Faisal_Iañ_Irak
Goude ar Brezel-bed Kentañ
A-c'houde kemeridigezh Damask gant Breizhveuriz hag an Arabed e 1918 e sikouras Faisal da sevel ur gouarnamant arab, dindan gwarez ar Rouantelezh-Unanet, evit merañ an tiriad anvet Siria Veur : Iraq, Jordania, Koweit, Liban, Palestina ha Siria. Petra bennak ma c'houlennas Faisal bout e penn an tiriad-se ne voe grataet dezhañ nemet un tamm, a voe anvet Rouantelezh Arab Siria ; kement-se abalamour ma oa savet Breizhveuriz hag ar C'hallaoued enep Siria Veur adalek penn-kentañ ar c'hendivizoù ; ne anzavjont ket ar rouantelezh nevez, p'o devoa sinet an Emglev Sykes-Picot dre guzh tri bloaz kentoc'h. D'an e voe lakaet Faisal da roue evelato. Displijet e voe da lod Arabed, pa oa bet feal an Hachemited d'an Otomaned e-pad kantvedoù, hogen a-du gant ur Stad renet gant Faisal e savas broadelourien Al-Fatat hag Al-Ahd. Mennet an tamm anezho da ziskar ar rouantelezh arab e savas Breizhveuriz hag ar C'hallaoued o mouezhioù e Kuzuliadeg Sanremo (Italia) e miz Ebrel 1920, ma voe dasparzhet leuriadurioù Kevredigezh ar Broadoù er Reter-Nesañ. Sevel enepto a reas Faisal ibn al-Husain hag e heulierien d'o zro. Goude mizvezhioù a zistabilded ha dislavaroù ar C'hallaoued e kasas ar jeneral Henri Gouraud (1867-1946) un ultimatom d'ar roue : en em zaskor pe stourm. En em zaskor a reas ar roue Faisal, pa ne felle ket dezhañ e c'houzañvje e bobl ur brezel hir enep ar C'hallaoued. E vinistr an Difenn avat a gavas gwell kas ur armeadig da glask herzel aloubadeg an enebourien. Fuzuilhoù an Arabed ne voent ket evit kanolierezh ar C'hallaoued, faezhet e voe an armeadig en Emgann Maisalun e Siria ar Gwalarn d'ar 14 a viz Gouere, ha d'ar 24 a viz Gouere e voe sezizet ha kemeret Damask gant nerzhioù Gouraud. Dilezel e garg a reas ar roue, forbannet e voe, ha kerkent e voe lakaet al Leuriadur gall e Siria ha Liban e pleustr. Antronoz e voe staliet an Arab Alaa al-Din al-Darubi e penn ur bimboched a c'houarnamant ; e miz Eost ez eas Faisal ibn al-Husain d'ar Rouantelezh-Unanet da chom ; e miz Gwengolo, diwar urzhioù Paris, ar jeneral Gouraud a rannas an tiriad e meur a Stad vihan aesoc'h da vestroniañ. Bloaz rik goude e voe kinniget da Faisal ibn al-Husain kurunenn Iraq dindan Leuriadur an R-U. E 1920 bepred e savas ar bobl e Leuriadur Iraq ; kantadoù a soudarded vreizhveuriat a voe gloazet pe lazhet, ha mouezhioù a savas e London evit ma vije torret al leuriadur. Pa oa tomm T. E. Lawrence ouzh Hachemited an Hejaz e klaskas pouezañ war gouarnamant an R-U evit difenn mennadoù Faisal ibn al-Husain a-c'houde trec'h ar C'hallaoued e Damask. E miz Du ez erruas breur Faisal ha kantadoù eus e zalc'hidi e Ma'an (Jordania), ma 'z embannjont e oant mennet da sailhañ war Leuriadur Bro-C'hall e Siria ha Liban ha da adlakaat Faisal da roue eno. Fiziet e voe e Winston Churchill, anezhañ ministr an Trevadennoù er Reter-Nesañ, kavout un diskoulm d'an distabilded en Iraq en ur zoujañ da c'hoantoù an Hachemited ; Thomas E.Lawrence a voe anvet d'e guzulier. E-pad div sizhun e miz Meurzh 1921 e voe dalc'het Kuzuliadeg Kaero en Egipt, a vodas an holl bennadurezhioù milourel ha trevourel