cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
འགྲོ་བ་རིགས་དྲུག་
༢ _ ༣དུད་འགྲོ།
དུད་འགྲོ་ནི་དུད་དེ་འགྲོ་བས་ན་དེ་ལྟར་ཟེར་ཞིང་ཡང་ལྷ་མི་བྱོལ་ཏེ་གཟུར་ནས་སོང་བས་ན་བྱོལ་སོང་ཞེས་ཀྱང་ཟེར། དེ་ལ་གཉིས་ལས་བྱིངས་ན་གནས་པ་ནི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོར་གནས་པའི་ཆུ་སྲིན་དང་། དུང་། ཉ་ལ་སོགས་པ་ཆང་གི་སྦང་མ་བཞིན་དུ་སྤུངས་ནས་ཡོད་ལ། ཁ་ཐོར་བ་ནི་མིའི་ཡུལ་དུ་རྒྱུ་བ་རྣམས་ཏེ་མཐའ་དག་ཀྱང་གླེན་ཞིང་ལྐུགས་པ་དང་། བླང་དོར་མི་ཤེས་པའི་རིང་བཞིན་ཅན་ནོ།།
ཁ་ཆེ་
ཁ་ཆེ་藏族穆斯林 KhacheTibetan Muslimཞེས་པ་འདི་ བོད་ནང་དུ་ཡོད་པའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་མིའི་ཚོགས་པ་ཞིག་ཡིན་པ་རེད། མི་འདི་རྣམས་ལ་ཁྱད་ཆོས་འདི་འདྲ་ཡོད་པ་སྟེ། ༡ མ་སྐད་འདི་བོད་སྐད་ཡིན་པ།
༢ ཆོས་ལུགས་འདི་ནི་དབྱི་སི་ལན་ཡིན་པ།
༣ འདི་ཚོའི་མེས་པོ་སྤྱིར་བཏང་ནས་ ཁ་ཤི་རྨི་རི་克什米尔 ནས་ཡོང་བ་ཡིན་པ་དང་ རྗེས་སུ་བོད་རིགས་དང་ཁྱིམ་ཚང་བསྒྲིགས་ནས་ ཁྲག་འབྲེལ་བྱུང་བ་།
༤ རྒྱ་མི་དང་ཧུས་རིགས་ལས་མི་འདྲ་བར་ཆོས་ལུགས་ནང་བཀོད་པའི་མི་ཕྱོགས་པ་མ་གཏོགས་ འདི་ཚོའི་འཚོ་བའི་ལོགས་སྲོལ་སོགས་བོད་རིགས་དང་མི་འདྲ་བ་གང་མེད་པ།
༥ ཁ་ཆེ་ཞེས་པ་འདི་ བོད་ནང་མི་རྣམས་ཀྱིས་མི་འདིའི་རིགས་ལ་འབོད་པའི་ཐུན་མོང་ཀྱི་ མིང་ཞིག་ཡིན་པ་ལས་ དབྱི་སི་ལན་ལ་ཡིད་ཆེས་བྱེད་མཁན་ཚང་མར་ཁ་ཆེ་ཟེར་ཀྱི་མེད།
༧བོད་མི་ཚོས་ཟེར་བའི་ཁ་ཆེ་ནི་ ལྷ་སར་གཅིག་པོར་གནས་ཆགས་པ་ལས་ ལུང་པ་ཞན་དུ་མེད་པ་ ཁོང་ཚོ་མི་འབོར་བོད་ནང་དུ་འཕལ་ཆེར་༣༠༠༠ནས་༤༠༠༠ལས་མེད་པ་དང་ རྒྱ་དཀར་དང་ བད་ཡུལ་སོགས་ལ་འཕལ་ཆེར་༡༠༠༠ཙམ་ལས་མེད་པ་རེད་། ࿏ལོ་རྒྱུས་དང་ཤོད་སྲོལ་འབྲེལ་བ་ན་࿏
༡ ཁ་ཆེ་ནི་སྤྱི་ལོ་༡༦༡༧ལོའི་གོང་ནས་ལྷ་སར་གནས་ཆགས་ཟིན་ཅིང་ མང་ཆེ་བ་ཚོང་པ་དང་ གཤན་པ་ དེ་ཞིན་འཁྲབ་སྟོན་པ་རིག་རྩལ་ཅན་སོགས་ཀྱི་ལས་ཀ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་ཞིན་  ཡིན་ཡང་ དེ་སྐབས་ཀྱི་བོད་སུ་ནངས་པའི་ཆོས་ལུགས་དར་ཟོ་ད་ལྟ་ལས་ཧ་ཅང་ཆེ་ཞིན་ ཁ་ཆེ་རྣམས་རང་སོ་སོའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་གོམ་སྲོལ་ལག་ལྟར་བྱེད་པར་དཀའ་བ་དང་ བོད་མི་ཚོས་དང་མཐུན་འབྲེལ་བྱེད་མི་ཐུབ་པ་སོགས་ཀྱི་རྐྱེན་པས་ བོད་མི་ཚོའི་འཚོ་བར་ཞུགས་ཐུབས་ཀྱི་མེད་པ་རེད་  སྤྱི་ལོ་༡༦༡༧-༡༦༨༢པའི་སྐབས་ ཁ་ཆེའི་ཐུན་མི་ འ་ཧུང་དང་སོགས་དེ་སྐབས་ཀྱི་གོང་ས་ཕྱོགས་ྋཏྰ་ལའི་བླ་མ་ྋསྐུ་ཁྲེངས་ལྔ་པའི་ཟུར་དུ་བཅར་ཏེ་  