cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Klann Fujiwara
Marevezh Heian
Rejañs ar c'hlann Fujiwara e voe perzh pennañ politikerezh Japan a-hed an darn hirañ eus ar Marevezh Heian. Heian-kyō (Kyōto hiziv) e oa ar gêr-benn impalaerel adalek ar bloaz 794 (betek 1868, war-bouez c'hwec'h miz e 1180) en abeg ma oa digor war ar Meurvor Habask dre stêrioù ha ma c'helle rannvroioù ar Reter he zizhout dre hentoù. Nebeut kent staliañ ar gêr-benn eno en devoa an impalaer Kanmu (736-806, ren 781-806) torret an enrolladur milourel ret ; dizale neuze e voe savet armeoù prevez gant ar c'hlannoù galloudusañ, Fujiwara, Minamoto ha Taira dreist-holl. En IX vet ha, dre ma oant harpet gant ar vilourion, ez eas un darn vras eus ar veli gant an tiegezhioù-se, na blije ket dezho ar reizhiad sinaat lakaet e pleustr gant gouarnamant Heian-kyō a-fet telloù ha dasparzh an douaroù. Stabil e voe ar vro avat, ha gant ar c'hlann Fujiwara edo ar galloud tra ma kendalc'he lignez an impalaerion. Gant ar Pevar Ziegezh e voe melestret ar vro, ha gant ar re Fujiwara e voe gouarnet Japan ha meret hêrezh an tron. Buan e voe kemmesket aferioù ar Stad hag aferioù an tiegezhioù, koulz er c'hlannoù, ar manatioù ha lignez an impalaer.
Ag ar bloaz 781 d'ar bloaz 823 e oa bet kreñv beli an impalaerion Kanmu (ren 781-806), Heizi (773-824, ren 806-809) ha Saga (784-842, ren 809-823), met krog e voe ar re Fujiwara da assevel o galloud pa voe an hokke Fujiwara no Fuyutsugu (775-826) anvet e penn gouarnamant an impalaer Saga ; e vab Yoshifusa (804-872) e voe an den kentañ er-maez eus lignez an impalaer o vout rejant, pa voe e vab-bihan kurunennet evel impalaer Seiwa e 858, hag e advab Fujiwara no Mototsune (836-891) en em lakaas da gampaku e 884 evit an impalaer Kōkō (830-887, ren 884-887). Goude marv Mototsune e 891, an impalaer Uda (866-931, ren 887-897) a zeuas a-benn da advestroniañ gouarnamant an Impalaeriezh ; met pa zilezas e garg evit ma renje e vab Daigo (884-930, ren 897-930), e-sell ma oa da ren dre guzh a-drugarez d'an insei, e teuas a-benn mab Mototsune, Fujiwara no Tokihira (871-909) da ren betek e varv da 38 vloaz ; ar marv-se a zigabestras an impalaer Daigo. Pa renas e vab Suzaku (921-952, ren 930-946) avat, ar c'hlann Fujiwara en em lakaas e penn al Lez hag ar vro adarre, dre Fujiwara no Tadahira (880-949). Daoust d'an impalaer Daigo, ar c'hlann Fujiwara a gendalc'has da greñvaat a-hed ar ren : war wanaat bepred ez ae galloud kreiz Heian-kyō, ha koulz ar re Fujiwara hag an tiegezhioù all hag ar gloer a brenas mui-ouzh-mui a zouaroù hag a vanerioù (荘園 pe 日本, shōen) brasoc'h-brasañ a-hed an X kantved. Da lezennel e troas ar shōen, dont a rejont a-benn da vout hêrezhel, e-maez an telloù hag e-maez pep enselladenn gant ar gouarnamant. Gwell e voe d'al labourerion-douar bout dindan beli ar berc'henned en eskemm ouzh ul lodenn eus an eostadoù. Nebeut-ha-nebeut e voe an dud hag ar shōen dreist pep lezenn impalaerel, ha de facto e tistrojont d'ar stad m'edont kent Adreizh Taika ar bloaz 645 — tri c'hantved kentoc'h.
A-hed dekvloaziadoù goude marv an impalaer Daigo e 930 e kreñvaas galloud ar c'hlann Fujiwara betek ma voe hollveliek el Lez ha ma kadorias ha digadorias impalaerion hervez e youl. Ne chome galloud ebet gant ar gargidi hag an ofiserion, ha gouarnet e veze Japan gant melestradur prevez ar c'hlann. "Diktatourion dre hêrezh" e oant, hervez an istorour George B. Sansom.
Adalek kreiz an XI vet hag a-hed an  ez eas an eostadoù war wanaat hag ar boblañs war greskiñ, setu ma savas kevezerezh etre an tiegezhioù pennañ evit an danvez. War wanaat ivez ez eas galloud ar c'hlann Fujiwara endra greske hini ar samurai, a renas meur a emsavadeg. Brezel a voe etre ar familhoù stag ouzh hini an impalaerion — Fujiwara, Minamoto ha Taira — evit mestroniañ tachennoù brasoc'h-brasañ, ar pezh a zegasas gouarnamantoù lec'hel hag a zistrujas peoc'h an Impalaeriezh.
Betek kurunidigezh an impalaer Go-Sanjō (1032-1073, ren 1068-1073) e voe an tron dindan beli ar c'hlann Fujiwara : Go-Sanjō e voe an impalaer kentañ na oa ket e vamm eus ar c'hlann abaoe an IX kantved. Mennet ma oa da assevel ar galloud impalaerel dre ren en e unan ez embannas un aradennad lezennoù evit gwanaat ar re Fujiwara. War e intrudu e voe kadastret an douaroù evit ma vijent mestroniet gant ar Stad ; kalz shōen en em gavas e-maez lezenn neuze, hag ar berc'henned vras, ar re Fujiwara en o zouez, a zoujas na vije krennet war o zouaroù. Gant an impalaer Go-Sanjō ivez e voe kefridielaet an insei er bloaz 984, dre an in-no-chō hajime ("Burev an impalaer kloastret"), da geñver retred an impalaer En'yū (958-991, ren 969-984). Dre an in-no-chō hajime e veze an impalaerion gozh gant ul lez ma ne oa ezel ebet eus ar c'hlann Fujiwara ; ar re-se a viras o c'hargoù, met disentezioù an impalaer a oa trec'h war o re. Buan e voe tabut e diabarzh ar c'hlann, en em rannas etre Norzh ha Su, tra ma c'houneze tadoù al lignez impalaerel muioc'h a c'halloud war an hini a oa o ren. Adalek 1086 betek 1156 e voe an in-no-chō en e varr, ha milourel kentoc'h eget keodedel e oa ar gouarnamant.
A-c'houde marv an impalaer Konoe (1139-1155, ren 1142-1155) e voe brezel a-zivout an hêrezh, ar pezh a roas tro da glann Fujiwara da adkemer ar galloud. Fujiwara no Yorinaga (1120-1156) a savas a-du gant an impalaer kozh en Emsavadeg Hōgen (保元の乱 Hōgen no ran) betek mervel e 1156 en ur gad enep an hêr goulakaet, a oa harpet gant ar c'hlannoù Minamoto ha Taira. Distrujet e voe ar c'hlann Fujiwara neuze, distreiñ d'an impalaer a reas ar galloud, ha diskaret e voe an insei pa voe al Lez dindan beli ar samurai. Bloaz goude e voe faezhet ar c'hlann Minamoto gant an hini Taira, a renas betek ar bloaz 1180. E-pad o ren e vevas ar re Daira buhez al Lez hep teurel pled da gudennoù ar rannvroioù, betek ma savas Minamoto no Yoritomo ha ma voe trec'h war ar re Daira er Brezel Genpei (1180-1185) ; dindan beli ar re Vinamoto e oa an impalaer Antoku (1178-1185, ren 1180-1185), a oa 2 vloaz pa voe lakaet war an tron kent mervel da 6 vloaz.
