cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mor Baltel
Douaroniezh
En em astenn a ra ar mor war ur gorread a 432 800 km², ha div ledennad dour vras a sank en douaroù, en hanternoz : pleg-mor Finland, etre ar vro-mañ hag Estonia, ha pleg-mor Botnia, etre aod reter Sveden hag aod kornôg Finland. N’eo ket don ar Mor Baltel, ma vez keñveriet gant morioù all (57 metr donder well-wazh, 459 m en e zonañ en hanternoz enez Gotland). Abalamour da se ha peogwir eo strizh an tremen war-zu Mor an Hanternoz, e chom an hevelep dour eno e-pad pell, ar pezh ne ra nemet gwashaat ar c’hudennoù saotradur. E-keñver douarouriezh n’eo ket gwall gozh ar Mor Baltel : stummet e oa bet er c’hwec’hvet milved a-raok J.K.
N’eo ket gwall sall dour ar Mor Baltel, e-skoaz morioù all. Meur a abeg a zo d’an dra-se : abalamour d’an hin n’a ket an dour da ziaezhennañ buan, kalz stêrioù a ziskarg o dour dous er mor ha, gant ar strizh m’eo an tremen war-zu Mor an Hanternoz, ne vez ket mesket dour disall a-walc’h ar Mor Baltel gant dour salloc’h ar Meurvor Atlantel. Ar sallder izel eus an dour mor eno a zispleg perak e vez spesadoù plant ha loened disheñvel a-walc’h diouzh ar re a gaver e morioù all. Displegañ a ra ivez perak e vez skornet ul lodenn vat eus ar Mor Baltel e-pad ar goañv. War-dro an hanter eus gorread ar mor, well-wazh, a vez goloet gant skorn e-pad ar goañv. Al lodennoù norshañ (Pleg-mor Botnia, Pleg-mor Finland) eo a vez skornet dreist-holl, met goañvezhioù zo ez eus bet gwelet skorn betek war aodoù reter Danmark.
Anvioù
Cheñch a ra anv ar mor-mañ hervez ar yezhoù :
Inizi pennañ
Kalz inizi a zo er Mor Baltel. E-touez ar re vrasañ anezho e c’heller menegiñ ar re-mañ :
Yezh nebeut implijet
Setu an dermen a vez implijet gant Burev Europa evit ar galleg langue moins répandue. Ha koulskoude n'eo kevatal atav gant ur yezh vinorelaet evel ar galizeg hag a c'hell bezañ implijet kalz gant ur bern tud bemdez.
Ongamoeg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar reter eo an ongamoeg (ongamo pe ngasa) komzet gwechall e Tanzania.
Mor Baltel
Kêrioù bras
Setu amañ ar c’hêrioù pennañ a gaver en arvor, renket adalek an hini vrasañ :
Ongamoeg
Tost a-walc'h e oa ar yezh-mañ d'ar maeg.
Mor Baltel
Kêrioù bras
Porzhioù bras all :
Ongamoeg
Ur yezh varv an hini eo, pe en gwall arvar da vont da get d'an nebeutañ.
405
1158 Ab Urbe Condita = 405 goude J.-K.
Bloavezh boutin o kregiñ hag hoc'h echuiñ gant ur Sul
Menez Ida
Mount Ida
Adkavout a rer an anv en anv saoznek Mount Ida, a zo
hag ivez
Ίδη Mont Ida Monte Ida Ида (гора)
Merano
Merano en italianeg, Meran (LFE: /me'ra:n/) en alamaneg, a zo ur gumun hag ur gêr eus Italia gant 35 119 annezad (2004) e proviñs emren Bozen-Bolzano (Su Tirol).
Yezhoù komzet gant poblañs Meran e 2001:
Beuf
Ar beuf pe beuf Eurazia pe beuf boutin a zo un evn bihan, Pyrrhula pyrrhula an anv skiantel anezhañ.
Rummatadur
Carl von Linné a zeskrivas al labous e 1758 e 10 embannadur e Systema Naturae, m'e anvas Loxia pyrrhula. E 1760 e voe ijinet ar genad Pyrrhula gant al loenouniour gall Mathurin Jacques Brisson, diwar an henc'hresianeg πυρρός pyrrós "liv an tan".
Doareoù pennañ
Postek eo al labous, met bihan a-walc'h : war-dro 15 cm e hirder, 28 cm e hed-eskell, etre 20 ha 40g a bouez ennañ. Du, berr ha kreñv eo e bigos. En ur vodenn vras, tremen 4 metrad uhelder ha ledander. Etre 4 ha 7 vi a vez dozvet adalek deroù miz Mae betek kreiz miz Gouere.
Boued
Hadoù a ya gant al labous, ha broñsoù gwez-frouezh — ur vosenn er werjez. Onn ha spern-gwenn a blij dezhañ e dibenn an diskaramer ha deroù ar goañv.
Emveradur
Ster rik emveradur a zo en em verañ e-unan. Ar ster politikel a zo distrujerezh pep diferañs etre ar renerien hag an dud renet ha dreist-holl ar fed m’emañ posupl d’an den d’en em aozañ a-stroll. En istor, an doare d'en em aozañ-mañ a zo bet lakaet e pleustr dreist-holl gant an anarkourien.
Penaos
Evit dont a-benn lakaat e plas an emveradur eo ret nac’hañ divizout ha soñjal e plas ar re all, ha kentoc’h pouezañ war pezh a fell d’an dud ober evito o-unan. Evit-se eo distrujet ar renk etre an dud ha plaen emañ an darempredoù kenetrezo pa n’eus ket ken a rener. Klask ar c'henemglev a zo an doare da zivizout. N’eo ket direolenn an emveradur, met pep reolenn a zo divizet gant an holl, betek tizhout ur c'henemglev, evit mat an holl.
Fidel Castro
Fidel Alejandro Castro Ruz ( audio), ganet d'an 13 Eost 1926 e Birán, e reter Enez Kuba ha marvet e La Habana d'an 25 a viz Du 2016, a oa ur politikour kuban.
E vuhez
Kemer a reas ar galloud e Kuba goude an dispac'h graet e 1958-1959 evit reiñ lamm da Fulgencio Batista
Al Lider Maximo a vez graet anezhañ. War-zu ar c'homunism en deus kaset an dispac'h gant Ernesto Guevara (lesanvet an "Che") hag e vreur Raúl Castro,da heul "enkadenn ar misilioù" er bloavezhioù 60. Kentañ Ministr Republik Kuba e oa bet etre 1959 ha 1976 hag adalek an 2 Kerzu 1976 e oa aet da brezidant ar C'huzul-Stad ha prezidant Kuzul ar Vinistred. Kentañ sekretour Strollad komunour Kuba eo abaoe ma oa bet krouet e 1965.
D'an 31 Gouere 2006 e lezas e c'halloud gant e vreur abalamour ma oa aet fall e yec'hed.
Jodoigne
Jodoigne (Geldenaken en izelvroeg ha Djodogne e walloneg) a zo ur gêr hag ur gumun eus Belgia e proviñs Brabant Wallonia.
Vieille-Église
Vieille-Église e galleg, Oudekerke e flandrezeg, a zo ur gumun eus departamant Pas-de-Calais (Bro-C'hall).
Sambouroueg
Ur yezh nilez-saharek eus skourr yezhoù nilotek ar reter eo an tesoeg (saozneg: samburu; sambouroueg: sampur pe ɔl maa) komzet gant tro-dro da 128 000 den e norzh Kenya.
Ken tost eo d'ar c'hamouseg ma vezont evel div rannyezh eus an hevelep yezh peurliesañ.
237
990 Ab Urbe Condita = 237 goude J.-K.
Herri Iañ (Bro-C'hall)
Herri Iañ, ganet war-dro 1010 ha marvet e 1060, a voe roue Bro-C'hall etre 1031 ha 1060. Eil mab e oa da Roperzh II ha Konstanza Arle.
