cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chapel
War ar maez
Forzh piv a vefe perc'henn warno ez eo ar person, anvet gant e eskob, an hini eo en deus ar gwir da implij ar chapel pe an iliz-parrez, keit ha ma vez lidet ingal en o diabarzh. Ma ne vez mui a lidoù ingal e c'hell ar prefed goulenn digant an eskob ma vefe disakret.
C'hoarvezout a ra muioc'h mui d'ar chapelioù bezañ implijet evel salioù da werzhañ pezhioù-arz (sant Sebastian Lanniliz), da aozañ sonadegoù (Langristin Plougastell), ha zoken da werzhañ traoù evit an douristed (e bro-Leon emañ evel-se pergen er chapelioù evit an Anaon er c'hlozioù-iliz) pe mirdioù (Sant Jozef Lesneven). Lod anezho, e manerioù pe e skolioù 'zo da skouer, a vez implijet evel salioù-levraouegiñ.
Kalz chapelioù a zo bet serret gant ar skolioù bet stadelaet ha gant ar skolioù katolik dindan gevrat gant ar Stad, pe gwerzhet da dud prevez (Chapel ar Gabusined e Landerne a zo mirdi prevez tiegezh Edouard Leclerc e Landerne).
Lod a vez lakaet e gwerzh gant ar c'humunioù dre ma n'he deus ket mui ezhomm an Iliz anezho ha dre ma koustont ker da zerc'hel e stad vat (ar Galon Sakr e Pont-n-Abad).
A feur ma koazh ar relijion gatolik er vro ez a war vihanaat ar pardonioù a vez lidet er chapelioù war ar maez. A-wechoù ne vez mui a bardon rik met hepmuiken ur gouel laikaet mui-ouzh-mui, evel Pardon Duod. Diaesoc'h-diaesañ eo kavout ur chapel digor war ar maez ha zoken da gavout un alc'hwez en ti tostañ d'he gweladenniñ.
Goude an eil brezel-bed oa bet ganet un emsav kreñv a-walc'h da saveteiñ chapelioù 'zo : Breiz Santel. Abaoe e kendalc'h ar gengevredigezh-se gant he roud daoust d'an diaesterioù. Servijoù an douristelezh a ra stad eus ar chapelioù en o bruderezh rak brudet-kaer eo Breizh evit he chapelioù.
En un iliz
Ur chapel zo ivez ur rann eus an iliz gant un aoter. En ilizoù bras, iliz-kador pe iliz-chabistr, e vez alies meur a chapel, ha meur a aoter evit reiñ tu da beb beleg stag ouzh an iliz da lavarout "e" oferenn hag ivez da seveniñ lidoù disheñvel diouzh ar re a vez graet ouzh an aoter vras (e chapel ar Werc'hez Vari da skouer pe e chapel an Anaon, e-lec'h ma veze dibunet ar servijoù evit ar re varv a-wechoù).
En ur c'hastell
E kestell zo e oa bet savet ur chapel ivez.
Er skolioù kristen
E pep kouent, e pep kloerdi, ez eus ur chapel. Brudet eo hini ar C'hreiskêr, e Kastell-Paol. Er skolioù prevez kristen ne vezont ket implijet kement-se, pa vez anezho c'hoazh.
Kumunioù Breizh
En anv meur a gumun e Breizh e kaver an anv chapel.
E Kembre
Capel eo an anv kembraek, a gaver el lec'hanvadurezh.
Glaoda Marigo
Glaoda Marigo (20 Gwengolo 1693 e Sant-Kouled - 20 C'hwevrer 1759 e Kemper) a oa ur beleg eus eskopti Kerne, en. Kentañ oberour Buhez ar Sent e vefe.
E vuhez
Person Beuzeg-Konk e voe (1722-1743).
Gwrac'hig kurd
Ar wrac'hig kurd a zo un evn amprevanetaer, Prunella ocularis an anv skiantel anezhañ.
Rummatadur
Diouzh an evnoniourien e vez renket ar wrac'hig kurd er c'herentiad Passeridae pe Prunellidae.
Skoñs brizh ar su
Skoñs brizh ar su (Spilogale angustifrons) a zo ur bronneg hag a vev e Kreizamerika (Mec'hiko, Belize, Guatemala, Salvador, Honduras, Nicaragua ha Costa Rica).
Betek 1996 e oa un isspesad da skoñs brizh ar reter.
Jean-Christophe Cesto
Jean-Christophe Cesto a zo ur c'hoarier mell-droad breizhat ganet d'ar 24 a viz Genver 1987 e Brest. E 2004 e voe Cesto kampion Europa gant skipailh Frañs -17 vloaz. C'hoari a ra evel difenner e Cholet ha dibabet e voe gant skipailh Breizh evit ar wezh kentañ e 2010.
Mydaus
Mydaus a zo ur genad e rummatadur ar bronneged.
Spesadoù
2 spesad skoñsed hag a vev e gevred Azia a zo er genad-mañ:
Hezoù
Hezoù a zo ur gumun eus Breizh e kanton Sine e departamant ar Mor-Bihan.
Henneveux
Henneveux a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Antoaneta Stefanova
thumb|Antoaneta Stefanova (2022) Antoaneta Stefanova (e bulgareg: Антоанета Стефанова) a zo bet ganet d'an 19 a viz Ebrel 1979 e Sofia (Bulgaria).
Mestrc'hoarierez echedoù bulgar eo.
Siena
Siena a zo ur gêr ag Italia, e rannvro Toskana. Pennlec'h Proviñs Siena eo. 54 500 a dud a oa enni o chom e 2004. Brudet eo Siena abalamour d'hec'h istor ha d'he finvidigezhioù arzel, hag ivez dre ar redadeg anvet Palio delle Contrade, anavezet evel  Palio ivez hepmui, ur redadeg kezeg ma weler karterioù ha parrezioù kêr (contrade) o kevezañ div wech ar bloaz, d'an 2 a viz Gouhere ha d'ar 16 a viz Eost.
Lakaet eo bet war roll glad ar bed savet gant an UNESCO.
Ardamezioù
Troc'het etre argant ha sabel
Istor
E Siena e voe embannet builh ar pab Pi II a roas aotre da grouiñ Skol-veur Naoned e 1460.
Antoaneta Stefanova
Mestr Meur etrebrodel eo abaoe miz Mezheven 2003.
Kanton Landreger
Betek 2015
Kanton Landreger a yae 10 kumun d'ober anezhañ :
Abaoe 2015
Kanton Landreger a ya 22 gumun d'ober anezhañ :
Gwelet ivez
Kantonioù Aodoù-an-Arvor | Kumunioù Aodoù-an-Arvor
Antoaneta Stefanova
Kampionadez e kampionad bedel ar maouezi abaoe 2004.
Ś
Ul lizherenn latin ispisial eo Ś, ś implijet gant ar poloneg evit skrivañ ar son kensonennel [ɕ].
Pleg-mor Tonkin
E miz Eost 1964, e voe embannet gant prezidant Stadoù-Unanet Amerika, Lyndon B. Johnson, e oa bet tennet gant lu norzh Viêt Nam war daou eneptorpeder stadunanat e pleg-mor Tonkin. Daoust ma voe eus an dagadenn gentañ e voe prouet war-lerc'h ne oa ket bet a eil dagadenn. Hiziv e vez graet gwalldaol pleg-mor Tonkin eus an darvoud-se a zisorc'has war un empleg digor eus nerzhioù SUA e brezel Viêt Nam, da-heul Diferadenn Pleg-mor Tonkin.
Il Sodoma
Giovanni Antonio Bazzi, lesanvet Il Sodoma (Vercelli, 1477 – Siena, 15 C'hwevrer 1549), a oa ul livour italian. Tapet en doa e lesanv dre ma plije dezhañ ar baotred yaouank, hervez Giorgio Vasari, evel Caravaggio ha Benvenuto Cellini ha forzhig arzourien arall en e amzer. Kement-se ne viras ket outañ da zimeziñ.