Goude an drouziwezh-se e troas ar c'hlann Fujiwara war-du an arzoù hag ar c'houiziegezh, alese ar varzhed ha skrivagnerion Fujiwara no Shunzei (1114-1204) ha Fujiwara no Teika (1162-1241).
E-kerzh an, ar skourr Fujiwara Hokke en em rannas etre pemp tiegezh rejant : Ichijō, Konoe, Kujō, Nijō ha Takatsukasa, a oa sesshō ha kampaku bep eil tro. N'edo mui ar galloud gant al Lez en Heian-kyō, pa oa bet kemeret gant samurai ar maezioù. E-pad kantvedoù avat e chomas izili ar c'hlann Fujiwara kuzulierion, melestrourion ha rejanted an impalaerion, betek an XXvet kantved ma voe Konoe Fuminaro (1891-1945) Pennmaodiern Japan e 1940-41, evel ma voe Hosokawa Morihiro (*1938) er bloavezhioù 1993-94.
Willem II van Oranje-Nassau
Willem II van Oranje-Nassau (Den Haag 1626-1650) a oa priñs Orange ha kont Nassau-Oranje.
Adal 1647 betek e varv tri bloaz goude, e 1650 e voe stadhouder ar Proviñsoù-Unanet ( Holland, Zeeland, Proviñs Utrecht, Overijssel, Gelderland ha Friz, Groningen ha Drenthe).
Dimezet e oa da Mary Henrietta Stuart. ur mab o doe: Willem, a voe roue Bro-Saoz, Bro-Skos hag Iwerzhon.
Bragoù berr
Ur bragoù berr zo ur bragoù, gwisket gant paotred koulz ha gant merc'hed, ha ne dap ket izeloc'h eget an daoulin. Bragouioù berr-berr zo ivez.
Plijadur a vez o tougen ur bragoù berr pa vez tomm an amzer, o santout e vezer disamm eus pouez an dilhad war ar c'hroc'hen hag e vez aesoc'h d'ar c'horf fiñval; kement-se zo gwiroc'h c'hoazh pa vezer o redek, pa c'hoarier tennis pe rugbi.
E Bro-Saoz e veze gwisket bragouioù berr a dape tre betek pennoù an daoulin; hiziv e seblantont hir pa weler bragouioù berr kalz berroc'h.
Merc'hed
Merc'hed zo a blij dezho diskouez o divhar brav ouzhpenn. Lod a ya betek dougen bragoùioù ken berr ma tiskouezont lodenn izelañ ha drusañ o feskennoù.
Lederhose
Al lederhose (Lederhosen el liester) zo ur bragoù berr eus Bavaria. Ar re verrañ a dap betek hanter an div vorzhed. Ar re hirañ a dap betek an daoulin hag a vez anvet Bundhosen. Dont a ra an anv eus ar gerioù alamanek Leder lêr ha Hose bragoù. Komz a reer a-wechoù eus bragoù tirolian. Darn a lavar ez eo un dilhad broadel (Tracht) er broioù alamanek, lod a lavar n'eo nemet dilhad-sul labourerien ar maezioù gwechall.
Renk rummouriel
E rummatadur ar bevien, ur renk rummouriel, pe, ent krenn, ur renk, a zo ul live eus an urzhaz rummouriel. Ur renk a zo deverket da bep rummad, da lavaret eo da bep strollad bevedegoù hag a ya d’ober un unvez er rummatadur. E gerva Kod etrebroadel an destladur loenoniel ez eo termenet ar renk evel : « Live ur rummad, evit finvezioù destladurel, en un urzhaz rummouriel (da skouer, holl ar c'herentiadoù a zo evit finvezioù destladurel en hevelep renk, hag a zo lec'hiet etre an uskerentiad hag an iskerentiad). » Skouerioù eus renkoù rummouriel : spesad, genad, kerentiad, urzhad, kevrennad, skourrad, riezad, damani ha kement zo.
Lederhose
Dilhad eus Bavaria
For
Renk rummouriel
Dibennoù-ger ar rummadoù hervez o renk
Kalz ar rummadoù a-us da live ar genad a zo roet dezho un anv diazezet war ar genad skouer, ha staget outañ un dibenn-ger skoueriek. An dibennoù-ger implijet evit sevel an anvioù-se a zo hervez ar riezad (hag a-wezhioù ar skourrad hag ar gevrennad) evel a ziskouez an daolenn dindan.
Burutelladennoù
Pep renk rummouriel a zo diazezet ar rummadoù anezhañ war an disheñvelderioù etre ar bevien a strollont hag ar re all, met dangorel e chom an dezverkoù a vez implijet, ha gant an niver a renkoù a zo ne c'haller ket lakaat ket war wel an holl argemmoù a gaver e-touez ar bevien. Ar strolloù rummouriel uhelañ a glot peurvuiañ gant un emdro koshoc'h, ha n’eo ket peogwir e oa uheloc'h feur al liesseurtaat en amzer dremen : pep forc'hadenn nevez a vrasa al liesseurted hag a uhela evel-henn ar renk rummouriel deverket gant ar rummourien a-vremañ.
E-touez an holl renkoù rummouriel ez eo ar spesad a dalvez ar muiañ da ziazez. An dra-se ne vir ket rummadoù zo e ne vern pe renk all a vezañ termenet ent-resis, ha ne dalvez ket ivez ez eo termenet ent-resis an holl spesadoù. En degouezh gwellañ e klot ar rummad gant ur c'hlad. Koulskoude ne c'hall ket ur rummatadur ma klot pep rummad gant ur renk skoueriek bezañ a-unan gant araokadennoù ar filogeniezh. Da skouer, pa vez savet anvioù ar rummadoù hervez o renk er reizhiad rummata linneek a-gozh, ne c'hall ket ar rummadoù hep renk bezañ roet anvioù dezho. Bez’ ez eus eus denesadurioù all m’en em gaver ket gant ar gudenn-mañ,.
Reolenn ebet ne dermen pet spesad a zlefe mont d’ober ur genad, ur c'herentiad pe ne vern pe rummad all en ur renk uheloc'h eget live ar spesad,. Dleout a rafent bezañ strolloù naturel, da lavaret eo nann-polifiletek, ha savelet en ur zelc'her stad eus holl ar ouiziegezh anezho. N’en deus ket an hevelep renk an hevelep talvoudegezh e skourradoù disheñvel dre ret. Da skouer, ne c'haller ket keñveriañ emdro ar c'herentiadoù amprevaned ouzh hini ar c'herentiadoù blotviled. Evit al loened, renk ar skourrad, da nebeutañ, a glot peurvuiañ gant an doare m’eo frammet korf al loen.
André Pellenc
André Pellenc, bet ganet e 1899 hag aet da Anaon e 1952, a oa un aktour, ur filmaozer ha saver senario gall.
Acanthagenys
a zo ur genad e rummatadur an evned, bet krouet e 1838 gant ar skiantour saoz John Gould (1804-1881).
Irma Chilton
Irma Chilton, ganet Mair Elizabeth Irma Evans (1930–1990), zo ur skrivagnerez kembraek evit ar yaouankiz. E saozneg he deus bet skrivet ivez. Ul levr ganti zo bet lakaet e brezhoneg.
Ganet e oa Irma Chilton e Casllwchwr e Sir Forgannwg.
Kumuniezh kumunioù Su Raez Atlantel
Istor
Krouet e voe ar gumuniezh diwar bodañ kumuniezh kumunioù kreisteiz al Liger-Atlantel ha kumuniezh kumunioù bro Machikoul.
Kumunioù
D'ar 1añ a viz Genver 2017 ez ae 9 c'humun d'ober ar gumuniezh kumunioù.
Abaoe Genver 2020, a zo 8 kumun er gumuniezh kumunioù:
Kumuniezh kumunioù an Aber hag an Erv
Kumuniezh kumunioù an Aber hag an Erv (communauté de communes Estuaire et Sillon e galleg) a zo anezhi ur gumuniezh kumunioù savet d'ar 1 a viz Genver 2017 etre kumunioù eus Frañs, e departamant Liger-Atlantel, e Breizh.