ཁོ་རྣམས་ཚོ་གོང་དུ་ཞུས་པའི་རྒྱུ་སྐྱེན་པས་ད་ལྟ་ལྷ་ས་ནས་ཁ་བྲལ་ཏེ་རང་ཡུལ་ཁ་ཤི་རྨི་རི་克什米尔ལ་ལོགས་འགྲོ་གི་ཡིན་ཞེས་ཞུས་པས་  གོང་ས་ཕྱོགས་ཀྱིས་ ཁྱེད་རྣམས་ལྷ་སར་མུ་མཐུད་ནས་ཞུགས་རོགས་དང་ ཁྱེད་རྣམས་ཀྱི་ལྷ་སར་ཚོང་རྒྱབ་ཞིན་དཔལ་འབྱོར་ལ་འཕེལ་རྒྱས་ཡོད་པ་མ་ཟད་ ད་ལྟ་བོད་མི་རྣམས་ཆོས་ལ་དལ་པ་ཧ་ཅང་ཆེ་བཞིན་ སྤྱིར་བཏང་གཤན་པ་བྱེད་འདོད་མེས་པས་ ཁྱེད་རྣམས་འདི་གར་གཤན་པ་བྱེད་པར་ཧ་ཅང་ཡག་པོ་འདུག་ བརྗེས་སུ་ད་དུང་ཁ་ཆེའི་ཆོས་རྒན་འམ་ཡང་ན་ འ་ཧུང་ལ་ ཁྱོད་ཚོའོ་ནང་གི་ལག་ཤུགས་ཆེ་ཤོས་ཞིག་འབོད་ཏེ་ ཕྱོགས་བཞི་ལ་མདའ་གཅིག་རེ་རྒྱབ་ནས་ རྒྱང་མདའ་གང་གི་ས་ཆ་ཞིག་ཁྱོད་ཚོར་སྤྲད་ནས་ ཁ་ཆེ་སྤྱིའི་གླིང་ཁ་དང་ ཆོས་ཁང་སོགས་བྱེད་ཆོག་ཞེས་ ད་ལྟ་ལྷ་སའི་ནུབ་ངོས་ ནོར་བུ་གླིང་ཁ་མ་ཟིན་ཙམ་ 海关འགག་སྒོའི་འཕྲོད་སུ་ཡོད་པའི་ས་ཆ་ཞིག་སྤྲོད་པ་རེད་།  ས་ཆ་འདིའི་མིང་ལ་ཡང་རྒྱང་མདའ་གང་ཞེས་ ཁ་སྐད་དུ་ཕལ་ཆེར་ཀྱང་ལྟའི་ཁང་ཞེས་འབོད་འདྲ་  ད་ལྟ་བར་ཁ་ཆེའི་ནང་དུ་དེ་བཞིན་འབོད་ཀྱི་ཡོད་པ་རེད་ །   སྐབས་དེ་ནས་བཟུང་ ཁ་ཆེ་རྣམས་ལྷ་སར་དངོས་སུ་གནས་ཆགས་པ་ཡིན་།
༢ གནའ་སྔ་མོ་བོད་རིགས་ཀྱིས་ཀ་ཤི་རྨི་རི་ཡི་མི་ལ་ཁ་ཆེ་ཞེས་འབོས་ཀྱི་ཡོད་པ་རེད་ དཔེར་ན་ ཁ་ཆེ་ཤ་སྐམ་藏红花 ནི་ ཀ་ཤི་རྨི་རི་ལ་མང་བ་སྐྱེས་པས་སོ། །
༣བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་དུ་ཡོད་པའི་ གར་གླུ་དང་ ནང་མ་ སོགས་ཀྱི་གླུ་གཞས་ཀྱི་སྒྲ་གདངས་ནི་ བོད་ཀྱི་གླུ་གཞན་དང་མི་འདྲ་བར་ མཐོ་སྒྲ་སོགས་མང་པོ་ཡོད་པའི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་ དེ་ནི་Persis ཕོར་སི་ དང་ ཁ་ཤི་རྨི་རའི་ལ་དགས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་གྱིས་སོ་།
༤བོད་ཡིགས་ནང་ ཁ་ཆེ་ཕ་ལུ་ ཞེས་པ་དེ་ནི་ པན་ཆེན་སྐུ་ཁྲེང་བདུན་པ་ བསྟན་པའི་ཉི་མ་ཕྱོགས་ཀྱིས་ ཁ་ཆེའི་ཕ་རྒན་ཞིག་གིས་རང་གི་ཕྲུ་གུར་བརྒྱབ་པའི་སློབ་གསོ་དག་སྙན་ངག་དུ་བཀོད་ནས་མི་རྣམས་ལ་སློབ་གསོ་ཡོང་བའི་ཆེད་དུ་བརྩམས་།
༥སྔ་མོ་ནས་ཁ་ཆེའི་ནང་ ལེགས་ཅན་གྱི་མི་རིགས་འཛུགས་སྐྲུན་པ་  དགེ་རྒན་  ཚོང་པ་   རྒྱུ་རྩལ་ལྡན་པའི་མི་རིགས་རི་མོ་མཁས་ཅན་ མི་རིགས་རོལ་དབྱང་མཁས་པ་ འཁྲབ་སྟོན་པ་ སོགས་མང་པོ་ཐོན་ཡོད་པ་དང་  ད་ལྟ་ཡང་ ཁ་ཆེའི་ནང་ མི་རིགས་རྒྱུ་རྩལ་ཅན་དང་ མི་རིགས་རིག་གཞུང་ལ་མཁས་པའི་མི་རྣ་མང་པོ་ཡོད་པས་   ཁ་ཆེས་བོད་ཀྱི་རིག་གནས་དང་ དཔལ་སྦྱོར་ ལོ་རྒྱུས་བཅས་འཕེལ་རྒྱས་དང་ རྒྱུན་འཁྱོངས་ཡོང་བ་སོགས་ལ་ལེགས་འཕུལ་མང་པོ་བྱས་ཡོད་དོ་།