Buhez
Sakret e voe Herri Iañ e Reims e 1027, goude marv e vreur henañ, Huon Bro-C'hall, ha daoust da enebiezh e vamm. Dont a reas da vezañ trede roue kapesian Bro-C'hall e 1031, goude marv e dad.
Morfem stag
Ur morfem stag zo ur morfem na c'hell ket bezañ implijet er yezh e-unan hepmuiken ha rankout a ra bezañ implijet dre e stagañ ouzh ur morfem stag all pe ouzh ur wrizienn, d.s. ur c'henger.
Herri Iañ (Bro-C'hall)
Dimezioù ha bugale
Div wech e timezas. Euredet e voe da gentañ e 1034 da Matilda Friz, merc'h Liudolf, Margrav Friz, ha nizez an impalaer Konrad II. Mathilda a varvas e 1044 er gwentloù.
Eil eured
Eurediñ a reas goude gant Anna Kyiv e 1051. Pevar bugel o doe :
Ladytron
Ur strollad sonerien eus Liverpool a ra sonerezh elektro-pop eo Ladytron. Dont a ra an anv eus ur ganaouenn bet savet gant Roxy Music. Diazezet eo sonerezh ar strollad war implij kenaozerien analogel kozh. Peurliesañ avat e vez difraezh o c'homzoù, diazezet war ar vuhez pemdez. A-wechoù e vezont kanet e bulgareg, dre ma teu Mira Aroyo eus Bulgaria. War al leurenn ec'h implijont ivez binvioù evel taboulinoù, gitar tredan ha gitar boud. Er c'hontrol da lod brasañ ar strolladoù elektro ne vez ket implijet sonioù enrollet en a-raok e-pad abadennoù Ladytron, met kentoc'h re sonet war-eeun gant ur c'henaozer. Pladennoù ar strollad a zo diazezet war ur framm pop ha sonioù elektronek analogel, gant elfennoù arnodiñ ivez.
Ladytron a voe savet en hañv 1999. Diouzhtu e krogjont da labourat war o fladenn gentañ, 604 he zitl, hag a zeuas er-maez e penn-kentañ 2001. A-drugarez d'ar single Playgirl e voe brudet ar strollad er Rouantelezh-Unanet. O eil albom (Light & Magic) a zeuas er-maez er goañv 2002, ha tri single a zeuas er-maez : "Seventeen", "Evil", ha "Blue Jeans". Treiñ a reas ar strollad e-pad 18 miz, hag an trede albom (Witching Hour) a zeuas er-maez e 2005. Daou single a voe, en o zouez "Destroy Everything You Touch".
Brudet a-walc'h eo Ladytron er bed a-bezh. Tro en deus bet ar strollad da dreiñ er Stadoù-Unanet gant Gwen Stefani, hag en Europa gant Nine Inch Nails.
E 2008 e teuas o fladenn nevez Velocifero er-maez.
Ladytron hag ar sevenadur pop
Ar ganaouenn "Seventeen" a glever er film Party Monster (2003). "Fighting In Built Up Areas" ha "Sugar" (advseket) a glever e-barzh ar c'hoari video Need For Speed: Carbon. "Destroy Everything You Touch" a glever e-barzh ar c'hoari video EA soccer game FIFA World Cup 06. "Fighting In Built Up Areas" a zo bet implijet e-kerzh un abadenn savet gant BBC hag anvet "The Real Hustle". Ar ganaouenn "Playgirl" a glever e-barzh film 206 ar rummad amerikan The L Word. Ar ganaouenn "Destroy Everything You Touch" a glever e-barzh ar film "Smiley Face" savet gant Gregg Araki.
Adveskañ
Ladytron en deus bet tro da adveskañ tonioù savet gant Placebo, Blondie, Gang of Four, David Gahan, Goldfrapp, Bloc Party, Kings of Convenience, Indochine, Apoptygma Berzerk, She Wants Revenge, Soulwax, Nine Inch Nails ha Simian.
Oinokoe
thumb|right|200px|Oinokoe he beg e stumm ur velchonenn hervez "giz ar givri gouez", war-dro -625 pe ‑600 kent J.-K., [[Mirdi al Louvre]]
Dont a ra ar seurt listri da vezañ dibaotoc'h e-pad marevezh al listri o zresadennoù du. Savet eo bet an doare da renkañ ha da ziskrivañ anezhe diwar an oinokoeoù o zresadennoù ruz arkaek gant John Beazley.
An olpeoù eo anv al listri all a dalveze da fennañ evajoù.
Guillermo Fadanelli
Guillermo Fadanelli zo ur skrivagner mec'hikan ganet e 1963 e Mec'hiko.
Skrivet en deus danevelloù ha romantoù.
Yezhoù ongamoek-maek
Un isskourr eus yezhoù nilotek ar reter eo ar yezhoù ongamoek-maek.
Kamouseg
Ken tost eo d'ar sambouroueg ma vezont renket evel div rannyezh eus an hevelep yezh peurliesañ.
Yezhoù ongamoek-maek
Setu penaos e vez isrenket er yezhoù en isskourr-mañ:
Hezbollah
An Hezbollah, Hizbullah, Hizballah (arabeg : حزب الله ḥizbu-llāh, "Strollad Doue", "Strollad Allah) zo un aozadur politikel ha milourel libanat bet krouet e miz Mezheven 1982, e 1985 ent-krfridiel. Ur strollad politikel chiit pouezhus eo. Ul lu a zo dezhañ : aloubadeg Liban gant lu Israel e voe penn-kaoz krouidigezh al luskad.
Ar C'huzul Djiha eo skourr milourel an Hezbollah. Strollad Bloc'had Lealded d'ar Rezistañs eo anv ar skourr politikel ; dilennet e vez izili anezhañ evit parlamant Liban. Goude ma vije aet Abbas al-Musawi da Anaon e 1992, e tibabas ar strollad Hassan Nasrallah da sekretour-meur ha penn an aozadur.
War banniel an Hezbollah e lenner a-us un dorn enni un AK-47 ur pennad tennet eus ar C'horan (V, 56); « Ha neb a gemero Doue, e gannad hag an dud a feiz evel kenstourmerien a yelo ar maout gantañ rak trec'h e vo strollad Doue. ».
Ed-du
Ed-du a zo
1022
Diwar-benn bloavezh 1022 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1022
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1022
Maer ar palez
Maer ar palez (Hausmeier en alamaneg) a oa an uhelañ karg a oa e rouantelezh ar Franked er hag, dindan ar Veroveed. Gantañ e oa ar galloud gwirion pa ne oa ket nemeur gant ar roue. Tennañ a rae ar garg-se da hini prefed ar pretoer en implaeriezh roman. Priñsed pe duged ar palez e oant anvet ivez, ha duged Frankia.
A dad da vab e veze legadet ar garg gant diskennidi Pepin Herstal.
Leidenn flour
Al leidenn flour (Arnoglossus laterna) zo ur pesk mor plat.
Beg-kroaz
Ar begoù-kroaz eo an evned a ya d'ober ar genad Loxia. Krouet e oa bet e 1758 gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
==Spesadoù hag an isspesadoù anezhe == C'hwec'h spesad begoù-kroaz a zo :
Un isspesad warn-ugent (21) dezhe en holl.
Deveradur
Deveradur a vez lavaret eus meur a dra:
Miquel Obiols
Miquel Obiols Prat zo ur skrivagner katalanek evit ar yaouankiz, ganet e Roda de Ter e proviñs Barcelona en 1945.
404
1157 Ab Urbe Condita = 404 goude J.-K.
Miquel Obiols
Nebeud a levrioù en deus skrivet, e-skoaz skrivagnerien all, abalamour ma'z eo un oberour arnodel e pep hini eus e skridoù.