Istor
Krouet e voe ar gumuniezh diwar bodañ kumuniezh kumunioù Kalon an Aber ha kumuniezh kumunioù al Liger hag an Erv.
Misterioù Poanius
Ar Misterioù Poanius a vez misterioù an Aviel a denn da basion ha marv Jezuz Krist. Heuliañ a reont ar Misterioù Joaius, ar Misterioù Goulaouus hag ez int heuliet gant ar Misterioù Glorius. Bez ez eus pemp mister poanius : Angoni ar C'hrist, Skourjezataerezh ar C'hrist, ar C'hurunidigezh gant ar spern, Dougidigezh ar Groaz, Kroazstagadur ha Marv ar C'hrist. Abaoe entitladur ar Misterioù Goualaouus gant Yann-Baol II e tibuner hag e prederier ar misterioù poanius da Veurzh ha da Wener.
Anvet e vez ar misterioù-se e latin hervez Compendium Katekiz an Iliz Katolik : Mysteria dolorosa.
Angoni ar C'hrist e Getsemane
right|thumb Angoni ar C'hrist e liorzh Getsemane, d'an nozvezh etre Yaou Gamblit ha Gwener-ar-Groaz. (Gw. Lk 22,39-44 - Agonia in Hortu)
Ar skourjezataerezh
right|thumb Ar skourjezataerezh eus ar C'hrist gant soudarded roman (Gw. Ynn 19,1 - Flagellatio).
Kurunidigezh gant ar spern
right|thumb|190px Ar gurunidigezh gant ar spern graet d'ar C'hrist gant ar Romaned (Gw. Ynn 19,2-3 - Coronatio Spinis).
Dougidigezh ar Groaz
right|thumb Dougidigezh ar Groaz Wir gant ar C'hrist e-pad e Basion (Gw. Ynn 19,16-18 - Baiulatio Crucis).
Ar c'hroazstagadur hag ar marv war ar Groaz
Kroazstagadur ha marv Jezuz war ar Groaz war Menez Golgota (Gw. Ynn 19,28-30 - Crucifixio et mors).
Glycichaera
==Spesadoù hag an isspesadoù anezho == N'eus nemet ur spesad golvaneged er genad-mañ : Glycichaera fallax, tri isspesad (Glycichaera fallax claudi, G. f. fallax ha pallida) dezhañ.
Frederik Hendrik van Oranje
Frederik Hendrik van Oranje a oa ur priñs izelvroat eus an Tiegezh Oranje-Nassau hag ur jeneral en arme an Izelvroioù.
Divugel e oa e vreur Maurits e-keñver al lezenn petra bennak m'en doa bet bugale gant e bried kleiz Marguerite de Malines, hag evit mad an tiegezh e redias e vreur yaouankoc'h Frederik Hendrik da zimeziñ da 41 bloaz d'ar gontez Amalia von Solms-Braunfels, a oa 23 bloaz.
Vaccarizzo Albanese
Vaccarizzo Albanese a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cosenza, e rannvro Calabria.
Dont a ra an anv Albanese eus an albanegerien o doa kuitaet Albania da zont d'en staliañ da Galabria er. Betek bremañ e vez kaozeet ur rannyezh albanek gant o diskennidi, anvet Arbëresh. Er yezh-se e reer Vakarici eus ar gumun.
Furnarius
Furnarius zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1816 gant an evnoniour gall Louis Jean Pierre Vieillot (1748-1831).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == Eizh spesad golvaneged a ya d'ober ar genad :
O c'havout a reer e Suamerika, daouzek (12) isspesad dezho en holl.
Kastell Lichtenstein
thumb|250px|Kastell Lichtenstein war ur [[Bri (menez)|vri e menezioù Swabia (Schwäbische Alb).]] Kastell Lichtenstein zo ur c'hastell e kumun Lichtenstein e Baden-Württemberg. Talvezout a ra e anv, en alamaneg, kement ha "maen (livet) skañv."
Kerkent hag ar bloavezh 1200 e oa ur c’hastell eno. Distrujet e voe div wech, ar wech kentañ e 1311 hag an eil gwech e 1381. Ne voe ket adsavet goude se.
Pioauet e voe an tamm douar gant rivinoù ar c’hastell kozh gant ar roue Friedrich Iañ Württemberg e 1802. E 1837 e voe legadet an tamm douar-se gantañ d’unan eus e nized Wilhelm von Urach, kont Württemberg, a lakaas sevel ar c’hastell zo bremañ e 1840–42. Gant an tisavour Carl Alexander Heideloff e voe savet ur c’hastell nevez-c’hotek e doare kestell all eus an amzer-se, evel hini Neuschwanstein.
Perc’hennet eo ar c’hastell hiziv gant diskennad duged Urach, met digor e vez d’ar weladennerien.
Pénélope Bagieu
Pénélope Bagieu, bet ganet d'an e Pariz, zo ur skeudennnaouerez hag un dreserez bannoù-treset c'hall. Goude bezañ bet anavezet dre he blog Ma vie est tout à fait fascinante ("Boemus penn-da-benn eo ma buhez") he deus graet un nebeud bannoù-treset he-unan pe gant ur senarier.
Rubén González (pianoour)
Rubén González (1919-2003) a oa ur pianoour kuban.
Sancho Garcés III Navarra
Sancho Veur, pe Sancho III, pe Sancho Garcés III Navarra (992 - 1035), lesanvet el Mayor pe el Grande, a oa Roue Pamplona, en amzer rouantelezh Nájera-Pamplona, entre ar bloavezhioù 1000-1035, kont Sobrarbe ha Ribagorza (1018-1035) ha Roue Kastilha ha Monzón (1029-1035).
Mab e oa d'ar roue García III Navarra ha da Jimena Fernández (marvet war-dro 1035). Kont Aragon e voe etre 1028 ha 1029. En e amzer e teuas e rouantelezh da vezañ ar galloudusañ rouantelezh eus al ledenez. Meneg a veze graet anezhañ evel rex Ibericus pe rex Hispaniarum hag Impalaer ar Spagnoù n'ouzer ket gwall vat pegoulz.
E vugale
Kent dimeziñ en doe ur mab bastard digant e serc'h Sancha de Aibar:
Dimeziñ a reas en 1010 da Munia Mayor ha pemp bugel o doe:
War e lerc'h
Goude e varv e voe rannet e rouantelezh entre e bevar mab :
Fagnano Castello
Fagnano Castello  a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cosenza, e rannvro Calabria.
Rubén González (pianoour)
E vuhez
Ganet e oa e Santa Clara (Kuba) d'ar 26 a viz Mae 1919.
Messerschmitt Me 262
Ar Messerschmitt Me 262 Schwalbe / Sturmvogel, berraet en Me 262 zo u nijerez-vrezel eus an Trede Reich ; ar c'hentañ karr-nij dre zazloc'h oberiat eo bet. A-raok an Eil Brezel-bed e oa bet boulc'het al labour war korf ar c'harr-nij. Kudennoù gant ar c'heflusker ha gant an uhelder nij a lakaas ar c'harr-nij da chom er-maez eus ar servij en aerlu Luftwaffe betek kreiz ar bloavezh 1944.
An Me 262 a oa primoc'h, hag armet gwelloc'h, evit an holl girri-nij a oa gant ar Gevredidi, zoken evit ar c'harr-nij saoz flistradell Gloster Meteor. Gant un ermeg eus ar re vodernañ e servijas e-pad an Eil Brezel-bed. An Me 262 a oa bet implijet evit meur a rol : bombezer krenn, spier, chaseer, ha chaseer-noz dre radar.
