cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Battlefield (heuliad c'hoarioù video)
Battlefield
Bez eo un heuliad c'hoarioù video mil anavezet anvet the Battlefield Serie. C'hoari tennoù a ya d'ober an heuliad o kaout da zigentañ aergelc'hioù istorel ha gant an amzer aergelc'hioù pe skiant-faltazi pe a-vremañ. Sevenet ez eo ar c'hoarioù gant ar studio Digital illusions Ce hag embannet gant Electronic Arts (EA games studio).
Krog eo an heuliad gant Battlefield 1942 ur c'hoari gant un aergelc'h istorel d'eus an eil brezel-bed. N'eo ket nemet ur c'hoari tenn da c'hoari e-unan met dreist-holl ez eo bet savet evit ma vije c'hoariet gant meur a zen pe dre ur rouedad lec'hel (Lan) pe dre ar rouedad internet. An heuliad en deus graet berzh bras hag a gendalc'h hiziv an deiz c'hoazh.
Doare ar c'hoari
Kartennoù ramzel, kirri a-bep seurt hag ur rediñ da c'hoari a-stroll setu diaz an heuliad. Daou skipailh o stourm da vezañ mestr an tachenn. Pep ezel d'ur skipailh a c'hell kemer ur garg disheñvel: medisin, sklerijenner, ijinour, soudard. Meur a zoare tachenn emgann hervez ar gartenn choazet a zo.
Serino
Serino  zo ur gumun en Italia, e proviñs Avellino e Campania.
Monteiasi
Monteiasi zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Derry Ormond
Derry Ormond zo ur gêriadenn vihan e kumuniezh Llangybi, e Kembre, e kontelezh Ceredigion, 96,7 km eus Kerdiz.
Yudhiṣṭhira
Yudhiṣṭhira (Devanāgarī युधिष्ठिर) a zo unan eus ar pemp breur Pāṇḍava er Mahābhārata, un danevellgan a orin eus India. Mab henañ ar roue Pāṇḍu hag ar rouanez Kuntī e voe roue Indraprastha ha goude-se roue Hastināpura. Ur roue reizh ha fur e oa met techet da c'hoari ha koll a reas e zanvez, e rouantelezh, e vreudeur ha Draupadī, pried boutin ar pemp breur Pāṇḍava, en ur c'hoariadenn diñsoù direizh. An dra-se a voe pennabeg da Vrezel Kurukṣetra a-enep d'e gendirvi Kaurava.
Mitsubishi J8M
Ar Mitsubishi J8M Shūsui (japaneg: 三菱 J8M 秋水, "Dour an diskar-amzer", un droienn barzhoniel evit ober eus ur "C'hleze o troc'hañ mat" deuet a-ziwar trouz ur c'hleze) a oa ur c'harr-nij brezel japanat eus an Eil Brezel-bed. Ur c'harr-nij chase e oa anezhañ kefluskeret gant ur c'heflusker fuzeenn. Tostik-tost e oa ar J8M Shūsui eus ar c'harr-nij alaman Messerschmitt Me 163 Komet. Savet evel un oberiadenn etre ar Morlu impalaeriel japanat ha servij nij an Tirlu, graet e oa J8M (Morlu) ha Ki-200 (Tirlu).
Befana
thumb|300px|Ar Befana war he [[skubellenn. La Befana vien di notte.... 'Ar Befana a deu da noz ... (rimadell).]] Ar Befana zo ur wrac'h pe sorserez italian brudet, mignonez d'ar vugale fur.
Orin
Dont a rafe ar sorserez eus ar c'hehelerezh d'an doueez roman Strenua. Hec'h anv avat a deu eus ar ger Epifania, an anv roet en italianeg da Gouel ar Rouaned a vez lidet d'ar 6 a viz Genver.
Bugale
D'an noz a-raok ar 6 a viz Genver e teu da lakaat madigoù e berrloeroù ar vugale fur ha glaou e re ar re fall.
San Marzano di San Giuseppe
San Marzano di San Giuseppe zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Tcheka
An Tcheka (en ruseg : ЧК, API : /tɕɪ.ˈka/) eo anv ar polis politikel savet e Kerzu 1917 dindan Felix Dzerjinski da enebiñ ouzh enebourien renad nevez bolcheviked Rusia hag he zrevadennoù. En C'hwevrer 1922 e voe adanvet « Gepeou », hag en 1934 e voe enteuzet en NKVD.
Istor
D'an 9 a viz Here 1917 e tegouezhas Lenin, dre laer, da Betrograd. Votet e voe ar raktres emsavadeg gant ar Poellgor kreiz ha savet ur burev politikel da gas ar raktres da benn : d'ar 27 a viz Here e rank bezañ an emsavadeg. Kemeret ar galloud gant Lenin ha lamet frankiz ar c'helaouennoù. Goude e krogas ar sponterezh.
Adal 1901 en devoa lavaret Lenin: « n'hon eus ket dilezet ar sponterezh ha n'hallimp ket e zilezel », pe c'hoazh : « Ouzh un den e c'houlennomp, pelec'h en em lakit e-keñver mennozh an dispac'h ? A du pe a enep ? Ma vez a enep e vez laket ouzh ur voger ».
Caposele
Caposele  zo ur gumun en Italia, e proviñs Avellino e Campania.
Irkoutsk
Irkoutsk (Иркутск e rusianeg, distaget ) a zo unan eus kêrioù brasañ Siberia. Pennlec'h Oblast Irkoutsk eo ha NaN a dud a oa o vevañ enni e 2013.
Douaroniezh
Emañ Irkoutsk 55 km eus ribloù Su al Lenn Baikal ha 182 km eus an harzoù gant Mongolia. E kember ar stêrioù Angara hag Irkout emañ, tennañ a ra he anv eus ar stêr diwezhañ-mañ.
Graet eo ar vro gant torgennoù goloet gant taiga Siberia ar reter, pa'z eo gweledva Siberia ar c'hôrnog ur stepenn digor ha kompez.
Istor
Ur c'hontouer evit ober kenwerzh ar feurioù gant ar vBouriated a voe savet e 1652. En em staliañ a reas Kozaked eno. Statud ur gêr a voe roet da Irkoutsk e 1686. Ezporzhiet e veze aour, ivor ar vammouted ha sebelinez da Vro-Sina.
Er XIXvet kantved e teue kalz marc'hadourien ha klaskerien aour da glask dastum danvez. An Tsared a gase ar brizonidi hag an eneberien bolitikel da labourat er houarnegi. Un tan-gwall a zistrujas ar gêr e 1879 hag adsavet e voe gant tiez e mein. E 1917 e c'hoarvezas stourmoù gwadek etre ar re wenn hag ar re ruz. Andishaet e oa Aleksandr Koltchak, penn an arme enepbolchevik, e Irkoutsk e 1920.
Hin
Etre un hin izarktikel ha kevandirel emañ Irkoutsk. Miz Gouere eo an hini tommañ (gwerzverk keitat 18°C) ha miz Genver an hini yenañ (gwerzverk keitat -19°C).
Tud brudet
Bet ganet en Irkoutsk : Bet marvet en Irkoutsk :
Sava (Puglia)
Sava zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Clemens Brentano
Clemens Brentano (1778-1842) a oa ur barzh hag ur romantour alamanek.
Labourat a reas gant e vignon Ludwig Achim von Arnim (1781–1831) war-dro an dastumadoù Zeitungen für Einsiedler ("Kazetennoù evit ar benitioured") ha Des Knaben Wunderhorn ("Korn burzhudus ar paotr"). Hennezh a zimezas d'e c'hoar Bettina Brentano.
Eus 1819 betek 1820 e voe bemdez ouzh troad gwele ar gevrinadez Anna Katharina Emmerick (1774-1824) da skrivañ he gweledigezhioù, a voe embannet e Biographie der Anna Katharina Emmerick.