404
Bloavezh bizeost, o kregiñ gant ur Gwener hag hoc'h echuiñ gant ur Sadorn
Miquel Obiols
Labourat a ra a-wechoù evit ar skinwel, ha kenlabouret en deus bet gant TVE ha Canal + Spagn.
Arnodoù
Darn eus e oberennoù zo bet leurennet evit ar c'hoariva, evel A l'inrevés, leurennet gant Dagoll Dagom ha deuet da vout Nit de Sant Joan.
238
991 Ab Urbe Condita = 238 goude J.-K.
Morfem krouiñ
Seurt morfemoù (saoz. 'derivational morpheme') a dalvez da grouiñ gerioù en ur c'hlas yezhadurel disheñvel, d.s. 'ober' (verb) -> 'oberiant' (anv-kadarn -> 'oberiantiz' (anv-gwan)
Marav
Ar marav (Lepidorhombus whiffiagonis) zo ur pesk mor plat, kar d'an durbodenn.
Ottignies-Louvain-la-Neuve
Ottignies-Louvain-la-Neuve (Ocgniye-Li Noû Lovén e walloneg) a zo ur gêr hag ur gumun eus Belgia e proviñs Brabant Wallonia.
Yezhoù bariek
Un isskourr eus yezhoù nilotek ar reter eo ar yezhoù bariek.
Karloman Iañ
Karloman Iañ (Soissons, 751 – Samoussy, Aisne, 4 a viz Kerzu 771), mab da Bepin Grenn ha Bertrada Laon, a voe roue ar Franked adalek 768 betek 771. War-lerc'h e dremenvan en e balez e Samoussy e voe beziet en iliz abati Saint-Remi e Reims. Adalek miz Mezheven 771 en devoa roet douaroù d'an Iliz evit kaout ur bez eno.
Karl Veur a dennas ar galloud digant mibien e vreur, enep ar gwir. Ret e voe d'an intañvez Gerberga tec'hel gant he bugale da rouantelezh Lombardia, davet Dider Lombardia, roue al Lombarded.
Yezhoù lotoukoek
Un isskourr eus yezhoù nilotek ar reter eo ar yezhoù lotoukoek.
Peder yezh a zo en isskourr-mañ:
Yezhoù tesoek-tourkanek
Un isskourr eus yezhoù nilotek ar reter eo ar yezhoù tesoek-tourkanek (anvet ivez: yezhoù atekerek).
Teir yezh a zo en isskourr-mañ:
Solidarność
thumb|right|
Solidarność ("Kenskoazell"), kevre sindikadoù poloniat, bet krouet d'an 31 a viz Eost 1980, gant Lech Wałęsa en e benn er penn kentañ.
Keineg
Ar c'heineg (Trachurus trachurus) a zo ur pesk mor hag a vev e reter ar meurvor Atlantel hag er mor Kreizdouar. Graet e vez cheñchard outañ e takadoù 'zo, ha lesanvet e vez brilli-goañv ivez.
Prizieg
Prizieg a zo ur gumun eus kanton Gourin e departamant ar Mor-Bihan.
Ardamezioù
" Troc'het;
ouzh 1, rannet
- en sabel e groaz goñchek en argant,
- en gul e gammell eskob en aour.
ouzh 2, en argant e ziv dreustell kommek en glazur, ur rod milin dour en sabel difoupant diouzh an dreustell ouzh beg, ha balirant".
Degemeret gant ar Gumun e 1991; enrollet e 1992.
Brezel-bed kentañ Eil Brezel-bed
Brezel Gall-Prusian eus 1870
Brezel gall-prusian 1870 a oa un ergerzhadeg vilourel etre ar C'hengevread Hanternoz, dindan renadur ar Brusianed, hag an eil Impalaeriezh c'hall. Abeg ar brezel-mañ e oa diskar rouaned Spagn ha kinnig Leopold von Hohenzollern da roue. Frañs a zisklêrias brezel ouzh Prusia d'an 19 Gouere 1870. Met ne oa ket gortozet gantañ kevredad broioù su alaman evel Rouantelezh Bavaria, Rouantelezh Württemberg, Dugelezh-veur Baden ha Hessen. Tra ma chomas neptu an nerzhioù europat all.
Gourfennañ a rejod gant faezhidigezh Bro-C'hall ha stagidigezh Elzas ha Loren ouzh Alamagn. Galloud an impalaer gall Napoleon III a voe taolet d'an diaz goude emgann Sedan.
John Ronald Reuel Tolkien
John Ronald Reuel Tolkien <abbr title="Commander of the Order of the British Empire">CBE <abbr title="Fellow of the Royal Society of Literature">FRSL, berraet peurliesañ e J. R. R. Tolkien (Bloemfontein, Stad dieub Oranje, 3 a viz Genver 1892 – Bournemouth, Bro-Saoz, 2 a viz Gwengolo 1973), « Ronald » evit e familh, a oa ur skrivagner hag ur barzh, ul lizheregour hag ur c'helenner saoz. Brudet eo er bed a-bezh abalamour d'e skridoù war tachenn ar faltazi varzhus : An Hobbit (1937), The Lord of the Rings (1954-1955) hag Ar Silmarillion (1977).
Un arbennigour war an hensaozneg hag ar c'hrennsaozneg e oa J.R.R. Tolkien. Kelenner war an hensaozneg e voe e skol-veur Pembroke College en Oxford adalek 1925 betek 1945, ha kelenner war al lennegezh saoznek adalek 1945 betek 1959 e skol-veur Merton College en Oxford. Evel e vignon C.S. Lewis, a oa kelenner en Oxford ivez, e voe ezel eus ur strollad lennegel anvet Inklings. D'an 28 a viz Meurzh 1972 e voe anvet J.R. R. Tolkien da Gomandour en Urzh an Impalaeriezh Vreizhveuriat gant ar rouanez Elesbed II.
Goude marv ar skrivagner e embannas e drede mab Christopher (1924—2020) meur a levr o kemer harp war notennoù e dad, The Silmarillion en o zouez. Gant An Hobbit ha The Lord of the Rings ez eas al levrioù-se da sevel un hollad istorioù, barzhonegoù, darvoudoù istorel, yezhoù ijinet hag arnodskridoù hag a denn d'ur bed faltazius anvet « Arda », Earth ("Douar") o vezañ ar c'hevandir pennañ. Etre 1951 betek 1955 e rae J. R. R. Tolkien legendarium eus an darn vrasañ eus e skridoù.
Bras eo bet an niver a dud oc'h embann levrioù war tachenn an epic fantasy a-raok Tolkien, met den ebet ne oa deuet a-benn da zesachañ kement a dud ha The Hobbit ha The Lord of the Rings, a roas ul lañs nevez d'an doare. « Tad ar faltazi varzhus arnevez » a reer anezhañ alies. Un niver bras a skrivagnerien a voe levezonet gant labour J. R. R. Tolkien, da heul Earthsea Ursula K. Le Guin (1968) en SUA.
E 2008, ar gazetenn saoz The Times a lakaas Tolkien er 6 renk eus 50 skrivagner meur ar Rouantelezh-Unanet abaoe 1945.
Morfem plegadel
Gant ar morfemoù-mañ (saoz.: inflectional morpheme) ne vez ket cheñchet ster ur ger met kentoc'h e berzh en ur frazennoù.
John Ronald Reuel Tolkien
Orin
Eus an anv-gwan alamanek tollkühn ("her", "diaviz") e teu an anv « Tolkien » hervez J. R. R. Tolkien e-unan, en doa lakaet en e romant diechu The Notion Papers dre anv an dudenn "Rashbold", hogen prouet eo bet ez eo Tolkin ("mab pe diskennad Tolk") gerdarzh an anv, Tolk ("Komzer") o vezañ lesanv ur c'hevraouer pe ur jubennour. Goude ma oueze e teue e familh eus Alamagn e oa chomet Tolkien dizesk a-walc'h diwar-benn hec'h istor pa oa marvet e dad abred.