Nijerien an Me 262 a gemer war o c'hont un hollad a 542 garr-nij kevredidi distrujet, hervez ar mammennoù e kaver ur sifr uheloc'h c'hoazh. A-benn talañ ouzh ar c'hirri-nij marvus-se e tibabas ar Gevredidi o bombezañ pa oant pradet pe o zagañ pa oant o pradañ p o tibradañ.
Rubén González (pianoour)
E vuhez
E miz Meurzh 1996 en doa kemeret perzh en enrolladur an albom Buena Vista Social Club gant sonerien ha kanerien gozh all eus Kuba evel Ibrahim Ferrer, Orlando "Cachaito" López, Eliades Ochoa, Omara Portuondo, Compay Segundo, Barbarito Torres hag all. Un teulfilm a oa bet savet diwar-benn an darvoud-mañ gant ar filmaozer alaman Wim Wenders.
Aet e oa da Anaon en e di e La Habana d'an 8 a viz Kerzu 2003.
Sed amañ roll ar pladennoù bet enrollet gantañ evel unsoner :
Trebisacce
Trebisacce   a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cosenza, e rannvro Calabria.
Sparfell-vor Chile
Annez
Bevañ a ra al labous war aodoù kreisteiz Suamerika.
Junkers Ju 52
Ar Junkers Ju 52, lesanvet Tante Ju ("Moereb Ju") gant an Alamaned hag Iron Annie ("Annaig Houarn") gant an Amerikaned, a oa ur c'harr-nij brezel dezougen trimotor savet gant an Alamaned adalek 1931 betek 1952.
Implijet eo bet ken gant an drevourien, ken gant soudarded an aerlu e-pad ar bloavezhioù 1930 hag ar bloavezhioù 1940. Evit an drevourien e oa bet 12 karr-nij dezougen tud pe varc'hadourezhioù o nijal, gant an embregerezhioù Swissair ha Deutsche Luft Hansa. Da geñver an implij milourel, e nijas evit al Luftwaffe gant ar gefridi dezougen soudarded, dezougen dafar brezel hag e-pad ul lajad amzer berr evel bombezer kreiz.
Ar Ju 52 a gendalc'has da vezañ implijet goude an Eil Brezel-bed, koulz gant ar soudarded ha gant an drevourien, betek ar bloavezhioù 1980 en aerlu suis evit ar re ziwezhañ.
Krouidigezh
Dammheñvel ouzh ar Junkers W 33 eo ar Ju 52, nemet ez eo ledanoc'h. E 1930, Ernst Zindel gant e skipailh ijinourien a sevenas mennad ar Ju 52 e labouradeg Junkers lec'hiet e Dessau. Ar c'harr-nij a implije en un doare diordin metal duralumin houlennet ; Junkers a oa bet e-touez ar re gentañ oc'h implij an dafar-se evit kreñvaat korf diavaez an nijerezioù e-pad ar Brezel-bed kentañ.
En e gentel ziazez, anvet "Ju 52/1m", e oa bet savet ar Ju 52 evel ur c'harr-nij gant ur c'heflusker dre enleskiñ hepken, ur BMW IV pe ur Junkers V-12 yenaet dre zour.
Siwazh, gwan betek re e oa ar c'harbed unkeflusker : goude pemp pimpatrom e voe divizet e vefe savet ar c'hirri nij war-lec'h gant tri motor steredennek, alese an anv Ju 52/3m (drei motoren, "3 c'heflusker").
Implij milourel 1932-1945
Aerlu Kolombia en devoa implijet tri Ju 52/3mde bombezer dafaret evit dont da vezañ dournijerezioù e-pad brezel Kolombia-Perou e 1932–1933. Goude ar brezel e prenas tri Ju 52mge all evit an dezougen ; chom a reas an nijerezioù-se e servij goude an Eil Brezel-bed.
Llangadog
Llangadog zo ur geriadenn hag ur gumuniezh e Kembre, e Sir Gaerfyrddin. Emañ war lez ar stêr Tywi, hanter hent etre Llandeilo ha Llanymddyfri, e kornôg Park Broadel Bannau Brycheiniog. Annezet eo Llangadog gant war-dro 1000 a dud. Gouestlet eo an iliz da sant Kadog.
Ar politikour broadelour Gwynfor Evans a voe o vevañ e Llangadog e-pad pell.
Peppa Pig
Peppa Pig zo un dudenn ijinet evit ur stirad skinwel evit ar vugale a-raok an amzer skol, krouet ha produet gant Astley Baker Davies gant Entertainment One, Nick Jr. ha Channel 5. En abadenn e konter istor Peppa, ur wiz denheñvel hag he familh. An abadenn zo bet skignet evit ar wech kentañ d'an 31 a viz Mae 2004, hag e 2019 ez eo skignet ar c'hwec'hvet koulzad. Ar stirad skinwel a vez skignet e 180 bro hag heuliet tre e vez e Stadoù-Unanet Amerika hag er Rouantelezh-Unanet.
René Jayet
René Jean Jayet, bet ganet e Pariz (Seine d'ar mare-se, Bro-C'hall) d'an 20 a viz Mae 1906 hag aet da Anaon e memes kêr d'an 31 a viz Here 1953, a oa ur filmaozer, produour ha saver senario gall.
Albidona
Albidona  a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cosenza, e rannvro Calabria.
Ivar Lo-Johansson
En e romantoù, danevelloù ha pennadoù kelaouiñ e taolennas buhez devezhourien Sveden (statare). Divizoù a savas ivez diwar e skridoù ma venege tud kozh war o leve, termajied ha tud paour dre vras. Brudet eo ivez evit bezañ taolennet buhez bed al lennegezh ha hini ar sindikadoù e Sveden er bloavezhioù 1920.
Sterninae
Sterninae zo un iskerentiad e rummatadur an evned, ennañ ar skraved hag ar stêrwenneled da skouer.
Rummatadur
Peurliesañ e vez renket an iskerentiad-mañ er c'herentiad Laridae.
Altomonte
Altomonte  a zo ur gumun eus Italia, e proviñs Cosenza, e rannvro Calabria.
Aphrastura
Aphrastura a zo ur genad e rummatadur an evned, krouet e 1899 gant an evnoniour stadunanat Harry Church Oberholser (1870-1963).
Veleda
Hec'h anv
Lod a wel un anv keltiek, marteze titl un diouganerez, diwar *welet- "gwelout",. Ar C'hermaned kozh a wele an diouganerezed evel doueezed. Ar Veleda-mañ, en eil hanterenn ar, a oa hogozik doueez ha levezon bras he doa. O chom e oa en un tour war lez ar stêr Lippe, adstêr d'ar Roen.
Zaman (kazetenn)
Zaman ("amzer" e turkeg) zo ur gazetenn bemdeziek eus Turkia, unan eus ar re a vez gwerzhet ar muiañ er vro. Ar soñjoù a gaver enni zo kentoc'h mirour, a-du gant an demokratelezh hag an islam.
Gant Zaman e vez embannet ur stumm saoznek ivez, en Internet. Ar gazetenn gentañ e voe e Turkia o kinnig he fennadoù en ur stumm niverell en internet, e 1995. Bremañ e kaver stummoù niverel e meur a yezh : Today's Zaman e saozneg, Zaman Vandaag e nederlandeg...
E-pad ur pennad amzer e save a-du Zaman gant ar gostezenn AKP, met tamm-ha-tamm he deus kavet abeg, muioc'h-mui, er gostezenn-se hag en e rener Recep Tayyip Erdoğan, prezidant Turkia, hag a glaske lakaat ar c'hazetennoù da devel. D'ar 4 a viz Meurzh 2016 e voe lakaet Zaman dindan evezh ar Justis, skarzhet e voe ar rener ha klozet ar gazetenn. A-hervez e oa liammet kazetennerien Zaman ouzh ul luskad renet gant Fethullah Gülen, a vez tamallet dezhañ gant ar gouarnamant klask kemer ar galloud er vro. Daou zevezh goude e voe adembannet Zaman, enni pennadoù a-du gant gouarnamant Turkia ha tamm meneg ebet eus klozadur ar gazetenn.