Santa Compaña
Santa Compaña eo anv ambrougadeg an Anaon e mojennoù Galiza hag Asturiez. E Rouantelezh León (proviñsoù Zamora, León ha Salamanca) int anavezet evel Huéspeda1. E Kastilha evel Estantigua. Kantren a reont war ar maez adalek hanternoz, da vont da weladenniñ an tier ma'z eus marvet unan bennak. Anavezet int ivez evel Güestia, Güéspeda, Estadea, Hoste, Genti de Muerti, pe Compaña.
Quadrelle
Quadrelle zo ur gumun en Italia, e proviñs Avellino e Campania.
Prunella himalayana
Prunella himalayana a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Prunellidae.
Anvet e voe Accentor Himalayanus (kentanv) da gentañ-penn (e 1842) gant al loenoniour saoz Edward Blyth (1810-1873).
Annez
Kavout a reer ar spesad en un takad hag a ya eus menezioù Azia ar C'hreiz da Afghanistan, kreisteiz Tibet ha gwalarn India.
Découverte (Maupassant)
Découverte zo un danevell gant Guy de Maupassant, embannet en 1884.
Istor
Kentañ ma voe embannet a voe e Le Gaulois ar 4 a viz Gwengolo 1884. Bloaz goude e voe adembannet en dastumad Monsieur Parent.
An danevell
War al lestr entre Le Havre ha Trouville, emañ Henri Sidoine o kontañ d'ur mignon penaos eo dimezet d'ur Saozez, ha pegen fall en deus graet o reiñ ur c'helenner galleg dezhi.
Nant-y-caws
Ur gêriadenn eus Sir Gaerfyrddin, e mervent Kembre, eo Nant-y-caws.
Kanton Bischheim
Kanton Bischheim zo ur c'hanton eus Elzas, en arondisamant Strasbourg-Campagne, en departamant Bas-Rhin. Krouet e o bet ar c'hanton en 1982, diwar rannañ kanton Schiltigheim. Bischheim eo ar pennkanton.
Kumunioù
Div gumun zo ennañ
Valdir Pereira
Valdir Pereira (pell anavezetoc'h evel Didi), bet ganet d'an 8 a viz Here 1928 e Campos dos Goytacazes (Rio de Janeiro (stad), Brazil) hag aet da Anaon d'an 12 a viz Mae 2001 e Rio de Janeiro (Brazil), a oa ur melldroader etrebroadel brazilian aet da c'hourdoner goude e amzer c'hoarier.
Graet e veze Folha seca, Mr. Football ha Príncipe Etíope de Rancho anezhañ ivez.
Kib vell-droad ar bed
Kreizer e bost dezhañ war an dachenn, kemeret en devoa perzh Didi e tri dalc'h :
Tourell ar Wrac'h Vihan
Tourell ar Wrac'h Vihan zo un dourell, e-kichen tour-tan ar Wrac'h Vras, dirak Beg ar Raz, e Breizh.
Istor
Divizet e voe gant bodad gall an tourioù-tan, e miz Mezheven 1886, e oa ret sevel un tourig gant un tan peurbad e-kichen tour-tan ar Wrac'h Vras hag a oa war sevel en amzer-se.
Kroget e voe gant al labourioù e 1887 ; hogen buan a-walc’h e voe paouezet, rak ar vag a oa ezhomm evit kas an dafar d’ar chanter, anvet La Confiance, a veze implijet e lec’h all.
Adstaget e voe gant al labour e 1893 hag echuet e voe e 1896. Eizhkornek eo an tourig, diazezet war ur sichenn gelc’hiek, e betoñs houarnet o-daou. Sevel a ra betek 9,5 metr a-us live ar mor pa vez en e uhelañ.
D’ar 4 a viz Kerzu 1896, un nebeud mizioù hepken goude fin al labourioù, e voe diskaret ar Wrac’h Vihan gant ur gwall varr-amzer. Er bloavezh war-lerc’h e voe kroget d’he adsevel met ne voe echuet al labourioù-se nemet 1909. Graet e voe an taolioù-arnod kentañ e 1910. Hag e 1911, d’an 31 a viz Eost, e voe staliet, e lein an tourig, un tan peurbad, bouetaet gant gaz eoul.
Hiziv
Bremañ e talvez an dourell da verk kardinal kornôg da ziskouez d’ar bigi e rankont lezel ar merk-se er reter : 9 sked gwer a vez lerc’h-ouzh-lerc’h.
Erythropitta dohertyi
Erythropitta dohertyi a zo ur spesad golvaneged eus ar c'herentiad Pittidae.
Anvet e voe Pitta dohertyi (kentanv) da gentañ-penn (e 1898) gant ar skiantour breizhveuriat Lionel Walter Rothschild (1868-1937) da zougen bri d'an naturour stadunanat William Doherty (1857-1901).
Annez
Brosezat eo ar spesad en Indonezia : en enezegi Banggai ha Sula (reter Sulawesi).
Avetrana
Avetrana zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Zimmersheim
Zimmersheim, pe	Zimersche en elzaseg, zo ur gumun eus Elzas, en arondisamant Mülhausen, en departamant Haut-Rhin.
Carosino
Carosino zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Raymond Kopa
Raymond Kopa, bet ganet Raymond Kopaszewski d'an 13 a viz Here 1931 e Nœux-les-Mines (Pas-de-Calais, Bro-C'hall), a zo bet ur melldroader etrebroadel gall.
Da viken e chomo e anv liammet ouzh daou gleub : Stade de Reims (1951-1956 ha 1959-1967) ha Real Madrid (1956-1959). Gant hemañ ziwezhañ e c'hounezas teir gwech diouzh renk Kib ar c'hleuboù kampion europat (o kemer perzh en ur gourfenn ouzpenn gant Reims ouzh... Real Madrid e 1956).
Perzh e voe eus linenn argadiñ dibar ar Merengues, a-gevret gant Alfredo Di Stéfano, Joseíto, Gento, Ramón Marsal, Enrique Mateos, Ferenc Puskás pe Héctor Rial.
Kib vell-droad ar bed
Kreizer argader pe araoger kreiz e bost dezhañ war an dachenn, kemeret en devoa perzh Raymond Kopa e daou zalc'h :
Crispiano
Crispiano  zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Dôl-gau
Dôl-gau zo ur gêriadenn vihan e kumuniezh Tirymynach, e Kembre, e kontelezh Ceredigion, 123 km eus Kerdiz.
==Notennoù
Alanig an Tri Roue
thumb|right|200px|Pajenn gentañ golo al levr bet embannet e 1950 Alanig an Tri Roue zo ur romant (kant seizh pajenn ha daou-ugent ennañ) skrivet e brezhoneg eeun gant Roparz Hemon evit ar vugale. Embannet e oa bet gant  Skridoù Breizh  e 1950.
Adembannadurioù
Adembannet e oa bet al levr e 1992 gant Mouladurioù Hor Yezh.
Ar romant
Alanig, ur paotrig a seizh vloaz, a zo kouezhet klañv just a-raok deiz an Nedeleg ha ret eo dezhañ chom e-barzh e wele. Dre e hunvreoù ez a da-heul Tri Roue ar c'hraou Nedeleg oc'h advevañ darvoudoù 'zo eus an Istor Santel.
Ar pennadoù
Setu ar pevarzek pennad :
Troidigezh
Troet eo bet al levr e kembraeg gant Zonia Bowen, hag embannet dindan an titl Alan a'r tri brenin (1984).
Gregor Erhart
right|thumb|An Alamanez vrav pe Mari Madalen, [[Mirdi al Louvre]]
Gregor Erhart (1470 en Ulm – 1540 en Augsburg) a oa ur c'hizeller alaman.