239
992 Ab Urbe Condita = 239 goude J.-K.
John Ronald Reuel Tolkien
Orin
Ar gêr alaman Kreuzburg in Ostpreußen e Prusia ar Reter (a zo kêr Slavskoye e distrig Bagrationovskyi, Oblast Kaliningrad, Rusia abaoe Kuzuliadeg Postdam e 1945) eo kavell ar familh, ur gêr bet savet da vare an astenn germanek war-zu ar Reter er Grennamzer. Eno e voe ganet ar c'hoshañ hendad anavezet, Michel Tolkien, war-dro 1620. E vab Christianus Tolkien (1663–1746) a voe ur miliner pinvidik e Kreuzburg. Christian Tolkien (1706–1791), mab ar miliner, en em stalias e Gdańsk, ur 110 km bennak er c'hornôg war aod ar Mor Baltel. E zaou vab Daniel Gottlieb (1747–1813) ha Johann Benjamin (1752–1819) a guitaas Prusia da vont da Londrez er bloavezhioù 1770. E 1792, John Benjamin Tolkien hag e geveler William Gravell a brenas an embregerezh Erdley Norton e Londrez ; dindan an anv Gravell & Tolkien e werzhjont horolajoù hag eurieroù e Londrez. Diwezhatoc'h e werzhjont fortepianooù ivez, e Londrez ha Birmingham m'en em stalias John evel gwerzhour ha kentoniour fortepianooù. Daniel Gottlieb Tolkien a voe lakaet da Vreizhveuriad e 1794, met biken ne voe roet kemend-all d'e vreur John Benjamin hervez an dielloù. Izili prusian all eus ar familh Tolkien a zilestras e Londrez, tra ma chomas lod all en o bro. Hiziv an deiz ez eus tud anvet Tolkien o chom en Alamagn an Norzh, an darn vuiañ anezho diskennidi eus repuidi hag a dec'has a-zirak al Lu Ruz etre miz Genver ha miz Meurzh 1945.
Anvioù-bihan
Er familh Tolkien e vez atav « John » anv-bihan mab henañ ar mab henañ. Gant Mabel e voe dibabet « Ronald » abalamour ma krede dezhi e vije deuet ur verc'h dezhi, a vije bet anvet « Rosalind » – « Ronald » en-eeun a veze graet eus ar skrivagner en e diegezh. Hervezañ ez eo « Reuel » anv unan eus mignoned e vamm-gozh, met Reuel/Reouel zo anv all Yitro, tad-kaer Moshe, er Bibl.
Bugaleaj
Gant Mabel he-unan e voe skoliataet he daou vab. Dre ma oa Ronald ur skoliad aketus e ouezas lenn da bevar bloaz, ha skrivañ nepell diwezhatoc'h. Skiant ar plant a voe kelennet dezhañ gant e vamm, ha plijet e veze ar bugel o tresañ gweledvaoù ha gwez. Ar yezhoù dreist-holl a blije dezhañ, hag abred-tre en doe kentelioù latin. Levrioù a-vil-vern a voe roet dezhañ da lenn. Pa ne blijas ket dezhañ Alice's Adventures in Wonderland (Lewis Carroll, 1865) — a oa fentus met direnkus hervezañ — ha Treasure Island (R. L. Stevenson, 1883) e vourre o lenn istorioù Indianed Amerika, oberennoù faltazi George MacDonald (1824–1905) ha kontadennoù hengounel Andrew Lang, a voe pouezus-tre evit e skridoù.
Er bloaz 1900 e voe degemeret Mabel gant an Iliz katolik roman, kement-se enep youl ar familh Suffeld — badezourien anezho — hag a baouezas da reiñ arc'hant dezhi. Pevar bloaz goude, e 1904, e varvas diwar an diabet e Fern Cottage, a lec'h a oa o feurmiñ. 34 bloaz e oa, kozh evit unan tapet gant ar c'hleñved-maén d'ar mare-se pa oa bet kavet an insulin e 1921 hepken. Nav bloaz goude e skrivas Tolkien : "Va mamm gaezh din-me a oa merzherez anezhi en gwirionez, ha n'eo ket da bep hini e ro Doue un hent d'e brofoù meurañ evel ma reas da Hilary ha din-me, o reiñ deomp ur vamm he doa lazhet anezhi hec'h-unan dre al labour hag ar boan da vezañ asur e chomo ar feiz ganeomp."
Emzivaded e voe Ronald, 12 vloaz, hag e vreur Arthur, 10 vloaz. A-raok mervel he devoa o mamm o fiziet d'ur mignon tost dezhi, an Tad Francis Xavier Morgan eus ar Birmingham Oratory e karter Edgbaston, ha roet kefridi dezhañ da zesevel an daou vugel evel katoliked a-zoare. En Edgbaston e voe skoliataet Ronald e King Edward's School (kentañ derez) hag e St. Philip's School (eil derez), skolioù katolik an daou. Koun a reas Tolkien eus Father Francis e 1965 en ul lizher d'e vab Michael : "Un Tory hanter Gembread, hanter Spagnol, eus ur renkad uhel e oa, ha da lod e seblante bezañ unan a farde kozh labennoù. Bez e oa – ha ne oa ket. Karitez ha pardon a zeskis gantañ da gentañ; ha dre e c'houloù e toullas an deñvalijenn 'frankizour' a zeuen eus outi zoken, me hag a anaveze gwelloc'h Bloody Mary eget Mamm Jezuz — ne veze james graet anv eus outi war-bouez evel objed un azeul a-dreuz gant ar Romanisted."
Yaouankiz
Abred en e grennardiezh en em gavas Tolkien gant ur yezh kalvedazel, animalic, goveliet gant e gouzined Mary ha Marjorie Incledon, pa oa eñ o studial latin hag hensaozneg d'ar mare-se. Buan e kolljont interest en "animaleg" met Mary ha tud all, Tolkien en o zouez, az eas da c'hoveliañ ur yezh kemplesoc'h c'hoazh, an nevbosh. Da c'houde e krouas Tolkien e-unan an naffarin. Esperanteg a zeskas Tolkien a-raok 1909. War-dro an 10 a viz Even eus ar bloavezh-se e aozas "The Book of Foxrook", un dornlevr c'hwezek pajenn, ennañ skouerioù koshañ e lizherennegoù. Un nebeud testennoù berr zo skrivet en esperanteg.
E 1911 e savas Ronald gant e vignoned eus King Edward's School Rob Gilson, Christopher Wiseman hag ar barzh Geoffrey Bache Smith an Tea Club Barrovian Society(T. C. B. S.), peogwir e oant boaziet da gaout te er Barrow's Stores, hag e levraoueg ar skol, ar pezh a oa difennet e gwirionez. Goude bezañ kuitaet ar skol e kendalc'has T. C. B. S. d'en em vodañ ha delc'her a rejont ur c'huzul-meur e Londrez e miz Kerzu 1914. Diwar levezon G. B. Smith e tivizas J. R. R. Tolkien da skrivañ barzhonegoù.
E 1911 ez eas Tolkien da vakañsiñ e Suis e-pad an hañv. Dalc'het en doa ur soñj kaer ha resis eus e veaj, e-giz ma embannas en ul lizher kaset e 1968, e-lec'h ma notenne levezon ar veaj war hini Bilbo e Menezioù Koumoulek, dresit-holl ur valeadeg a 12 etre Interlaken ha Lauterbrunnen a-raok kampiñ nepell eus Mürren. Seizh vloz hag hanterkant da c'houde e koune Tolkien e gerse en ur gimiadiñ diouzh gweled an erc'h peurbadel e Jungfrau ha Silberhorn, a droas d'ar menez Silvertine (Celebdil) en e skridoù.