Veleda
He buhez
Merc'h e oa da Segenax, eus pobl ar Bructeri, hag o chom en un tour war lez ar stêr Lippe. Levezon bras he doa war ar pobloù german amezek.
Annezidi kêr roman Colonia Claudia Ara Agrippinensium (Köln hiriv) o doa he c'hemeret da dredeogez en un tabut gant an Tencteri, ur bobl c'herman hag a oa e-maez limes an Impalaeriezh roman. Evel tredeogez ne oa ket aotreet ar gannaded d'he gwelout, hag un hanterour a gase o c'himiniadez dezhi hag a zisklêrie hec'h embannoù dezho goude. Koulz hag un doueez e oa, e darempred gant an doueed Sucellus ha Nantosuelte.
Aphrastura
O c'havout a reer e Suamerika, pevar isspesad dezhe en holl.
Veleda
He buhez
E 69, Bloavezh ar Pevar Impalaer, e c'hoarvezas emsavadeg ar Vataved, a oa bet diouganet gant Veleda.
Steredoniezh
An asteroidenn 126 Velleda.
Kanol Llangollen
250px|thumb|Kanol Llangollen e [[Trefor, Wrecsam|Trefor.]]
Kanol Llangollen, pe Camlas Llangollen e kembraeg, zo ur ganol etre Llangollen, e biz Kembre, ha Nantwich, e Swydd Gaer, e Bro-Saoz, anezhi ur rann eus Kanol ar Shropshire Union, savet en XIXvet kantved gant Thomas Telford. En amzer a-raok an hent-houarn e veze implijet ar ganol da gas mein-glas eus ar mengleuzioù betek ar Midlands.
Misterioù Glorius
Ar Misterioù Glorius eo misterioù meneget en Aviel a denn da zasorc'hidigezh Jezuz Krist ha gloar an Neñv. Heuliañ a reont ar Misterioù Joaius, ar Misterioù Goulaouus hag ar Misterioù Poanius. Bez ez eus pemp mister glorius : an Dasorc'hidigezh, Pignidigezh ar C'hrist, ar Pantekost, Gorroidigezh ar Werc'hez, Kurunidigezh ar Werc'hez. Prederiet e vez war ar misterioù-se gant kement kristen a bed gant e chapeled d'ar Merc'her ha d'ar Sul.
Jornalet
Jornalet, pe Jornalet, gaseta occitana d'informacions, zo anv ur gazetennig okitanek en-linenn evit netra, ha war baper dre goumanant.
Misterioù Glorius
Hervez Compendium Katekiz an Iliz Katolik e vez graet mysteria gloriosa anezho e Latin.
Dasorc'hidigezh ar C'hrist
thumb Dasorc'hidgezh ar C'hrist war lerc'h tri devezh (Resurrectio)
Ar Bignidigezh en Neñv
thumb Pignidigezh ar C'hrist en Neñv, daou-ugent devezh diwezhatoc'h (Ascensio).
Gorroidigezh ar Werc'hez
thumb Gorroidigezh ar Werc'hez, korf hag ene, d'an Neñv (Assumptio).
Kurunidigezh ar Werc'hez
thumb Kurunidigezh selestiel ar Werc'hez, Rouanez an Neñv (Coronatio in Caelo).
John Hawkwood
Sir John Hawkwood, Jean Haccoude e galleg ha Giovanni Acuto en italianeg ha Ioannes Acutus e latin, ganet e 1323 hag aet da Anaon e 1394 a oa ur soudard, ur goprsoudard ha lakaet war-raok evel ar c'hentañ condottiero. A orin saoz e oa-eñ. E anv a vez laret a oa diaes da vezañ distaget gant tud e amzer ha ne oant ket a orin saoz met ne gaver prouenn ebet eus ar fed-se. Doareoù lies a oa bet da skrivañ e anv en testenioù kozh. Dre-se e adkaver alies an anv "Haukevvod" implijet gantañ ivez, lod all a implije "Giovanni Acuto". Diaes eo gouzout petra a zo gwir pe mojennel en e vuhez kement e Bro-Saoz evit en Italia.
Brudet e voe evel penn d'ar Bagad bras Compagnia Bianca.
Gwengamp-Pempoull Arvor-Argoad Tolpad-kêrioù
Gwengamp-Pempoull Arvor-Argoad Tolpad-kêrioù (Guingamp Paimpol Armor Argoat Agglomération e galleg) a zo anezhi ur gumuniezh tolpad-kêrioù savet d'ar 1 a viz Genver 2017 etre kumunioù eus Frañs, e departamant Aodoù-an-Arvor, e Breizh.
Istor
Krouet e voe ar gumuniezh diwar bodañ Kumuniezh kumunioù Kallag-Argoad, Gwengamp Kumuniezh, Pontrev Kumuniezh, Kumuniezh kumunioù Bro Bear, Kumuniezh kumunioù Bro Benac'h, Kumuniezh kumunioù Pempoull Goueloù ha Kumuniezh kumunioù Bro Boulvriag.
Kumunioù
D'ar 1añ a viz Genver 2017 ez ae 57 kumun d'ober kumuniezh tolpad-kêrioù Gwengamp, roet an anv Gwengamp-Pempoull Arvor-Argoad Tolpad-kêrioù dezhi:
Verchain-Maugré
Verchain-Maugré a zo ur gumun eus departamant Norzh e Bro-C'hall.
Noazhded
An noazhded eo stad an dud en o noazh, peurziwisk o c'horf. E broioù an hanternoz, a -boan ganet e kroger da wiskañ ar vugale da virout oute a gaout anoued.
Ne vez ket kont evel-se e sevenadurioù zo eus ar broioù tomm, digristen pe divuzulman, en Amazonia, pe en Okeania da skouer.
E sevenadurioù zoPere? e komzer eus noazhded adalek ma vez dizolo ul lodenn bras pe vrasoc'h eus ar c'horf.
Bibl
Stag eo an noazhded hag ar pec'hed er Bibl hag er relijionoù yuzev ha kristen, adalek Adam hag Eva, noazh goude pec'hiñ o tebriñ ar frouezhenn difennet.
Loened
Pa gomzer eus loened e c'haller komz eus loened noazh pa vezont divlev, evel el levr The Naked Ape gant Desmond Morris.
Misterioù Goulaouus
Ar Misterioù Goulaouus a vez misterioù an Aviel a denn eus ministrerezh Jezuz Krist war an douar hag eus e vuhez foran en aviel. Heuliañ a ra ar misterioù goulaouus ar Misterioù Joaius. Heuliet int gant ar Misterioù Poanius hag ar Misterioù Glorius. An heuliad misterioù-se a zo bet savet gant ar pab Yann-Baol II. Bez ez eus pemp mister goulaouus : Badeziant ar C'hrist, Eured Kana, Embann ar Rouantelezh, Treuzneuziañ ar C'hrist, Entitladur an Eukaristiezh.
Prederiet e vez ar misterioù-se gant kement kristen a bed e chapeled d'ar Yaou.
Eured Kana
right|thumb Diskouezadur ar C'hrist e-doug Eured Kana (Autorevelatio apud Cananense matrimonium)
Embann ar Rouantelezh
right|thumb Embann Rouantelezh Doue a-gevret gant ar bedadenn en em dreiñ davet Doue (Regni Dei proclamatio coniuncta cum invitamento ad conversionem)
Entitladur an Eukaristiezh santel
Entitladur an Eukaristiezh, e-pad Koan Fask, da goulz abardaez Yaou Gamblit(Eucharistiae institutio)
Mystères lumineux
Fes
Fes (arabeg : فاس Fes, berbereg : ⴼⴰⵙ Fas, galleg : Fès) eo kêr-benn rannvro Fes-Meknes e Maroko an Norzh. Gant tremen ur milion a annezidi ez eo eil kêr pobletañ Maroko goude Casablanca. Emañ ouzh troad gwalarn an Atlas Krenn, e kroashent kêrioù bras holl rannvroioù Maroko : 209 km eus Tanger er gwalarn, 169 km eus Rabat er c'hornôg, 247 km eus Casablanca er mervent-kornôg ha 387 km eus Marrakech er mervent.