ནང་ཆེན་རྒྱལ་པོ་བཀྲ་ཤིས་ཚེ་དབང་སྟོབས་རྒྱལ་
ནང་ཆེན་རྒྱལ་རབས་དྲུག་བཅུ་རེ་བརྒྱད་པ་རྒྱལ་པོ་བཀྲ་ཤིས་ཚེ་དབང་སྟོབས་རྒྱལ་མཆོག་ནི་ཡབ་རྒྱལ་པོ་དབང་གྲགས་ཚེ་རིང་དང་། ཡུམ་ར་ཟླ་བཟའ་གཉིས་ཀྱི་སྲས་སུ་སྤྱི་ལོ་༡༩༡༡ལྕགས་མོ་ཕག་ལ་ཕོ་བྲང་མཁར་སྔོན་པོར་སྐུ་འཁྲུངས། ཆུང་ངུའི་དུས་ནས་ལུགས་གཉིས་ཀྱི་མཁྱེན་སྤྱོད་མཁའ་ལྟར་ཡང་ཤིང་། ཡབ་མེས་ཀྱི་སྲིད་ཁྲིར་འཁོད་ རྗེས་རྒྱལ་སྲིད་ཆོས་བཞིན་བསྐྱངས། ཤེས་བྱའི་གནས་ལ་མཁྱེན་པ་ རྒྱས། མཆེད་ཚངས་དབྱངས་མཆོག་སྤྲུལ་དང། ལྷོ་ཆགས་མེད། ལྕམ་སྲིང་རྣམ་སྲས་འཇམ་དབྱངས་ ཕྱིས་འཇམ་དབྱངས་དཔོན་མོར་གྲགས། དབང་མོ་རྣམས་འཁྲུངས། རྒྱལ་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཆུང་ངུ་དུས་ནས་འཇམ་དབྱངས་བསྙེན་པ་དུང་ཕྱུར་གསུམ་འགྲུབ། དེ་ཉིད་ཀྱི་བཙུན་མོར་སྡེ་དགེ་རྒྱལ་པོ་རྡོ་རྗེ་སེང་གེའི་ སྲས་མོ་གཡུ་སྒྲོན་ཁབ་ཏུ་བཞེས། རྒྱལ་ཡུམ་འདི་ཉིད་རིག་གནས་ ལ་སྦྱང་པ་ཆེ་ཞིང་སྒྲོལ་མ་ཉེར་གཅིག་ གི་རྟེན་བརྟེན་པ་བཞེངས།  དེ་དུས་བོད་ཀྱི་སྐུ་དྲག་དང་མི་ཆེན།  དཔོན་པོ་ཆེ་ཁག་རྣམས་རྒྱ་དམག་གི་དྲག་པོའི་བཙན་འཛུལ་ལ་སྟོབས་ཤུགས་ཆིག་སྒྲིལ་དང་ནུས་པ་མཉམ་འདོན་གྱིས་ངོ་རྒོལ་གདོང་ལེན་བྱེད་མཁན་མེད་པར་མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་གྱི་དཔོན་མགོ་སོ་སོ་རང་ས་རང་ཡུལ་དང་།   རང་གི་འབངས་མིའི་སྐྱིད་སྡུག་ལེགས་ཉེས་ལ་མི་ལྟ་བར་རང་མགོ་གང་ཐོན་གྱི་གཞན་དུ་བྲོས་བྱོལ་བྱེད་པར་བྲེལ་ནའང་།   ཁོང་ནི་དེ་ལས་ལྡོག་ཏེ་རང་ཉིད་ཀྱི་བདེ་སྡུག་ཁོ་ན་བསམ་ནས་བྲོས་པའི་ལམ་ཁར་མ་ཞུགས་པར་དུས་རབས་ཀྱི་འགྱུར་འགྲོས་ཇི་ལྟར་བྱུང་ཡང་རང་ས་རང་ཡུལ་མི་དོར་བ་དང་།   སྐྱིད་སྡུག་ལེགས་ཉེས་ཇི་ལྟར་བྱུང་ཡང་རང་གི་འཁོར་འབངས་ལ་གཟིགས་རྟོགས་བྱེད་པའི་ཆོད་སེམས་བཅང་ནས་བཞུགས། སྤྱི་ལོ་༡༩༥༠ལྕགས་སྟག་ལོར་རྒྱལ་པོ་བཀྲ་ཤིས་ཚེ་དབང་སྟོབས་རྒྱལ་མཆོག་དགུང་གྲངས་སུམ་བཅུ་སོ་དགུ་བཞེས་དུས་ཀྲུང་གུང་རྒྱ་བོད་མཐུན་ཆིང་ཐུན་མོང་མཉམ་འབྲེལ་གྲོས་བཞི་ཐོག འཕྲལ་ཡུལ་གྱི་བྱུས་བདེ་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེ་རྒུ་མདོར་ཕེབས། མི་དམངས་ཚོགས་ཆེན་གྱི་ཚོགས་གཙོ་དང་། རང་སྐྱོང་ཁུལ་གྱི་ཁུལ་གཙོར་འདེམས་བསྐོ་གསལ་བསྒྲགས་བྱས། ཡུལ་ཤུལ་བོད་རིགས་རང་སྐྱོང་ཁུལ་དབུ་བརྙེས། _____༡༩༥༢ ལོའི་ཟླ་ ༢ ཚེས་ ༡༢ ཉིན་རང་སྐྱོང་ས་ཁོངས་བཙུགས་ཤིང་། ༡༩༥༥ ལོར་རང་སྐྱོང་ཁུལ་དུ་བསྒྱུར།____མཆན།  སྤྱི་ལོ་༡༩༦༠ལྕགས་གླང་ལོར་མ་ཉེས་ཁ་གཡོགས་ཀྱི་བཙོན་ འཇུག་དང་། རྡུང་རྡེག་དྲག་གནོན་འོག་སྐུ་གཤེགས།