Ulva lactuca
Deskrivadur
Bez' ez eo Ulva lactuca ur vezhinenn c'hlas a gresk diwar ur gantenn speg pe choch. Gwrimenn an delienn a c'hell bezañ joget ha roget hag e c'hell bezañ 18 sm hirder dezhi pe ouzhpenn zoken, peurvuiañ nebeutoc'h, ha betek 30 santimetrad treuz. Daou wiskad kellig a z'a d'ober ar vezhinenn.
Implijet
thumb|right Implijet e vez U. lactuca e lec'hioù 'zo e Bro-Skos er soubenn hag er saladenn.
Dre-vras
En abeg d'an ulva eo e vez moradoù glas
Il Sodoma
Diskibl e oa da Martino Spanzotti. Kemer a reas an dorn war-lerc'h Signorelli e kloastr Monte Oliveto Maggiore. E 1512 edo o labourat er Villa Farnesina e Roma. Goude ez eas da Siena da chom, hag eno e echuas e vuhez livour, oc'h ober war-dro murlivadurioù, ma weler ennañ unan eus mistri veur ar skol sienat.
Ne oa ket un tresour eus ar c'hentañ troc'h, met mestroniañ al lusk hag al liv a rae, ma c'haller e dostaat, er c'heñver-se da vihanañ, ouzh Leonardo da Vinci evit a sell al livañ merc'hed, koantik, ha parfet. E ziskibl wellañ e oa Le Riccio, a zimezas gant e verc'h Faustina.
Votadeg unanv gant div dro
Ar votadeg unanvek gant div dro a zo un doare votiñ implijet da zilenn ur gounezer hepken. E-barzh ur votadeg unanvek gant div dro e voter ur wech evit an danvez-kannad a gaver ar gwellañ. Ma ne zegemer ket un danvez-kannad an darn vrasañ eus ar mouezhioù e vez dilamet an holl zanvez-kannidi estreget ar re gant ar muiañ a vouezhioù. Un dro arall a vez aozet neuze.
Implijet e vez ar votadeg unanv gant div dro e broioù niverus da zilenn kannidi pe prezidanted. Da skouer e reer gantañ da zilenn Kambr ar Gannaded e Frañs, prezidanted Aostria, Brazil, Finland, Ghana, Portugal ha Roumania.
Anv
Anvet eo ar votadeg unanv gant div dro runoff voting er Stadoù-Unanet Amerika ma galver an eil tro ur runoff. An anv-mañ a roer ivez d'an holl zoareoù votiñ gant muioc'h eget un dro ha ma tilamer danvez-kannidi e pep tro.
Argerzhadur
E pep tro e choaz ar voter an danvez-kannad a blij gwelloc'h dezhañ. Ma ne dap hini ebet anezho muioc'h eget 50% eus ar mouezhioù ec'h aozer un eil tro ma c'hell keveziñ hepken an daou tapet ganto ar muian a vouezhioù. Evel ma n'eus nemet daou zanvez-kannad en eil tro e c'hounezo unan anezho muioc'h eget 50% eus ar mouezhioù. Hemañ a vo dilennet. En eil tro n'eo rediet ar voterien da choaz an hevelep danvez-kannad hag en dro gentañ, ma ne oa ket bet dilamet.
En eilstummoù zo e c'hell muioc'h eget daou danvez-kannad kenstrivañ en eil tro. Trawalc'h eo evito da c'hounit muioc'h a vouezhioù eget o eneberien. En dilennadegoù evit Kambr ar Gannaded e c'hell chom en eil tro an holl zanvez-kannidi o deus gounezet muioc'h eget 12.5% eus ar mouezhioù. En eilstummoù arall n'eus reol ebet da choaz an danvez-kannidi a vo aotret da chom en eil tro.
Votadeg kas-degas
Er votadeg kas-degas ivez ec'h aozer meur a dro ma vez rasket an danvez-kannad gant an nebeutañ a vouezhioù. Ur wech hepken e vot an dud, avat. Ne choazont ket nemet un anv met renkañ a reont ar danvez-kannidi en urzh a blij dezho gwelloc'h. Ar renk-se a implijer da "dreuzkas" mouezhioù an danvez-kannidi rasket. Implijet eo an doare-votiñ-mañ en Aostralia da zilenn ar gambr izel hag en Iwerzhon da zibad ar prezidant.
Nicéphore Dieudonné Soglo
Nicéphore Dieudonné Soglo (bet ganet d’an 29 a viz Du 1934) zo ur politikour anezhañ, Kentañ Ministr ha Prezidant kozh Benin.
Soglo, goude bezañ tapet diplomoù war ar gwir hag an armerzh e Skol-veur Pariz, a zistroas da Venin (a raed Dahomey anezhañ d’ar mare-se) ma talc’has meur a bost er gouarnamant war dachenn an arc’hant hag an armerzh. Da-heul taol-Stad 1972 a gasas Mathieu Kerekou d’ar galloud, e kuitaas ar vro hag e talc’has postoù en aozadurioù etrebroadel evel ar Font Moneizel Etrebroadel (FME) ha Bank ar Bed. E fin ar bloavezhioù 1980, gant an droukkontant ma oa an dud dirak an armerzh o chom sac’het, ez asantas gouarnamant Kerekou gervel ur gendael vroadel gouest da gas ar vro war-du an demokratelezh gant meur a gostezenn. Gant ar gendael e voe lakaet Nicéphore Soglo Kentañ Ministr etre daou. Mont a reas en e garg d’an 12 a viz Meurzh 1990. Ar gendael a savas ur vonreizh hag a voe aprouet gant ur muiañ-niver brevus en ur referendom a oa bet dalc’het d’an 2 a viz Kerzu 1990. Ar wech kentañ ma voe dilennet ar Prezidant e-touesk meur a gostezenn er vro-mañ, e trec’has Kerekou o tapout 67,73% eus ar mouezhioù. Mont a reas en e garg d’ar 4 a viz Ebrel 1991. E 1992, e tiazezas e wreg Rosine ar Strollad evit Azginivelezh Benin (anavezet gant an teskanv PRB pe RB). Anvet e voe da benn ar gostezenn e 1994. E-pad ma oa prezidant e strivas Soglo da neveziñ an amerzh a oa en ur stad truezus. An darbaroù armerzhel-se a voe kaoz a drubuilh er gevredigezh hag a ziskaras e vrud mat. Daoust d’ar c’hudennoù-se e veze meulet e ouarnamant evit an doujañs en deveze da bennreolennoù an demokratelezh ha da wirioù mab-den. E miz Meurzh 1996 e voe trec’het gant Mathieu Kerekou da-geñver an dilennadeg evit ar Prezidant. Klask a reas mont da Brezidant en-dro e 2001, met da eil ez erruas, a-dreñv Mathieu Kerekou, gant 27,12% eus ar mouezhioù. Daoust ma chome war ar renk evit un eil tro enep Kerekou, e kodianas rak direizhderioù a oa bet, emezañ. Setu e voe Kerekou trec’h warnañ.
828
Diwar-benn bloavezh 828 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 828
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 828
Sant-Turiav-Porc'hoed
Sant-Turiav-Porc'hoed a zo ur gumun eus Breizh e kanton Moñforzh e departamant Il-ha-Gwilen.
Jones (anv-tiegezh)
Jones zo un anv-tiegezh hag a gaver stank en holl vroioù saoznek. Bochadoù tud eta zo anvet Jones, hag alies e kaver kalz tud en hevelep anv.
Broc'h flaerius Palawan
Broc'h flaerius Palawan (Mydaus marchei) a zo ur bronneg hag a vev e Filipinez.
Ulva
Ulva zo anv meur a lec'h e Bro-Skos.