Diazezet e voe kêr e 789 gant ar Berber Idris Iañ war ribl su Oued Fes, ar stêr Jawhar ; ur pennkêr all anvet العالية « Al-'Aliya » ("An Uhel") a voe staliet war ribl all ar stêr e 808 gant ar rejant tunizian Rachid ben Morchid, ha buan e voe kevezerezh etre an div gêriadenn. E 809 e stalias Idris Iañ kêr-benn tiriad an diernierzh Idris (788-974) e Fes, betek 927. Degemerus ha habask e voe ar Verbered : ken abred ha 817-818 e tegemerjont 8 000 familh vuzulman, 800 anezho o vout Berbered deuet eus Al-Andalus, hag e 824 e teuas un 2 000 bennak a familhoù arab eus Kairouan e Tunizia da chom er c'hêriadennoù nevez, alese tresoù arabek Fes ; yuzevien a erruas ivez en hevelep mare.
Goude diskar an dierniezh Idris e voe perc'hennet tolead Fes gant meur a c'halloud an eil war-lerc'h egile betek ma voe unanet an div gêr e 1070 gant ar sultan almoravid Yousouf ibn Tachfin (1009-1106, ren adalek 1061), anezhañ diazezer Marrakech e 1062, hag a adstummas kêr da sevel ar pezh a zo hiziv karter Fes al-Bali er biz da greiz kêr. Dindan ren an Almoravided (1040-1147), Fes a c'hounezas brud a-drugarez d'e skolioù islamek ha d'he marc'hadoù. Diwezhatoc'h, dindan ren an Almohaded (1147-1269), e voe Fes unan eus kêrioù brasañ ar bed.
En he barr e voe Fes da vare ren ar Venimerined (1248-1465) : savet e voe ar moskeennoù, ar skolioù ( مدرسة‎ madrasa), an ensavadurioù relijiel ( زاوية‎ zawiya) ha dorioù kêr ( باب bâb) a c'heller gwelout hiziv c'hoazh. Da batromoù ar savouriezh vaour ha marokat e vezont lakaet. Palezioù ha liorzhoù a voe savet gant ar Venimerined ivez e karter Fes al-Djedid e kreiz kêr. D'ar mare-se ivez e kreskas an niver a yuzevien e karter ar Mellah ( ملاح‎ "palud-holen"), ar pezh a zesachas Yuzevien deuet eus broioù all ar Maghreb. War ziskar ez eas Fes a-gevret gant tierniezh ar Venimerined, Marrakach o tont da vout kreizenn bolitikel ha sevenadurel Maroko, met chom a reas Fes kêr-benn ar Stad betek 1912.
Hiziv an deiz ez eus daou garter kozh mogeriet ( القديمة‎ المدينة  al-madīnah al-qadīmah "ar gêr gozh") oc'h ober kalon Fes : Fes al-Bali ha Fes al-Jedid. Gronnet int gant ar gêr nevez (Ville Nouvelle) bet savet gant an drevadennerien c'hall hag a zalc'has Maroko adalek 1912 betek 1956. Dre skol-veur Al-Qarawiyyin bet diazezet e 859 hag o vont en-dro c'hoazh, dre givijerezh Chouara eus an hag abalamour da aspadennoù istor meur a sevenadur en he mogerioù e voe marilhet « Mekka ar C'hornôg », « Aten Afrika  » e Glad Bedel an UNESCO e 1981.
Unan eus kreizennoù meur sevenadur an islam eo kêr Fes, a-live gant Baghdad, Córdoba, Damask, Isfahan, Istanbul, Jeruzalem, Kaero ha Samarkand.
Orin an anv
Kement ha "pigell" e talv ar ger arabek فأس fa's. Hervez ar vojenn e reas Idris Iañ gant ur bigell aour hag arc'hant evit tresañ trolinenn kêr war an douar. فاس البالي Fas al-Bali, "Ar Bigell Gozh", e voe anv Fes e-pad ren Idris Iañ ha betek an unaniezh e 1070, ma voe graet "Fes" hepken eus an unvez stummet diwar kêrioù Fas al-Bali hag Al-'Aliya.
789 – 1070 :Eus an Idrised d'ar Vaghrawaed
Nebeut a ouzer e gwirionez a-zivout Fes an Idrised, abalamour d'an diouer a deulioù klok hag a destenioù savouriezhel ; hervez ar mammennoù e oa maeziat a-walc'h, pell diouzh live sevenadurel kêrioù meur Al-Andalus hag Ifriqiya.
E 789 e voe diazezet Fes al-Bali gant ar Berber Idris Iañ war glann ar stêr Jawhar. Er bloaz 808 e teuas ur rejant tunizian da staliañ un eil pennkêr war ribl all ar stêr, a anvas Al-'Aliya. Evit plaenaat ar c'hevezerezh etre an div gêriadenn hag evit startaat e zalc'h war an tolead e stalias Idris Iañ e gêr-benn e Fas al-Bali e 809 ; "Fas al-Qarawyin" e voe anv kêr neuze. E 817-818 e teuas 800 familh verber hag a oa bet skarzhet eus Al-Andalous el Ledenez iberek a-c'houde un emsavadeg enep an Omeyad e Córdoba ; e 824 e teuas 2 000 familh arab hag a oa bet forbannet eus Kairouan (Tunizia) goude un emsavadeg all – ganto e voe roet he neuz arabek d'ar gêr verber. E Fas al-Bali, ar gêr gozh, en em stalias ar Verbered eus Al-Andalous, ha "Fas al-Andalus" e voe anv kêr ; Arabed Tunizia a chomas er gêr nevez (Al-'Aliya, e gwirionez), war ribl all Oued Fes. Buan e voe niverusoc'h an Arabed eget ar Verbered ; a-hed yaouankiz kêr e teuas ar re ziwezhañ-mañ eus maezioù ar Maghreb da boblañ ar c'harter andalous da gentañ, e Fes al-Jedid diwezhatoc'h.
