cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Barr-Heol (kelaouenn)
Barr-Heol pe Barr-Heol war Feiz ha Breizh (an anv leun) a oa ur gelaouenn vrezhonek kristen liesdoare, a oa bet krouet gant Marsel Klerg ha bet renet gantañ eus 1953 da 1978. Diazezet e oa e Bulien, Bro-Dreger. 100 niverenn a zo deuet er-maez. Er penn kentañ holl e oa mouezh Bleun-Brug Aodoù-an-Hanternoz.
Dred roz
An dred roz (liester : dridi roz) a zo ur spesad golvaneged, Pastor roseus (Sturnus roseus kent) an anv skiantel anezhañ. Ar spesad nemetañ er genad Pastor an hini eo.
Trochilidae
Kerentiad an Trochilidae zo ennañ 328 spesad evnedigoù-lufr, evned-kelien , pe kolibried. Gant ar ger diwezhañ-mañ e vez graet e meur a yezh dre ar bed evel un termen hollek, met evit ar skiantourien ne dalv nemet evit ur genad anezho, ar genad Colibri. Termenet e voe e 1825 gant al loenoniour iwerzhonat Nicholas Aylward Vigors (1785-1840), Trochilus ar genad skouer anezhañ. Evned bihan-bihanik zo anezho, ar re vihanañ er bed : adalek 5 pe 22 cm, betek 35 cm evit ar spesadoù o deus pluñv hir ouzh o lost. Buan-kenañ e luskont o divaskell : 15 pe 80 gwezh bep eilenn. Pluñv livet flamm zo ouzh o gouzoug pe war o fenn. Cheñch a ra kalz neuz o figos moan hervez ar spesadoù : gallout a ra bezañ pe hir-kenañ pe verr, pe eeun pe kamm da vat. Bihan-bihanik eo o favioù. Kouskediñ a reont e-doug an noz kuit da goll energiezh. Kavout a reer anezho el lodenn vrasañ eus Amerika an norzh hag Amerika ar su. Stank int en takad neveztrovanel. Bevañ a reont e meteier disheñvel, e kement lec’h ma kresk ar plant a c’hall pourchas nektar dezhe, adalek live ar morioù betek 5 000 m uhelder. Kalz brasoc’h eo o liested en toleadoù danveneziek.
Dred roz
Anvet e voe Turdus roseus (kentanv) da gentañ-penn (e 1758) gant an naturour svedat Carl von Linné (1707-1778).
Trochilidae
Bihanañ evned ar bed eo kolibried Elena (Mellisuga helenae) a gaver e Kuba. Ne greskont ket en tu all da 2,5 cm evit daou c'hramm a bouez enno pe war-dro. Gallout a rafed gwelet ur c’holibri e linennoù Naska.
Dred roz
Boued
Bevañ a ra diwar amprevaned, frouezh, greun, had, hugennoù ha sun-bleuñv.
Annez
Kavout a reer ar spesad en un takad hag ya eus eus gevred Europa da gornôg-kreiz Azia.
Sandro Botticelli
Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi (Firenze, – Firenze, ), anavezet evel Sandro Botticelli, a oa ul livour italian eus ar. Unan eus arzourien brudetañ al luskad Quattrocento da vare an Azginivelezh italian eo.
Disklêriet eo bet ar marevezh-se gant Giorgio Vasari evel un "oadvezh aour", evel ma lavar e penn-kentañ e levr diwar-benn buhez Botticelli.
Oberennoù an arzour, evel Nascita di Venere ("Ganedigezh Gwener" ha Primavera ("Nevezamzer"), zo brudet dre ar bed a-bezh, ha skouerioù eus arz Firenze.
Buhez
Ganet e voe e Firenze, en un tiegezh tud izel, e fabourzh Ognissanti ("An Hollsent"), hag eñ pevarvet ha diwezhañ bugel Mariano di Vanni di Amedeo Filipepi hag e wreg Smeralda. Er barrez-se ivez edo an tiegezh Vespucci, tud nes d'an tiegezh Medici, galloudusañ tiegezh Firenze.
Pemp bloaz warn-ugent e oa Giovanni, ar breur henañ pa voe ganet Sandro, ha krediñ a reer ec'h advabas e vreur bihan hag en e zesavas. Giovanni a oa lesanvet Botticello ("Barrikenn"), met n'ouzer ket ha dleet e oa da stumm e gof pe d'e zoug d'ar gwin ; da anv an tiegezh e troas al lesanv.
E 1470 e tigoras Botticelli e stal-labour dezhañ e-unan ; 25 bloaz e oa.
Levezonet e voe ivez gant Anonio del Pollaiolo (1431-1498) hag e vreur Piero (1443-1496), a oa o livañ ar Vertuzioù en ul lez-varn, ha Botticelli a reas unan anezho. Deskiñ a reas ivez gant Andrea del Verrocchio (1435-1488) ha labourat a reas ur pennadig gant Leonardo da Vinci.
Lorenzo de' Medici a gavas implij d'e zonezonoù. Evitañ e livas Nascita di Venere a oa e kenkiz ar priñs. War vihanaat ez eas e vrud goude e dremenvan, met dizoloet e voe e oberenn en-dro e dibenn an. Abaoe e vez lakaet d'ur skouer eus kened linennoù liverezh an Azginivelezh kentañ. Hiziv n'eus ket taolennoù brudetoc'h eget e livadurioù Nascita di Venere ha Primavera e-touez pennoberennoù Firenze.
Oberennoù
Etre 150 ha 180 taolenn zo bet graet gant Botticelli. Livet en deus kalz taolennoù relijiel kenkoulz ha re awenet gant mojennoù an Henamzer. Un toullad poltredoù eus e harperion a livas ivez, disheñvel-mat diouzh kened, kevrin, sklêrijenn ha spered e oberennoù all.
Ar mirdi zo ennañ ar muiañ eus e daolennoù eo hini an Uffizi e Firenze, ma kaver an oberennoù brudetañ er salioù 10-14. Estreget eno e kaver oberennoù diwar e zorn avat.
Meur a daolenn disheñvel zo heñvelanvet.
Skeudennaoueg
Amañ e kavor taolennoù ha n'int ket war ziskouez uheloc'h. Diglok eo al listenn, evel-just.
Hicham Hamdouchi
Hicham Hamdouchi (en arabeg هشام الحمدوشی ) a zo bet ganet d'an 8 a viz Here 1972 e Tanjer (Maroko).
Meurc'hoarier echedoù marokan.
Mestr Meur eo.
2576 emañ e renk Elo.
Kampion hiniennel ar broioù arab e 1995 e Dubai.
Kampion Maroko e 2001.
Kampion Afrika e 2001 e Kaero.
Kampion Afrika e 2002 e Kazablanka.
Tabouioù envel
Tabouioù envel zo bet o ren e Sina gwechall. Berzet e oa distagañ pe skrivañ (arouezennoù dibar) anvioù an impalaerien hag o hendadoù.
El lizheroù hag en teulioù diplomatel eskemmet etre klannoù e veze doujet mat da dabouioù envel pep klann.
E 1777 e skrivas Wang Xi Hou (王錫侯) anv an impalaer Qianlong war e levr. Kondaonet d'ar marv e voe a-gevret gant ar re kar dezhañ.
Tri doare a oa da chom hep implij un arouezenn bennak.