Karantez gant Edith
E 1908 e voe kaset mibien Mabel d'un ti-lojañ en Edgbaston. Eno e reas Tolkien, 16 vloaz, anaoudegezh gant Edith Bratt, 19 vloaz, a oa lojadez eno hag emzivadez ivez. Kemer a rejont ar boaz da vont d'ar saloñsoù-te e Birmingham, unan dreist-holl a oa ur pondalez ennañ a-us d'ar straed. Boaz e vezent da vannañ tammoù sukr war an dud, o cheñch taol pa veze goullo ar voestig. Karantez a ziwanas enno e 1909. E 1909 ivez, King Edward's School a zeroas da Ronald ur yalc'had evit ma c'hellje kenderc'hel gant e studioù en ensavadur, ma voe un danvez ofiser er British Army.
Gward Tolkien, an Tad Morgan, a gave dipitus karantez Tolkien evit Edith, ur vaouez koshoc'h ha protestantez dreist-holl. Tolkien e-unan a skrivas e oa ken start ar jeu e tigreske e notennoù er skol. A-benn ar fin, e 1910, e savas an Tad Morgan enep afer karantez Tolkien hag e verzas outañ kejañ outi, ha skrivañ dezhi zoken, betek e 21 bloaz (3 Genver 1913). Sentiñ a reas Tolkien, war-bouez ur wech : kerkent e kinnigas an aztad troc'hañ pep skoazell dezhañ ma skrivje ur wezh ouzhpenn.
D'an 3 a viz Genver 1913, oadet 21 bloaz, e skrivas Ronald da Edith, a oa o chom e ti ur mignon d'he familh, C.H. Jessop, e Cheltenham, da embann e kare anezhi c'hoazh ha da c'houlenn eurediñ dezhi. Edith a respontas he doa asantet da ginnig George Field, breur unan eus he mignoned skol nesañ, dija, met en he lizher e anzavas he doa graet kement-se peogwir e krede dezhi bout bet ankouaet gant Tolkien. Met displegañ a reas e oa cheñchet pep tra gant lizher Tolkien.
D'an 8 a viz Genver e veajas Tolkien betek Cheltenham gant an tren hag en em gavas gant Edith en ti-gar. An daou a bourmenas er maezioù, azezañ dindan ur pont-houarn ha kaozeal. E fin an devezh he doa asantet Edith da ginnig Tolkien. Skrivañ a reas da George Field ha distreiñ a reas he gwalenn-dimez dezhañ. Ne voe ket kemeret mat ar c'heloù gant Field da gentañ, ha nebeutoc'h c'hoazh gant e familh, en em santas kunujennet. Jessop a skrivas da ward Edith pa zeskas diviz ar vaouez yaouank : "N'em eus netra da lavaret a-enep Tolkien, un den desket eo, met paour-razh eo e choazoù evit an amzer da zont ha peur e vezo gouest da zimeziñ ne welan ket. Ma vije war ur vicher c'hoazh e vije disheñvel."
A-c'houde he diviz ez asantas Edith, a-enep d'he santimant, ha diwar goulenn Tolkien, kemm kredenn ha treiñ ouzh ar gatoligiezh. Jessop, evel leun a dud eus e oad ha eus e renkad, a oa a-enep ar Gatoliked, ar pezh a dalvezas dezhi bout skarzhet er-maez eus e lojeiz e Cheltenham.
E miz Genver 1913 end-eeun e voe embannet an dimez e Birmingham hag euredet en Iliz Santez-Maria an Azvent e-barzh e Warwick d'an. En ul lizher bet kaset e 1941 d'e vab Michael e embannas Tolkien pegen bamet e oa dirak youl e wreg da zimeziñ gant un den dilabour, nebeut a arc'hant gantañ ha dazont ebet war-bouez bezañ lazhet er Brezel Bras.
Brezel-bed kentañ
Pan eas ar Rouantelezh-Unanet d'ar Brezel-bed kentañ e miz Eost 1914 e tibabas Ronald, en desped d'an taloù krizet en e familh, mont betek penn e studioù e-lec'h mont diouzhtu d'an talbenn. E miz Kerzu 1914 e voe dalc'het emvod diwezhañ T. C. B. S. e ti Ch. Wiseman e Londrez, hag e 1915 e voe diplomet J. R. R. Tolkien gant ar meneg uhelañ, First-class honours. D'ar 15 a viz Gouere 1915 ez eas da vesletanant er Lancashire Fusiliers, ma voe stummet e-pad unnek miz e Staffordshire.
Morfem plegadel
Merket e vez gant ar morfemoù plegadel amzer ar verboù, reizh ha niver un anv-gwan, h.a.
John Ronald Reuel Tolkien
Brezel-bed kentañ
Gwan ha treut e voe J. R. R. Tolkien a-hed an nemorant eus ar bloavezhioù betek dibenn ar brezel e 1918. Dre ma oa bet disklêriet dic'houest da sammañ kargoù reizh e renk e voe gwech e gwarnizon, gwech all en ospital. Da get e oa aet an darn vrasañ eus e vatailhon Lancashire Fusiliers en Emgann ar Somme, ma oa bet lazhet ivez an darn vrasañ eus e vignoned, en o zouez Rob Gilson ha Geoffrey B. Smith, a oa bet gazet. Meur a wech e klañvaas en-dro e 1917 ha 1918, met gouest e voe da labourat e kampoù ar British Army a vare da vare. D'ar 6 a viz Genver 1918 e voe anvet da letanant ha d'ar 16 a viz Gouere 1919 e voe digevodet ez-ofisiel, en e 27 bloavezh. Bloaz war-lerc'h, d'an 22 a viz Here 1920, e voe ganet Michael Hilary Reuel, eil mab an tiegezh ; d'an 3 a viz Du 1920 e voe lakaet an tad war e leve letanant hag e kuitaas ar British Army.
Kelenner ha skrivagner
P'edo o klask diglañvaat e Staffordshire e voulc'has J. R. R. Tolkien skrivañ The Book of Lost Tales, ma vennas sevel ur gwengelouriezh evit Bro-Saoz.
Kentañ labour a gavas goude bout bet disoudardet e voe en Oxford English Dictionary (OED) ma voe karget da blediñ gant istor ha gerdarzh ar gerioù a orin germanek o kregiñ gant al lizherenn W. Goude-se e voe anvet da veskelenner war ar saozneg e skol-veur Leeds, ma'z embannas A Middle English Vocabulary e 1922. D'an 21 a viz Du 1924 e voe ganet trede mab an tiegezh Tolkien, Christopher John Reueul. E 1925 ez embannas Ronald e droidigezh eus Sir Gawain and the Green Knight diwar Sir Gawayn and þe Grene Knyȝt, unan eus mojennoù Arzhur. E Leeds e labouras war e droidigezh eus Beowulf, a echuas e 1926 ; diembann e voe al levr betek 2014, ar bloaz ma voe kaset d'ar moullañ gant e vab Christopher.
E 1925 e kuitaas Leeds da zistreiñ da Oxford ma voe kelenner war an Hensaozneg (Ænglisc) e Pembroke College. D'an 18 a viz Mezheven 1929 e voe ganet Priscilla Mary Anne Reuel Tolkien, merc'h ha bugel diwezhañ Ronald hag Edith. En Oxford e 1932 ez embannas J. R. R. Tolkien un arnodskrid diwar-benn orin anv an doue keltiek Nodens. Pa oa an tiegezh o vevañ en Oxford e skrivas J. R. R. Tolkien The Hobbit (1937) ha div levrenn gentañ The Lord of the Rings (1954). E 1936 e skrivas J. R. R. Tolkien ur pennad diwar-benn Beowulf: The Monsters and the Critics, a zo lakaet bremañ da ziazez kement enklask sirius.