Sofia
Kêr-benn Bulgaria eo Sofia (София e bulgareg). War-dro 1,2 milion a dud a oa o vevañ e kêr e 2010. Kreizenn armerzhel, politikel ha sevenadurel ar vro eo. 15vet brasañ kêr Unaniezh Europa eo hag ar pevare hini er Balkanoù, war-lerc'h Istanbul, Aten ha Bukarest.
Markizelezh
Ur varkizelezh a vez graet eus douar ur markiz. Da gentañ e oa ur gouarnamant war un harzoù pe ur marz, ha goude, an douaroù-se a-hed un harzoù.
Gerdarzh
Dont a ra ar ger eus al latin, dre ar ger marchio, a zo marquese (markiz) en italianeg.
Klotañ a ra markiz gant ar ger alamanek markgraf, an hini a zifenn ar marz, an harzoù. Un titl brezelour e oa, a-raok bezañ hini noblañsed al lez, evel ma vezer techet da grediñ hiziv dindan levezon al lennegezh c'hallek klasel.
En amzer ar Renad kozh e oa teir baronelezh ha teir c'hastellaniezh en ur varkizelezh, pe div varonelezh ha c'hwec'h kastellaniezh.
IJsselmeer
An IJsselmeer (nederlandeg [ˌɛi̯səlˈmeːʁ], da lavaret eo lenn an IJssel; Iselmar e frizeg) eo lenn vrasañ an Izelvroioù. Bas a-walc’h eo an dour el lenn-se (5 pe 6 m). En em astenn a ra war 1250 km² etre proviñsoù Flevoland, Noord-Holland ha Friz, el lec’h ma oa pleg-mor ar Zuiderzee gwechall. Dont a ra an anv eus anv ar stêr IJssel a daol he dour el lenn. Skrivañ a reer div lizherenn vras e deroù an anv e nederlandeg, rak sellout a reer ouzh an diftongenn IJ, er yezh-se, evel ul lizherenn hepken.
Krouet e voe an IJsselmeer e 1932 pa voe serret ar pleg-mor gant ur chaoser 32 km hed, an Afsluitdijk a zisparti bremañ an IJsselmeer diouzh mor Wadden. Da-heul e vo disaniet an douaroù en-dro d’ar pleg-mor a zeuas da vezañ ul lenn dour dous. Meur a bolder a zo bet savet en-dro d’an IJsselmeer, o lakaat e c’horread da zigreskiñ. E 1975 e voe savet ur chaoser all, ar Houtribdijk, anvet ivez Markerwaarddijk, da zispartiañ lodenn vervent al lenn, a anver bremañ Markermeer, diouzh ar peurrest. Proviñs Flevoland a zo bet krouet gant douaroù ar polderoù krouet evel-se.
Ludwig Tieck
thumb|right|Ludwig Tieck Ur barzh alaman eo Johann Ludwig Tieck, bet ganet d'ar 31 a viz Mae 1773 e Berlin ha marvet eno d'an 28 a viz Ebrel 1853. Jubennour, embanner, romantour ha skridvarnour, Johann Ludwig Tieck zo kentradour ar Romantelezh kentañ ivez, ha perzh a gemeras e kelc'hiad Iena, gant ar vreudeur Schlegel, Caroline ha Friedrich Schelling, Novalis, Fichte.
Pennwal
Lodenn bennañ un urzhiataer eo ar bennwal ("mainboard" pe "motherboard" e saozneg). Ar skor o kevaraezañ kennaskañ hollad an elfennoù pennañ an urzhiataer eo ar bennwal. Un amred kevanek bras eo o kaout warni kennaskerioù evit ar c'hartennoù askouezh, ar memor sonn ha bresk, ar c'hewerier, ar c'hennaskerioù evit ar c'hantennoù kalet hag ar c'hantennoù lem-laka....
Periad landreiñ ur bennwal
> ATX skoueriekaet a zo e vent 305x244. Ur c'hennasker AGP a zo warni hag 6 kennasker PCI.
> Micro-ATX a zo peuzheñvel ouzh hini ATX hogen eo bihanoc'h (244x244) hag marc'hadmatoc'h. Ur c'hennasker AGP ha 3 PCI.
> Flex-ATX a zo peuzheñvel ouzh ar micro-ATX hogen e vez kinniget ganti ur gestouekded evit ar genderc'herien da azasaat anezhi ouzh o ezhommoù (o c'hlozennoù). Ur c'hennasker AGP ha 2 PCI.
> Mini-ATX a zo ur vent stumm kenan gant ur c'hennasker AGP ha 4 PCI.
Kember
thumb|« Mammenn an Danav », e-kichen [[Donaueschingen, en Alamagn, ma kej ar stêrioùigoù Breg ha Brigach. En alamaneg e reer "Donauzusammenfluss" eus ar c’hember.]] thumb|Kember ar stêrioù [[Mosel ha Roen e Koblenz.]] thumb|Kember ar stêrioù Bhagirathi hag Alaknanda, da stummañ ar [[Ganga e Devprayag, en India. Leun a lec’hid eo ar stêr Alaknanda.]]
Amoko II
=Pezh c'hoari Strollad ar Vro Bagan=
D'ar 16 a viz Meurzh 1998. Emañ an Amoko 2 o tremen er-maez d'an aodoù Breizh. Ul lestr nevez eo, diouzh doare, karget leun-barr a betrol (550 000 T). Erru eus Arabia, o vont da ziskargañ da Vro-Saoz... 20 vloaz zo abaoe peñse an Amoco Cadiz. Gwellaenn a zo deuet en traoù war ar mor, evit doare, lezennoù nevez a zo bet savet. Biken ne c'hoarvezo ken ur seurt abadenn. Albert Abalea, ur maer breizhat, deuet da vezañ galloudus abaoe prosez Chicago, en deus c'hoant da lidañ an 20vet deiz-ha-bloaz. Ha pedet gantañ d'ober ur veaj e bourzh an Amoko 2 an holl re o deus kemeret perzh en afer an Amoco Cadiz. Bez'emañ ar Vretoned, pennoù-bras ar parrezioù, tud ar vro, ur peskataer, ur c'houer, merc'hed yaouank, merc'hed kozh, difenn an natur, ur c'haner, ur c'hazetenner, ur c'homandant ramoker...Bez'emañ ar barner bras MacGarr, an alvokad Cicero, renerez ar gompagnunezh Amoko... Mat ez a ar veaj. Laouen ha disoursi eo an dud. Ankounac'haet ganto an tabutoù a zo bet. Emañ an Amoko 2 o tremen e-biou d'an Enez-Eusa. Doare fall zo gant an amzer, ur barr-avel zo da gaout...
An darvoudoù
16 a viz Meurzh 1978, an Amoco Cadiz a deu da derriñ war reier Porsal, 220 000 tonnellad mazout er mor.
Meurzh-Ebrel 1978, en em vodañ a ra maered ar parrezioù.
Gwengolo 1978, digoret afer an Amoco.
28 a viz Even 1980, savet sindikad ar parrezioù.
19 a viz Ebrel 1984, barnedigezh MacGarr e Chicago : Amoco zo kablus.
Kember
Ur c’hember, e douaroniezh, a zo ul lec’h ma kej div zourredenn, pe meur a hini, an eil gant eben.
Amoko II
An darvoudoù
24 a viz Genver 1992, echu ar prosez. Amoco zo lakaet kablus da vat. 225 milion a ranko paeañ.
Gouere 1992, diwar ar 1,045 milion en deus bet ar gouarnamant gall evit e vizoù e ro 100 d'ar Vretoned.
Gouere 1993, gouel bras e Gwitalmeze evit lidañ ar viktor.
Al lec'hienn Strollad ar Vro Bagan http://perso.orange.fr/avb/
Ate (doueez)
Ate (Ἄτη / Atê e gregach) zo un doueez e relijion Hellaz kozh, arouez ar Follentez hag an Trelaterezh.