Beg-kroaz-sapr
Ar beg-kroaz sapr a zo ur golvaneg bihan, Loxia curvirostra an anv skiantel anezhañ.
Tabouioù envel
Daoust ma ne vez ket heuliet pizh an tabouioù-se ken ez eus kalzik a dud a chom hep reiñ d'o bugale tre an hevelep anv hag unan eus o hendadoù c’hoazh. Setu perak e talc’h Sinaiz a-vremañ da gavout diseven mont d'unan bennak dre e anv hag eo rouez-mat kavout un Sinaad anvet "Jr." pe "an trede".
Beg-kroaz-sapr
Annez
Bevañ a ra al labous en hantervoul norzh.
Isspesadoù
Ugent isspesad zo dezhañ :
Dakpakeg
Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr yezhoù tibetek ar reter eo an dakpakeg (dakpakha) komzet gant tro-dro da 1 000 den (1993) e Bhoutan.
Wizigoted
Ur bobl c'herman e oa ar Wizigoted, pe Vizigoted. En e voe rannet ar C'hoted, ur bobl a oa er reter d'ar stêr Danav, e div lodenn : re ar c'hornôg, ar Wizigoted, en em stalias e Dakia, ha re ar reter, an Ostrogoted, en em ziazezas en hanternoz d'ar Mor Du.
Ur roll a bouez bras o deus c'hoariet ar Wizigoted en istor Europa, goude diskar Impalaeriezh roman ar C'hornôg (476). E-touez ar C'hermaned ez int ar bobl he deus bet ar muiañ a sked.
Tra ma oant o chom e Dakia e teujont tamm-ha-tamm da vezañ kristenien oc'h heuliañ kredenn Arius. Diwezhatoc'h, e 589, e tivizas o roue Recaredo, a oa e penn ur rouantelezh e Spagn, dont da vezañ katolik.
Aloubadegoù
E dibenn ar e voe argadet an Impalaeriezh ganto meur a wech. Trec'het e voent gant armeoù an impalaerien Claudius II hag Aurelianus. E 376 e voent aotreet gant an impalaer Valens d'en em staliañ er c'hreisteiz d'ar stêr Danav evit bezañ gwarezet diouzh argadennoù an Huned. En eskemm e rankas ar Wizigoted, renet gant Fritigern, reiñ soudarded d'an armeoù roman.
Ar bloavezh war-lerc’h a voe ur bloavezh kernez. Lezet e voe ar Wizigoted da vervel gant an naon, gant ar Romaned. En em sevel a reas Wizigoted Fritigern a-enep o mistri. Trec’h e voe ar Wizigoted ha lazhet e voe an impalaer Valens en emgann. Pobl c’halloudusañ al lodenn-se eus Europa e oa deuet ar Wizigoted da vezañ ha rankout a reas an Impalaer roman Theodosius I ober ar peoc’h ganto e 379. Goude marv Theodosius, ha dindan ren ar roue Alarig I, e voe brezel adarre etre ar Wizigoted hag an armeoù roman, a oa renet gant jeneraled c’herman alies.
Netley
Netley, anvet ivez, Abati Netley zo ur gêriadenn war aod su Hampshire e Bro-Saoz. E-kichen Southampton emañ. He monumantoù pennañ eo rivinoù Abati Netley hag ar Royal Victoria Country Park a voe savet war lec'h klañvdi Netley. Goude brezel Krimea e voe savet hemañ hag en implijod betek an Eil brezel bed.
Wizigoted
Aloubadegoù
Aloubet e voe Italia gant Wizigoted Alarig ha mont a rejont betek Roma a voe lakaet en arigrap ganto d’ar 24 a viz Eost 410. Daoust ma ne oa ket Roma kêr-benn Impalaeriezh roman ar c’hornôg ken (Ravenna an hini e oa), e voe gwall skoet ar speredoù en Impalaeriezh gant an darvoud-se.
Ar rouantelezh wizigot
Dont a reas ar peoc’h en-dro ha skoaz a roas ar Wizigoted d’ar Romaned da stourm ouzh an Alaned hag ar Vandaled e Spagn. Evit o digoll e voent aotreet gant an Impalaer d’en em staliañ war douaroù Akitania. Alese e kreskas ar Rouantelezh wizigot en tu all d’ar Pireneoù ha rankout a reas ar Vandaled kuitaat Spagn da vont da Afrika.
Alaw
Ar stêr Alaw (Afon Alaw e kembraeg) zo ur stêr en hanternoz Enez Von, an enezenn vras zo en hanternoz Bro-Gembre.
Wizigoted
Ar rouantelezh wizigot
Eurig, unan eus rouaned vras ar Wizigoted, a unanas anezho hag a redias ar Romaned d'anavezout he rouantelezh evel unan dizalc’h diouzh ar Romaned. Da vare e varv e oa ar Rouantelezh wizigot ar stad c’halloudusañ e kornôg Europa. E deroù ar en em astenne war Akitania, an darn vrasañ eus al Ledenez Iberia (nemet an hanternoz hag ar gwalarn poblet gant Euskariz ha gant Sueved).
Beg-kroaz Skos
Ar beg-kroaz Skos a zo un evn bihan, Loxia scotica an anv skiantel anezhañ.
Alaw
Eieniñ a ra ar stêr Alaw e Llanerchymedd, e-kreiz an enezenn, hag alese e red betek Llyn Alaw, al lenn zo bet graet dre sevel kleuzioù dreist ar stêr, hag a zo maget gant gwazhioù arall ouzhpenn. Pa deu e-maez al lenn e tremen dre Llanbabo ha Llanfachreth, hag eno e kej gant ar stêr Alaw Fach. Aberiñ a ra e Penrhos, er reter da Gaergybi. Ur 15 km hed zo dezhi, en ur gontañ he zreuz dre Llyn Alaw.
Wizigoted
Ar rouantelezh wizigot
E 507, goude emgann Vouillé, e voe aloubet Akitania gant ar Franked. Hag e 554 e voe kemeret Granada hag Andalouzia gant Bizantiniz an Impalaer Justinianus I a oa o klask « adc’hounit ar c’hornôg ».
Beg-kroaz Skos
Annez
Ne vez kavet nemet e koadeier avalpineged hanternoz Bro-Skos.
Alaw
Er Mabinogi
Kaoz zo eus an Afon Alaw en eil skourr ar Mabinogi, Branwen ferch Llŷr, ma teu Branwen di, ha hi o vervel gant ar ranngalon o welout pegement a vrezelourien eus Ynys y Cedeyrn (Enez ar Gedern, da lavarout eo Enez Vreizh) hag eus Iwerzhon, a zo bet lazhet abalamour dezhi. Beziet eo neuze war lez ar stêr Alaw. E Llanddeusant, war lez ar stêr, emañ ar c'harn anavet evel Bedd Branwen.
Wizigoted
Ar rouantelezh wizigot
E 584 e voe staget bro ar Sueved ouzh ar Rouantelezh wizigot hag e 624 e teuas ar Wizigoted a-benn da skarzhañ ar Vizantiniz kuit.
Evel gant ar Franked e Bro-C’hall e chomas dister levezon ar Wizigoted war Spagn koulskoude. En hanternoz al ledenez e oant diazezet dreist-holl. Ma renent war ar gêr-benn Toledo ha war ar c’hêrioù all, e oa kalz niverusoc’h pobloù all al ledenez egeto : jedet o deus an istorourien e tlee bezañ 200 000 a Wizigoted (ha Germaned all) pa oa etre 3 ha 4 milion a dud o chom el ledenez iberek.