E vuhez
Deskiñ a reas ar vicher gant e dad, Michael Erhart. Diwar 1485 e stagas gant an arzoù (Ar Werc'hez gant sant Benno ha sant Korbinian München-Thalkirchen). En em staliañ a reas en Augsburg e 1494. Kemer a reas perzh e sevel stern-aoter abati beneadat Blaubeuren e Swabia.
Ouzhpenn e savas oberennoù evel ar Werc'hez gant he bugel e Sant-Ulrich en Augsburg, miret hiziv an deiz e mirdi kêr, hini beneadiz Zwiefalten, war ziskouez hiziv an deiz e mirdi Detroit hag Ar Werc'hez warezus (stern-aoter iliz Kaisheim am Donauwörth) kensavet gant Hans Holbein gozh hag Adolf Daucher (Deutschesmuseum Berlin).
War e gont ivez e vez lakaet An Alamanez vrav pe Mari Madalen. Bezioù a savas ivez : hini an abad Mörlen a c'haller gwelout hiziv an deiz e mirdi Augsburg, hag ivez skridoù-bez ha bez Diepold von Stein e Jettingen, savet e-tro 1503.
Faggiano
Faggiano  zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Capriglia Irpina
Capriglia Irpina zo ur gumun en Italia, e proviñs Avellino e Campania.
Pantyffynnon
Ur gêriadenn eus Sir Gaerfyrddin, e mervent Kembre, eo Pantyffynnon.
Gerdarzh
Diwar pant ha ffynnon.
Telo
Telo (Teilo e kembraeg ; Eliud e kerneveureg) zo ur manac'h ha sant brezhon eus ar (war-dro 500-560). Arc'heskob Llandaf e oa, ha gantañ e voe savet kentañ iliz Llandaf, el lec'h m'emañ e vez ; eskob e Tyddewi e vije bet ivez.
Mab e vije bet da Ensig ap Hydwn ap Ceredig eus Ceredigion. Hervez ur buhezskrid savet war-lerc'h e amzer e voe ganet e-kichen Penalun e Sir Benfro, ha diskibl e oa da sant Dyfrig a-raok mont da studiañ gant Peulin da Llanddeusant (Sir Gaerfyrddin).
Baile an Sceilg
Menec'h deuet eus Sceilig Mhichíl a oa o vevañ eno ha savet o doa ur manati, hogen dilezet eo bet da c'houde.
Albion
Albion (Ἀλβιών e gresianeg) zo un anv kozh roet da Enez Vreizh.
Bremañ e vez graet gantañ c'hoazh, el lennegezh, d'ober anv eus Breizh-Veur. An anv gouezelek evit Bro-Skos, Alba, zo kar d'ar ger Albion.
Breutadenn diwar an anv
Albion a zo bet kemeret evit (bro) gwenn, dre geñveriañ gant al latin albus = gwenn., abalamour da tornaodoù gwenn aod Kent hag a vez gwelet eus an douar bras.
Soñjet ez eus ivez er wrizienn *albio, hag e vez kavet e kembraeg ar grennamzer : elfydd = bro.
War an hent se, Dottin LG 95 a gomz eus un doue galian Mars Albio rix = roue ar bed
Mouster
Mouster zo un anv-lec'h brezhonek hag a veze graet eus ur manati.
Gerdarzh
Diwar al latin monasterium.
Yezhoù all
Klotañ a ra gant an anvioù
Devezh an Douar
thumb|Banniel nann-ofisiel savet gant John McConnell : [[The Blue Marble (an Douar gwelet eus an egor war ur foñs glas)]] Devezh an Douar (Earth Day e saozneg) a zo ul lid hag a glot gant daou zarvoud: pe devezh etrevroadel an Douar, d'an 20 pe d'an 21 a viz Meurzh (hervez ar gedez), pe devezh an Douar an 22 a viz Ebrel, bet krouet e 1970 er Stadoù-Unanet.
Arouez an darvoud-mañ a zo un theta pennlizherenn gantañ al liv gwer war ur foñs gwenn :   Θ.
Gwrac'hig Nepal
Ar wrac'hig Nepal a zo ur spesad evned, Prunella immaculata an anv skiantel anezhañ.
Anvet e voe Acc.[entor] immaculatus (kentanv) da gentañ-penn (e 1845) gant an naturour breizhveuriat Brian Houghton Hodgson (1800 pe 1801-1894).
Boued
Bevañ a ra diwar zivellkeineged, greun ha had ha kemer hugennoù ivez.
La Diane française
Er barzhonegoù-mañ e weler soñj politikel Aragon. En e vrogarantez eo bodet an holl C'hallaoued a zistaol an naziegezh. Koulskoude e chom stag ouzh ar Strollad Komunour Gall.
Bamberg
Bamberg zo ur gêr eus Bavaria, en Alamagn, e rannvro Oberfranken. Gant un tammig ouzhpenn 71 000 a dud o vevañ enni ez eo ur gêr a bouez evit ar c'henwerzh hag evit buhez sevenadurel hanternoz Bavaria (Franken).
La Diane française
El levr emañ ivez La Rose et le Réséda hag Il n'y a pas d'amour heureux (barzhoneg kanet gant Georges Brassens, Françoise Hardy ha Jean Ferrat) hag ar Ballade de celui qui chanta dans les supplices.
Bamberg
Ur gêr gozh eo Bamberg ha sez un eskopti eo. Savet e voe war seizh torgenn, e-kichen kember ar stêrioù Regnitz ha Main. A-hed ar c'hantvedoù eo deuet da vezañ ur gêrig vrav, dindan ren he friñsed-eskibien. E dibenn an Eil Brezel-bed e voe kalz nebeutoc'h a zistruj e Bamberg eget er c'hêrioù all eus Alamagn, rak ne oa ket diorroet nemeur ar greanterezh enni. Miret he deus eta an neuz a oa ganti gwechall, neuz ur gêr eus ar Grennamzer, ha brudet eo an iliz-veur Sant Pêr ha Sant Jord, savet etre an hag an. Abalamaour da gement-se eo bet lakaet Bamberg war roll lec'hiennoù Glad ar bed gant an UNESCO, abaoe 1993.
Brudet eo Bamberg ivez abalamour d'ar bier a vez fardet enni.
Gevelliñ
Gevellet eo Bamberg gant ar c'hêrioù-mañ :
Delyow Sevi
Delyow Sevi (delioù sivi) zo ur ganaouenn hengounel e kerneveureg. A-hervez e vije an hini nemeti a vije deuet betek ennomp. Kanet e voe gant ar ganourez Brenda Wootton, a-gevret gant Robert Bartlett.
Gerioù
Ple'th esowgh hwi ow mos, mowes vludh ha teg Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?
A allav vy mos genowgh hwi, mowes, vludh ha teg Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?
Fatel vydh mar kwrav vy agas dri hwi gans flogh, Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?
Piw a vynnowgh hwi kavos rag syrra rag'as flogh, Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?
Pandr'a vynnowgh hwi kavos rag lennow rag'as flogh Gans agas bejeth gwynn, ha'gas blew melyn?
Kumuniezh-kumunioù Pornizh
Kumuniezh kumunioù Pornizh a oa anezhi un aozadur savet etre kumunioù eus Frañs, e departamant al Liger-Atlantel, e Breizh. Krouet eo bet e 2002.
Kumunioù
Kumuniezh kumunioù Pornizh a yae 8 kumun d'ober anezhi :
Brezhoneg
E distro-skol 2012 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 14 skoliad (0,4 % eus skolidi ar gumuniezh evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).
.gr
.gr eo an anv-domani evit Gres er Genrouedad. Unan eus ar gerioù-alc'hwez eo.
Mizoram
Mizoram zo unan eus stadoù India e biz ar vro, war harzoù Myanmar (Birmania). En-dro dezhi emañ stadoù Assam ha Manipur en hanternoz, Tripura ha Bangladesh er c'hornôg ha Birmania er reter.