E miz Genver 1939 ez asantas ar c'helenner Tolkien, 47 vloaz, labourat evit servij ar rinegouriezh e maodierniezh an Aferioù Estren en ken degouezh ma vije riskloù e-kerzh an Eil brezel-bed ; stummet e voe, hag e miz Here e voe lavaret dezhañ ne oa ket ezhomm anezhañ. E 1945 e voe anvet da gelenner war ar saozneg hag al lennegezh e Merton College, Oxford, hag a voe e bost diwezhañ. Eno e skrivas trede levrenn The Lord og=f the Rings e 1948 hag e troas Levr Yona evit The Jerusalem Bible, a voe embannet e 1966.
E 1959, oadet 67 vloaz, ez eas ar c'helenner Tolkien war e leve. Ken brudet e voe er bloavezhioù 1960 ma voe pinvidik a-walc'h evit prenañ un ti e Bournemouth, Dorset d'ar mare.
D'an 29 a viz Du 1971 e varvas Edith, oadet 82 vloaz, ha sebeliet e voe e Wolvercote Cemetery en Oxford. Bloaz goude e voe lakaet he fried da Gomandour en Urzh an Impalaeriezh Vreizhveuriat gant ar rouanez Elizabeth II : er memes bloaz e voe lakaet da Zoktor al Lizhiri gant skol-veur Oxford. An anv Lúthien a voe engravet war bez Edith diwar goulenn Ronald ; pa varvas-eñ d'an 2 a viz Gwengolo 1973, oadet 81 bloaz, e voe beziet e-kichen e wreg hag engravet e voe Beren dindan e anv, kement-se diwar an oberenn Beren and Lúthien (skrivet e 1917, embannet e 2017) hag a gont istor karantez ha troioù-kaer an den marvel Man Berien hag an elfez divarvel Lúthien Tinúviel.
Mennozhioù
Petra bennak ma ne oa ket gwall greñv al luskad ekologel da vare J. R. R. Tolkien e c'heller kendastum diwar e oberennoù, The Lord of the Rings pergen, e touje d'an Natur hag e veze mantret gant an distrujoù degaset enni ar sevenadur greantel. Ur frankizour dasparzhelour e oa J. R. R. Tolkien, petra bennak ma oa hengounelour hag unpennelour ivez. En ul lizher a skrivas d'e vab Christopher, deiziadet 29 a viz Du 1943, e tisklêrias ar c'helenner bout troet mui-ouzh-mui gant an anveliouriezh. E 1936 dija e lavare sevel a-du gant diframmadur Impalaeriezh Breizh-Veur ha zoken hini ar Rouantelezh-Unanet.
Enep-komunour e oa, abalamour ma veze brudet ar gomunourien evit distruj ilizoù ha lazhañ beleien ha leanezed. Enep Jozef Stalin, Adolf Hitler hag an naziegezh e savas a-raok an Eil brezel-bed. Diouzh un tu all e savas e vouezh, e 1945, enep ar « brezel klok » renet gant ar Gevredidi : arabat e oa, emezañ, lazhañ tud nann-soudard en Impalaeriezh Japan hag er Reich war zigarez e oant Japaniz pe Alamaned. Spontet-meurbet e voe gant bombezadegoù Hiroshima ha Nagasaki.
Kazout a rae J. R. R. Tolkien heuliadoù ar greanterezh, pa zistrujent maezioù Bro-Saoz hag an doareoù eeun de vevañ er vro ; gwell e oa dezhañ mont war varc'h-houarn eget implijout ur c'harr-tan. Ur c'hristen katolik roman deol e oa J. R. R. Tolkien ; dont a reas a-benn da zistreiñ C. S. Lewis diouzh an dizoueegezh, met dipitet e voe pan emezelas e vignon en Iliz Bro-Saoz.
Skridoù orin e saozneg
(Renket diouzh bloavezh an embann)
Troidigezhioù gallek
(Renket diouzh bloavezh an embann)
Andy Warhol
Andy Warhol a oa un arzour amerikan ganet d'an 6 a viz Eost 1928 e Pittsburgh ha marvet d'an 22 a viz C'hwevrer 1987 e New York. Andrew Warhola a oa e anv ganedigezh. Brudet eo evel livour ha filmour hag unan eus arzourien bennañ ar Pop Art e oa. Tabut a zo savet alies tro-dro d’e oberenn, met gwelet eo evel unan eus arzourien bouezusañ an XXvet kantved. Kalz diskouezadegoù, levrioù, filmoù... a zo bet savet diwar-benn e benn abaoe m’eo marvet e 1987.
E vuhez
E 1928 e voe ganet Andrew Warhola e Pittsburgh (Pennsylvania). E 1933 ez eas d’an Elementary School. E dad a varvas e 1942, goude bezañ chomet klañv e-pad 3 bloaz. E 1945 ec’h echuas e skoliata, hag e tapas un diplom High School.
Etre 1945 ha 1949 e studias e Carnegie Institute of Technologie hag e tapas un diplom Bachelor of Fine Arts. E-pad ar studioù-se e krogas da dresañ dre implijout taponoù. E 1949 e tilojas da New York hag e krogas da labourat evel tresour bruderezh evit Vogue ha Harper's Bazaar. Er memes koulz e reas e dresadennoù kentañ evit ar stal votoù I. Miller. Kinklañ a reas ivez ar stal vras Bronwit Teller. Kemmañ a reas ivez e anv : Andrew Warhola a zeuas da vezañ Andy Warhol. E 1952 e reas e ziskouezadeg kentañ e Hugo Gallery (New York). Etre 1953 ha 1955 e krouas dilhad evit ur strollad c’hoariva. D’ar mare-se ivez e krogas da wiskañ ur berukenn aour-gwenn, hag a zeuas da vezañ arouez e bersonelezh. E 1954 e tiskouezas e oberennoù el Loft Gallery (New York). E 1955 e labouras kalz evit bed ar bruderezh, hag e tresas kartennoù Nedeleg evit stalioù liesseurt, Tiffany's en o zouez. Un darn eus ar c’hartennoù-se a weler e-barzh Greetings from Andy (Warhol) Christmas at Tiffany's. E 1956 e reas div ziskouezadeg : er Bodley Gallery hag e Madison Avenue. Er memes bloavezh e reas tro ar bed. Gant ar bruderezh en doa ijinet evit Miller e tapas medalenn an « Thirty Fifth Annual Art Director's Club Award's ». Priz an « Art Director's Club medal » a dapas er bloaz goude, bepred evit ar bruderezh savet gantañ. E 1957 e krouas ivez un embregerezh, gant ar pal merañ ar bruderezhioù savet gantañ.
