadori (1835-1923) : dougen a ra anv ar skiantour italian Odoardo Beccari (1843-1920).
Proville
kantved
Brezel-bed kentañ: Eil brezel-bed:
Alopecoenas beccarii
Annez hag isspesadoù
Ar spesad a gaver ar seizh isspesad anezhañ :
Proville
Bered ar C'hommonwealth: Proville British Cemetery
Marvet int e-pad ar Brezel-bed kentañ. Digoret e voe ar vered e miz Here 1918 gant ar 61 Rannlu hag an 8 Rejimant North Staffordshire eus ar Rouantelezh-Unanet. Degaset e voe bezioù all goude dibenn ar brezel .
Civitella Paganico
Civitella Paganico a zo ur gumun eus Italia e proviñs Grosseto, e rannvro Toskana.
Mor Barents
Mor Barents (Barentshavet e norvegeg; Баренцево море, Barentsevo More, e rusianeg) a zo ul lodenn eus Meurvor Arktika. En em ledañ a ra en hanternoz da Norvegia ha da gornôg Rusia. Anvet eo bet evel-se en enor d'ar moraer izelvroat "Willem Barents" (pe "Barentsz").
Mixed martial arts
Mixed martial arts berraet en MMA, zo ur sport stourm hag arz-emgannañ ma roer ar gwir skeiñ ha stankañ an enebour ouzh al leur oc'h implij teknikoù lies ar sportoù stourm hag an arzoù emgannañ. Ar wech kentañ ma voe daveet implij ar ger a oa bet e-kerzh un abadenn UFC 1 war ar skinwel gant ar c'hinniger skinwel Howard Rosenberg e 1993. Ar ger zo deuet da vezañ brudet pa voe adkemeret ar pennad gant newfullcontact.com, unan eus lec'hiennoù brudetañ ar sport. Dizanv e chom krouer ar ger betek-henn ha tabut zo evit gouzout piv eo.
Mor Barents
Er c'hornôg da Vor Barents emañ Mor Norvegia hag er reter emañ Mor Kara, en tu all da enez Novaya Zemlya. Gant levezon ar Gulf Stream n'eo ket ken yen dour Mor Barents ha ma c'hallfed gortoz en ur mor ken pell en hanternoz, ha stank eo ar pesked ennañ, dreist-holl ar moru, ha niverus ar besketaerien da-heul. Mourmansk eo ar porzh brasañ war aodoù Mor Barents, hag implijet e vez da borzh-brezel gant morlu Rusia.
Mixed martial arts
Leurenn stourm
Hervez reolennoù ha lezennoù unvanet er Mixed Martial Arts, ar c'henstrivadegoù MMA a rank bezañ sevenet war ul leurenn kelc'hiet e doare ur gaoued. Al leurenn kelc'hiet gant ur rideoz houarn a c'hell kaout betek 6 kostezenn. Disheñvel eo ar c'haouedoù: rideoz houarn, ur roued, a-wechoù ez eo a-fed ment ha stumm un eizhkorneg, ar ger "the Octagon" zo bet perc'hennet gant an UFC (padal ar stumm n'eo ket). Al leurenn emgannañ a reer anezhi ur gaoued pe c'hwec'hkogn, pe eizhkorneg pe kaoued eizhkornek, hervez ar vent hag ar stumm.
Asio abyssinicus
Asio abyssinicus a zo ur spesad evned-preizh e-touez kerentiad ar Strigidae.
Annez hag isspesadoù
Al labous a vev an daou isspesad anezhañ — Asio abyssinicus abyssinicus hag Asio abyssinicus graueri — en Etiopia ha tro-war-dro lennoù Victoria ha Tanganyika.
Alegorienn ar bizhoni
Alegorienn ar bizhoni (Allegorie des Geizes en alamaneg) zo un eoullivadur bihan (35×29 cm) war goad diwar zorn al livour alaman Albrecht Dürer(1471-1528) e 1507 ha poltred ur vaouez kozh. E Kunsthistorisches Museum Vienna en Aostria emañ war wel.
Diskouez a ra ur vaouez kozh roufennet, izel he bronn, o terc'hel ur sac'had pezhioù aour en he daouarn. En tu all e weler ul livadur all, gant ur poltred all, Brustbild eines jungen Mannes "Korf-bras ur paotr yaouank".
Delaware (stêr)
.
An Delaware zo ur stêr etre stadoù New Jersey ha Pennsylvania, hag a ya da aberiñ en Delaware Bay, etre stadoù New Jersey ha Delaware (stad).
Tenenan Gouriou
Tenenan Gouriou, ganet d'an 30 Gouhere 1885 e Kersent-Plabenneg ha marvet eno d'ar 17 Meurzh 1955, a oa ur beleg hag ur skrivagner brezhonek. Youen an Tour Guen e oa e anv-pluenn.