ང་རོ།
ང་རོ་ནི་ཀྲུང་དབྱང་མི་རིགས་སློབ་ཆེན་བོད་རིག་པ་ཞིབ་འཇུག་གླིང་གི་སྐད་བརྡ་དང་རྩོམ་རིག་ཆེད་ལས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་སློབ་མས་བསྒྲུབ་པའི་བོད་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་གླེང་བརྗོད་ཀྱི་དུས་དེབ་ཅིག་ཡིན་ལ་ལོ་རེར་ཐེངས་རེ་སྤེལ་བཞིན་ཡོད། དུས་དེབ་འདི་སྤྱི་ལོ༢༠༠༦ལོ་ནས་སྤེལ་མགོ་བརྩམས་ཤིང་ད་ལྟ་འདོན་ཐེངས་གསུམ་པར་སླེབས་ཡོད། འདོན་ཐེངས་དང་པོའི་གཙོ་སྒྲིག་པ་གངས་རྩེན་དང་འདོན་ཐེངས་གཉིས་པའི་གཙོ་སྒྲིག་པ་གཡུང་དྲུང་སྐྱབས་ཡིན་ལ། ད་ཆ་ལྡོང་བུའི་གཙོ་སྒྲིག་འོག་འདོན་ཐེངས་གསུམ་པ་ལེགས་པར་གྲུབ་སྟེ་དཔར་དུ་བཏབ་ཅིང་བོད་ཁུལ་ལ་འགྲེམ་བཞིན་པའི་སྒང་ཡིན། དུས་དེབ་ཀྱི་ཁ་ཕྱོགས་ཆ་ནས་བོད་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་དང་རིག་གནས་ཀྱི་ཟུར་གང་རུང་གླེང་བའི་དགག་གཞག་དང་རྩོད་སྒྲུབ་ཀྱི་བརྩམས་ཆོས་ལ་དགའ་བསུ་ཚད་མེད་ཞུ་གི་ཡོད།
ཕྱི་ཕྱོགས་དྲ་མཐུད།
ས་གནས་འདིར་ཞུགས་ན་ཐད་ཀར་དྲ་ཐོག་ནས་བཀླག་ཆོག
ནང་ཆེན་རྒྱལ་རབས་དྲུག་བཅུ་རེ་བརྒྱད་ཀྱི་མིང་ཐོ་
ནང་ཆེན་རྒྱལ་རབས་མིང་ཐོ། ༡ ཏྲེ་བོའི་རྒྱལ་རབས་སྔོན་མ་བཞི་བཅུ་ཞེ་བདུན།
འབྲུ་སྟག་རྒོད། 	༡ འབྲུ་རྗེ་ཉི་མ་དྲི་མེད། ༢ མ་གད།	༣  ཏྲེ་རབ་ཁ་ཡི་གནས་གཞི་བཟུང་། འཁོར་ལོ་བཟང་པོ།	༤ ནོར་བུ་བཟང་པོ། 	༥ གཞོན་ནུ་བཟང་པོ། ༦ ལྷན་པ།	༧ སྤྲོས་མཆོག 	༨ ལྷ་མཆོག 	༩ ཡུལ་བ། ༡༠ བཙུན་པ།༡༡ མཛེས་པ།	༡༢ རྩང་ཀུན། ༡༣ ཁྱབ་པ། 	༡༤ ཡུལ་སྲུང་།	༡༥ དྲག་པོ། 	༡༦ ཐོག་འཕེན། ༡༧ ཀརྨ་དྲག	༡༨ སྤྲིན་ཕྱུག 	༡༩ ཐང་པོ། 	༢༠ བརྟན་པ།	༢༡ འབབ་པ།	༢༢ ཏིང་ཆེན། 	༢༣ ཀརྨ་མཛེས། 	༢༤ སེང་གེ་གྲགས།༢༥ དམག་དཔོན་འོད་ཟེར།༢༦ ཨ་མྱེས་མགོན་ཡག	༢༧ གསེར་གཡུ་ངང་གྲགས།	༢༨ པདྨ་རྡོ་རྗེ། 	༢༩ ལེགས་པའི་དབང་ཕྱུག ༣༠ བློ་གྲོས་འོད་ཟེར། 	༣༡ དྲག་པོ་མགོ་ཅན། ༣༢ རྨ་བྱ་མཛེེས། ༣༣ ཞི་བ། ༣༤ མ་ལྷ། ༣༥ མངའ་བདག ༣༦ རྗེ་བོ། ༣༧ ཆོས་འཕགས། ༣༨ མདོ་མང་། ༣༩ སྡེ་ལྔ། ༤༠ རྒོད་པོ་འབར །༤༡ ཚུལ་ཁྲིམས་འོད་ཟེར།༤༢ ལྕགས་ལ་ཡག ༤༣ ཞབས་དཀར།༤༤ དགེ་མཐོན། ༤༥ ཁྲི་དར་སེང་གེ༤༦ ཏྲེ་བོ་ཨ་ཀླུ།	༤༧ ནང་ཆེན་རྒྱལ་རབས་ཕྱི་མ་ཉི་ཤུ། འབྲུ་ཏྲེ་བོ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་མཚན།		༤༨ ནམ་མཁའ་རྒྱལ་མཚན།		༤༩ བསམ་གྲུབ་རྒྱ་མཚོ།		༥༠ གུ་ཤྲཱི་ཆོས་དཔལ་བཟང་པོ།		༥༡ གུ་ཤྲཱི་ཆོས་དཔལ་གྲགས་པ།		༥༢ བཀྲ་ཤིས་བཟང་པོ།		༥༣ སེང་གེ་རྒྱལ་མཚན།		༥༤ རིན་མགོན།		