Alaw
Bag
Ur vag dre lien zo anvet Afon Alaw, c'hoar eo d'ar vag all Afon Cefni, anvet o-div diwar stêrioù Mon.
Wizigoted
Ar rouantelezh wizigot
Dont a reas ar Rouantelezh wizigot da benn e 711 pa varvas ar roue Roderico (Rodrigo), lazhet e-pad aloubadeg Spagn gant ar Vuzulmaned. Un darn vras eus Spagn en em gavas, goude-se, dindan dalc’h ar Vuzulmaned.
Un noblañs wizigot, Pelayo, a gavas repu e menezioù an hanternoz goude drouziwezh 711. Gantañ e vije bet savet rouantelezh Asturiez ha kroget, war-lerc’h, ar Reconquista, da lavarout eo ar stourm da skarzhañ ar Vuzulmaned kuit eus Spagn. Lod all eus ar Wizigoted a dec’has en tu all d’ar Pireneoù hag a gavas repu e rouantelezh ar Franked. Met echu e oa gant ar Rouantelezh wizigot.
Boumtangkeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar reter eo ar boumtangkeg (bumthangkha) komzet gant tro-dro da 30.000 den (1993) e Boutan.
Peder rannyezh ez eus:
1343
Diwar-benn bloavezh 1343 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1343
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1343
Imbrian Uhel
An Imbrian Uhel a zo ur maread eus istor douarouriel al Loar hag en em astennas eus 3 800 milion a vloavezhioù 'zo betek 3 200 milion a vloavezhioù 'zo. E-pad ar maread-se e teuzas un darn eus ar vantell dindan an diazoù loarel ha leuniet a voe ar re-mañ gant bazalt. Krediñ a reer e oa bet gwanaet ar grestenenn gant stokadoù, ar pezh a ro tro d'ar magma da bignat war ar gorre.
An darn vrasañ eus ar standilhonoù derenet gant ar c'hefridioù Apollo o doa en em furmet e-pad ar maread-se. Kenglotañ a ra an Imbrian Uhel gant lodenn gentañ an Arc'heeg.
Emgann Natanleag
Hervez ar c'hronik angl-ha-saoz e vije bet trec'h Cerdic eus Wessex, na oa anezhañ nemet ur penn-brezel d'ar mare-se, war ur roue brezhon, Natanleod e anv, tost d'al lec'h m'emañ kêriadenn Netley hiziv. 5000 a dud en defe lazhet.
Kudennoù
Abegoù zo da ziskrediñ ar c'hronik, avat.
Ne dalvez ket an traoù-se ne oa ket bet eus un emgann e Natanleag met un darvoud lec'hel e voe moarvat. Enebiñ a reas, war a seblant, ur penn-brezel brezhon eus rannvro Southampton, Cerdic, ouzh unan eus e amezeien, Nudd e anv. Kemmesket gant soudarded saoz e oa lu Cerdic, moarvat, ha saoznekaet e voe ar rouantelezh a savas.
Pouez istorel
Moarvat ne voe ket kavet pouezus emgann Natanleag gant kempredidi Cerdic. En aotren a reas da sevel ur riez vihan hag a yelo da Wessex, avat. Ur pouez istorel bras a voe gantañ daoust ma voe dister e efedoù diouzhtu.
Emgann koad Mametz
thumb|Monumant kembreat e koad Mametz. Emgann koad Mametz (Brwydr Coed Mametz e kembraeg) a zo un emgann e-pad Kentañ Emgann ar Somme, etre ar 7 hag an 12 a viz Gouhere 1916, m'en em gannas taer soudarded Kembre.
Monumant
left|thumb|Mametz, goañv 1916-1917, livadenn gant Frank Crozier
Eugène Rousseau
Eugène Marsille Rousseau a zo bet ganet tro 1810 ha marvet e 1870.
Mestrc'hoarier echedoù gall hag amerikan.
Ar gwellañ c'hoarier a New Orleans (SUA) e penn kentañ ar bloavezhioù 1840.
Rosseau a gollas e 1845 a-enep ar Saoz Charles Stanley er match dalc'het evit dibab kentañ kampion SUA: +8, =8, - 15. Charles Stanley a zeuas da vout ar c'hentañ kampion eus SUA neuze.
E 1850 Johann Löwenthal a drec'has war Rousseau e pemp partienn diouzh renk e New Orleans.
Garadenn Rousseau
1.e4 e5
2.Mf3 Mc6
3.Fc4 f5.
Partienn Szymon Winawer - Eugène Rousseau (Pariz - 1867)
1. e4 e5
5. Fc4 Md7
6. h3 Fxf3
7. Dxf3 De7
8. a4 a6
9. b4 Fa7
10. Ma3 Mgf6
11. f5 c6
12. d3 h6
13. Mc2 Td8
14. Fe3 Fb8
15. O-O Mh7
16. Dg4 Df8
17. h4 Mdf6
18. Df3 De7
19. g4 d5
20. Fc5 Fd6
21. Fxd6 Dxd6
22. Fb3 O-O
23. Tad1 g5
24. Me3 Rg7
25. h5 Tfe8
26. Tf2 Mf8
27. Tb2 b5
28. Ta2 d4
29. axb5 axb5
31. Txa8 Txa8
32. cxd4 exd4
33. Rg2 Md7
34. Df2 Mxg4
35. Dxd4+ Dxd4
36. Mxd4 Me3+
37. Rf3 Mxd1
38. Fxd1 Me5+
39. Re3 Ta1
40. Fe2 Tb1
41. Mf3 Mxf3
42. Fxf3 Txb4
43. e5 c5
44. Fc6 Tb1
45. Re4 b4
46. Rd5 b3
47. Rd6 b2
48. Re7 Te1
49. f6+ Rg8
50. Fe4 Txe4
Heliom
An heliom zo un elfenn gimiek monoatomek, disliv, dic'hwezh, divlaz, hogozik diemlusk, n'eo ket pistrius. He eo e arouez ha 2 e niver atomek. Emañ e deroù heuliad ar gazoù nobl en Taolenn beriodek.
Eugène Rousseau
Partienn Szymon Winawer - Eugène Rousseau (Pariz - 1867)
51. dxe4 b1=D
52. Rd6 Dxe4 0-1
Heliom
E boentoù birviñ ha teuziñ eo ar re izelañ e-touez an elfennoù ha n'eus anezhañ nemet dindan stumm gaz, nemet en amveziadoù divoas ha rust-kenañ e vefe. An amveziadoù-se zo ret ivez evit krouiñ an nebeud liezelfennoù heliom hag a zo holl distabil pa vez reizh ar gwrezverk hag ar gwask. Daou izotop stabil en deus an heliom. Ar stankañ eo an heliom 4 hag ar rouesañ eo an heliom 3. A-bouez eo emzalc'h an daou seurtad heliom 4 tanav (heliom I ha heliom II) evit ar glaskerien a studi ar mekanikoù kwantek, anadenn an dreistberusted dreist-holl, stad tizhet gant an heliom er poent lambda e 2,1768 K, war-dro −271 °C (da −270,9732 °C evit bezañ resis) hag evit ar re a studi efed ar gwrezverkoù tost d'ar zero klok war danvezioù all (evel an dreistherended).