breizhveuriat hag a rene war Palestina (Treuzjordania enni ivez) ha Mesopotamia, daou ezel arab eus Leuriadur Mesopotamia en o zouez ; "Daou-ugent Laer" (Forty Thieves) a reas W. Churchill eus perzhidi ar Guzuliadeg. En diwezh ha diwar atiz T. E. Lawrence e tivizas an R-U lakaat Faisal ibn al-Husain da roue Iraq. Ur gudenn a savas avat, pa ne oa nemet un dornad tud en Irak a gement a ouie piv e oa Faisal : ret e voe dezhañ, gant harp an diplomatez Gertrude Bell (1868-1926), gounit brud ha skor e pobloù ar rouantelezh nevez. D'an e voe tronet evit ren war Iraq ar Gevred, da lavarout eo proviñsoù otoman kozh Baghdad, Basra ha Mosoul. E-pad e ren e vroudas ar vroadelouriezh arab, mennet ma oa da astenn e rouantelezh diwezhatoc'h war Leuriadur an R-U e Palestina ha Leuriadur Bro-C'hall e Siria ha Liban, petra bennak ma oa muzulmaned sunnit eveltañ an darn vihanañ hepken eus annezidi Iraq ; er rouantelezh vrasaet e vijent bet an darn vuiañ, hag ar vuzulmaned chiit — Arabed ha Kurded Iraq — a droje da vinorelezh. Daoust dezhañ bout habask ouzh pep feiz vuzulman, ouzh ar Yuzevien hag ouzh ar Gurded e voe tamallet dezhañ e vroadelouriezh arab abalamour ma tisranne ar Gurded diouzh ar peurrest eus ar bobl. Faisal I Iraq a vroudas ivez tud Siria da zont da Iraq da gavout kargoù er melestradur, gant ar soñj gwellaat an darempredoù etre an div vro. Diorren a reas ar reizhiad kelenn gant kelennerien deuet eus Siria ivez, ar pezh a imoras ar bobl pa voe skrivet ganto en dornlevrioù istor e oa maread an Omeyaded — sunnited anezho — « Oadvezh Aour » an Arabed ; ret e voe d'ar roue tennañ al levrioù-se eus ar skolioù e 1927. Savet e voe an hentoù etrebroadel Baghdad–Damask ha Baghdad–Amman. Dre ma oa eoul-maen kostez Mosoul e voe studiet staliañ un eoulsan evit tizhout ar Mor Kreizdouar ha diorren armerzh ar rouantelezh. Strivañ a reas ar roue da sevel Lu Iraq, hogen nac'het e voe e vennozh da lakaat e pleustr ur c'hoñje soudard. E-pad an Emsavadeg Veur e Siria (1925-1927), pa glaskas alawited, chiited, Druzed, kristenien ha sunnited diskar Leuriadur Bro-C'hall e Siria ha Liban, e voe klouar emzalc'h ar roue Faisal e-keñver an dispac'herien, rak kerkent ha deroù al lusk e oa aet ar C'hallaoued e darempred gantañ da glask kuzul a-zivout aferioù ar vro-se, hag o aliet en devoa da staliañ ur rener hachemit e Siria. Touellet e voe Faisal ganto avat : friket e voe an emsavadeg gant al lu gall, ne voe mui anv a lakaat Siria dindan beli an Hachemited. Meur a vroadelour sirian, a-hend-all, ne felle ket dezho bout renet gant Baghdad. Pa voe kabaduilhoù e Jeruzalem e 1929 etre an Arabed hag ar Yuzevien e savas Faisal a-du gant an Arabed hag e klaskas pouezañ war an R-U evit ma vije kavet un diskoulm hag a roje galloud d'an Arabed war ar Yuzevien e Palestina. Disklêriadenn Balfour a zeuas war an tabier : roue Iraq, feal d'ar pezh en devoa sinet e 1919, a gadarnaas e oa a-du evit ma teuje Yuzevien ar bed da glask repu da Balestina, hogen biken ne asantje da grouidigezh ur Stad Yuzev eno ; an diskoulm a ginnigas da Vreizhveuriz eo e vije grataet he dizalc'h da Balestina kent he c'hevrediñ gant Treuzjordania