Ul lodenn eus stad Asam e oa betek 1973, pa zeuas da vezañ unan eus tiriadoù Unaniezh India. E 1987 e teuas da vezañ ur stad. Aizawl eo ar gêr-benn. Poblet e oa Mizoram gant 888 573 a dud e 2001. Emañ en eil renk e-touez stadoù India evit ar feur a dud a oar lenn ha skrivañ, goude Kerala : 88,49% eus annezidi ar stad a oar lenn ha skrivañ. Emañ ar braz eus an dud eus ar bobl Vizo, a gomz mizoeg, ur yezh louchaiek, ha war-dro 87% eus annezidi ar stad zo kristenien.
Prata di Principato Ultra
Prata di Principato Ultra zo ur gumun en Italia, e proviñs Avellino e Campania.
Statud Rhuddlan
Statud Rhuddlan (kembraeg : Statud Rhuddlan ), anavezet ivez evel Statudoù Kembre (latin : Statuta Valliae) pe Statud Kembre (latin : Statutum Valliae), a oa diazez bonreizhel gouarnamant Priñselezh Kembre etre 1284 ha 1536. Embannet e voe gant ar roue saoz Edouarzh I e kastell Rhuddlan, e hanternoz Kembre. Gant ar Statud-se e voe degaset Lezenn Bro-Saoz da Gembre kenkoulz ha kendelc'her gant Lezenn Kembre evit ar prosezioù sivil. Kemeret e voe e blas gant Aktoù Lezennoù e Kembre 1536 ha 1542 pa voe graet eus Kembre ul lodenn eus Rouantelezh Bro-Saoz gant Herri VIII.
Pulsano
Pulsano  zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Pogonotriccus
Pogonotriccus a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1860 gant an daou evnoniour alaman Jean Cabanis (1816-1906) ha Ferdinand Heine (1809-1894).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Seizh spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer e takadoù 'zo eus Suamerika, pemp (5) isspesad dezhe en holl.
Fragagnano
Fragagnano zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Dyffryn-bern
Dyffryn-bern zo ur gêriadenn vihan e kumuniezh Penbryn, e Kembre, e kontelezh Ceredigion, 116,5 km eus Kerdiz.
Nantgaredig
Ur gêriadenn eus Sir Gaerfyrddin, e mervent Kembre, eo Nantgaredig. Tremen a ra ar stêr Tywi hebiou ar gêriadenn, er su.
Gerdarzh
Diwar nant hag an anv-den Caredig.
Palagiano
Palagiano  zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Pant-gwyn
Ur gêriadenn eus Sir Gaerfyrddin, e mervent Kembre, eo Pant-gwyn.
Gerdarzh
Diwar nant ha gwyn (gwenn).
Pratola Serra
Pratola Serra zo ur gumun en Italia, e proviñs Avellino e Campania.
Pitta versicolor
Pitta versicolor a zo ur spesad golvaneged eus kerentiad ar Pittidae.
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, buzhug ha melc'hwed-krogennek.
Annez hag isspesadoù
Al labous a gaver an tri isspesad anezhañ : Gwelet eo bet e Ginea Nevez ivez.
Moustoer
Moustoer zo un anv-lec'h brezhonek hag a veze graet eus ur manati.
Gerdarzh
Diwar al latin monasterium.
Yezhoù all
Klotañ a ra gant an anvioù
Loc'h (disheñvelout)
Loc'h a c'hall bezañ meur a dra:
Sibylla Bourgogn, Dugez Bourgogn
Sibylla Bourgogn (1065–1103) a oa Dugez Bourgogn. Merc'h e oa da Gwilherm Iañ, Kont Bourgogn ha da Stephanie. Dimezet e voe da Odo Iañ, Dug Bourgogn e 1080.
Pont-ar-Gothi
Ur gêriadenn eus Sir Gaerfyrddin, e mervent Kembre, eo Pont-ar-Gothi.
Gerdarzh
Diwar pont hag anv ar stêr Cothi.
Palagianello
Palagianello  zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Royal Canadian Air Force
Ar Royal Canadian Air Force (berradur: RCAF), e galleg Aviation royale canadienne (berradur: ARC), e oa aerlu Kanada adalek 1924 betek 1968, hag en-dro abaoe 2011. Talvezout a ra an anv saoznek kement ha "Nerzh aer roueel kanadian", hag an hini gallek "Nijerezh roueel kanadian".
Sybilla Normandi
Sybilla Normandi (1092 – 1122) a oa rouanez kenseurtez Bro-Skos, pried da Alesant Iañ Bro-Skos.
Mottola
Mottola  zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Kanton Habsheim
Kumunioù
Pemp kumun zo :
Pont-ar-llechau
Ur gêriadenn eus Sir Gaerfyrddin, e mervent Kembre, eo Pont-ar-llechau.
Gerdarzh
Diwar pont ha llech.
Chianche
Chianche  zo ur gumun en Italia, e proviñs Avellino e Campania. 474 a dud zo o chom enni.
Pitta superba
Pitta superba a zo ur spesad golvaneged eus kerentiad ar Pittidae.
Minoc'h Alaska
Minoc'h Alaska (Sorex alaskanus) zo ur bronneg bihan brosezat en Alaska. Gallout a ra bezañ rummataet evel un isspesad da Sorex palustris.
Pontantwn
Ur gêriadenn eus Sir Gaerfyrddin, e mervent Kembre, eo Pontantwn.
Pitta superba
Annez
Emañ brosezat al labous e koadegi Enez Manus (inizi an Amiraliezh, Papoua Ginea-Nevez).
Pontantwn
Gerdarzh
Diwar pont hag an anv-den Antwn (Anton).
Minoc'h Valais
Minoc'h Valais (Sorex antinorii) zo ur bronneg bihan a vev en Italia, Bro-C'hall ha Suis.
Ninox
Ninox a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ kaouenned, krouet e 1837 gant ar skiantour breizhveuriat Brian Houghton Hodgson (1800 pe 1801-1894).
Helvel spulc'het
Helvel spulc'het (Helvella crispa) a zo kebell-touseg anvet ivez Helvel boutin, Dibr gwenn pe c'hoaz Elfin dibr.
Ninox
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == C'hwec'h spesad ha tregont a ya d'ober ar genad :
Eizh isspesad ha daou-ugent (48) bev c'hoazh en holl.
Loch Nis
Loch Nis (gouezeleg: LFE [l̪ˠɔxˈniʃ]; Loch Ness e saozneg, distaget [ˌlɒx ˈnɛs]) a zo ul loc'h vras dour dous en Uheldirioù Bro-Skos. Emañ er mervent da gêr Inbhir Nis. 37 km a hed a zo dezhi, hag an eil vrasañ eus loc'hoù Skos eo dre he gorread (56,4 km²), war-lerc'h Loch Laomainn, gwall zon eo ivez gant 227 m (donder etre: 132 m), ha n'eus nemet unan a-gement a vefe donoc'h egeti (Loch Mhòrair). Abalamour d'an donder-se eo al loc'h ar muiañ a zour enni, ha kement a zour a vije enni hag en holl lennoù Bro-Saoz ha Kembre lakaet a-gevret. Du-du eo he dourioù abalamour da daouarc'h ar vro. Emañ al loc'h a-hed ar Gleann Mòr, ha dre eno e tremen ar Ganol Galedonian. Gwall vrudet eo al loc'h dre ar bed a-bezh abalamour d'un euzhvil a vije o vevañ enni, euzhvil al Loch Nis, lesanvet Niseag (Nessie e saozneg).
Anv
Talvoudegezh ː
- Certis ː sur-awalc'h ul luzierezh gant anv ur stêr all.