Hervez Homeros e oa merc'h henañ Zeus, ha c'hoarezed he deus, al Litezed. Hervez Hesiodos e oa merc'h da Eris, doueez an Dizemglev a voe ganet e deroù ar bed.
Strabon
Strabon (Στράϐων Strábôn, "luch" e henc'hresianeg ; Strabo e latin), ganet en Amasea e Kappadokia (Amasya e Turkia bremañ) war-dro 57 kent J.-C., marvet etre 21 ha 25 goude. J.-K., a oa un douaroniour henc'hresian.
Republik c'hoar
thumb|350px|Kebell-touseg republikan, tresadenn c'hall e [[1799]] thumb|350px|Kartenn Italia e 1803 War-lerc'h an Dispac'h gall kroget e 1789 e voe aloubet gant an armeoù gall douaroù nevez er-maez eus ar rouantelezh kozh, ha diskleriet e voe ar republik er broioù "dieubet". E broioù zo e voe emsavioù dispac'hel a savas republikoù ivez. Ne badas ket gwall bell an holl republikoù-se avat. A-wechoù e voent staget ouzh Bro-C'hall evel departamantoù, departamantoù eus ar republik da gentañ, eus an Impalaeriezh goude, pe zoken ouzh rouantelezhioù rannet etre breudeur ha c'hoarezed an diktatour Napoléon Bonaparte.
Gigliola da Carrara
Gigliola da Carrara (1379-1416), markizez Ferrara, a oa merc'h da Francesco Novello da Carrara, aotrou Padova hag a oa mab da Francesco I da Carrara, ha da Taddea d'Este.
Strabon
Buhez
En Amaseia, ur gêr nepell eus arvor ar Pontos (ar Mor Du) e oa e dud. Kontet en deus Strabon en doa studiet gant Aristodemos, a oa o kelenn bugale Pompeius, e Karia. Goude-se ez eas da Roma ma studias gant an douaroniour Tyrannion.
Gigliola da Carrara
E 1394, ha hi 15 vloaz, e voe dimezet da Niccolò III d'Este, trizekvet markiz Ferrara, mab da Alberto V d'Este.
Mervel divugel a reas-hi gant ar vosenn e 1416. Niccolò a zimezas neuze da Parisina Malatesta, a voe kondaonet gantañ d'ar marv abalamour d'hec'h avoultriezh gant e vab Ugo d'Este. Addimeziñ a reas an intañv da Ricciarda di Saluzzo, ha daou vab en doe ganti: Ercole Iañ d'Este ha Sigismondo d'Este.
Strabon
Buhez
Ur beajour meur e voe, ha gant ar pax romana e weladennas kement korn a oa en ekumene, adalek Armenia er sav-heol, betek Sardinia er c'huzh-heol, eus ar Pontos en hanternoz betek harzoù Etiopia er c'hreisteiz.
Bageal a reas war an Nil betek Aswan en ur veaj renet gant Ælius Gallus, a oa prefed roman Egipt, kent distreiñ d'e gêr c'henidik ma savas un Istor (Ἱστορικὰ Ὑπομνήματα Historika Upomnếmata "Eñvorennoù istorel") en henc'hresianeg, e 43 levrenn.
Goude-se e pledas gant an Douaroniezh  (Γεωγραφικά Geôgraphiká) e 17 levrenn da glokaat e levrioù istor.
Klask a rae kinnig ul levr evit an niver brasañ a dud, hag a vije plijus da lenn ha kentelius war un dro.
Ş
Ul lizherenn latin ispisial eo Ş, ş, da lâret eo s gant ur sedilha pe lostig, implijet gant an turkeg, azeri, tatareg, kurdeg ha turkmeneg evit skrivañ ar son kensonennel [ʃ] (kevatal da chhervez reolennoù reizhskrivañ ar brezhoneg).
Strabon
Oberennoù
Peuzklok avat ez eo bet miret e oberenn veur Geographiká (Douaroniezh Strabon), skrivet etre 29 kent JK, pa grogas gant e veajoù, betek ar bloavezh 7. Seitek levrenn zo anezhi, ma taolenn enne ar bed evel ma oa anavezet en Henamzer, dezhe talvoudegezh vras evel eien a geleier, abalamour d'ar c'hemend a draoù en deus gwelet ha skrivet. Un drederenn zo skrivet diwar-benn Iberia ha deuet e oa dezhañ an danvez eus meur a berzh, rak biskoazh ne oa bet lakaet troad gantañ el ledenez.
Stumm-meneg (yezhoniezh)
Er yezhoniezh e vez implijet an termen lemma (saoz: citation form pe canonical form evit komz war tachenn ar vorfologiezh eus stumm diazez ur leksema, oc'h ober dave an termen "leksema" amañ da hollad ar stummoù pe furmoù gante an hevelep ster diazez, da skouer e brezhoneg e implijer stumm an unander hep kemamdur evel stumm-meneg an anvioù-kadarn ha stumm an anv-verb evel stumm meneg ar verboù d.s.:
Ş
Disheñvel eo diouzh al lizherenn ș (s gant virgulenn) implijet evit skrivañ an hevelep son e roumaneg.
Goañv
Ar goañv zo unan eus peder rann ar bloaz, war-lerc'h an diskaramzer, hag a-raok an nevezamzer. Evit ar steredoniezh e krog ar rannvloaz-se d'an 21 a viz Kerzu en hantervoul zo en norzh d'ar c'heheder ha d'an 21 a viz Mezheven er su d'ar c'heheder. Echuiñ a ra d'an 21 a viz Meurzh en hantervoul norzh ha d'an 21 a viz Gwengolo en hantervoul su. Evit kalz tud ez eo mizioù Kerzu, Genver ha C'hwevrer a ya d'ober ar goañv e broioù an norzh. Hervez deiziadur ar Gelted kozh avat e oa miz Here, miz Du ha miz Kerzu oc'h ober ar goañv, ha setu perak e reer Kala-Goañv eus ar 1añ a viz Du e brezhoneg, ha miz Kala-Goañv eus miz Du e brezhoneg Gwened.
Stumm-meneg (yezhoniezh)
Al lemma eo ar stumm dibabet dre voaz evit ober dave d'an holl leksemoù-se, da skouer "kanañ" eo ul lemma e brezhoneg rak talvezout a ra an anvioù-verb e brezhoneg evit ober dave da holl stumooù displeget ur verb, da skouer al leksemoù "kanan", "kan", "kanfomp"... Klotaat ar ra peurliesañ al lemma en degouezhioù-mañ gant ar c'helf ha gallout a reont klotaat ivez gant ar wrizienn, met n'eo ket ret nag an eil nag egile.
Pennwal
Periad landreiñ ur bennwal
> BTX skoueriekaet a vent 325x267,
Amalarig
Amalarig (502-531), (goteg 𐌰𐌼𐌰𐌻𐌰𐍂𐌴𐌹𐌺𐍃) a voe roue ar Vizigoted adalek 511 betek e vuntr e 531. Ar roue diwezhañ eus tiegezh ar Valted e oa. Mab e oa da Alarig II ha Teodegonda Amalasunta des Amales, priñsez ostrogot, merc'h da Teodorig Veur.
Pennwal
Periad landreiñ ur bennwal
> Micro-BTX a vent 264x267,
Kember
Lec'hanvadurezh
Eus ar ger kember e teu an anv Kemper, a gaver en anv meur a lec'h e Breizh. Sellit ouzh Kemper (disheñvelout).
Amalarig
Perzh a gemeras en emgann Vouillé, war un dro gant e vreur henañ Gesalec, hag eno e voe lazhet o zad. E vreur a voe anvet da roue, e Narbona, hag eñ a voe savet gant e dad-kozh Teodorig Veur. Evel-se e oa gwarezet diouzh gwalldaolioù e vreur henañ Gesalec.