༥༥ བསོད་ནམས་དཔལ་ལྡན།		༥༦	རྒྱལ་དབང་བྱང་ཆུབ་རྡོ་རྗེའི་ཕོ་བྲང་ནང་སོ་ཆེན་མོའི་ཁྲིར་བཀོད། བསོད་ནམ་རྒྱལ།		༥༧ གུ་ཤྲཱི་ཀརྨ་རབ་བརྟན།		༥༨ སྲས་ནོར་བུའམ་ཨ་ཉོག་རྒྱལ་པོ།		༥༩	སྲས་ནོར་བུའང་ཨ་ཉོག་རྒྱལ་པོ་བློ་བཟང་དབང་ གྲགས་སོགས་མཚན་དུ་མ་ལྡན་པའི་རྒྱལ་པོ་འདི་ ཉིད་རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེན་པོའི་རྒྱལ་པོར་མངའ་གསོལ། དཀོན་མཆོག་རྒྱལ་པོ།		༦༠ ཚེ་དབང་ཕྲིན་ལས་མཐར་ཕྱིན།		༦༡ ཆེན་ཧུ་ཝང་རྡོ་རྗེ་ཚེ་དབང་།		༦༢	མན་ཛུ་གོང་མའི་སྲས་ཡུང་ཊིང་དང་ཟི་ལིང་ཨམ་བན་སོགས་ནས་མདོ་ཁམས་བོད་སྐྱོང་མདོ་ཁམས་ཆོལ་ཁའི་རྗེ་བོར་དྲིལ་བསྒྲགས་མཛད དཀོན་མཆོག་དཔལ་འབྱོར་ཚེ་བརྟེན།		༦༣	མན་ཛུ་གོང་མས་ཆིན་ཧུ་དཀོན་མཆོག་དཔལ་འབྱོར་ ཞེས་པའི་མཚན་དང་།ཤེལ་འཕྲུ་བཅས་གནང་ཞིང་བཀུར་བཟོ་མཐོ་བར་བསྔགས། དོན་གྲུབ་ཚེ་བརྟན།		༦༤	ཟི་ལིང་ཨཾ་བན་གྱིས་རྒྱལ་པོ་དོན་གྲུབ་ཚེ་བརྟན་ཞེས་ ཏོག་ཁེར་སྒམ་བསྩལ། བསོད་ནམ་ཆོས་འཕེལ། མི་དབང་དཀོན་མཆོག་ལྷ་རྒྱལ།		༦༥ ༦༦	རྒྱལ་བ་ལུང་རྟོག་རྒྱ་མཚོས་འཇའ་ས་ཤེ་བམ་ བསྩལ་ཞིང་མདོ་ཁམས་གྱི་སྤྱི་རྗེར་བསྐོས། དབང་གྲགས་ཚེ་རིང་།		༦༧ བཀྲ་ཤིས་ཚེ་དབང་སྟོབས་རྒྱལ།		༦༨
བོད་ཀྱི་པར་ཁང་གྲགས་ཅན་བདུན་
བོད་གངས་ཅན་གྱི་ལྗོངས་ཧྲིལ་པོ་ན་པར་ཁང་གྲགས་ཅན་བདུན་ཡོད་པ་བཤམ་གསལ་ལོ། །
སྣར་ཐང་པར་ཁང་།
སྣར་ཐང་དགོན་པ་ནི་གཞིས་ཀ་རྩེ་ས་ཁུལ་དང་སྤྱི་ལེ་ 15 ཙམ་གྱིས་ཆོད་པའི་ས་རུ་ཆགས་ཤིང་། བཀའ་གདམས་པའི་མཁས་དབང་གཏུམ་སྟོན་བློ་གྲོས་གྲགས་པ་མཆོག་གིས་སྤྱི་ལོ་ 1153 ལོར་ཕྱག་བཏབ་ཅིང་རྗེས་སུ་རིམ་གྱིས་སྣར་ཐང་དགོན་སྡེའི་མ་ལག་ཏུ་ཆགས།   སྙན་པའི་གྲགས་པ་འབར་པའི་སྣར་ཐང་པར་ཁང་འདི་ཉིད་སྣར་དགོན་དུ་ཡོད་ཅིང་།  དེ་ནི་བོད་ཀྱི་པར་ཁང་ཆེས་སྔ་ཤོས་ཡིན། ཆིང་རབས་ཀྱི་གོང་མ་ཁང་ཞི་ཡི་དུས་སུ་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་དྲུག་པ་ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་སྐུ་དངོས་ནས་བཀའ་བཀོད་གནང་སྟེ་སྣར་ཐང་པར་ཁང་ནས་བཀའ་འགྱུར་གྱི་དཔར་བཞེངས། ཕོ་ལྷ་བ་བསོན་ནམས་སྟོབས་རྒྱལ་གྱིས་སྲིད་སྐྱོང་བའི་དུས་ཏེ་སྤྱི་ལོ་ 1730 