Pop Art, Factory ha The Velvet Underground
E 1960, e reas e daolennoù kentañ, levezonet gant arz ar c'homics, dres er memes koulz ha Roy Lichtenstein. An daou anezho a gemeras perzh en un diskouezadeg e 1962. En diskouezadeg-se, anvet The New Realists in New York, e voe ivez arzourien c’hall (Yves Klein, Niki de Saint Phalle...). Livañ a reas e voestoù soubenn Campbell's kentañ, ur rummad Dollars hag e serigrafiezhioù kentañ diwar-benn an dud vrudet. Irving Blum, rener ur stal-taolennoù e Los Angeles, a ziskouezas 36 boest soubenn hag e prenas anezho-holl. Un diskouezadeg a reas Warhol e Eleanor Wards Stable Gallery (New York). Stagañ a reas ivez gant e rummadoù diwar-benn ar marv hag ar gwallreuzioù. En ul labouradeg dilezet e tigoras e Factory e 1963. Ur stal labour hag ur studio enrollañ evit e filmoù e voe war un dro. Eno e krogas ar strollad The Velvet Underground, ha Warhol a broduas anezho. Er Factory e savas meur a film, holl anezho taolioù-arnod, hep danvez pe senario ebet, ha savet war ar prim peurliesañ. Unan anezho a zo anvet Sleep, hag e tiskouez un den o kousket e-pad 20 munutenn. Warhol a implijas a film-se 18 gwech da heul, hag e savas neuze ur film 6 eurvezh. E ziskouezadeg kentañ en Europa a voe e 1964. Ur banell voger anvet Thirteen Most Wanted Men a ijinas evit diskouezadeg hollvedel New York. Met goloet e voe an oberenn gant livaj, rak ne voe ket degemeret gant an dud. Ur rummad serigrafiezhioù a reas, diazezet war boestoù ketchup Heinz pe re lisiv Brillo. E 1965 ec’h embannas e felle dezhañ chom a-sav gant al livañ ha filmañ nemetken. Lod brasañ e filmoù a savas neuze etre 1966 ha 1968, en ur genderc’hel da genlabourat gant The Velvet Underground. D’an 3 a viz Even 1968 e tennas Valerie Solanas gant ur bistolenn war Warhol, er Factory. Ne voe ket tizhet gant an daou denn kentañ, met an trede hini a dizhas anezhañ hag e toullas e skevent, e stomog, e avu hag e gorzenn-voued. Solanas a dennas neuze war Mario Amaya (buruteller arzoù ha mignon Warhol) hag ivez war Fred Hughes (impresario Warhol). E metoù underground ha VIP e voe Warhol er mare-se, hag e 1969 ec’h embannas skouerennom kentañ e gelaouenn, Interview he zitl. Etre 1969 ha 1972 e reas un nebeud oberennoù, diwar c’houlenn mignoned dezhañ pe perc’henned stalioù-taolennoù.
Dibenn e vuhez
E 1972 e krogas da livañ en-dro, hag e reas poltredoù dre serigrafiezh, re Mao Zedong da skouer. Ouzhpennañ a rae livioù en ur jestraouiñ. Taolennoù difetis a reas ivez, gant livaj oksidet. Ur bern tud a c’houlennas gantañ sevel taolennoù. Ar rummadoù Skulls ha Still Life (morzhol ha falz) a livas e 1976. Etre 1979 ha 1980, e tistroas da demoù brudetañ e oberenn (Campbell's Soup, U.S. dollar Sign, flowers,...). E 1980 e produas klipoù video hag e krouas e chadenn skinwel Andy Warhol TV. Lakaat a reas embann ul levr ivez (POPsim, The Warhol's 60s). Etre 1982 ha 1986 e reas e oberennoù diwezhañ, diazezet war oberennoù klasel evel Ganedigezh Venus (Sandro Botticelli) pe Koan Sakr (Leonardo da Vinci). E 1986 e reas e Selfportrait diwezhañ, hag ur rummad poltredoù Lenin. Mervel a reas e New York d'an 22 a viz C'hwevrer 1987.
Azen (disheñvelout)
Un azen zo :
Andy Warhol
Liamm diavaez
]
1023
Diwar-benn bloavezh 1023 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1023
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1023
Kentañ marevezh etre Henegipt
Kentañ marevezh etre Henegipt (o vont mui pe vui eus -2180/-2140 da -2022) a zo al lodenn eus istor Egipt etre ar Rouantelezh kozh hag ar Rouantelezh krenn. 5 tierniezh a voe e pad ar prantad-se: eus ar d'an. Elfenn heverkañ ar prantad-se a zo gwanadur galloud ar roue ha kreñvadur tiernoù an nomoù. Ar re-mañ a veze anvet gant ar faraoned e pad ar Rouantelezh kozh, met a grouas tierniezhioù emren hag herezhel tamm-ha-tamm. Ar prantad a voe ivez un amzer a brezel etre Goueled Egipt (an tierniezhioù IX ha X gant o c'herbenn e Herakleopolis) ha Gorre Egipt (an tierniezh XI, gant he c'herbenn e Teba), betek ma voe trec'h Montouhotep II, eus an tierniezh, war faraon diwezhañ an  tierniezh, Merykare.
Liammoù diavaez
Kentañ marevezh etre Henegipt
Fank
Fank a vez lavaret :
Odo Iañ
Tud anvet Odo Iañ
Hiiumaa
right|220px|Kartenn eus inizi Estonia
Hiiumaa (svedeg hag alamaneg Dagö, finneg Hiidenmaa) eo an eil enezenn vrasañ (989 km²) en Estonia. Er Mor Baltel emañ, en hanternoz da enez Saaremaa.
An enezenn vrasañ eo e Kontelezh Hiiu, anvet Hiiumaakond en estoneg.
E dalc’h Urzh ar varc’heien deutonek e voe betek 1563 (war gont Kevre an Hansa) ; ha goude-se en hini Sveden betek 1710, pa voe staget ouzh Rusia, evel ar peurrest eus Estonia.
Dispac'h Gall
Echuiñ a reas gant Taol-stad an 18 a viz ar Vrumenn er bloavezh VIII (d’an 9 a viz Du 1799) kaset da benn gant ar jeneral Buonaparte.
Kantadoù a viliadoù a dud a varvas e-pad ar Reveulzi c'hall, dreist-holl e-pad ar Spont bras etre 1793 ha 1794 : 16 594 den dibennet diwar ur varnadenn, met pa gonter an holl dorfedoù ha drouklazhoù e vefed tostoc’h eus 40 000. Posupl eo ouzhpennañ marvioù ar brezelioù-diabarzh a-enep d'ar Reveulzi (Chouanerezh ha Brezel Vende) ha reoù ar brezelioù war harzhoù Bro-C'hall a-enep d’ar c’henemglev a rouantelezhioù european a stourmas ouzh ar skouer fall-se.
Pa echu an Dispac'h gall e grog ur mare hir a zistabilded bolitikel en Bro-C'hall betek ma errufe an Trede Republik c'hall er bloavezhioù 1870. Pazennoù bras ha simboloù an Dispac'h gall a zo chomet reoù implijet hag a awen betek an deiz-ha-hiziv, evel e-kerzh an Dispac'h rusian. An Dispac'h gall a oa bet ur reveulzi dreistordinal keñveriet gant ar re en e a-raok rak amañ e oa sklaer e oa ur pal ledañ hollvedel gant ar reveulzierien. C'hoant a oa bet ganto mont etrezek an denelezh a-bezh. Pa oa kroget an dispac'h e oa bet enebiezh raktal etre ar reveulzierien hag o c'hoant hollvedel hag enebourien an Dispac'h a oa inti o tisplegañ e oa ramzel ar c'hemmoù o tont dre an darvoud. Chom a ra an Dispac'h gall un danvez tabut evit an istorourien hag e-pad ar c'hantvedoù goude, kement e Bro-C'hall ha dre ar bed. Torridigezhioù a oa bet krouet gant un tu evit ar reveulzi hag un tu enep-reveulzier ha difennerien ar bed kozh, etre ar re enebet d'an Iliz gatolik hag ar re a grede. Evit darn an istorourien e chom un darvoud hollbouezus en Istor Mab-den.
Istor an Dispac'h gall
Mare an Dispac’h gall e 1789 a zo unan hollbouezus en istor Bro-C'hall ha ledanoc’h c’hoazh gant efedoù da-heul en istor Europa ha diwezhatoc’h er bed a-bezh. D’ar c’houlz-se, dindan Loeiz ar XVIvet, e oa bet bevet fin ar Rouantelezh hollveliek hag aozadur ar renad kozh gant teir Urzh ; erlec'hiet e oa bet gant ur vonarkiezh vonreizhel ha nepell da c’houde e oa bet embannet ar c'hentañ republik c'hall d’an 21 a viz Gwengolo 1792.