m'edo e vreur an emir Abdallah o ren abaoe 1921, pa oa hemañ ivez prest da zegemer repuidi yuzev. A-du e sajve Palestiniz gant kement-se gant ma tilezje ar sionourien o mennad da staliañ o Stad er vro. Pelloc'h e selle Faisal avat, pa oa e soñj astenn ar c'hevread da Iraq, Liban ha Siria dindan e ren, petra bennak ma ouie e oa re abred evit en ober. Er bloaz 1930 e voe sinet ur feur-emglev a genlabour gant an R-U ha rouantelezh Irak, a-c'houde kavadenn eoul-maen er vro. Kentskrid an emglev a lakae dizalc'h Iraq da ziwezh al Leuriadur e 1932, ha goude emezeladur ar rouantelezh e Kevredigezh ar Broadoù hag anvadur he leunc'halloudeien. Pal gwirion an emglev-se avat e oa reiñ d'an R-U gourbrientoù milourel ha kenwerzhel en Iraq goude an dizalc'h. Gouez da W. Churchill e c'hellje Breizhveuriz derc'hel bonoù aerlu ha kaout gwir da zilec'hiañ rejimantoù forzh pegoulz « en amzer divrezel », ha da implijout an aerborzhioù, an hentoù, ar porzhioù, hag ar stêrioù « en amzer vrezel ». En daoust d'an dizalc'h politikel da zont e sparle ar feur-emglev-se an hent d'ar Stad Arab ec'hon hag a oa mennad Faisal ibn al-Husain, dre ma tisranne Leuriadur an R-U en Iraq diouzh hini Bro-C'hall e Siria ha Liban. Ar vroadelourien arab avat a savas a-du gant ar skrid, pa welent ennañ gwellaennoù evit Palestina ha Siria. Turkia a savas enep raktresoù Faisal, pa oa aesoc'h dezhi plediñ gant div Stad arab wan eget gant ur mell hini greñv ; Egipt ivez a enebas, p'en em wele evel rener gwirion ar bed arabek. E 1932 eta e voe echu gant Leuriadur ar Rouantelezh-Unanet en Iraq ; d'an 3 a viz Here ez emezelas ar rouantelezh e Kevredigezh ar Broadoù hag e voe dizalc'h Iraq da vat. E miz Gouere 1933 ez eas Faisal I Iraq da London evit gervel evezh ar pennadurezhioù a-zivout stad an Arabed e Palestina : a-c'houde donedigezh an nazied en Alamagn e oa kresket an niver a Yuzevien eus 17% eus ar boblañs e 1931 betek 34% e 1933, tra ma oa galloud politikel hag armerzhel an Arabed o wanaat ; goulenn a reas ma vije lakaet harz d'an niver a repuidi yuzev ha d'o frenadennoù gladel. E miz Eost 1933 e voe taget an Asirianed, ur boblad kristen, en Iraq an Norzh, gant Lu ar rouantelezh kaset gant ar jeneral Bakr Sidqi ; 63 c'hêriadenn a voe preizhet ha kantadoù a dud a voe lazhet. An R-U a gasas un enseller da Iraq en ur c'hourc'hemenn da Faisal chom e Baghdad da gastizañ ateberien al lazhadeg, ha kristen pe vuzulman e vijent ; degemeret e voe an enseller gant ar roue e Baghdad, hogen reizhet e oa bet an afer kent an ensellout. D'an 8 a viz Gwengolo 1933 e varvas Faisal I Iraq e Bern, d'an oad a 48 vloaz, diwar ul lamm-kalon hervez an danevell ofisiel. E vab nemetañ, Ghazi, a bignas war an tron. Koulskoude, ar vezeien suis a embannas fraezh e oa yac'h ar roue pa oa erruet ; e glañvdiourez prevez a lavaras he devoa kavet azonoù eus ur pistriadur diwar arsenik, ha hervez izili eus endro nesañ ar roue en devoa gouzañvet hemañ diwar boan-gof (a vez degaset gant arsenik) ha neket diwar boan-vruched (lamm-kalon). Daoust d'ar c c'horfskejadur a voe graet kent ar balzamegañ, den ne oar resis penaos e varvas Faisal ibn al-Husain.