ལོར་བཀའ་བསྟན་ཆ་ཚང་གི་དཔར་བཞེངས་པ་མ་ཟད། ཆོས་རྗེ་བུ་སྟོན་རིན་ཆེན་གྲུབ་ཀྱིས་བསྒྲིགས་པའི་བཀའ་བསྟན་ལག་བཤུས་དེ་གཞིར་བཟུང་ནས་བཀའ་བསྟན་གྱི་དཔར་བརྐོས། དེར་སྣར་ཐང་དཔར་རྙིང་ཞེས་འབོད། དཔར་འདིའི་མ་དཔེ་ད་སྐབས་བཀྲ་ཤིས་ལྷུན་པོ་དང་པོ་ཏ་ལ་རུ་ད་དུང་བཞུགས། སྣར་ཐང་གི་དཔར་དེའི་ནང་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པོ་ཡིན་པ་མ་ཟད་ནང་དུ་ད་དུང་ཚོན་ཕབ་པའི་རི་མོ་ཡང་ཡོད། སྐབས་དེར། སྣར་ཐང་པར་ཁང་གིས་དཔར་སྐྲུན་ལས་རིགས་སུ་དཔར་བརྐོ་བཟོ་བ་མང་པོ་གསོ་སྐྱོང་བྱས་ཏེ་དཔར་སྐྲུན་ལས་རིགས་དང་རིག་གནས་ལས་རིགས་རྒྱུད་འཛིན་དང་འཕེལ་རྒྱས་གཏོང་བར་ཕན་ནུས་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པ་ཐོན།
སྐྱེ་བ་སྔ་ཕྱི་
རྣམ་ཤེས་མིན་པ་རྣམ་ཤེས་ཀྱི། ཉེར་ལེན་མིན་པའི་ཕྱིར་ཡང་གྲུབ། ཅེས་པའི་གཞུང་བསྡོམས་དེས་སྐྱེ་བ་སྔ་ཕྱི་མེད་པར་འདོད་པའི་ཆད་ལྟ་དང་། དོགས་ཚོམ་ལ་ཞུགས་པའི་སྐྱེས་བུ་གང་མང་ཞིག་རྣམ་རྟོག་གི་དྲྭ་བ་དེ་ལས་བརྒལ་ཕྱིར། དེ་ལྟར་བསྟན། ལར་ནང་པའི་ལྟ་གྲུབ་ཀྱི་རྣམ་གཞག་ལ་ཁོ་བོའི་ཁ་གདངས་གདངས་དང་མིག་བགྲད་བགྲད་བྱས་ནས་ཉིན་མཚན་ལྟོས་མེད་ལ་དཔྱད་བཤེར་དང་སློབ་སྦྱོང་བྱས་ཀྱང་། རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་གསང་གནད་མང་ཙམ་ཡོད་པར་གོར་མ་ཆག ལྷག་པར་དུ་རིག་པའི་གཏིང་ཟབ་ཅིང་དཔོག་པར་དཀའ་བའི་ཤེས་པའི་རྒྱུན་ཡོད་མེད་སོགས་ལ་དཔྱད་པར་དཀའ་མོད། འོན་ཀྱང་ཁོ་བོའི་དད་མོས་དང་ལངས་ཕྱོགས་ཐུབ་བསྟན་རིག་གནས་དང་མཉམ་མེད་ཐུབ་པ་ལ་སྐྱབས་སུ་སོང་བས་ན། ཅི་བས་ཀྱང་། སྟོན་པ་ཚད་མ་དང་སྐྱེ་སྔ་སོགས་ལ་རིག་པ་རྣམ་དག་གིས་དཔྱད་ནས་ངེས་ཤེས་ཡང་དག་ཅིག་རྙེད་རྒྱུ་གལ།
བོད་ཀྱི་པར་ཁང་གྲགས་ཅན་བདུན་
ཅོ་ནེའི་པར་ཁང་།
ཅོ་ནེ་དགོན་པ་ནི་ཀན་སུའུ་ཞིང་ཆེན་ཅོ་ནེ་རྫོང་དུ་ཆགས་ཤིང་། ས་པཎ་ཀུན་དགའ་རྒྱལ་མཚན་གྱི་བཀའ་ལྟར་སྤྱི་ལོ་ 1295ལོར་ཕྱག་བཏབ། 1459 ལོར་ཅོ་ནེ་དཔོན་རབས་གཉིས་པའི་གཅུང་པོ་རིན་ཆེན་ལྷུན་པོ་ཡིས་དགེ་ལུགས་སུ་བསྒྱུར་ཅིང་ཁྲི་བར་བཞུགས། དུས་རབས་ 16 པར་ཅོ་ནེ་དགོན་ཆེན་དུ་པར་ཁང་བཙུགས་པ་ནས་བཟུང་ནང་བསྟན་གྱི་བསྟན་བཅོས་ཁྲི་མ་འབུམ་བརྐོས་ཤིང་དཔར་ཏེ་སྐབས་དེའི་མདོ་སྨད་ཀྱི་དཔར་བརྐོ་དང་དཔེ་སྐྲུན་ལས་རིགས་ཀྱི་ལྟེ་བ་དང་རིག་གནས་དར་སྤེལ་གྱི་ལྟེ་བ་རུ་གྱུར། ཡོན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དུས་མཇུག་ཏུ་ཅོ་ནེ་དགོན་ཆེན་དུ་པར་ཁང་ཆུང་བ་ཞིག་བཙུགས་ཏེ་གཙོ་བོ་ནང་བསྟན་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་ལེའུ་ཆ་ཤས་རེ་དཔར། དཔོན་རབས་བཅུ་གཅིག་པ་དམག་ཟོར་མགོན་པོའི་སྐབས་སུ་བཀའ་འགྱུར་པར་ཁང་བཙུགས་ཏེ་ཆེད་དུ་བཀའ་འགྱུར་གྱི་དཔར་བརྐོ་བའམ་བཤུ་འབྲི་བྱས། ཁྱོན་པོད་ 108 དང་དཔར་ཤིང་ཁྲི་ 8 ལྷག་ཡོད། དཔོན་རབས་བཅུ་གསུམ་པ་བསྟན་སྲུང་ཚེ་རིང་གི་སྐབས་ཏེ་སྤྱི་ལོ་ 1753 ལོར་བསྟན་འགྱུར་པར་ཁང་བཙུགས་པར་པོད་ 