Dont a reas da vout roue Hispania ha Septimania en 522, tra ma'z eas Akitania gant ar Franked. E dad-kozh a renas neuze en anv e vab-bihan, betek 526, hag ar gouarnour ostrogot Theudis a voe lakaet d'e harpañ. Pa varvas Amalarig en 531 e kemeras Theudis ar gurunenn.
Stumm-meneg (yezhoniezh)
Klotañ a ra alies, met n'eo ket dre ret atav, gant stumm ar pennger
Ate (doueez)
Brudet eo da vezañ kollet Zeus e-unan, war urzh Hera: pa gemenn an doue meur e vo un haroz eus e wad (hag a vo Herakles) da vezañ ganet, hag e reno war ar broioù amezek, e voe lakaet gant Hera d'en touiñ ruz.
Goude e hasto Hera lakaat Eurystheüs da vezañ ganet; hennezh a oa mab da Sthenelos, ha dre-se diskennad d'an doue meur. Pa gomprenas e oa bet louzet e tapas krog e blev Ate, hag e skoas anezhi e-maez Olympos, ha berz dezhi tostaat ken.
Stumm-meneg (yezhoniezh)
Kemmañ a ra stumm resis ar stumm-meneg a yezh da yezh hervez o mont-en-dro resis dre ma tenn ar stummoù-meneg da framm yezhadurel ur yezh. E meur a yezh, o brezhoneg en o zouez, e talvez an anv-verb da stumm-meneg evit ar verboù. E yezhoù all avat e vez implijet stummoù all ar verb dre ma n'o deus anv-verb evbet, evel da skouer e gresianeg a-vremañ ma talvez stumm ar c'hentañ gour unander da stumm meneg, rak hervez ar stumm-se e kemm displegadur ur verb. Ne glot ket dre ret ivez, evel ma tiskwel ar skouerioù-mañ, ar stumm-meneg gant ar wrizienn:
En arabeg hag e yezhoù semitek all evel an hebraeg e teu sklaer al liamm etre mont-en-dro ar yezh hag ar stummoù dibabet ganti evit talvezout da stummoù-meneg rak er yezhoù-mañ e vez implijet gwriziennoù teirc'hensonennel, elfennoù diazez ar yezh ken evit ar verboù hag evit an anvioù hag all, da skouer: K-T-B = gwrizienn ha stumm-meneg holl stummoù ar verb "skrivañ".
Peurliesañ e vez implijet ar stumm amverk evit talvezout da stumm-meneg met a-wezhoù e tibaber stummoù merket, evel da skouer e finneg ma vez renket ar verboù er geriadoù dindan ar stumm-meneg kevatal d'an anv-verb kentañ merket gant al lostger -(t)a pe -(t)ä kentoc'h ober gant stumm amverk ar wrizienn.
Kember
Lec'hanvadurezh
E broioù all ivez e kaver kêrioù a zo anvet diwar ur ger a dalvez kement ha "kember" : dont a ra an anv Conflans, a gaver e meur a lec'h e Bro-C'hall, eus ar ger gallek confluent ; e Kembre ez eus lec'hioù anvet cymer, ur ger kevatal da gember, met aliesoc'h eno e vez kavet ar ger aber en anvioù-lec'h zo lec'hiet en ur c'hember, evel da skouer Aberhonddu, zo e-kreiz an douaroù.
Pennwal
Periad landreiñ ur bennwal
> Pico-BTX a vent 203x267
> Mini-ITX a vent 170x170 hag ul lec'h PCI nemetken,
Strabon
Douaroniezh Strabon
Bez' ez eo unan eus ar re a ra anv eus Seizh Marzh ar Bed.
Pennwal
Periad landreiñ ur bennwal
> Nano-ITX a vent 120x120 hag ul lec'h mini-PCI.
Ar "chipset"
Un amred kevanek elektronek karget da genurzhiañ an ezkemmoù roadennoù etre parzhioù ar bennwal (kewerier, memorioù, busoù,...) eo ar "chipset". Kevanaet e vez ar "chipset" d'ar bennwal, setu perak e vez dibabet ur "chipset" pa vez prenet ur bennwal hag eo pouezus gouzout peseurt hini a glotfe ar muiañ gant an ezhommoù. Seul a-nevez e vo ar chipset seul spletoc'h e vo e-keñver gallusterioù ar bennwal. A-wechoù e vez kavet, kevanaet gant an amred "chipset", un amred sten pe gevregañ. Evel-se e c'heller ober hep kartenn askouezh kevregañ pe sten hogen gant ur berzhded leiañ.
Skor ar c'hewerier
War bep pennwal e vez kavet ur pe lies kewerier, hag ur skor kewerier da ziazezañ anezhañ warnañ. 2 rizh skor kewerier a zo :
Da aesaat diazez ar c'hewerier e oa bet ergrafet un avead arbennik anvet ZIF (Zero Insertion Force). Gant un dornell vihan e vez aesaet ebarzhiñ ar c'hewerier hep pouezañ warnañ ha pa vez izelaet an dornell e vez dalc'het mat en e blass.
War ar c'hewerier e vez lakaet ur gwenter hag ur distrewer grwez.
Kennaskerioù enankañ/ec'hankañ
War an dalbenn a-dreñv e vez kavet un niver kennaskerioù enankañ/ec'hankañ :
Rizh ar vemor ardoet gant ar bennwal
Hervez rizh ar vemor ardoet gant ar bennwal e vez kavet warni kennaskerioù a glot gant ar barrennigoù e c'heller sternañ outi (SDRAM pe rizhioù arall).
Ar parzhioù kevanaet
Un niver elfennoù kevanaet a zo gant ar bennwal :
Leonello d'Este
Leonello d'Este a oa ur priñs eus an tiegezh d'Este ( an Estensi) er XVvet kantved.
E vuhez
An eil e oa eus tri mab bastard Niccolò III d'Este, markiz Ferrara, hag e serc'h Stella de' Tolomei. Deskiñ a reas micher an armoù gant Braccio da Montone, condottiero, ha studioù klasel en doa graet gant Guarino Veronese.
E 1416 e varvas gwreg kentañ e dad, Gigliola da Carrara, ha n'he devoa bet bugel ebet, mab ebet da ren war-lerc'h e dad eta.
Addimeziñ a reas Niccolò III d'Este neuze da Parisina Malatesta. E 1425 e voe barnet ha kondaonet d'ar marv breur henañ Lionello, Ugo Aldobrandino, pe Ugo d'Este,(1405-1425), war un dro gant Parisina: dibennet e voe an daou avoultrer.
Pennhêr e dad e teuas Leonello da vezañ neuze, daoust ma voe ganet daou vreur all : Ercole e 1431, ha Sigismondo e 1432, mibien da drede gwreg e dad, Ricciarda di Saluzzo.
E 1435 e euredas Lionello da Margherita Gonzaga, hag anavezet e voe gant ar pab Marzhin V evel mab hervez al lezenn.
Ur mab en doe Leonello e 1438, anvet Niccolò (1438-1476) evel e dad-kozh, met mervel a reas ar vamm er bloaz war-lerc'h.
Dug
E 1441, marvet e dad, e teuas da vezañ dug. Klask a reas dimeziñ da Bianca Maria Visconti met tro wenn a reas. E 1444 ec'h addimezas da Maria Aragon, merc'h bastardez ar roue Alfonso V Aragon, roue Naplez ha Sikilia. Mervel divugel a reas Maria e 1449.
E vrud
Gant skoazell an eskob Giovanni da Tossignano e lakaas sevel ospital Sant'Anna, kentañ ospital Ferrara, digor hiziv c'hoazh.
Politikour mat e oa, desket e oa ivez, ha kenskrivañ a rae gant holl lenneien veur e amzer. E-kerzh e ren e kreskas brud skol-veur Ferrara.
En elez e labouras arzourien evel Pisanello, Iacopo Bellini, Andrea Mantegna, Piero della Francesca hag ar Flandrezad Rogier van der Weyden.