- Nassa ː diouzh ur wrizhienn *ned-, hag e dalv evit stêr (e sanskrit), gleb (e germaneg ha gregach)
John of Nottingham
John of Nottingham a oa un hudour brudet er abalamour m'en devije klasket lazhañ ar roue Edouarzh II, roue Bro-Saoz ha Hugh Despenser the Younger e 1324 dre sorserezh.
Kenarroud
E 1324 edo Edouarzh II hag e vignon Hugh Despenser ar Yaouankañ o ren war Bro-Saoz en un doare garvoc'h-garvañ. Petra bennak ma oa bet trec'h Edouarzh war e enebourien eus an tiegezh Lancaster e 1322, kalz anezho a oa tec'het da Vro-C'hall hag eno e kendalc'hjont da irienniñ a-enep dezhañ. E 1324 end-eeun e oa bet dija un taol-esae evit muntrañ ar c'houblad, met dizarbennet e oa bet an irienn.
Hudouriezh
Hervez dielloù o frosez, 28 annezad eus Coventry a oa bet kounnaret bras gant priol kêr abalamour ma save telloù ponner gant harp an tiegezh Despenser. E 1324 ez eas an annezidi da c'houlenn sikour digant John of Nottingham, un hudour brudet o vevañ e Coventry, evit lazhañ ar roue Edouarzh, Hugh Despenser, tad hennezh hag ar priol, kement-se dre hudouriezh. John a grogas ganti dre seveniñ lidoù igromañserezh war delwennoù koar ; seizh pound koar (3,18 kg) ha daou yard lien (1,83 m) dilhad a implijas da sevel patromoù eus e vukennoù pennañ, eus pourvezer ar priol, eus e velestrour hag eus Richard de Lowe — hemañ diwezhañ un den eus al lec'h hag a oa da servijout da daol-arnod. En un ti diannez e rakkêr Coventry e labouras an hudour war an delwennoù, gant e harper Robert Marshall. E 1325 e sevenas John of Nottingham an taol-arnod diwezhañ dre blantañ ur spilhenn blom e penn delwenn Richard de Lowe, ha goude en e galon, ma varvas neuze, war a hañval, diwar an taol hudouriezh-se.
Siwazh da John of Nottingham, Marshall a yeas d'e flatrañ d'ar pennadurezhioù a-raok ma voe sevenet an tagadennoù all, kement-se en abeg ma vage droukrañs ouzh e vestr. Pelloc'h er bloavezh e teuas an afer-se dirak lez-varn ar roue ; prosez a voe, ma voe tamallet muntr Richard de Lowe d'an iriennerien ; didamallet e voe an holl anezho gant ar barngor avat.
Heuliadoù
Ker chalet gant e surentez e voe Hugh Despenser goude an afer-se ma skrivas d'ar pab Yann XXII da c'houlenn digantañ gwarez diouzh tagadennoù hud. Dre ma ne oa ket gwall domm ar pab ouzh an tiegezh Despenser e respontas dre aliañ Hugh da "« dreiñ war-du Doue gant e galon a-bezh ha d'ober ur c'hofez mat ha kement dic'haouadur a vo erbedet. Didalvez eo klask rekour dreist an induljañs hollek-mañ roet dezhañ gant ar Pab. »" Gant an afer-se e voe gwashaet an aergelc'h e Bro-Saoz : e 1326 e voe skarzhet Edouarzh II hag an tiegezh Despenser a-ziwar an tron.
Pont-ar-sais
Ur gêriadenn eus Sir Gaerfyrddin, e mervent Kembre, eo Pont-ar-sais.
Gerdarzh
Diwar pont ha sais.
Maruggio
Maruggio  zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Massafra
Massafra  zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Manduria
Manduria  zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Karako
Ar c'harako zo ur seurt porpant, strizh ha digor, milginoù hir outañ, douget gant ar maouezed e dibenn an XVIIIvet kantved. E Bro-Saoz e veze serr.
Gerdarzh
Dont a rafe eus ar ger spagnolek caracol, maligorn, anv roet e Mec'hiko d'ur sae-noz berr ha ledan.
Pietrastornina
Pietrastornina  zo ur gumun en Italia, e proviñs Avellino e Campania.
Karako
Poltredoù
Porpantoù merc'hed en XVIIIvet kantved
Minoc'h Arktika
Minoc'h Arktika (Sorex arcticus) zo ur bronneg bihan a vev e Norzhamerika (Kanada ha SUA).
Karako
Hiriv
Hiriv e vez lavaret karako eus hivizoù skañv.
William Blake
Ul livour ha skrivagner saoznek eo William Blake.
Grottaglie
Grottaglie  zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Andrea
Andrea zo un anv-badez italianek roet d'ar baotred, hag un anv-badez roet d'ar merc'hed e meur a yezh.
Tasmant en ti
Tasmant en ti (pe Cartas de inverno e galizeg) zo ur romant gant Agustín Fernández Paz, embannet en 1995 gant an Edicións Xerais e galizeg, hag advoulet un ugent gwech bennak, hag embannet e brezhoneg e 2013 gant Sav-Heol.
An istor
Xabier Louzao zo ur skrivagner distro da Santiago de Compostela goude bet mizioù e Kebek. Kuit e oa aet hep kemenn d'e vignon livour Adrián Novoa, ha pa zistro e kav lizhiri digantañ, kaset entre Here 1993 hag Ebrel 1994.
Enne e skriv al livour en deus prenet ur pezh ti (casa de indianos) e parrez Doroña, e kumun Vilarmaior, ha tasmantoù ennañ. Kontañ a ra penaos en deus kavet an ti, ha petra zo c'hoarvezet goude e brenadenn hag abaoe m'emañ o chom en ti. Da gentañ e wel e c'hoarvez traoù souezhus met krediñ a ra n'int nemet farsadennoù : pellgomzadennoù digomprenus, kemennoù er belleilerez. Kavout a ra ul levr kozh hag ennañ engravadurioù. Unan anezho a sach e evezh : ur plac'h yaouank, troet he c'hein, a zo o sellout dre ar prenestr. Hogen fiñval a ra er skeudenn pa ne vezer ket o sellout.
Er skrid e kaver elfennoù eus ar romantoù-spont, e doare Edgar Allan Poe pe H.P. Lovecraft, a zo meneget e anv. Elfennoù zo ivez eus sevenadur Galiza : tisavouriezh roman, Santa Compaña, petroglifoù.
Priz
E 1995 e oa bet loreet gant ar Priz Rañolas evit al levrioù-yaouankiz.
Embannadurioù ha troidigezhioù
E miz Genver 2014 eo bet graet an 31vet embannadur galizek anezhañ (4000 skouerenn bep tro).
Troet eo bet e katalaneg (Cartes d'hivern, 23 embannadur e ti Bromera .), en euskareg (Neguko gutunak), e portugaleg, e spagnoleg (Cartas de invierno, 20 embannadur). E brezhoneg eo deuet er-maez e miz Here 2013, embannet gant Sav-Heol (400 skouerenn).
Pont Hafod
Ur gêriadenn eus Sir Gaerfyrddin, e mervent Kembre, eo Pont Hafod.
Gerdarzh
Diwar pont ha Hafod.
Loc'h
Ul loc'h (liester: loc'hoù pe loc'hioù), a-wechoù louc'h e lec'hanvadurezh Breizh, a zo ul ledennad dour. Alies, e Breizh, e vez dour chag enni, ha pa vez war an aod e vez dour sall enni (evel en Enez al Loc'h da skouer). Ur ger keltiek eo ar ger hag a gaver en holl yezhoù keltiek all: Saoznekaet eo bet e "lough" hag evel-se e vez skrivet en Iwerzhon hag e norzh Bro-Saoz. Brudet-bras eo loc'hioù Bro-Skos (evel Loch Nis, Loch Laomainn), ha stank int er vro. Er vro-se e c'hall talvezout ivez, en tu-hont d'ar ster "lenn", ur vrec'h-dour, pe ur fjord.