317 དང་དཔར་ཤིང་ཁྲི་ 12 ཡོད། བསྟན་འགྱུར་ཆ་ཚང་ཞིག་དཔར་བར་བཟོ་བ་ 70 ཡིས་ཟླ་ 5 ལྷག་ལ་ད་གཟོད་ཚར་ཐུབ། བཀའ་འགྱུར་པར་ཁང་དང་བསྟན་འགྱུར་པར་ཁང་གིས་བོད་རྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་བསྟན་བཅོས་བགྲང་གིས་མི་ལངས་པ་དཔར་དུ་བརྐོས་ཤིང་པར་དུ་བསྐྲུན། བཀའ་འགྱུར་པར་ཁང་ལ་ 1721 ནས་ 1928 ལོའི་བར་དུ་ཁྱོན་ལོ་ངོ་ 207 གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡོད་པ་དང་། བསྟན་འགྱུར་པར་ཁང་ལ་ 1753 ལོ་ནས་ 1928 ལོའི་བར་དུ་ཁྱོན་ལོ་ངོ་ 175 ཡི་ལོ་རྒྱུས་ལྡན། དེའི་རིང་དུ་པར་ཁང་གཉིས་ནས་མཚན་ཉིད་རིག་པ་དང་ལོ་རྒྱུས། མཛད་རྣམ། རྩོམ་རིག། གསོ་རིག སྐར་རྩིས་སོགས་ཀྱི་ནང་དོན་འདུས་བའི་དཔེ་ཆ་ཁྲི་ལྷག་དཔེ་སྐྲུན་མཛད། དཔེ་ཆ་དེ་དག་དེང་སྐབས་དགོན་པ་དེ་རང་ཕུད་པའི་བོད་ཀྱི་དགོན་སྡེ་ཁག་དང་སློན་ཆེན་གྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་ཁག་ཏུ་ཉར་བ་མ་ཟད། དཔེ་རྒྱུན་རྩ་ཆེན་མང་པོ་ཞིག་འཇའ་ཕན་དང་ཨ་མེ་རི་ཁ་དང་གསོག་ཉར་ལས་ཁུངས་མང་པོ་ཉར་ཚགས་བྱས།
སྐྱེ་བ་སྔ་ཕྱི་
དེས་ཕྱིར་བདག་གིས་སྐྱེ་བ་སྔ་ཕྱི་ལ་དཔྱད་གཞིའི་ཚུལ་དུ་ཉུང་ངུ་ཞིག་འབྲི་བར་བྱ། འདི་ལྟར། མཐོང་མིན་རྗེས་འགྲོ་མེད་ཕྱིར་རྒྱུ་འབྲས་མེད།། ལུས་སེམས་ཙམ་བདག་ཞིག་སྔ་ཕྱི་མེད།། ཅེས་པའི་གཞུང་བསྡོམས་དེས་སྔོན་ལོ་ངོ་སྟོང་ཕྲག་གི་རིང་ལ་མུ་སྟེགས་རྒྱང་འཕེན་པ་སོགས་ཀྱིས་རང་གི་ཞེ་འདོད་ཙམ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་དུ་དེ་ལྟར་བསྟན། དེ་ཡང་རིམ་གྱིས་རིག་པའི་རྩལ་ཁ་མ་སྨིན་པའི་བྱིས་ཚོ་དང་།དྲངས་དཔྱད་ཀྱི་བློ་མིག་གྱེན་དུ་མི་ཀེར་བའི་ཆད་ལྟ་སྨྲ་བ་དང་ཐེ་ཚོམ་གྱི་འོབས་སུ་ལྷུང་བའི་སྐྱེས་བུ་གྲངས་མང་ཞིག་བྲེལ་བྲེལ་ཚུབ་ཚུབ་ཀྱི་ངང་ནས་དེའི་ཕྱོགས་སུ་འཚང་ཁ་རྒྱག་འདུག་མོད། འོན་ཏེ། ལོག་རྟོག་གི་འོབས་སུ་ལྷུང་བའི་སྐྱེས་བུ་གང་མང་ཞིག་རྒྱ་མཚོ་ནས་སྐམ་སར་བགྲོད་པའི་གྲུ་གཟིངས་ཤིག་གི་ཚུལ་དུ། སློབ་དཔོན་ཕྱོགས་གླང་གིས་མདོའི་མཆོད་བརྗོད།ཚད་མ་གྱུར་པ་འགྲོ་ལ་ཕན་བཞེད་པ། སྟོན་པ་བདེ་གཤེགས་སྐྱོབ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས།། ཞེས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་དཔལ་ཆོས་ཀྱི་གྲགས་པས་རྒྱས་པར་ཚད་མ་རྣམ་འགྲེལ་གྱི་ལེའུ་གཉིས་པར་བཀྲལ་བ་བཞིན་ནོ།། དེ་ཡང་དེང་གི་ཆར། སྔར་མུ་སྟེགས་རྒྱང་འཕེན་པ་ལྟར་ལས་འབྲས་སོགས་མེད་དེ། རྟོག་གེ་པ་དག་གིས་མངོན་སུམ་དུ་མ་མཐོང་བ་གང་ཞིག