E varv
Mervel a eure Leonello d'Este en 1450, hag eñ 44 bloaz, pan edo e Delizia di Belriguardo. E vreur Borso d'Este an hini a voe dug war e lerc'h.
E vugale
Ur mab bastard en doe ivez :
Loeiz Roparz
Buhez
Pa oa studier e Roazhon e komprenas pegen pinvidik eo sevenadur ar bobl brezhoneger a oa bet gouest da sevel kanaouennoù kemplezh o embregadurioù hag o jubennadurioù evit lakaat an dud da zañsal en e bastell-vro c'henidik e-kreiz ar Menez Du. Ur wech anvet da gelenner e Skol Normal Kemper e talc'has da zeskiñ ar c'hanaouennoù-se hag an dañsoù-tro (kavotennoù, pachpi) a ya ganto en ur c'horn-bro ha ne veze kalz a sonerien hengounel ennañ. Dimeziñ a reas gant Marie-Thérèse Hénaff hag int o deus bet daou vab, Erwan ha Jeffig, o deus labouret gantañ evit lakaat sonerezh Breizh war-wel. Gant e vreur Marsel, a oa ur soner binioù bras anavezet mat, e sonas bombard ivez.
Obererezhioù
E-pad an Eil brezel-bed e veze diaesterioù bras gant tud ar Menez Du evit mont da gumunioù all da glask degouezhioù diduiñ, ha diouzh ar skoilh-se e teuas un adlañs d'ar festoù-noz er c'harterioù-maez (bez' e vez un nebeud kêriadennoù en ur c'harter-maez) hag er bourc'hioù. Ur c'haner hag un dañser dispar e teuas da vezañ Loeiz Roparz er mare-se hag er bloavezhioù 1950 e teuas dezhañ ar mennozh da gas ar seurt festoù eus ar maez da vourc'h Poullaouenn e-lec'h ma'c'h aozas ar fest-noz modern kentañ d'ar 26 a viz Kerzu 1954. Harpet gant diorren ar c'helc'hioù keltiek en em astennas ar c'hiz da zañsal dañsoù hengounel d'ar c'hêrioù bras, e Kemper e 1957 (e-lec'h ma roe Loeiz Roparz kentelioù dañsal ha kanañ) ha pelloc'h e Brest ha Roazhon, embreget gant ar studierien a oa o tont eus ar maezioù peurvuiañ. Hiziv eo embregadur dañs Breizh un obererezh sevenet e Breizh a-bezh hag e degouezhioù zo, er bed a-bezh.
E 1947 ez eas da brezidant ar gKevrenn Glazik (Kevrenn C'hlazig pelloc'h), deuet da vezañ Bagad Kemper, unan eus bagadoù brudetañ Breizh hag e vab Erwan zo bet pennsoner ha pennbiniaouer anezhañ. Tapet en deus ar bagad-se 16 titl kampion Breizh. E 1950 e voe Loeiz Roparz unan eus diazezerien ar c'hevredad Kendalc'h ha gant Per-Jakez Helias ha Bernard de Parades a adroas ul lañs bras da Ouelioù-meur Kerne o vezañ prezidant an aozadur bloavezioù-pad. Savet en deus ar gevredigezh Al Leur Nevez e 1964, kevredet gant Emgleo Breiz, evit embregañ dañsoù ar menezioù, reiñ brud dezho ha kendelc'her gant ar brezhoneg poblek. Stajoù brezhoneg ha dañsoù a zo bet aozet e-kreiz ar Poc'hêr dindan e renerezh. E derou ar bloavezhioù 1970 e stourmas gant ar gevredigezh, Terroir breton, a embanne ez eus ul liamm kreñv etre ur sevenadur hag e endro naturel. Enebet en deus ouzh an adlodennañ ha savet kanaouennoù a-enep distruj ar c'hleuzioù. Gant teodoù flemmus (ha gallek) zo e tapas al lesanv "Loulou la gavotte". Kolier Urzh an Erminig zo bet roet dezhañ e 1995.
Oberenn lennegel ha sonerezhel
Embannet en deus dastumadoù kanaouennoù gant Emgleo Breiz ha meur a bladenn en deus enrollet gant Kelc'h keltiek Poullaouen dindan aozadur embannadurioù pladennoù Mouez Breiz. Kemer a reas perzh, hag eñ ur c'homzer eus ar re flourañ, e prientadur an hentenn vrezhonek dre gomz kentañ, an hini savet e 1964 gant an Doktor Jean Tricoire.
Broc'h flaerius Malaysia
Daoust d'e anv n'emañ ket e familh ar broc'hed met e hini ar skoñsed.
Traoñienn Aran
thumb|right|250px|Banniel Traoñienn Aran Traoñienn Aran (Val d'Aran anv ofisiel okitanek, Vall d'Aran e katalaneg) zo un draoñienn eus ar Pireneoù a zo stag ouzh Spagn, e korn gwalarn Katalonia ar C'hreisteiz. E-kreiz aradennad ar Pireneoù emañ ha drezi e tremen ar stêr Garona. Unan eus traoñiennoù uhelañ ar Pireneoù eo (un drederenn eus an tolead zo a-us da 2.000 metr a-us ar mor), ha bez’ eo an tamm nemetañ eus Katalonia ar C'hreisteiz zo war kostez hanternoz ar menezioù-se, da lavaret eo al lodenn nemetañ eus Katalonia a red he dourioù war-zu an hanternoz ha war-zu ar Mor Atlantel. Troc’het eo diouzh ar peurrest eus stad Spagn gant menezioù uhel ha n’int treuzet nemet gant daou hent : un ode war an uhel hag un tunnel dindan torosennad ar Maladeta. Toullet e voe un tunnel kentañ dindan renad Franco, e 1948, hag e 2007 e oa bet digoret unan nevez en e lec’h. An ode a vez stanket alies gant an erc'h e-pad ar goañv. Abalamour da se eo bet diaes e-pad pell an darempredoù etre an draoñienn ha kreisteiz ar Pireneoù. Aesoc’hik e oa al liammoù gant an hanternoz, pa ne oa nemet diskenn a-hed ar stêr Garona da ober.
Unan eus komarkoù Katalonia eo, kelc’hiet gant stad Frañs en hanternoz, Aragon er mervent, ha comarques katalan Alta Ribagorça ha Pallars Sobirà er c’hreisteiz hag er reter. Poblet e oa an draoñienn gant 9.960 a annezidi e 2015. Vielha eo kêr-benn an tolead.
Yezh
E Traoñienn Aran e vez kaozeet ur rannyezh eus an okitaneg a reer araneg anezhi. Un doare gwaskoneg eo, gant e zoare-skrivañ dezhañ. Yezh ofisiel an draoñienn eo an okitaneg, asambles gant ar c’hatalaneg hag ar spagnoleg. Holl anvioù-lec’h ar vro vihan zo en okitaneg hepken war ar panelloù (da skouer Vielha ha n’eo ket Viella evel ma vije skrivet e katalaneg hag e spagnoleg). Kelennet e vez araneg en holl skolioù abaoe 1984.
Istor
Er Grennamzer e oa stag parrezioù Traoñienn Aran ouzh eskopti Sent Bertran de Comenge, zo ur gêr un tamm pelloc’h en hanternoz ha bremañ er Stad C’hall. Ul lodenn eus an eskopti-se e chomas an draoñienn betek 1802. Met er Grennamzer ivez e oa an draoñienn e dalc’h aotrouien eus an diavaez, a-bep-eil konted Bigorra, konted Comenge, konted eus Katalonia pe rouaned Aragon. Meur a wech e voe staget ouzh kurunenn Aragon (e 1067, e 1312...). E 1512 e voe adstaget da vat ouzh rouantelezh Aragon, a oa neuze un tamm eus rouantelezh nevez Spagn.