Sibylle Bourgogn (Rouanez Sikilia)
Sibilla, pe Sibylle Bourgogn (1126−1151 Salerno) a oa Rouanez Sikilia, hag eil pried Ruggero II.
Merc'h e oa da Huon II, Dug Bourgogn, ha d'e bried Felicia-Matilda Mayenne.
He marv
Mervel a reas diwar hec'h eil bugel. Beziet e voe en iliz manati La Trinità della Cava, e Tirreni.
Tri Roue
An Tri Roue eo ar rouaned meneget en Aviel Mazhev hag a vije deuet da azeuliñ ar Mabig Jezuz nevez-c'hanet da Vetleem hag a vez lidet da zeiz Gouel ar Rouaned, d'ar 6 a viz Genver.
An Tri Roue
N'eo ket resisaet anvioù an tri roue en Aviel, met pourvezet int bet dezho gant an hengoun.
Er broioù spagnol
Evel an Tad Nedeleg e vez gwelet an Tri Roue er stalioù bras o kinnig profoù d'ar vugale.
Livadurioù
Meur a daolenn zo diwar-benn Azeuladeg an Tri Roue.
Pietradefusi
Pietradefusi  zo ur gumun en Italia, e proviñs Avellino e Campania.
Junichi Sasai
Al Letanant Komandant Junichi Sasai (笹井 醇一 Sasai Jun'ichi), ganet d'an 13 a viz C'hwevrer 1918 hag aet da Anaon d'ar 26 a viz Eost 1942, a oa un nijer morlu japanat hag un as eus Morlu impalaeriezh Japan e-pad an Eil Brezel-bed.
Al letanant (中尉) Sasai a voe lazhet e penn e skouadrenn kirri-nij brezel e-pad un dagadenn war Henderson Field e-pad Emgann Guadalcanal. Lesanvet e oa "Prince of Rabaul Gamecock" pe "Richtofen Rabaul".
Marvet eo d'an oad a 24 bloaz goude bezañ bet distrujet 27 karr-nij enebour.
Kamalad bras e oa gant Saburo Sakai en desped da vezañ e ofiser ar pezh a oa ral spontus e Servij nij Morlu Impalaeriel Japan hag a oa chomet gant un aozadur reut.
Foelallt
Foelallt zo ur gêriadenn vihan e kumuniezh Ciliau Aeron, e Kembre, e kontelezh Ceredigion, 106,6 km eus Kerdiz.
Kanaouennoù brezhonek er XXIañ kantved
Sed amañ ur roll, da glokaat, eus kanaouennoù brezhonek, hag eus pladennoù gant kanaouennoù brezhonek, embannet er XXIañ kantved.
Sainte-Marie-Laumont
Sainte-Marie-Laumont a oa ur gêriadenn hag ur gumun eus departamant Calvados e Bro-C'hall.
Kanaouennoù brezhonek er XXIañ kantved
Div rann zo e pep bloaz: Ne vo ket meneget amañ ar pladennoù gant un anv brezhonek ma n'eus kanaouenn vrezhonek ebet warno.
Sainte-Marie-Laumont
Bodet e oa gant 19 kumun all d'ar 1 a viz Genver 2016 d'ober ur gumun nevez: Souleuvre-en-Bocage.
-77
766 Ab Urbe Condita = 77 kent J.-K.
Sainte-Marie-Laumont
kantved
Eil brezel-bed, Emgann Normandi, 1944: pemp den nann-soudard a varvas e Sainte-Marie abalamour d'ar brezel; d'an 13 a viz Even e voe lazhet ur plac'hig dek vloaz gant tennoù kanol; e miz Eost e varvas ar re all, ur babig ur miz hag ur plac'hig unnek vloaz en o mesk.
-77
Gallia cisalpina
Pompeius, prokonsul, a voug emsavadeg ar Volked, Allobroged ha Voconces.
Kanaouennoù brezhonek er XXIañ kantved
E 2017
Pladennoù :
-
Kanaouennoù :
Maria Rampendahl
Maria Rampendahl (war-dro 1645 e Lemgo – 1705 e Varel) eo ar vaouez diwezhañ a voe tamallet dezhi bezañ sorserez ha barnet evit se e kontelezh Lippe, en Alamagn, e 1681. Boureviet e voe met ne anzavas ket e oa sorserez. He gwaz ne zilezas ket Maria Rampendahl ha kement-se, gouez dezhi, a roas kalon dezhi. Kondaonet e voe, a-benn ar fin, da vezañ kaset kuit eus ar gêr.
Klask a reas-hi goude-se sevel klemm a-enep kêr Lemgo ha kont Lippe, diral Lez-varn an Impalaeriezh, ha lavaret e oa bet direizh ar varnadenn a-enep dezhi. Met koll a reas he frosez, echuet d'an 30 a viz Here 1682, ha kalz a arc'hant a gollas ar c'houblad en afer-se. Mont a rejont da vevañ da Varel, kêr c'henidik he gwaz, e kontelezh Oldenburg, hag eno e varvas e 1705, d'an oad a 60 vloaz.
Ar vaouez diwezhañ eo a voe barnet evel sorserez e Lemgo. En enor dezhi e voe savet ur maen-koun e 1994 e-kichen iliz Lemgo.
Minoc'h Arizona
Minoc'h Arizona (Sorex arizonae) zo ur bronneg bihan a vev e Mec'hiko ha SUA.
Moschiano
Moschiano   zo ur gumun en Italia, e proviñs Avellino e Campania.
Minoc'h Udine
Minoc'h Udine (Sorex arunchi) a zo ur bronneg bihan hag a vev en Italia ha, marteze, Slovenia.
Pleitos colombinos
Ar Pleitos colombinos ("prosezioù kolombat") zo un heuliad klemmoù graet gant hêred Kristof Kolomb ouzh kurunenn Kastilha ha León da zifenn an dreistwirioù gounezet gant Kolomb goude dizoloiñ ar Bed Nevez. Etre 1508 ha 1536 dreist-holl e c'hoarvezas ar c'hlemmoù-se.
Arondisamant Strasbourg-Campagne
Arondisamant Strasbourg-Campagne a oa un arondisamant e Bas-Rhin, savet diwar Arondisamant Strasbourg. Diskaret eo bet d'ar 1añ a viz Genver 2015.
Kantonioù
8 kanton a oa ennañ
Leporano
Leporano  zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Lizzano (Puglia)
Lizzano  zo ur gumun italian e proviñs Taranto, e rannvro Puglia.
Lila
Lila zo un anv-badez brezhonek, meneget en deiziadurig brezhonek, hag e Geriadur Vallée.
En deiziadurig brezhonek embannet gant Kuzul ar Brezhoneg bep bloaz e lenner ez eus eus ur santez Lila, lidet d'ar 16 a viz Kerzu. N'ouzer netra diwar he fenn avat. E Geriadur Vallée eo meneget e-kichen an anv Eulalia, anv div santez spagnol.
Yezhoù all
Anavezet eo ivez e broioù all hag e yezhoù all.
Glan-y-môr (Ceredigion)
Glan-y-môr zo ur gêriadenn vihan e kumuniezh Tirymynach, e Kembre, e kontelezh Ceredigion, 123 km eus Kerdiz.
Pitta steerii
Pitta steerii a zo ur spesad golvaneged eus kerentiad ar Pittidae.
Ariano
Ariano zo un anv-lec'h italianek.
Pitta steerii
Dougen a ra anv an evnoniour stadunanat Joseph Beal Steere (1842-1940).
Annez hag isspesadoù
Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ :
An dantelezherez
An dantelezherez (nederlandeg : De kantwerkster) a zo un eoullivadur graet gant al livour izelvroat Johannes Vermeer e-tro 1669. War ziskouez emañ e Mirdi al Louvre e Pariz. En daolenn e weler ur vaouez yaouank o wriat. Livadur bihanañ Vermeer eo, :24.5 cm x 21 cm eo ment an daolenn.