Beleget e voe e 1909.
Gloazet e voe e Verdun e 1916.
Parch
Parch a reer eus un danvez fardet diwar krec'hin al loened a c'heller aozañ evit kaout ur skor da skrivañ pe da livañ warno, pe lakaat ur c'henn froum d'ar binvioù-seniñ dre dosiñ (taboulinoù, etc). Graet e vez kivijerezh ha meginerezh eus an aozañ ar c'hrec'hin a c'hell bezañ e bal prientiñ al lêr ivez. Ur barcherezh (benel) zo ur stal ma ne vez fardet nemet parchoù gant parcherien, met ar parcherezh (gourel) a vez graet eus greanterezh ar prientiñ parchoù.
Kalz a loened o c'hrochen tev a-walc'h a c'hell reiñ an danvez evit prientiñ parchoù, met nebeud anezho a vez anavezet : an deñved, ar givri, an ein, an ejened, ar moc'h, ar c'hezeg, ar c'hirvi hag al leueoù. Bez' ez eus pep a c'her brezhonek arbennik evit o envel : ar maoutken, ar gavrken, an oangen, ar bugen, an hoc'hken, ar marc'hken, ar c'harvken hag al leuegen
Tournamant ar 6 broad 2017
Tournamant ar 6 broad 2017, ez-ofisiel RBS 6 Nations 2017, zo un gevezadeg rugbi aozet e miz C'hwevrer ha miz Meurzh 2017. Evit ar wech kentañ ez eus degaset poentoù bonus: evit gounit unan eo ret plantañ pevar esae (bonus tagañ) pe koll gant seizh poent diforc'h d'ar muiañ war ar gont (bonus difenn).
Parch
Gerdarzh
Parch a c'hell bezañ berradur ar ger gallek parchemin hag hemañ a zeu eus Pergamon, rak hervez Plinius an Henañ, Attalos, roue ar gêr-se, en doa divizet lakaat kresk war implij ar parchoù. Er C'hatolicon e kaver : ''parchimin et parchemin. l. hoc pergamen''. An droidigezh latin a zeu eus an henc'hresianeg, pergaménè ("traezenn mod Pergamon"). Meneget eo bet parchenn ha parchëu gant Gregor Rostren, nemet e roas ar ster Pancartes, vieux écrits (kartaoù, skridoù kozh) dezho, ha koulskoude e oa parchoù a-leizh evit skridoù nevez ha tro-dro dezhañ, ouzhpenn-se. N'eo ket bet meneget parch evel ar ster a-vremañ a-raok 1911
Tournamant ar 6 broad 2017
Ar c'hrogadoù
D1 * 27 - 22
D1 * 19 - 16
D1 * 7 - 33
La Jiribilla
La Jiribilla zo ur gelaouenn sevenadurel e kêr La Habana, e Kuba. War golo an niverenn 865 eo merket Año XIII ha  25 de Noviembre al 10 de Diciembre del 2019.
Parch
Istor
Kontet en deus Plinius an Henañ e oa bet berzet ezporzhiadur ar papiruzoù egiptat en IIvet kantved KJK, pa ne felle ket da Egiptiz e vije brasoc'h levraoueg Pergamon eget hini Aleksandria (Egipt). Diwar-se e c'houlennas roue Pergamon ma vije kresket ar parcherezh evit eilskrivañ ar rolloù. Gwellaet e oa bet an teknikoù prientiñ evit ezhommoù divoas al levraoueg, pa oa parchoù er milvedoù kent memestra.
Dwyran (Mon)
Dwyran zo ur gêriadenn vihan e hanternoz Kembre, e mervent kontelezh Enez Mon. Emañ etre Brynsiencyn ha Niwbwrch, war lez an Afon Braint. E kumuniezh Rhosyr emañ.
Parch
Fardañ parch
Dizruzet ha digiget e vez ar c'hrec'hin ken ne chom nemet an donenn anezho ha soubet en dour razek. Gant ur gontell e vez dilamet blevennoù pe gig a c'hell chom a-raok flourañ gant ur poeñs ha gwennaat gant ur gleizenn. Chom a ra un diforc'h e-keñver al liv en daou du, tu blev ha tu kig. Posubl eo skrivañ war bep tu. Diwar bep a seurt loen e teu perzhioù dibar : tevder, gwevnder, greunenn, gwiadezh. Didroc'het e veze ar c'hrec'hin prientet e follennoù ha kalz anezho a zlee bezañ implijet. Da skouer e oa ret prientiñ krec'hin 100 pe 120 dañvad evit oberierezh levrioù dornskrivet 400 mm o hed ha war-dro 200 follenn enno. Evit prientiñ ar Bibl en he fezh e oa ezhomm dastum muioc'h a 600 kroc'hen dañvad.