Aloubet e voe an draoñienn gant ar C’hallaoued etre 1808 ha 1815 hag un tamm eus an departamant Haute-Garonne e voe neuze (arondisamant Sent Gaudenç).
E dibenn renad Francisco Franco e voe adsavet ensavadurioù emren an draoñienn. D’ar 26 a viz Gouere 1979 en em vodas dilennidi ha pennadurezhioù ar vro da grouiñ ar Bodad evit adsevel ensavadurioù istorel Traoñienn Aran.
Kuzul meur Aran (anvet Conselh Generau d'Aran en araneg) eo ar c’huzul dilennet karget da ren aferioù an draoñienn. Savet e oa bet e 1991 ha 13 ezel zo ennañ. Abaoe 1991 e vez lidet Devezh ar vro, bep bloaz, d'ar 17 a viz Mezheven, e koun an dilennadeg kentañ a oa bet evit ar c'huzul-se d'ar 17 a viz Mezheven er bloavezh-se.
Hiziv an deiz eo deuet an touristerezh da vezañ ur gennad a bouez bras e buhez an draoñienn.
Tonkin
Kêr Ha Noi eo bet kêr-benn an Tonkin sinaat abaoe ar ; d'ar mare-se e veze anavezet dre an anv sinaek 東京 (sinalunioù a vije distaget dongjing e mandarineg hiziv), hag a dalvez kêr-benn ar reter. Alese e teu an termen a-vremañ Tonkin. Gant an hevelep lunioù e reer hiziv, tre ha tre, evit skrivañ anv kêr Tōkyō, dezhi an hevelep talvoudegezh e sinaeg hag e japaneg. Graet ez eus bet gant an anv sinaek Jiāozhǐ (交趾) ivez gwechall gozh evit ober anv eus rann norzh Viêt Nam.
Implijoù all
Graet e vez gant an anv-gwan spisaat latinekaet tonkinensis er rummatadur daouanv (taksonomiezh) implijet evit deskrivañ ar spesadoù kavet en tonkin, anvioù gwez dreist-holl. Da skouer : Cornus hongkongensis tonkinensis a reer eus un isspesad gwez padus pe ur vod eus ar c'herentiad koad ki a gaver e Hong Kong peurliesañ.
Anv ur ganaouenn gant ar c'haner gall Vincent Scotto, eus 1906, a zo hec'h anv "La petite Tonkinoise".
Linenn Tonkin a reer eus ul linenn hent-houarn a liamm kêrioù Saint-Maurice (Suis), da Jeneva, en ur dremen dre Evian-les-Bains ha Thonon-les-Bains (Frañs). En-dro ez a al linenn kostez Suis met dilezet-mik eus tu Frañs etre Saint-Gingolph hag Evian-les-Bains.
David Jones
Anv meur a zen eo David Jones:
Ŝ
Ul lizherenn latin ispisial eo Ŝ, ŝ, da lâret eo s gant un tired kognek, implijet gant an esperanteg evit skrivañ ar son kensonennel [ʃ].
Skrivet e c'hell bezañ ivez sx pa n'heller ket ober gant al lizherenn ispisial-mañ evit abegoù teknikel.
Odysseia
An Odysseia (henc'hresianeg Ὀδύσσεια, Odysseia) zo unan eus an daou veurgan henc'hresianek lakaet war gont Homeros, ur barzh dall, hervez an hengoun. Savet e vije bet goude an Ilias, an oberenn all lakaet war gont ar barzh, e diwezh an, un tu bennak en Ionia, da lâret eo en arvor Anatolia a oa annezet gant Henc'hresianed d'ar c'houlz-se. Kontet eo da vezañ unan eus brasañ pennoberennoù al lennegezh er bed ha, gant an Ilias, evel unan eus an div varzhoneg pennañ e sevenadur Europa.
Danevelliñ a ra dreist-holl avanturioù an haroz akean Odysseüs (pe Ulises, evel ma oa anvet er vitologiezh roman) hag e veaj hir war e giz d'ar gêr goude diskar Troia. 10 vloaz e voe o tistreiñ d'e enezenn, Ithaka, goude an 10 vloaz bet o vrezeliñ dirak Troia. E-pad e veaj war vor, heuliet gant kounnar an doue Poseidon, e tegouezh Odysseüs gant ur bern tud brudet eus ar vitologiezh, evel an nimfenn Kalypso, ar briñsez Naosikaa, ar c'hikloped, an hudourez Kirke pe ar sirened. E-keit-se e soñje d'an holl e oa aet da anaon e-pad ar brezel hag e wreg Penelope hag e vab Telemac'hos a ranke gouzañv ur strollad noblañsoù turmudus, ar Mnesteres (henc'hresianeg : Μνηστῆρες) pe Proci, heligentañ etreze da c'hoût piv a euredfe Penelope hag en defe madoù Odysseüs. Er meurzanevell ez eus ivez un nebeud arroudennoù ma'z eus danevellet prantadoù eus Brezel Troia ha n'eus ket meneg anezho en Ilias, evel istor marc'h Troia ha drouziwezh ar gêr-se.
Lennet e vez c'hoazh an oberenn e gresianeg Homeros ha troet eo bet en ur bern yezhoù en-dro d'ar bed, nemet e brezhoneg n'eo ket avat. Savet e oa ar varzhoneg orin dre gomz gant un aoidos (barzh meurzanevellek/kaner), pe marteze gant ur rapsod (kaner gwerzennoù a-vicher), ha graet e oa da vezañ kanet da gentañ-penn ha n'eo ket da vezañ lennet. Munudoù arz ar barzh hag an doare ma teuas e oberenn da vezañ skrivet e stumm ul levr zo danvez divizoù dibaouez etre al lenneien. Savet e oa an Odysseia en ur yezh varzhoniel. 12 110 linenn heksametr daktilek zo en e stumm skrivet, rannet e 24 kan.
Kanoù I-IV : Beaj Telemac'hos
Kregiñ a ra an Odysseia d'ar mare m'emañ dalc'het Odysseüs en enezenn an nimfenn Kalypso a fell dezhi eurediñ gantañ. A-du emañ an holl zoueed da lezel anezhañ da zistreiñ er gêr, nemet Poseidon en deus miret droug outañ abalamour m'en doa dallet e vab, ar c'hiklop Polyfemos. E-keit m'emañ Poseidon o vanveziñ en Etiopia en em vod an doueed all ha goulenn a ra Athena digant Zeus aotreañ distro Odysseüs. Asantiñ a ra an Doue hag Athena a c'houlenn ma vo kaset Hermes da lâret da Galipso dieubiñ Odysseüs. Goude e lavar da Zeus emañ e soñj mont da skoazellañ Telemac'hos, mab an haroz.
Kanoù V - VIII : Odysseüs a zegouezh e rouantelezh ar Faiakiaiz
Antronoz vintin (seizhvet devezh), distro war Menez Olympos, e c'houlenn Athena adarre digant Zeus hag an doueed all dieubiñ Odysseüs. Zeus a zisklêir ez eo tonket Odysseüs da gavout e diegezh en-dro en Itaka, met dleet e vo dezhañ poaniañ ugent devezh war vor, kent douarañ e rouantelezh ar Faiakiaiz a gaso anezhañ d'ar gêr. Zeus a gas kerkent Hermes da reiñ da c'hoût da Galypso. Mont a ra an doue da enezenn Kalypso hag e kav anezhi o wiadiñ en ur groc'h e-kreiz ar c'hoadoù hag al liorzhoù. Asantiñ a ra a-rekin da lezel Odysseüs da vont kuit. Hag hi davet ar merdeer, chomet da hirvoudiñ en aod, hag aliañ anezhañ da sevel ur radell. Goude ar pred e klask ur wezh diwezhañ distreiñ an haroz diouzh kuitaat an enezenn. Odysseüs avat a gav gwell distreiñ davet e bried, daoust ma c'hall mervel (gwerzennoù 218-219).