Goude an hidrogen ez eo an heliom an elfenn stankañ en hollved, hag ar gaz nobl ar skañvañ eus an daolenn beriodek. En hollved a vremañ, hogozik holl an heliom produet zo disoc'h teuzadur nukleel an hidrogen er stered. War an Douar, e oa bet krouet da-heul digenstagadur skinoberiant an elfennoù pounneroc'h evitañ : ar rannigoù alpha zo nukleüsoù heliom a zeu diwar digenstagadur an uraniom, an toriom hag eus hini o elfennoù mibien. Goude e grouidigezh e vez bac'het ul lodenn anezho gant ar gaz naturel e feurioù tolpadur a ya betek 7% dre volum.
Istor
Dizoloet e voe e vezañs war an Douar e 1895 gant ar fizikour skosat Lord Rayleigh hag ar chimiour slosat Sir William Ramsay. Abaoe ez eus bet kavet pikoloù pourvezioù heliom e gweleadoù gaz naturel Stadoù-Unanet Amerika, a zo deuet da vezañ e-giz-se ar pourchaser brasañ eus ar gaz-se er bed. E 1960 e tivizjont sevel ur c'huzhiad en deus tizhet ur milmilion a m3, e 1995, da lavaret eo war-dro 180,000 tonnennad gaz. An Helium Privatization Act e 1996 a roas an aotre da voulc'hañ ar pourvezioù-se adalek 2005.
Koulskoude, e dibenn 2006, e savas berrentez war an heliom e bed ar skiantourien, hag en hini an embregerezhioù war a seblant, ar pezh en deus graet un danvez strategel eus an heliom.
Talvoudegezh
Implijet e vez an Heliom :
Implij er vezegiezh
Roet e vez heliom da analañ dindan stumm meskadoù, enne 20% oksigen d'an nebeutañ, d'ar glañvourien o devez poan oc'h analat abalamour m'eo stanket pe strishaet o hentoù analat uhelañ pe izelañ. A-drugarez d'e c'hludegezh izel, an heliom a aesa ar strivoù evit analat.
Dañjerioù stag ouzh analadur an heliom
Pa vez analet ur c'hementad heliom bihan e teu ar vouezh da vezañ skiltroc'h e-pad ur pennadig rak ar c'herdin-mouezh a fraoñv buanoc'h gant ar gaz-se, abalamour da zouester izeloc'h an heliom e-keñver hini an aer. Dinoaz eo pa ne vez lonket ken kementadoù bihan, rak ur gaz diemlusk eo an heliom. Analat kementadoù brasoc'h avat en ur wezh a c'hallfe degas ur vougadenn verr, a laka unan da vaganiñ. Bez' ez eus bet degouezhioù emboliezh an empenn ha kudennoù grevus eus ar skevent e-touez an dud o deus analet heliom dindan gwask (en un doukenn).
Ar Balkon
Ar Balkon (Le Balcon e galleg) zo un daolenn livet gant Édouard Manet, a voe diskouezet e Saloñs Pariz e 1869, ha ma weler enni Berthe Morisot (en tu kleiz), a vo c'hoar-gaer Manet e 1874.
Awenet eo gant an daolenn Majas ouzh o balkon gant al livour spagnol Francisco Goya: an div blac'h e gwenn dirak, an daou baotr e du a-drek.
Implij al liv gwer a lakeas kalz gragailh da sevel e kêr Bariz d'an ampoent.
Aber Alaw
280px|thumb|Aber ar stêr Alaw e [[Llanfachraeth (Mon)|Llanfachraeth.]] Aber Alaw eo anv aber an Alaw, ur stêr en Enez Von e Kembre.
Mojenn
Hervez ar Mabinogion eo eno e varvas ar rouanez Branwen gant ar glac'har war-lerc'h distruj Iwerzhon. Hi ha seizh den all a aochas e Talebolyon, ha pa welas div aod Iwerzhon ha Preden e voe rannet he c'halon dre ma kave dezhi e oa penn-kaoz d'an drouziwezh.
E Llanddeusant, war lez an Alaw, emañ ar c'harn anvet Bedd Branwen, bez ar rouanez. Ur peulvan zo c'hoazh en e sav. Furchet e voe war e dro e 1800, hag er bloavezhioù 1960 gant Frances Lynch, a gavas meur a jarlad ludu, eus deviñ korfoù tud.
Lennegezh saoznek
Aberalaw eo anv ar gêr a faltazi e kreisteiz Kembre ma c'hoarvez istor ar romant "The Citadel" gant A.J. Cronin.
Nyenkeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar reter eo an nyenkeg (nyenkha, henkha, lap pe mangsdekha) komzet gant tro-dro da 10.000 den (1993) e Boutan.
Div rannyezh ez eus:
Galeazzo Iañ Visconti
thumb|Poltred 'faltaziek' graet en XIXvet kantved
Galeazzo I Visconti (ganet d'an 21 a viz Genver 1277, aet da anaon d'ar 6 a viz Eost 1328) a oa bet aotrou Milano etre 1322 hag 1327 ).
E 1322 e voe anvet capitano del popolo e Milano, met buan e rankas skampañ kuit adarre, abalamour ma oa emsavet tud kêr, broudet gant e genderv Lodrisio Visconti. Skoazell a gavas digant an Impalaer Loeiz IV, ha trec'h e voe e Vaprio d'Adda war un arme kaset enep dezhañ gant ar pab. E 1328, goude tamallet gant e vreur Marco da vezañ trubard, ha da vezañ lazhet e vreur Stefano Visconti, e voe bac'het gant an impalaer e Monza. Divac'het e voe e miz Meurzh 1328 ha repu a gavas e-keñver Castruccio Castracani, penn bras ar Gibbelined en amzer-se. Mervel a reas e Pescia un nebeud mizioù goude.
Noupbikeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar reter eo an noupbikeg (nupbikha) komzet e Boutan.
Gwaien (stêr)
Stêr Waien eo ar stêr a red eus Ploneiz da gêr Waien, e mervent Bro-Gerne, e departamant Penn-ar-Bed, Breizh. 31,7 kilometr hed a zo dezhi, ha 6 km hed eo an aber adalek traoñ Pontekroaz. War he riblennoù e kaver porzh Pontekroaz (dizimplij bremañ) ha porzhioù Gwaien ha Poulgwazeg (peskerezh ha touristerezh).
Douaroniezh
Eieniñ a ra stêr Waien e Pengwaien, war uhelenn Ploneiz. Treuziñ a ra bro ar C'hab betek kêr Waien. Mont a ra da heul un draoñienn strizh a-walc'h betek Pontekroaz, el lec'h ma kej kalzik stêrioù bihan. Goude e teu da vezañ un aber hir, e anv "Ria ar Gwaien". Eno en em gann ar mor hag ar stêr.
Loened ha plant
En aber ar Gwaien eo birvidik buhez al loened hag ar plant. Bevañ a ra kichen-e-kichen pesked mor ha pesked stêr, gouelaned a bep seurt, morvrini, kerc'heized, dirediged ha herlegoned bihan.
Brec'heg
Brec’heg (Brécé e galleg) a zo ur gumun eus Breizh e kanton Liverieg e departamant Il-ha-Gwilen.
Monumantoù ha traoù heverk
left|thumb|An iliz katolik
Olekeg
Ur yezh sinek-tibetek eus isskourr Yezhoù tibetek ar reter eo an olekeg (olekha, monpa pe ole mönpa) komzet gant tro-dro da 1 000 den (1993) e Boutan.