Goude marv Idris Iañ e 828 e voe rannet tiriad an dierniezh etre e vibien, ha rannet galloud an Idrised ivez – biken ne voe adunanet ; Mohammed ibn Idris, ar mab henañ, en devoe Fes da hêrezh hag a renas betek e varv eno er bloaz 836 ; e vab Ali ibn Muhammad (Ali Iañ) a renas betek 848. E-kerzh ren e vab Yahya ibn Mohammed (Yahya Iañ, 829-864, ren adalek 848) e voe savet moskeenn Al-Qarawiyyin (859) – unan eus ar re goshañ ha brasañ en Afrika – hag he skol-veur, a zo oberiant hiziv c'hoazh. Yahya ibn Yahya (Yahya II) a renas eus 864 betek 874. Pevar bloaz goude ma pignas war an tron, e 868, e savas ar Verbered Khariki eus rannvro Fes enep an dierniezh Idris ; goude marv Yahya II e 874 e voe kemeret ar galloud e Fes gant ar sultan Ali ibn Omar (Ali II), a voe lazhet gant ar Gharikied e 883 hag a gemeras kêr. En hevelep bloaz e voe adkemeret Fes hag ar galloud gant e vreur Yahya ibn Al-Qasim (Yahya III), a enepstourmas ouzh an alouberien hep galloud biken stagañ o ziriadoù ouzh e sultanelezh. Pa varvas Yahya III e 904 e yeas ar sultanelezh gant Yahia ibn Idris ibn Umar (Yahya IV), a renas betek 917. Er bloaz-se end-eeun e voe taget Fes gant Berbered Aljeria, ar Viknasaed, en anv Arabed tunizian Kalifiezh Fatimid. Ar Fatimided a redias Yahya IV da anzav o fennaotrouniezh kent e zigadoriañ e 921 ; mistri Fes e voent betek 925, pa voe adkemeret ar galloud gant an Idrisad Al-Hajjam al-Hasan, met hennezh e voe an ezel diwezhañ eus an dierniezh Idris o ren eno : e 927 e rankas tec'hel kuit a-zirak ar Viknasaed ha klask repu e menezioù ar gwalarn, e Hajar an-Nasar ( حجر النسر Karreg an Erered), anezhañ kreñvlec'h an dierniezh ; alese e klaskas an Idrised adc'hounit ar galloud kent fazi an Idris diwezhañ, Al-Hasan ibn Kannun, hag a asantas da veli ar Fatimied : paket e voe gant an Omeyaed ha kaset da Górdoba ma voe lazhet e 985. Echu ganti bout kêr-benn an dierniezh Idris e 927 e voe Fes dindan beli ar Fatimied, a stalias eno Berbered deuet eus Ifriqiya – eus reter Aljeria hiziv ha Tunizia hiziv en he fezh — anvet Miknasaed ; ur rann eus ar poblad verber Zenata hag a veve e tiriadoù en em lede eus Maroko betek Egipt ar c'hornôg e oa ar Viknasaed. Skarzhet eus Fes e voe ar Viknasaed e 980 gant ur boblad Zenata all, ar Vaghrawaed hag a oa kevredet gant Kalifiezh Córdoba. Da neuze e c'hourc'hemennas Almansor, anezhañ penn ar Galifiezh, d'ar Vaghrawaed ma vije adsavet hag adannezet moskeen Al-Qarawiyyin, evit he neuziañ evel m'emañ hiziv. An emir Dunas al-Maghrawi a lakaas sevel tiez war an tachennoù goullo etre Fes hag Al-'Aliya ha war glannoù ar stêr a redas neuze etre mogerioù diavaez an div geoded. Gant e vibien e voe lakaet ar mogerioù-tro da vogerioù-difenn.
E 1033 e voe kemeret kêr Fes gant Berbered Zenata all, ar boblad Banu Ifran ("mibien Ifran") deuet eus o c'hêr-benn Tlemsen en Aljeria. Dre ma oa enepyuzev o fenn Tamim e voe drouklazhet tremen 6 000 yuzev e kêr, ha prizoniet e voe ar yuzevezed. A-hed miz Mae ha miz Mezheven e padas drouklazhadeg Fes.
Er bloavezhioù 1038-1040 e voe adc'hounezet kêr gant ar Vaghrawaed, a redias Tamim da dec'hout betek Salé e-kichen Rabat. Ar mogerioù-difenn bet aozet gant mibien Dunas al-Maghrawi ne c'halljont ket mirout ouzh an emir almoravid Yousouf ibn Tachfin da gemer Fes e 1070 goude sezizoù diniver hag un dekbloavezhiad tremenet o vrezeliñ ouzh ar re Zenata en trowardroioù ha pelloc'h. Diouzhtu pa gemerjont ar galloud e Fes e 1070, an Almoravided a lakaas diskar ar mogerioù etre Fes al-Bali hag Al-'Aliya ; pontoù a voe savet dreist ar stêr Jawhar ha mogerioù a liammas difennoù kornôgel ha reterel an div gêr kenetrezo, da stummañ un unvez kreñvlec'hiet hepken. Koll a reas Fes he statud a gêr-benn avat, pa voe Marrakech hini an Almoravided, met mirout a reas he brud war tachenn kelennadurezh glasel ar مالكي‎ maliki, unan eus peder skol an islam sunnit, ha dont a reas da vout ur greizenn hollbouezus evit ar c'henwerzh. Ker bras e voe levezon an Almoravided war diorroadur kêr Fes ma vez lakaet ar sultan Yousouf ibn Tachfin da eil diazezer kêr goude Idris Iañ.
Er bloaz 1145 e voe Fes e dalc'h tierniezh an Almohaded (1121-1269). Brasaet e voe kêr, ar pezh a zisteraas he neuz vaeziat, dre an arbenn ma teuas tud eus Al-Andalus ha ma voe degaset gwellaennoù en danframmoù : diskaret e voe mogerioù an Idrised hag an Almoravided evit sevel reoù nevez a-benn gronnañ ur gorread brasoc'h a-galz ; ar mogerioù-se a weler hiziv c'hoazh tro-dro da garter Fes al-Bali. Dindan ren an Almohaded e kreskas kêr Fes betek dont da vout unan eus ar re vrasañ er bed er bloavezhioù 1170-1180, gant ur boblañs vrasjedet a 200 000 a dud. Goude tierniezh an Almohaded e voe Fes dindan beli hini ar Venimerined adalek 1248, hag e 1250 e voe kêr-benn a-nevez. E 1276 e c'hoarvezas un eil pogrom enep ar yuzevien ; 14 anezho a voe lazhet kent ma voe saveteet ar re all a-drugarez d'an emir. Gant ar Venimerined e voe diazezet Fes al-Djedid ("Fes Nevez"), o c'hreizenn velestradurel ha milourel. Da vare an dierniezh-se e voe Fes en he barr, en abeg d'he brud war an dachenn speredel dreist-holl – ar Verimerined eo a ziazezas ar skolioù (madrasa) kentañ e Fes hag e Maroko. Da vare ar Venimerined ivez e voe savet an darn vuiañ eus ar monumantoù a weler hiziv er medina (Fes al-Bali, ar gêr gozh) ; pa savjont seizh madrasa etre 1170 ha 1180 e ouezjont kemmeskañ hengoun Al-Andalus ha hini an Almohaded, ar pezh a lakaer hiziv da bimpatrom savouriezh Fes. E miz Genver 1438, dindan ren an emir benimerid diwezhañ, Abd al-Haqq II, e voe adkavet bez Idris II e Fes pan oad oc'h ober labourioù e moskeenn Choufara ; da zawiya e voe lakaet, ha buan e troas da lec'h pouezus ur birc'hirinded. En hevelep bloaz e voe savet ar Mellah, e-kichen palez an emir e Fes al-Djedid. Er penn-kentañ e voe poblet gant yuzevien deuet eus Fes al-Bali ; abred avat e teuas yuzevien verber eus Menezioù Atlas ha familhoù yuzev divroet diouzh Al-Andalus.
Da cherifed (chorfa-ed en arabeg ar Maghreb), da lavarout eo diskennidi eus ar profed Mohammed dre unan eus mibien e verc'h Fatima, en em lakae ar Venimerined. Peogwir e oa chorfaed ivez eus an Idrised e voe broudet o azeul a-c'houde kavadenn bez Idris II, ha roet yalc'hadoù da familhoù cherif gant ar Vernimerined, kement-se evit reizhwiriañ o beli lik. Adalek deroù ar, kantadoù a diegezhioù e Maroko a zisklêrias bout diskennidi eus Idris Iañ, e Fes hag e menezioù ar Rif pergen ; dre-se e seller outo evel kentidi an tierniezhoù cherif a renas diwezhatoc'h e Maroko.
E 1465, cherifed Fes a savas ur djihad – ur stourm – enep ar yuzev Aaron ben Batash, وزیر wizir – pennmaodiern ha kuzulier – an emir Abd al-Haqq II. Da-heul dic'houzougadur ar wizir e voe drouklazhet hogosik holl yuzevien Fes, ha lazhet an emir. Ker bras e voe ar c'habaduilh e Fes, ar gêr-benn, ma tennas roue Portugal, Alfonso V, splet anezhañ evit kemer Tanger. Goude an emsavadeg e voe lakaet Mohammed ibn Imram, penn cherifed Fes, da sultan ; buan avat e trenkas e ren en abeg d'ur stourm evit ar galloud etre ar cherifed - dalc'hidi azeul Idris II – hag an djihaderien ( مجاهدين‎ moudjahidin), anezho dalc'hidi un dierniezh verber zenata anvet Wattasided (1472-1554). E 1472 e voe diskaret ar sultan cherif gant ar wattasid Abou Abd Allah ach-Cheikh Mohammed ibn Yahya, hag a voe ar sultan wattasid kentañ o ren war Maroko ha Fes. E-pad e ren, a badas betek 1504, e klaskas chom feal da lezennoù ar Venimerined, kuit a vrochañ emsavadegoù nevez mar daoubennje kempouez bresk pobl Fes.