E-pad ar mare-se e oa bet skrivet “Disklêriadur Gwirioù Mab-den hag ar C'heodedour”, 17 mellad ennañ, votet hag embannet d’ar 26 a viz Eost 1789. Un destenn vrudet-tre dre ar bed holl evit he mellad kentañ dreist-holl hag a grog evel-henn “Dieub ha par en o gwirioù eo ganet an holl dud.” Ar peurrest a ziskler anat ingalded ar geodedourien e-tal d'al lezenn, ar frankizoù diazez, emrenerezh ar vroad, barrek d'en em sturiañ dre zileuridi dilennet.
A-raok an Dispac'h
Ar mare a-raok an Dispac'h gall a oa hini an Urzh Kozh pe ar Renad kozh, pa oa ar gevredigezh diazezet war an dreistwirioù (leges privatae e Latin, da lâret eo “lezennoù dibar”). Ar re-se a roe framm ar gevredigezh gant an div urzh pennañ : ar gloer (hini ar relijion hag an Iliz) hag an Noblañs (hini an difennerezh hag ar surentez) hag an Deirvet Urzh, Teirvet Stad pe Trede Renk (hini al labourerien, an darn vrasañ eus ar boblañs). Proviñsoù zo o doa dreistwirioù ivez, evel kêrioù zo ha korfoù micher. A-feur ma veze ur strollad tud nevez o kemer pouez, dre ar c'henwerzh an aliesañ, evel ar vourc'hizien, e save un enebiezh brasoc'h-brasañ d'an dreistwirioù. Gwelet e oant evel harzoù da cheñch urzh sokial. Brezel dieubidigezh ar Stadoù Unanet (1775–1783) a oa bet unan eus abegoù diazez d'ar Reveulzi c'hall :
Fall e oa stad ekonomikel ar vro, berr war an arc'hant, ha rediet ministred ar budjed eus ar rouantelezh da sevel tailhoù nevez evit dont a-benn da chom hep ober freuz-stal. Ar gudenn a oa e veze savet anezho diehan, dindan stummoù disheñvel, war gont poblañsoù an Deirvet Urzh hag a oa 97% eus ar boblañs, pa oa didailh pe dost an div urzh all, an Noblañs hag ar Gloer, hag a oa koulskoude gant al lodenn vrasañ eus ar madoù.
An dreistwirioù a veze gounezet sañset dre ma oa bet skuilhet gwad gant hendadoù e familh evit ar vammvro (Tud a noblañs) pe dre ma oa bet gouestlet e vuhez d’an Iliz (Tud an div gloer). Gant-se o doa poblañsoù an daou rummad-se ar gwir da baeañ nebeutoc’h a dailhoù (unan eus o dreistwirioù). Padal evit tud an Trede Renk ne oa ket posupl dezho chom hep paeañ ha muioc'h-mui anezho o doa ar santimant bezañ o paeañ evit an div urzh all. Bihanoc’h-bihanañ e teuas da vezañ o youl evit ma c’hendalc'hfe an aozadur kevredigezhel-se.
E fin ar bloavezh 1788, diwar ali e vinistred, e aotreas Loeiz ar XVIvet kannaded an teir urzh d’ober o seizh gwellañ evit dastum kaieroù klemmvanoù ar bobl. Stank-mat e voe ar respont dre ma oa bet skrivet ouzhpenn 60 000 anezho war bep dachenn (Ekonomiezh, dasparzh an douaroù, an doare da gas ar justis...
Enebiezh ouzh ar roue
Adal an 30 a viz Ebrel 1788 kannaded Breizh an Trede-urzh a grouas ar « c'hleub breizhat » e Versailhez a-benn diazezañ un hent bolitikel sklaer hag a-stroll. D'ar 1añ a viz Mae 1789, an deputeed a erru e Versailles. Re ar gloer (326) ha re an noblañs (330) a zo degemeret en un doare pinvidik hag hegarat. Re an Trede Urzh (661) n'int ket degemeret dre neb doare ispisial ebet. D'ar 5 a viz Mae, ar roue a zigor Emvod ar Stadoù Meur. Komzadenn ar roue a zo unan mirour da vat o sevel a-enep ar spered nevezinti. Komzadenn Jacques Necker a chom hep ger ebet a-zivout tachenn an ekonomiezh hag an arc'hant. Ne vez ket koaz kenebeut eus cheñchamant politikel ebet, ar pezh a oa gortozet gant an holl. Ar galloud a chom hep bezañ sklaer war penaos e vo votet al lezennoù. Deputeed an Trede Stad a grog da enbiñ ha da zisentiñ. E penn al luskad eneb e vez Barnave, Mounier, Mirabeau ha Rabaut Saint-Étienne. Nac'hañ a reont kreñv bezañ bodet asambles met hep an daou urzh all. E-pad miz Mae, deputeed ar gloer hag an noblañs a sav a-du da reiñ lamm d'o zreistgwirioù a-fed tailhoù. Goude ur miz eskemmoù, war ur mennad gant an abad Sieyès, an Trede Urzh a grog da welet spis galloud an deputeed hervez ar beliezh hag ar senesaliezh met hep an daou urzh all. D'an 13 a viz Even, tri kure a zeu. D'ar 16 int 10. D'ar 17 a viz Even 1789, an Trede Urzh gant nebeut deputeed eus an noblañs hag ar gloer, war atiz Legrand ha kouviet gant Sieyès, a gemer an titl a Vodadeg Vroadel.
Le ar c'hoari Palv
Buan a-walc'h e komprenas kannaded an Deirvet-urzh ne vije ket bet graet kalz a draoù evit cheñch aozadur ar Stad nemet traoù dister. Ar roue hag e vinistred a c'hortoze eus o ferzh un emzalc'h sentus ha reiñ peoc'h pe asantiñ an tailhoù nevez.
Hañv 1789
Loeiz XVI a ra vann bezañ a-du gant an Trede-urzh. En gwirionez adal ar 26 a viz Even en devoa bet degaset bagadoù soudarded (20 000 soudard eus korfadoù estren) e Pariz gant ar pal degas an urzh pa oa reuz er gêrbenn abaoe meur a sizhun. Pobl Pariz a oa kounaret ha dipitet dija. Ar vourc'hizien a zo dipitet: betek-henn ne oa ket netra anat dibabet e-pad tabutoù Versailles hag aon o deus ne badfe ket ar vodadeg. Ar bobl munut eñ en doa aon rak ar soudarded a c'hellfe troc'hañ linennoù pourveziñ Pariz. Goude brezel ar bleudoù ha gounezerezh fall ar bloavezh 1788, priz ar bara a zo d'an uhelañ. Penn-kentañ miz Gouhere, emsavadegoù a grog en harzoù octroi.
Ar roue a skarzh e vinistred gwelet evel frankizourien betek-re, e-touezh anezho Necker, penn maodiern an arc'hant, lakaet er-maez d'an 11 a viz Gouhere. Ar c'heloù a erru e Pariz d'an 12. Goude merenn e liorzh ar palez roueel, ar c'hazetenner Camille Desmoulins a vount war ar bobl evit en em lakaat prest d'en em zifenn. Evitañ e oa skarzhadenn Necker un dagadenn a-enep ar bobl. E liorzh an Tuileries kement hag en Invalides, ar barizianiz a vez talet outo gant soudarded ar rejimant Regiment de Royal-Allemand gant en e benn ar priñs eus Lambesc. Rebechet e vez d'e soudarded da vezañ lazhet dibunerien.
Kemeridigezh ar Bastille
Entanet harperien an dispac'h a ya da gentañ da Versailhez goude-se e Pariz. Mintin ar 14 a viz Gouhere 1789, emsaverien Pariz a ya da laerañ arsenailh an Hôtel des Invalides eno e voe kavet ganto armoù ha kanolioù met hep poultr. Aet e oant neuze betek dorioù toullbac'h roueel ar Bastille evit kavout ar poultr hag a vanke dezho. Eno e oa dija emsaverien abaoe mintin mat o c'hortoz dirak kreñvlec'h ar Faubourg Saint-Antoine.