Kanoù IX - XII : an « danevelloù e palez Alkinoos »
Disklêriañ a ra Odysseüs e anv da Faiakiaiz, a-benn ar fin, hag e tanevell ar veaj daou vloaz en deus graet etre drouziwezh Troia hag ar mare ma erruas en enezenn Kalypso. Kuitaat a reas aod Troia gant daouzek lestr. Kaset e oant gant an avelioù betek Ismaros, keoded ar Gikoned, o doa kemeret perzh e Brezel Troia diouzh tu an Droianed. Kemer a reas Odysseüs ar geoded dre souezh ha preizhañ anezhi. Abalamour ma oa chomet e vrezelourien da straniñ eno daoust da ali an haroz e voent taget antronoz gant ar Gikoned a oa bet o klask sikour digant o amezeien hag e rankjont tizhout diwar dizh. Goude se e voent kaset gant ur barrad-amzer e-pad tri devezh, a-raok distro an amzer vrav. Arruet e-kichen ar C'hab Maleas, avelioù enep a ziroudas anezhe adarre betek bro al Lotofaged, en ul lodenn dianav eus ar bed. Degemeret e voent gant ar bobl-se a ginnigas lotos dezhe da zebriñ. An neb a dañvae ar frouezh-se avat ne felle ket dezhañ mont kuit ken, ha ret e oa da Odysseüs kas dre nerzh d'al listri e geneiled o doa graet un tañva oute.
Mont a reas Odysseüs hag e listri betek enezenn ar Gigloped ha tapet e voe an haroz ha lod eus e dud gant Polyfemos a blaouias lod anezhe. Dont a rejont a-benn da achap kuit a-drugarez d'ur finesa eus roue Itaka a vezvas ar c'hiklop gant gwin kemeret d'ar Gikoned, a-raok tarzhañ lagad nemetañ an euzhvil e-pad e gousk. Odysseüs en doa touellet Polyfemos da gentañ o lâret e oa Outis e anv, ar pezh a dalvez "nikun" pe "den ebet". Ha pa ziredas kenvroidi Polyfemos war e sikour ha goulenn petra a c'hoarveze gantañ e tisplegas edo o paouez bezañ dallet gant den ebet, hag e tremenas evit un inosant. Kuitaat a rejont groc'h ar c'hiklop goude se o kuzhat dindan deñved ramz ar c'hiklop p'o leze da vont da beuriñ. Met d'ar c'houlz ma'z ae kuit e lestr eus an enezenn, ne oa ket Odysseüs evit miret outañ da ziskuliañ e anv gwirion da c'hoapaat Polyfemos. Hennezh, kounnaret-ruz, a daolas roc'helloù bras trema al lestr, ha darbed e oa dezhañ flastrañ anezhañ, ha war-lerc'h e c'houlennas gant e dad Poseidon veñjañ anezhañ, o viret ouzh Odysseüs da zistreiñ biken en e vro, pe, mard e oa tonket d'en ober, o lezel anezhañ da zistreiñ d'e vro goude poanioù hir, war ur vag estren, kollet gantañ holl e geneiled, ha na gavfe er gêr nemet reuz ha gwalleur. Erruout a ra Odysseüs hag e geneiled en enez arem Aiolos, gward an avelioù. Degemer a ra anezhe ha klask sikour anezhe da zistreiñ er gêr. Kinnig a ra da Odysseüs ur soroc'hell m'en deus lakaet an holl avelioù a c'hallfe miret outañ da zistreiñ timat. Kas a ra dezhe ivez un aezhenn skañv a zle kas anezhe dillo da Itaka. An dekvet devezh bageerezh goude bezañ kuitaet enezenn Aiolos e spurmant listri Odysseüs aodoù Itaka. Dinec'het ha divi e chom an haroz kousket. Dre walleur, sur ez eus teñzorioù profet gant Aiolos d'o roue er soroc'hell, e geneiled a zigor anezhi da sellet e-barzh hag a zieub an holl avelioù fall. Dirollañ a ra an avelioù enep ha kas a reont al listri da enezenn Aiolos adarre. Hennezh, annoazhet gant an implij fall graet gant Odysseüs eus e zonezon ha sur ez eo mallozhet an Akeaned gant an doueed, a argas anezhe kuit.
Goude c'hwec'h devezh mor e touaront e Telepilos, keoded al Lestrigoned, renet gant ar roue Antifates. Al Lestrigoned avat zo ramzed ha debrerien tud : lazhet ha plaouiet eo ar re en deus kaset Odysseüs da zizoleiñ ar vro, hag al Lestrigoned, sortiet a-vil-vern eus o c'heoded, a zispenn listri Odysseüs o teurel pezhioù bloc'hadoù roc'h oute. Dont a ra a-benn roue Itaka da dec'het, met ne chom gantañ ken nemet ul lestr hag un dornadig keneiled.
Douarañ a reont goude en Enez Aiaia, m'emañ o chom an achantourez Kirke, merc'h da Helios. Diskenn a ra roue Itaka da gentañ en douar ha lazhañ ur c'harv bras-meurbet a zegas d'e vag. A c'houde un nebeud devezhioù e tiviz kas ur strollad diaraogerien tennet d'ar sord : mont a ra kuit Eüriloc'hos e penn 20 den tra ma chom Odysseüs hag ar re all e-tal o lestr. Dizoloet eo palez Kirke gant Eüriloc'hos. Gronnet eo a loened gouez, leoned ha bleizi, hag en em zalc'h evel loened doñv. Degemeret int en un doare hegarat gant an achantourez met Eüriloc'hos, disfizius, a gav gwell chom er-maez. Ar wazed zo aet er palez zo troet e perc'hell e-pad ar pred, rak Kirke he deus fennet un dramm en o evaj. Eüriloc'hos, goude bezañ chomet pell da c'hortoz en aner e geneiled, a zistro d'al lestr hag a lâr da Odysseüs ez int dianadet. Hennezh a gemer diouzhtu penn an hent da saveteiñ e verdeidi. En em gavout a ra gant an doue Hermes, dindan neuz un den yaouank kaer, a ziskouez dezhañ penaos e c'hall bezañ trec'h da hud Kirke. Reiñ a ra dezhañ ur blantenn, ar moli, a zistroio strobinelloù Kirke diwarnañ.
Kirke a zegemer Odysseüs hag a laka un dramm en e evaj, da dreiñ anezhañ e pemoc'h eñ ivez. E strobinell avat ne labour ket. Diouzh alioù Hermes, an haroz a c'hourdrouz neuze an hudourez gant e gleze. Klask a ra hoalañ anezhañ hag e kinnig dezhañ kousket er memes gwele. Odysseüs avat ne asant nemet ur wezh touet ganti dre he le, le bras an doueed, a vir outi a ober an disterañ droug dezhañ. Kousket a ra Kirke gantañ, ha goude se kinnig ur pred dezhañ met an haroz a nac'h debriñ ken na vefe dieubet e dud gant ar strobinellerez. Kirke a rent neuze dezhe o stumm kentañ, ha goude e ro herberc'h dezhe en un doare leal.
Chom a ra Odysseüs hag e geneiled e-pad bloaz e ti Girke o tiskuizhañ hag o vanveziñ. Goude se avat e tegas ar verdeidi da soñj d'o roue ez eo poent dezhe distreiñ d'ar gêr. Kuzuliet int gant Kirke da dremen dre an ifern, rak tasmant an diouganer Tiresias hepken a c'hell reiñ disaouzan dezhe eus an hent da gemer da zistreiñ en o enezenn. Dres d'ar beurevezh m'emaint o vont kuit e varv unan eus ar vartoloded, Elpenor, en ur gouezhañ diwar lein toenn ar palez. Anvet eo kan XI an 'Odysseia Nekuia, da lâret eo "galv ar re varv".