1457
Diwar-benn bloavezh 1457 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1457
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1457
Mametz (Somme)
Mametz a zo ur gumun eus departamant ar Somme (Bro-C'hall).
Beg-kroaz divrezenn
Ar beg-kroaz divrezenn a zo un evn bihan, Loxia leucoptera an anv skiantel anezhañ.
Annez
Al labous a gaver an daou isspesad anezhañ :
De Moeren (Norzh)
Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun: Les Moeres Communal Cemetery
Milourion e tirlu ar Rouantelezh-Unanet e oant. Mervel a rejont e-pad an Eil brezel-bed e mizioù Mae hag Even 1940 e-pad ar giladenn war-zu Dukark.
Kawan
Kawan (distaget ) zo ur gumun eus Bro-Dreger e kanton Bear, e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh.
Gerdarzh
Distaget e vez ['kawèn] anv ar barrouz gant tud ar vro ha n'eo ket [ka'wann] evel ma vez klevet re alies gant nevez-vrezhonegerien 'zo. Dont a rafe an anv-se eus un adanv da sant c'hGaran, Kadvan, moarvat, hag a zo testeniekaet e Kembre.
Div skol a zo diwar talvoudegezh anv ar Gumun :
Ne deu ket anv ar gumun-mañ diwar ar ger kaouenn.
- Marteville & Varin (1843);
- Jean-Yves Le Moing (2007); pajennoù 24 & 72. gwelout er bajenn kaozeadenn.
- Hervez Froger ha Pressensé, teir gaouenn a zo en ardamezioù (kanus) familh Cavan, XIIIvet kantved
Ardamezioù
En aour e deir c'haouenn en sabel, 2, 1.
Nevezoadvezh ar maen hag ar mare gall-ha-roman
Abaoe nevezoadvezh ar maen e tle bezañ tud o vevañ e-lec'h m'emañ ar barrez.
Er mare galian-ha-roman e tremene an hent eus Landreger da g-Karaez hag an hini eus ar Roc'h da Louergad e-kichen ar bourk.
Ar grennamzer
E 1030 e oa bet renablet ar barrez er "Pouillé de Tours". D'ar veskontez Royanteline e oa en. Pa varvas ar veskontez e voe roet he douaroù da Zuk Breizh. War-lerc'h e kouezhas Kawan etre daouarn tud Pentevr ha goude re tud Avaogour. E kentañ lodenn an perc'henn aotrouniezh Kawan ha Kaouenneg a oa anvet Aymeri, bev e oa c'hoazh e 1280. Klask a reas e vab, Yann, stourm a-enep Dug Breizh, Yann Iañ, da sikour konted Pentevr. Koll a reas hag e tapas dug Breizh aotrouniezh Kawan digantañ, da reiñ da Yann a Kersaliou. Aotrouien Kawan a douge ur skoed "aour e deir c'haouenn sabel". Er e voe reuz e Bro-Dreger etre tiegezh Moñforzh a oa skoazellet gant ar Saozon hag hini Bleaz a oa eus kostezenn ar C'hallaoued. Mervel a reas kalz a Saozon e Kawan setu perak ez eus bet anvet ul lec'h "Bered ar Saozon". Echuiñ a reas al luz pa oant bet skarzhet e 1347. Er mare-se e oa Kawan ha Kaouenneg dindan dalc'h Gwengamp. Rannet e oa ar barrez hag e trev e meur a dalc'h lezennel bras.
Ar C'hevre
E-kerzh brezelioù ar C'hevre Katolik en emgannas arme Bro-C'hall hag hini dug Mercœur, hag e voe distrujet bro Kawan e fin ar.
An Dispac'h Gall
Feulster ha krizder a voe kaset gant an Dispac'h Gall e Kawan. D'an 10 a viz Gwengolo 1792 e oa bet tapet meur a zegad a annezidi eus ar barrez en un emgann etre ar Warded Broadel Lannuon ha 4 000 emsavad eus ar parrezioù tro-war-dro, ha rediet da dennañ warne. Ar c'huzul-kêr kentañ da vezañ dilennet a oa e 1790.
Iliz katolik sant C'haran
Diavez
Diabarzh
Tud
Deuet eo Kawan da vezañ ur seurt "kêr-benn" evit sevenadur ar vro, ha deuet ez eus ur bern sonerien hag arzourien brudet e metoù sonerezh Breizh da vevañ da Gawan. En o zouez emañ: Gweltaz Moal, Hugues Besco, Louis-Jacques Suignard, Ifig Troadeg...
Gevelliñ
Gevellet eo Kawan gant ur gêr eus Kontelezh An Cabhán (Cavan e saozneg) en Iwerzhon.
1344
Diwar-benn bloavezh 1344 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1344
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1344
Y Ddraig Goch
thumb|right|Monumant kembreat e koad [[Mametz (Somme)|Mametz.]] Y Ddraig Goch (an aerouant ruz) eo arouez Kembre, a weler war banniel Kembre.
Roll buhezskridoù brezhonek ar sent
Buhezskridoù sent pe sentbuhezskridoù a zo bet savet e latin hag e galleg da-c'houde aboe an 9vet kantved. Gant an teskad buhezskridoù Buhez ar Sent (skrivet Buhez ar Zent a-wechoù) hag embannet evit ar wech kentañ e 1752 gant Glaoda Marigo e krog an Iliz katolik pourveziñ sentbuhezskridoù e brezhoneg. Un nebeud buhezskridoù brezhonek a zo bet savet diwar-benn gwenvidien vrudet zo ivez.<br:> Savet eo bet ivez meur a gantik o tibunañ buhez ur sant evit ar pardonioù lidet en ilizoù pe chapelioù.
713
Diwar-benn bloavezh 713 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Kombod
Ur c'hombod zo ivez ur rann eus un ti, pe ul loch.
713
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 713
Maez-Geraod
Maez-Geraod a zo ur gumun eus Breizh en Aodoù an Arvor, er c'hreisteiz da Zinan, e kanton Evrann.
713
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 713
Foulk V
Foulk V, pe  Foulk Yaouank, ganet war-dro 1090 en Anje, marvet d'an 10 a viz Du 1143 en Acre, a voe kont Anjev ha Teurgn eus 1109 da 1129, kont Maine eus 1110 da 1129, ha roue Jeruzalem eus 1131 betek 1143. Mab yaouañ Bertrada Montfort ha Foulk Rekin, kont Anjev ha Teurgn, e oa.
Kombod
Ur c'hombod (cwmwd e kembraeg, ha cymwd er skridoù kozh), a oa ur rannvro vihan gant Brezhoned ar Grennamzer gozh, e Kembre hag e Breizh (hag e Bro-Leon eo deuet da vout un anv-tiegezh).
Maez-Geraod
Douaroniezh
War lez ar Renk emañ Maez-Geraod.
Foulk V
E lezvreur henañ Jafrez IV a oa emsavet a-enep d'o zad. Mont a reas Foulk a-du gant e dad a-enep d'e vreur. Muntret e voe Jafrez e seziz Candé en 1106, mervel a reas Foulk kozh en 1109. Neuze eo e teuas Foulk yaouank da vout kont Anjev ha Teurgn.
Kombod
Gerdarzh
Dont a ra ar ger kembraek eus cym- ("ken-" e brezhoneg) ha bod. Ar ger saoznek "commote" a zeu eus ar ger kembraek cymwt. Diwar ar ger kembraek cwmwd eo bet savet ar ger cymydog, a dalveze "den o chom en hevelep kombod", hag a dalv hiriv kement hag amezeg.