An daolenn
A-dreñv ar plac'h ez eus ur voger wenn, marteze peogwir e felle d'al livour sachañ evezh an arvesterien war an dudenn. Soñjal a reer e prientas Vermeer an daolenn gant kalz aked, evel ma reas pa livas Ar steredoniour (1668) hag An douaroniour (1669), rak resis-tre eo an doare ma tiskouez arz ar gwriat Kazi sur ec'h implijas Vermeer ur c'hamera obscura a-benn sevel e daolenn, ha krouiñ un efed dispis er foñs. Evel-se e tegas donder d'e oberenn, ha ral e oa an doare-se da labourat da vare an arz barok en Izelvroioù.
Katalonia
E biz Ledenez iberek emañ. Stekiñ a ra ouzh Frañs hag Andorra en norzh, ouzh Aragon er c'hornôg ha Kumuniezh Valencia er su.
An dantelezherez
An daolenn
left|thumb|An dantelezherez (1662) gant [[Caspar Netscher]]
Katalonia
Peder froviñs he deus Kumuniezh Emren Katalonia: Barcelona, Girona, Lleida ha Tarragona. He c'hêr vrasañ eo he c'hêrbenn, Barcelona, a zo ivez eil kêr vrasañ Spagn ha seizhvet kêr vrasañ Unvaniezh Europa.
An dantelezherez
An daolenn
Alies e vez keñveriet livadur Vermeer gant hini al livour izelvroat Caspar Netscher, bet livet e 1662. Disheñvel int an eil diouzh egile koulskoude : disheñvel eo al livioù implijet ha n'eus meneg ebet eus ar reizhelezh e taolenn Vermeer, padal ez eus anezhañ e hini Netscher (ar botoù war al leur).
Katalonia
Ar brasañ eus tiriad kozh Priñselezh Katalonia az a d'ober ar Generalitat, nemet ar Roussillon a oa bet roet da Frañs gant Spagn e 1659 (emañ e departamant Pireneoù-ar-Reter bremañ).
E fin an, kontelezhioù marzhoù Gothia hag ar re spagnol a voe savet evel stadoù gladdalc'hel gant ar rouantelezh frank. Un difenn e oa al lec'h a-enep tagadennoù ar vuzulmaned. Kontelezhioù reter ar marzhioù-se a oa bet unvanet dindan sujidigezh ur gwaz d'ar Franked, graet kont Barcelona anezhañ. E 988 ne anavezas ket ken beli rouaned ar Franked warno. Diwezhatoc'h eo e teuio war-wel an anv Katalonia. Unanet e voe gant Rouantelezh Aragon e 1137 dre zimeziñ. Adalek 1469 e voe renet an daou rouantelezh gant ar memes familh met derc'hel a rejont o ensavadurioù. Goude ur brezel etre Spagn ha Frañs (etre 1635–1659) ma teuas Katalonia da vezañ ur Republik dindan beli Frañs e kollas ar Roussillon e 1659. E-pas brezel hêrezh Spagn (1701–1714) e tibabas Katalonia bezañ a-enep Fulub V a zeuas da vezañ Roue Spagn. Embann a reas adalek 1716 dekredoù a-enep an ensavadurioù katalan hag a-enep implij ar c'hatalaneg gant ar Stad hag ar gevredigezh. Brezelioù Napoleon a rivinas ar vro met ar c'hantved war-lerc'h a voe hini un adsavidigezh war an ekonomiezh hag ar sevenadur. E-pad an XXvet kantved e voe liammet ar stourm evit un demokratelezh hag ar Republik Spagn ouzh ar stourm evit an emrenerezh, gant ar Generalitat e 1931, a voe distrujet gant Francisco Franco e 1936. Berzet e voe ar c'hatalaneg adarre dindan e veli ha freuzet ensavadurioù ar vro. Gant distro an demokratelezh e Spagn e voe adsavet ar Generalitat hag un eil prantad a adsevel ekonomiezh ha sevenadur a zeuas. Adalek ar bloavezhioù 2000 avat, gant selloù disheñvel war ensavadurioù ar vro ha statud Katalonia e Spagn etre gouarnamant Madrid hag ar Gatalaniz e teuas war wel ul lusk evit an dizalc'hidigezh. An dizalc'herien, e penn a vro, o doa aozet e 2017 un referendom berzet gant Madrid diwar-benn an dizalc'hidigezh, a voe disklêriet e miz Here daoust ma n'o doa ket kemeret perzh ar re a-enep ha ma oa bet flastret gant polis Spagn. Abaoe miz Here emañ ensavadurioù Katalonia dindan beli Madrid.
Etimologiezh
Implij ar ger Katalonia, e katalaneg : Catalunya, skrivet Cathalonia pe Cathalaunia e latin ar Grennamzer, a zeu eus an XIvet kantved evit ober anv eus ar strollad kontelezhioù a oa evit un darn ul lodenn eus Mark ar Gothed ha evit un darn all ul lodenn eus Mark Hispania, dindan beli kont Barcelona. N'eus ket kalz a roudoù evit liammañ an anv-se ouzh anvioù all ha diwar neuze ez eus deuet meur a deorienn evit displegañ anezhañ.
Martezeadennoù all a zo, met n'int ket degemeret kement :
Distagañ a reer Catalunya [kətəˈluɲə] e katalaneg kreiz a zo ar standard. An anv e kastilhaneg a zo Cataluña, distaget [kataˈluɲa], hag an anv okitanek (a zo ofisiel en Aran) a zo Catalonha, distaget [kataˈluɲɔ].
Gouarnamant ha lezenn
Statud emrenerezh Katalonia a lak ar vro da vezañ aozet dindan framm Generalitat Katalonia, a zo ennañ Parlamant Katalonia, Prezidentelezh Katalonia ha Gournamant Katalonia.
Lezenniñ
Parlamant Katalonia (e katalaneg : Parlament de Catalunya) a zo karget d'ober lezennoù ha da reprezantiñ keodedourien Katalonia en o fezh. Dilennet e vez bep a bevar bloaz dre ar vot hollek. Galloudoù en deus d'ober lezennoù war an deskadurezh, ar yec'hed, ar sevenadur, aozadur diabarzh an ensavadurioù, hag aozadur ar vro. Kontrolliñ a ra Prezidant ha gouarnamant ar vro hag ar mare d'ober dilennadegoù. En e garg emañ budget ar Generalitat ivez. Dalc'het e oa bet an dilennadegoù diwezhañ e miz Kerzu 2017, dindan ar mellad 155 eus Bonreizh Spagn en doa freuzet ensavadurioù katalan. Roger Torrent eo Prezidant ar Parlamant abaoe miz Genver 2018.
Prezidantelezh
Den e karg uhelañ ar vro eo Prezidant Generalitat Katalonia (e katalaneg : president de la Generalitat de Catalunya), a zo kiriek eus obererezhioù ar gouarnamant. Abaoe ma oa bet adlakaet ar Generalitat e plas e oa bet Prezidant Josep Tarradellas (1977–1980), a oa bet Prezidant en harlu dindan Franco, Jordi Pujol (1980–2003), Pasqual Marragal (2003–2006), José Montilla (2006–2010), Artur Mas (2010–2016) ha Carles Puigdemont (abaoe 2016). Emañ Puigdemont en harlu abaoe ma oa bet lakaet e plas mellad 155 ar Vonreizh hag emañ Madrid e penn ar vro dre vez-kentañ ministrez Soraya Sáenz de Santamaría.
Gouarnamant
Ar c'huzul ober (e katalaneg : Consell Executiu) pe gouarnamant (Govern) a zo e karg gouarnamant ar Generalitat. Ennañ emañ Prezidant ar Generalitat, e Vez-Prezidant hag ar Vinistred. Emañ e seiz e Palau de la Generalitat e Barcelona.