1472 – Bremañ- Eus sultanelezh ar Wattasided da rouantelezh Mohammed IV
C'hwec'h sultan Wattasid a renas war Fez goude 1504 ha betek 1554. E-kerzh ren an eil (1504-1526), e 1522, e voe skoet Fes gant ur c'hren-douar hag a zistrujas un tamm mat eus kêr ; kempennet, adsavet pe erlerc'hiet e voe kalz savadurioù.
Un dierniezh all, ar Saadied, a oa o ren war Maroko ar Su abaoe ar bloaz 1509, gant Marrakech da gêr-benn. Anzavet o devoa beli ar sultaned wattasi betek 1528, hogen abalamour ma kreske o galloud e tagjont Fes e 1549 hag e skarzhjont ar sultan wattasid diwezhañ. Hennezh, gant sikour an Otomaned, a zeuas a-benn da adkemer Fes e deroù 1554 gant skor troadeien an arme otoman, hogen lazhet e voe gant ar Saadied en Emgann Tadla (hanter hent etre Fes ha Marrakech) e miz Gwengolo ; d'an 13 a viz Gwengolo 1554 ez eas Mohammed ach-Cheikh, ar rener saadi, tre e Fes. Diouzhtu e voe lakaet da sultan Fes ha Maroko a-bezh, o voulc'hañ an dierniezh hag o kas hini ar Wattasied da get. E 1557 avat e voe drouklazhet gant an Otomaned a oa en Aljeria, a glaskas aloubiñ ar vro dindan ren o fenn Hasan Pacha, anezhañ mab HayreDin Pacha. Goude Emgann Wadi al-Laban (Meurzh-Ebrel 1558) en Norzh da Fes, Abdallah al-Ghalib, eil sultan Saadi Maroko, a redias Hashan Pacha da zistreiñ da Aljeria ma prientas e zifennoù enep ar Spagnoled hag a dagas Mostaganem en hevelep bloaz. Maroko neuze e voe ar Stad norzhafrikan nemeti o faezhañ an Otomaned.
Goude marv Abdallah al-Ghalib e 1574 e renas e vab Abu Abdallah Mohammed II Saadi e-pad daou vloaz hepken : e eontr Abu Marwan Abd al-Malik I Saadi, hag a oa tec'het da Gergustentin kerkent hag e niz war an tron, a zistroas d'ar Maghreb bloaz war-lerc'h ; en Aljeria otoman e savas un armead a 10 000 soudard turk hag e deroù 1576 ez aloubas Maroko kent kemer Fes e miz Meurzh ha skarzhañ e niz. Hennezh a dec'has da Bortugal, ma c'houlennas skoazell evit adc'hounez e dron. Asantiñ a reas ar roue Sebastião Iañ, ha d'ar e voe Emgann an Tri Roue e Ksar al-Kebir nepell diouzh Tanger. Faezhet e voe an niz hag e gevreded, met koulz an eontr ha roue Portugal a voe lazhet war an aerva. Chom dizalc'h a reas Fes ha Maroko, hag ar saadi Ahmed al-Mansour a voe sultan Maroko betek1603.
Dek sultan saadi a renas war Maroko betek diwezh an dierniezh e 1659. Kenderc'hel d'ober finborte a reas Fes, anezhi ur greizenn genwerzh veur e rann verber Afrika an Norzh ; betek an e voe al lech nemetañ ma kaved an doare togoù feltr a anver طربوش ṭarbūsh en arabeg ha « fez » dre ar bed a-bez. E dibenn hent kenwerzh an aour edo Fes, ar penn all o vout Timbuktu. Brudet e oa kêr ivez a-drugarez d'he broderezh ha d'he zraezoù lêr evel an درع daraqa, a oa skoed hengounel ar Vaored e Spagn – un adarga a vez atav gant Sancho Panza, floc'h Don Quijote de la Mancha.
E 1790 e voe dizalc'h Fes diouzh Stad Maroko; ne badas ket avat, pa voe adarre dindan beli Maroko e 1795. Div wech e savas kêr enep ar Stad, e 1819-1821 hag e 1832.
Goude Enkadenn Agadir, digoret gant Bro-C'hall pa gasas rannarmeadoù e diabarzh Maroko e 1911, e voe sinet Feur-emglev Fes d'an : asantiñ a reas ar sultan Abd al-Hafid Maroko (1875-1932) ma vije Maroko ur vro warezet gant Bro-C'hall. Kabaduilh a voe e Fes, ma voe distrujoù bras hag ur pogrom all ; e dalc'h ar C'hallaoued e voe, evel ur rann eus Gwarezveli Bro-C'hall e Maroko, betek ar pa voe dizalc'h Stad Maroko a-nevez. Kêr-benn ar Stad warezet e chomas Fes betek 1925, pa zivizas ar jeneral Hubert Lyautey lakaat Rabat da gêr-benn en abeg da demz-spered rebell poblañs Fes ; en hevelep bloaz ez eas ar jeneral war e leve, ha Rabat a chomas kêr-benn Maroko betek bremañ.
E 1920 e voe digoret levraouegoù foran hag un ugent vloaz diwezhatoc'h, e 1942, e c'hallas an dud mont d'ar Rex, sal sinema gentañ kêr Fes ; digor eo hiziv c'hoazh, a-douez dek sal all. E 1946 e voe diazezet ar c'hlub mell-droad Maghreb Association Sportive de Fès (MAS), ha daou vloaz goude un eil klub, ar Wydad Athletic de Fès (WAF).
Goude dizalc'hiezh Maroko diouzh Bro-C'hall e voe digoret ar skol-veur al-Qarawiyyin en-dro, e 1963. E 1981 e voe marilhet medina Fes e Glad bedel an UNESCO. Ar gourhent A2 Fes-Meknes-Khémisset-Rabat, 190 km e hirder, a voe boulc'het e 1998 hag echuet e 1999.
Boulc'het e voe savidigezh kemplezh sportoù Fes (45 000 kador) evit ar MAS e 1992 ; e 2003 e voe echuet al labourioù, met ne zigoras ket kent ar bloaz 2007. E 2005 e tigoras e Fes ur skol-uhel ijinourien, an École nationale des sciences appliquées de Fès. E medina Fes e voe staliet e miz Gwengolo 2011 an International Institute for Languages and Cultures (INLAC).
E 2015 e voe lakaet kêr Fes e dalc'h melestradurel rannvro Fes-Meknes.
Petra bennak ma 'z eo Fes unan eus koshañ kêrioù bras ar bed ez eur ur gêr arnevez anezhi ivez, a-drugarez d'ar c'henwerzh evel bepred ha d'an touristerezh ; dedennetoc'h c'hoazh e vez an douristed abaoe ma timezas ar roue Mohammed VI (* Rabat, 1963) e 2001 gant ar Verberez ⵍⴰⵍⵍⴰ Lalla ("Itron") Salma Bennani (* Fes, 1978).
Douaroniezh
Staliet e voe Fes war glann ar stêr Jawhad (oued Fes), anezhañ un adstêr war ribl kleiz an Oued Sebou, en ur gompezenn lec'hiet 410 m a-us live ar mor e diazad strujus razegoù an Atlas Krenn, ouzh troad hanternozel an aridennad.
Onychoprion
Onychoprion a zo ur genad e rummatadur an evned, ennañ 4 spesad skraved.