Rouestl Konamara
Rouestl Konamara a zo un dachennad rouestlet war Europa, unan eus loarennoù Yaou. Eus ar C'honamara e tenn hec'h anv.
Maez-Geraod
Ardamezioù
En gul e dreustell en argant karget gant teir moualc'henn en sabel, heuliet gant tri penn bleiz diframmet en aour, 2 ouzh kab, 1ouzh beg.
Bulien
Douaroniezh
Etre al Leger hag ar Gindi emañ Bulien.
Maez-Geraod
Ardamezioù
Ardamezioù familh Nicolas. Jean de Nicolas en devoa dimezet Jeanne Martin, itron Maez-Geraod.
Rouestl Konamara
Rouestl Konamara a zo kenaozet gant plakennoù skorn o deus diblaset an eil e-keñver eben. En-dro dezho e kaver bloc'hadoù-skorn a voe furmet, war a seblant, pa strinkas dour liñvel pe skorn klouar deuet eus diabarzh al loarenn. Bezañs Rouestl Konamara a ro da soñjal ez eus ur meurvor dindan kler Europa.
Bulien
Douaroniezh
Kumunioù amezek : Lannuon; Brelevenez; Rospezh; Kaouenneg; Tonkedeg
Kombod
E Kembre
Diazez ar vuhez e oa ar barrez, pe tref (ur ger a gaver ivez e lec'hanvadurezh Breizh ). Dre vras e oa ezhomm 100 tref d'ober ur c'hantrev (cantref) hag an hanter pe an drederenn eus ar c'hantrev a oa ur c'hombod. Pa seller a-dost ne oa ket ken resis-se bep tro.
Maez-Geraod
Istor
Maez-Geraod e oa ur chapel eus parrez Evran, bet distaget dre ul lezenn eus 6 Ebrel 1943.
Bulien
Stummoù skrivet
B. Tanguy : Buhulyen, 1426; Buhulien, 1440, 1481
E. Vallerie : Bazulin, 1630; Buzulien, 1731
Gerdarzh
Hervez Hervé Abalain (2000), an anv a deuje eus *bou- = loened saout.
N'eo ket dibosubl. Bulien en em gav e kroashent an hentoù kozh eus Gwengamp da Lannuon, hag an hini a ya eus Plûned da Donkedeg. Hag evel-se, e vije heñvel ouzh ur staol (= stabula, insula) war hentoù galian ha roman.
Eil Brezel-bed
.
Bonreizh
Ar vonreizh (liester : bonreizhoù ; ger all : mammlezenn) a zo ur skrid ofisiel savet evit eztaoliñ mont-en-dro an ensavadurioù pennañ ar riez. Ur seurt teskad lezennoù pennañ eo a vez savet peurvuiañ gant un emvod bonreizhel. P'eo bet bet dilennet an emvod-se gant ar bobl e weler ar vonreizh evit asantet gant ar bobl, met a-wechoù e vez aozet ur referendom evit goulenn asant ar bobl war euun. Termenet e vez evel unan eus mamennoù ar Gwir en tiriad m'eo degemeret.
Endalc'h ar vonreizh
Pal pennañ ar vonreizh a zo deskrivañ roll an emvodoù pennañ ar riez ha roll an dud veur a zo roet galloudoù arbennik. Hervez an diforc'hioù graet gant Montesquieu e c'heller rannañ organoù ar galloùdoù e teir rann :
Francesco d'Este
Francesco d'Este zo bet anv meur a zen en Tiegezh Este, e Ferrara da gentañ, e Modena goude, er Grennamzer ha war-lerc'h:
Foulk V
Kont Anjev ha Maine
E gentañ preder evel kont Anjev eo lakaat e wizien da blegañ d'e lezenn, ha re Amboise da gentañ penn. Kemer a reas meur a gastell hag o distruj dre ma lakaent e c'halloud en arvar. Dimeziñ a reas da Eremburga Maine, merc'h pennhêrez Hélie de Beaugency, pe Élie Iañ Maine, kont Maine. Gant an dimeziñ-se e oa stag Maine hag Anjev da-vat. Met ret e voe diwall ouzh ar skoilhoù etre Herri Iañ, a oa roue Bro-Saoz ha dug Normandi war un dro, ha Loeiz VI, roue Bro-C'hall. Dimeziñ a reas e verc'h da Herri Iañ e 1113.
Dimeziñ a reas e verc'h Sibylle da Guillaume Cliton,   hag e vab  Jafrez V a zimezo en 1128 da Matilda Bro-Saoz, merc'h da Henri Beauclerc, intañvez an impalaer  Herri V an Impalaeriezh santel.
Kombod
E Kembre
Cantrefi a veze lavaret eus meur a gantref. Gant ar c'hombodoù e oant rannadurioù ma oa diazezet warne an difenn hag ar justis. E penn pep kombod e oa ur penn pe un tiern a oa dindan ar penntiern a oa o ren. Hennezh a oa e lez en un dref, anvet maerdref.
Foulk V
Kont Anjev ha Maine
Diwar-lerc'h an eured-se e teu an Tiegezh Plantagenêt.
Kombod
E Kembre
E Kembre e oa ul lez-varn e pep kombod.
Foulk V
Roue Jeruzalem
Eno, pa varvas Baldoen II en 1131, e voe dilennet da roue Jeruzalem.
Kombod
E Kembre
E Levr Ruz Hergest (1375-1425) e kaver ur roll resis eus kombodoù e dibenn ar ha deroù ar  kantved.
Foulk V
Roue Jeruzalem
.
Eured ha bugale
Div wech e timezas:
Kombod
E Kembre
Sellit ouzh roll kombodoù Kembre.
E Breizh
Kavet e vez an anv-se e meur a lec'h e Breizh : e Gwiglann, e Kerien, e Kemperle, e Sant-Wazeg... Diwar an anv-se e teu ivez moarvat anv ar gumun Ar C'hembod.
Sellit ouzh ar pennad Kombod (anv-tiegezh).
Foulk V
E varv
Mervel a eure en Acre d'an  10 a viz Du 1143, goude kouezhañ diwar e varc'h. E zaou vab, Baldwin hag Amaury,  a renas war e lerc'h, a bep eil.
Düzce
Düzce zo ur gêr e gwalarn Turkia, kêrbenn proviñs Düzce, war-dro 130.000 annezad enni e 2009.
Kazh Geoffroy
Kazh Geoffroy (Leopardus geoffroyi) eo ar c'hazh gouez boutinañ e Suamerika. A-vent eo gant ur c'hazh-ti hag e vlevenn vrizhellek a gemm he liv hervez ar rannvroioù. Gell-melen eo en norzh tra m'eo gris er su. Muzuliañ a ra etre 45 ha 70 cm gant ul lost a 25-30 cm. Pouezañ a ra war-dro 4-6 kg.
Krignerien, glazarded hag amprevaned a chase dreist-holl, zoken ma ne ra ket fae war ar pesked hag ar raned. Un aneval-noz eo hag un darn vras eus e amzer a dremen er gwez. E gavout a reer eus Bolivia betek Patagonia, er pampa, en Andoù, hag er Gran Chaco.
Ar parezed a c'han etre unan ha tri c'hazhig goude un dougen a 72 devezh. An oad-gour a dizh goude 18 mizvezh (24 mizvezh evit ar parezed).