Polis ha Justis
He folis dezhi he deus Katalonia, ar Mossos d'Esquadra, ez ofisiel (Mossos d'Esquadra-Policia de la Generalitat de Catalunya), diazezet war ur c'horf polis eus an XVIIIvet kantved. Krouet en-dro e 1980 dindan renerezh ar Generalitat eo bet astennet o niver evit erlec'hiañ ar Guardia Civil hag ar Polis Broadel adalek ar bloavezhioù 1990. Ober a reont war-dro pep tra nemet an traoù a vez graet war o zro gant ar Guardia Civil hag ar Polis Broadel, da lavaret eo ar porzhioù-mor, an aerborzhioù, an aodoù, an harzoù etrevroadel, kontroll an armoù hag ar stourm a-enep ar sponterezh.
Dindan beli sistem justis Spagn emañ justis Katalonia, a zo Lez-varn Uhel Katalonia he c'horf uhelañ. Ar memes justis torfedel a zo e Spagn a-bezh met disheñvelioù a zo gant ar justis keodedel abaoe 2002.
Aozadur melestriñ
Aozet eo Katalonia e proviñsoù, rannet e cormarca hag e kummunioù. Diazezet eo an aozadur-se war Statud emrenerezh 2006.
Proviñsoù
Rannet eo Katalonia e peder froviñs renet gant bodad-kannad ar proviñs (e katalaneg : Diputació Provincial). Sed aze ar peder proviñs hag o foblañs :
Kumunioù
948 kumun (municipis) a zo e Katalonia bremañ, pep hini renet gant ur c'huzul (ajuntamant) dilennet gant annezidi ar c'humunioù. Er c'huzul ez eus un niver bennak a izili (regidors) hervez niver a boblañs ar gumun, a zilenn ar maer (alcalde pe batlle). E tiez-kêr e vez dalc'het an emvodoù (ajuntamant, casa de la ciutat pe casa de la vila).
Lamu
Lamu pe Lamu Town zo ur gêr vihan en aod hanternoz Kenya, ha pennlec'h kontelezh Lamu, nepell diouzh an harzoù gant Somalia, a zo ur 100 km ac'hano, e reter Enez Lamu, en Enezeg Lamu, un 341 km dre an hent eus Mombasa betek Mokowe Jetty, hag ac'hano dreist ar strizh betek Enez Lamu.
Katalonia
Poblañs
E 2016 e oa, ez ofisiel, 7 448 332 a dud a zo o chom e Katalonia, 15% anezho (da lavaret eo 1 104 782 a dud) o deus ur vroadelezh all eget hini Spagn. Tolpad kêr Barcelona a zo 5 217 864 a annezidi war 2 268 km². E 1900 e oa 1 966 382 a dud o chom er vro ha 5 122 567 e 1970, diwar ar c'hresk poblañs a oa bet e Spagn a-bezh er bloavezhioù 1960 ha 1970 ha diwar dont embroidi eus rannvroioù all e Spagn o klask bevañ er rannvro binvidikañ Spagn, dreist-holl eus Andalucía, Murcia ha Extremadura. Adalek ar bloavezhioù 1990 ez eus deuet embroidi eus stadoù all, dreist-holl diwar Afrika, met ivez eus Azia ha Europa ar reter, staliet kentoc'h e tolpadoù kêr.
Lamu
Ur greizenn sevenadurel a-bouez eo er sevenadur swahiliek hag ur greizenn relijiel da vuzulmaned aod reter Afrika.
Savet eo bet en XIIvet kantved.
Bristol Blenheim
Ar Bristol Blenheim a oa ur vombezerez skañv herrek savet gant Bristol Aeroplane Company, un embregerezh eus Breizh-Veur. Un nijerez daougefluskerek e oa ha tri flas a oa ennañ. Adalek 1937 e oa bet graet gantañ gant ar Royal Air Force. Implijet e oa bet kalz e penn kentañ an Eil Brezel-bed, met kolloù bras a voe gouzañvet ganti, dreist-holl e-kerzh an emgannoù deiz. Kalz gwelloc'h e oa evel karr-nij tager noz, pe karr-nij ambrouger.
Katalonia
Relijionoù
Ez-istorel eo kristen ar Gatalaniz, katolik zoken, met abaoe ar bloavezhioù 1980 e weler un tech da ziskar ar gristenelezh ha da gresk an nann-relijiel (agnostisism pe diouzeelegezh). Hervez ur studiadenn bet graet gant gouarnamant Katalonia, 56.5% eus ar Gatalaniz en em wel c'hoazh evel kristen, en o zouez 52.4% a gatoliked, 2.5% a brotestanted hag evañjelisted, 1.2% a reizhkredourien ha 0.4% a Destoù Jehovah. 18.2% eus ar boblañs en en em wel evel tud dizoue, 12% evel agnostik, 7.3% evel muzulmaned, 1.3% evel boudisted ha an 2.3% eus relijionoù all.
Yezhoù
Teir yezh a zo anavezet evel yezhoù ar vro gant ar Generalitat : ar c'hatalaneg (català) a zo yezh ar vro, ar c'hastilhaneg (castillan) a zo yezh Spagn hag an okitaneg aranek a zo yezh Aran.
Hervez sontadeg yezhel gouarnamant Katalonia, graet e 2013, eo ar c'hastilhaneg ar yezh muiañ komzet e Katalonia, gant 46,53% o lavaret eo o yezh dezho, heuliet gant ar c'hatalaneg, gant 37,26% o lavaret eo o yezh. War ar pemdez e lavar 11,95% eus an dud e implijont an div yezh kement ha kement padal ez eus 45,92% a lavar e implijont kastilhaneg kentoc'h ha 35,54% a implij kentoc'h ar c'hatalaneg. Un diforc'h bras a zo etre takad Barcelona-Tarragona ma vez klevet kastilhaneg kentoc'h hag an takadoù war ar maez a zo katalaneg o yezh bennañ. Ouzhpenn ar yezhoù-se e vez komzet diwar an embroadur yezhoù all, eus Norzh-Afrika dreist-holl met ivez ourdoueg pe roumaneg.
Abaoe 1979 ha Statud an emrenerezh eo okitaneg Aran ofisiel e traoñienn Aran, an dachenn nemeti er bed ma vez ofisiel ur rannyezh eus ar yezh-se. Adalek 2006 eo ofisiel ivez e Katalonia a-bezh, asambles gant katalaneg ha kastilhaneg. 22,4% eus a dud en Aran a gomz araneg. Anavezet eo ivez yezh sinoù Katalonia.
Katalaneg eo yezh ar vro, anavezet evel-se abaoe statud emrenerezh 1979, un doare anavezet gant Bonreizh Spagn da reiñ pouez d'ar yezh. Dinan beli Franco ne oa ket bet anavezet, berzet e oa zoken er skolioù hag en holl implijoù ofisiel. Berzet e oa ivez disklêriañ ar vugale dindan un anv katalanek. Er bloavezhioù 1940 e oa difennet ivez an embann e katalanek, ar pezh a oa bet tremenet e-bioù dre moullañ levrioù gant un deiziad faos. Lamet e voe ar berzh-se e 1946 pa oa bet posupl da embann e katalaneg adarre.
Implij ar c'hatalaneg az eas war ziskar goude ar bloavezhioù 1950 gant fiñv tud eus ar maezioù e rannvroioù all eus Spagn o doa degaset implij muioc'h a gastilhaneg, kreñvaet goude pa oa deuet embroidi eus diavaez eus Spagn. Gant ar gevredigezh e voe komañset da glask mont a-enep al lusk-se ha kresket e voe an obererezhioù sevenadurel adalek ar bloavezhioù 1960, da skouer gant kentelioù yezh ar gevredigezh Òmnium Cultural.