Liammoù diavaez
Kazh Geoffroy
Ar c'hazh Geoffroy war Lioncrusher
Ar c'hazh Geoffroy war Big Cats online
New Orleans
New Orleans eo anv saoznek Orleañs Nevez, kêr vrasañ Louiziana er Stadoù-Unanet.
Gallout a ra ober dave da meur a dra all :
Lokpoueg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar reter eo al lokpoueg (lhokpu pe lhobikha) komzet gant tro-dro da 2.500 den (1993) e div geriadenn e mervent Boutan, e bann Samtsi.
Gongdoukeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar reter eo ar gongdoukeg (gongduk pe gongdubikha) komzet gant tro-dro da 2.000 den (1993) e Boutan.
Ar Banvez
Ar Banvez (en henc'hresianeg: Συμπόσιον, Sumpósion) zo ur skrid gant Platon. Skrivet eo bet war-dro ar bloavezh 180 kent J.-K. Kavout a reer ennañ un heuliad hir a brezegennoù diwar-benn natur ha perzhioù ar garantez (eros). Tò sumpósion en henc'hresianeg a vez troet "ar banvez" abalamour d'an hengoun ; mont a rae ar ger-se da envel ur fest e ti unan bennak ma'z eved da gustum kalz muioc'h evit na zebred.
1459
Diwar-benn bloavezh 1459 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1459
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1459
Koutokeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar reter eo ar c'houtokeg (kutokha, gurtü pe kürthöpka) komzet gant tro-dro da 10.000 den (1993) e Boutan.
Kantieg
Kantieg (Chaunczaé e gallaoueg, Chancé e galleg) a oa ur gumun eus Breizh e kanton Kastell-Geron e departamant Il-ha-Gwilen.
Brasília (disheñvelout)
Brasília, pe Brasilia hervez doare-skrivañ ordinal ar brezhoneg, zo un anv a vez graet eus div gêr e Brazil:
Termenadur
An termenadur eo an displegadur a roer d'ur ger, pe termen (yezhoniezh).
Beg-kroaz peroked
Ar beg-kroaz peroked a zo un evn bihan, Loxia pytyopsittacus an anv skiantel anezhañ.
Annez
Bevañ a ra al labous er c'hoadegi dibad eus Skandinavia ha gwalarn Rusia.
Kengkaeg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar reter eo ar c'hengkaeg (khengkha pe kheng) komzet gant tro-dro da 40.000 den (1993) e Boutan.
Mingan
Mingan zo unan eus ar peder c'hêriadenn eus ar C'hebek zo war vord an aod a-dal enezeg Mingan : Longue-Pointe-De-Mingan, Mingan, Havre-Saint-Pierre, Baie-Johan-Beetz.
Mingan a zo ur gêriadenn vihan indian innuat (meuriad Montagnais) e genoù ar stêr Sant-Laorañs er C'hebek. 200 kilometrad emañ eus Sept-Îles hag 28 km eus Havre-Saint-Pierre. 18,13 km² eo. 487 den a zo o chom er gêriadenn ha 9 all e-kreiz ar vro digenvez. Ur mirlec'h indian eo abaoe 1949. Bez' e oa Mingan pe Ekuanitchit, er [[Montagneg
Ezel int eus Breujoù Mamu Pakatatau Mamit, hag emañ o c'humuniezh o tivizout gant gouarnamantoù Kebek ha Kanada a-benn kaout muioc'h a emrenerezh. Yaouank-tre eo ar boblañs rak an div drederenn anezhi a zo yaouankoc'h eget 35 bloaz. E-keñver an ekonomiezh e labour an darn vrasañ eus an dud er pesketaerezh.
Gilles Vigneault, ar c'haner kebekat, eo den brudetañ ar vro.
1463
Diwar-benn bloavezh 1463 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1463
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1463
Willebroek
Willebroek a zo ur gumun eus Flandrez Belgia e proviñs Antwerpen.
Kanton Bruz
Kanton Bruz  a zo anezhañ ur rann velestradurel eus Frañs e departamant Il-ha-Gwilen e Breizh.
Ar c’hanton oa bet krouet e 1973 eus ar c’hanton Roazhon-Mervent.
Digresket e oa bet da 5 kumun gant dekred an 18 a viz C'hwevrer 2014.
Setoeg
Ur yezh finnek-ougrek eo ar setoeg (seto kiil´), komzet e mervent Estonia harp ouzh ar vevenn gant Rusia.
Ken tost eo d'an estoneg ma vez renket evel ur rannyezh estonek alies a-walc'h.
1345
Diwar-benn bloavezh 1345 an deiziadur juluan eo ar bajenn-mañ.
Ganedigezhioù
Gwelet ivez :Rummad:Ganedigezhioù 1345
Marvioù
Gwelet ivez:Rummad:Marvioù 1345
Atouentseg
Ur yezh sinek-tibetek eus is-skourr Yezhoù tibetek ar c'hreiz eo an atouentseg (atuence, atuentse, nyarong pe nganshuenkuan) komzet gant tro-dro da 520.000 den (1991) e Sina war ar vevenn etre Yunnan ha Tibet.
Pariz
Kêr-benn Bro-C'hall eo Pariz (Paris e galleg, distaget [paʁi]). Departamant ha pennlec'h departamant eo ivez, ha pennlec'h rannvro Enez-Frañs ivez. 2,187 milion a dud a zo o chom e kêr Pariz d'ar a viz Genver 2020. Parizianed eo an anv a vez graet eus an annezidi.
Savet eo bet war unan eus kammdroennoù ar Saena (daoust ma tlefer envel anezhi an Yonne hervez an hidrologourien ). Santez Jenovefa eo patronez Pariz, abaoe m'he doa graet da Attila, roue an Huned, chom hep tagañ ar gêr, gouez d'ar vojenn. Ger-ardamez Pariz, Fluctuat, nec mergitur (O wintañ-diwintañ ned a ket da sankañ) a zo liammet gant un arouez kozh-tre, hini ar vag, ar "Scilicet" e anv, a zo bet ardamez marc'hadourien an dour, mistri ar gêr er Grennamzer. Ur roll dibar en deus c'hoariet e istor Bro-C'hall abaoe ar Grennamzer ha betek hiziv.
Anavezet eo er bed a-bezh en abeg d'he monumantoù bras ha bihan, niverus an holl anezho, evel an Tour Eiffel hag ar Bolz-enor, ha d'he buhez sevenadurel ivez. Un istor kozh a zo ganti hag ur roll armerzhel bras-tre kreñvaet gant he saviad ken eo deuet da vezañ un ahel a-bouez evit ar pellgehenterezh a-dreuz Europa. Ul lec'h brudet evit ar c'hiz hag ar pompad eo ouzhpenn. Bodañ a ra war an dro ar galloud politikel, armerzhel, sevenadurel ha barnerezhel e Frañs.
Douaroniezh
Hervez an EBSSA e oa 0 a dud o chom e kêr Pariz e. Dre ma'z eo aet ar boblañs da leuniañ degadoù a gumunioù tro-dro (en dreist-holl) eo bet termenet tolead kêr Pariz, 12,089,000 a annezidi e 2008 ennañ.
Gerdarzh
Anvet eo bet Pariz diwar anv meuriad galian, ar Parisii. Un nebeud martezeadennoù a zo bet kinniget evit displegañ an anv :
Ragistor
An ostilhoù koshañ evit kleuziañ bet kavet war ribl ar Saena a zo bet deiziataet 40 000 bloaz. War takad Bercy ez eus bet kavet roudoù ur gêriadenn, savet war-dro 4000 war vrec'h sec'h ar Saena. Lakaet eo bet war-wel pirogennoù, priajoù, gwaregoù gant o biroù, ostilhoù graet e korn koulz hag e maen
Henamzer
N'eus kazi keloù ebet eus ar prantad etre ar ragistor ha mare ar galianed-romaned. M'eo bet graet ul liamm etre ar Parisii, ur meuriad galian, hag ar gêr a vo anvet Pariz, ne anavezer ket pelec'h ha pegoulz o deus savet ar "Parisii" o c'hêr-benn. Gwelet eo bet "Lutetia", ar gêr seizet gant Labienus, letanant Kezar e - 52 (troet e vez "Lutetia" da "Lutèce "e galleg). N'eus roud ebet eus ar gêr galian-se. Klasket e 'z eus bet e inizi ar Sen, enez ar Geoded, enez Saint-Loeiz pe war un enezenn a zo bet e genou ar stêr Bièvres. Nevez'zo eo bet kinniget ma vije bet ar gêriadenn e plas hini kavet e Nanterre tost d'ar Menez-Valerian. Ne oa ket Lutetia kêr-benn Galia, met Lugdunum (Lyon) eo bet hini ar C'halianed.
Ne oa ket kustum d'ar Romaned sevel o geodedoù e plas ar gêrioù galian ha setu perak ez eus bet ur gêr roman savet er c'hantved kentañ war ar riblenn gleiz war dinaou ar Menez Sant-Jenovefa. Ar c'hibelldioù a zo bet kavet war ar boulouard Sant-Jermen, an arena e-kichen ar straed Monge, ar c'hoariva e-kichen Skol ar vezegiezh hag ar vered e plas abati Port-Royal kozh. An ahel Norzh-Su (ar "cardo"") a oa ar straed Sant-Jakez troch'et gant an ahel Kornôg-Reter war-dro an niverennoù 172-174. Ar forom a oa e Norzh ar c'hroazhent betek ar straed Cujas. Kavet eo bet ur villa hag pevar di etre ar straed Sant-Jakez hag ar straed Gay-Lussac e 2006.
Krennamzer
Anv ez eus eus Pariz e fin ar hag e 508 e teu Hlodvig, roue ar Franked da staliañ e gêr-benn. Meneget eo iliz Sant-Jervaz er 4e kantved (war ar riblenn zehoù a-dreñv d'an Ti-kêr a-vremañ). En ez eus anv eus ar mogerioù savet evit gwareziñ parrezioù Sant-Jervaz ha Sant-Jermen-Auxerre. Koulskoude e tismanstras an Normaned an holl savadurioù war ar riblenn gleiz. Pa savas ar Gapeted war an tron e 987 e oant perc'henn war div gêr a-bouez, Pariz hag Orleañs. O zad-ioù, Euzen Iañ, en doa klasket difenn Pariz diouzh an Normaned.
War ar riblenn zehoù e kaver kêriadennoù bihan savet en : Sant-Marzhin-ar Maezioù, Sant-Jermen-Auxerre, Sant-Jervaz. Dibab a reas Loeiz VI, roue Bro-C'hall (e 1108) evel sez pennañ e veli ha chom a reas eno muioc'h Fulup II (1190–1220). Er mare-se e voe adsavet karterioù ar riblenn gleiz hag e savas Fulup II ur c'hlozadur mogerioù evit peder rannger war ar riblenn zehoù: ar C'hastellig (Châtelet), ar C'hoc'hu, ar Grev ha Sant-Jermen-Auxerre hag ar ranngerioù etre Menez Sant-Jenovefa ha straed ar Saena. Er e savas Charlez V (1371–1380) ur c'hlozadur ledanoc'h war ar riblenn zehoù ha betek Port-Royal war ar riblenn gleiz.
Er Grennamzer e teu da vezañ Pariz ur gêr ma'z eus kalz artizaned, micherourien, marc'hadourien enni hag ivez studierien. Broudet eo an diorroadur gant ezhommoù al lez ha re an Iliz. Temz-spered ar re vihan koulz hag hini ar vourc'hizien a lak anezho da abegiñ. Renet e vez dizurzhioù bras gant ar studierien ivez.
E 1358 e tarzhas ar c'hentañ devezh reveulzi a zo bet e Pariz : dre ma ne c'helle ket rediañ an Daofin (a vo Charlez V) da zoujañ ouzh e venozhioù e vroudas Étienne Marcel ur reveulzi evit kemer kontrol ar palez roueel (daou guzulier an Daofin a voe muntret) hag ar gêr. Hemañ, penn ar vourc'hizien, en doa kendrec'het ar bobl e veze gouarnet fall ar rouantelezh. Trec'het e oe gant al lu roueel pelloc'h.
E 1382 e c'hoarvez emsavadeg ar "Maillotins" (kas a raent melloù ganto) pa nac'he pobl vihan Parize vije paeet un dell nevez.
Eus Herri IV betek Monarkiezh Gouere
Dindan Herri IV e oe savet savadurioù bras gant ur raktres savouriezh (Plasenn ar Roue, Plasenn ar Vosges hiziv). E warlec'hiad Loeiz XIII a astennas klozadur ar riblenn zehou betek ar "boulouardoù" (ar re-se digoret goude m'eo bet dismantret ar mogerioù nevez gant Loeiz XIV, 1643–1715). En e voe savet ur c'hlozadur evit kontrolliñ an telloù-kêr diwar intrudu ar Feurmerien jeneral. Enklozet e oa an unneg arondisamant kentañ, met ne goloe ket an tolpad-kêr nemet ar c'hwec'h kentañ.
E 1648 e krogas ur prantad trubuillhoù e Bro-C'hall pa veze Anna Aostria ha Mazzarino, he c'hentañ ministr, o verañ ar rouantelezh en anv Loeiz XIV, hag eñ ur bugel. Anvet eo bet ar seurt emsavadeg padus-se, ar "Fronde" (fronder = abegiñ). Krogañ a reas un emsavadeg dibar e Pariz, devez ar bardelloù d'an 26 a viz Eost 1648 diwar abeg harzherezh tri guzulier-parlamant. Evit gwir ez eus bet meur a zevezh ar bardelloù e Pariz (1588, 1648, 1830, 1832, 1848, 1851, 1871, 1944). E 1652 e klaskas ar priñs Condé kemer Pariz gant harp ar Spagnoled. Harzet gant ar Barizianed dindan urzhioù Turenne ez eas Condé da benn mont tre gant harp dugez a Vontpensier a lakaas kanolioù ar Bastille tennañ war lu ar Roue.
Ne blije ket Paris da Loeiz XIV en devoa miret en e soñj devezh ar bardelloù pa voe rediet e vamm, ar Rouanez hag e vugale, da guitaat Palez al Louvre da vont da glask repu da gastell Sant-Jermen, pemp lev pelloc'h. Bihan e oa deuet palez al Louvre pa glaske ar roue bodañ an noblañs en-dro dezhañ. E 1685 e kuitaas Pariz al lez evit en em staliañ e Versailhez. Koll a reas Pariz darn eus e boblañs aet tostoc'h da greiz ar galloud.