སྙོམས་འཇུག་པ་དག་གིས་མངོན་ཤེས་ཀྱིས་ཀྱང་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ན་རྒྱུ་འབྲས་མེད་ཞེས་པའི་ཚིག་སྐམ་དེ་ལ་སྤྲོ་བོའི་གང་ཟག་ཆེས་མི་མང་ཚོད་རེད་འདུག་སྙམ། ཡིན་ཡང་། ཡོད་མེད་ཀྱི་མཚམས་ལ་འཚང་ཁ་ཤིག་ཤིག་དང་། རྐང་བ་གཉིས་གྱེན་དུ་བཏེགས་ནས་འགྲོ་མཁན་ཧ་ཅང་མཆིས། དེ་ཡང་སྐྱེ་བ་འདི་ནས་ཕྱི་མར་འགྲོ་བ་མེད་དེ།ལུས་སེམས་གཉིས་རྫས་གཅིག་པས་ལུས་འཇིག་པ་བློ་ཡང་འཇིག་པའི་ཕྱིར། དཔེར་ན། གྱང་འཇིག་པ་ན་དེའི་རི་མོ་འཇིག་པ་བཞིན་ནོ།། ཞེས་དང་། ཡང་ལ་ལས་རྣམ་ཤེས་ནི་མིའི་ཀླད་པའི་ནང་གི་བེམ་པོ་ཞིག་གི་འགུལ་སྤྱོད་དང་ནུས་པ་རེད་ཅེས་དང་། རང་སྡེའི་ད་ལྟའི་ཤེས་པ་འདི་རང་གི་རིགས་མཐུན་ཤེས་པ་སྔ་མ་ཞིག་སྔོན་དུ་སོང་ཚུལ་གྱི་རིག་པ། རིགས་འདྲ་སྔོན་སོང་དང་། ཉེར་ལེན་སྔོན་སོང་། གོམས་པ་སྔོན་སོང་། མྱོང་བ་སྔོན་སོང་གི་རིགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྒྲུབས་སོ།། དེར་བརྟེན། དད་མོས་དང་།ལངས་ཕྱོགས། ལྟ་གྲུབ་སོགས་གང་ཅིས་ཐད་ནས་ཀྱང་ཛ་དྲག་ཆེར་ཆེར་འཕྱུར་བའི་དབང་གིས། གང་ཟག་མང་ཤོས་ཞིག་ཐེ་ཚོམ་གྱི་འོབས་སུ་གྱུར། འདོད་པ་དང་པོ་ལ་རྒོལ་བ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེ་རང་གི་རིགས་མཐུན་ཤེས་པ་སྔ་མ་ཞིག་སྔོན་དུ་སོང་སྟེ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་མིན་པ་ནི་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཉེར་ལེན་མིན་པའི་ཕྱིར། ཅེས་གསུངས་བ་བཞིན །དཔེར་ན་བྲོ་དང་སྲན་མ་བཞིན་ནོ།། དེའི་དོན་བྲོ་བཏབ་ན་བྲོ་འབྱུང་བ་ལས་སྲན་མ་མི་འབྱུང་བ་དང་འབྲས་བཏབ་ན་བྲོ་མི་འབྱུང་བ་བཞིན་། ད་ལྟའི་ཤེས་པ་འདི་ཡི་ཉེར་ལེན་རིགས་མཐུན་ཤེས་པ་ཞིག་གིས་ཉེར་ལེན་བྱེད་པ་ལས་གཞན་རིགས་མི་མཐུན་པ་གསལ་རིག་ལས་བཟློག་པའི་འབྱུང་བཞི་བདག་ཉིད་ཀྱི་ལུས་ལས་བྱུང་བར་འདོད་པ་མིན་པའི་ཕྱིར། གལ་ཏེ་ཅིས་ཀྱང་འབྱུང་བཞི་ལས་གསར་དུ་སྐྱེ་བར་འདོད་ཟེར་ན། འབྱུང་བ་ཐབས་ཅད་སྲོག་ཆགས་ཐལ་བ་དང་། རྒྱུ་འབྲས་གོ་བཟློག་ཐལ་བ། ད་རུང་ཆགས་སྡང་དང་བྲལ་བའི་སེམས་ཅན་ཡོད་པར་ཐལ་བ་སོགས་ཀྱི་ཉེས་པས་གནོད་དོ།། ཞིབ་ཏུ་ཤེས་པར་འདོད་ཚེ་གཞུང་ལུགས་ལ་འཇུག་པར་བྱའོ།།
བོད་ཀྱི་པར་ཁང་གྲགས་ཅན་བདུན་
སྡེ་དགེའི་པར་ཁང་།
སྡེ་དགེའི་པར་ཁང་ནི་སྡེ་དགེ་རྒྱལ་རབས་བཅུ་གཉིས་པ་ཆོས་རྒྱལ་བསྟན་པ་ཚེ་རིང་གིས་སྤྱི་ལོ་ 1729 ལོར་བཞེངས་པ་དང་། སྡེ་དགེ་དགོན་ཆེན་གྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་དང་བོད་ཀྱི་པར་ཁང་ཆེན་མོ་གསུམ་གྱི་གྲས་སུ་གཏོགས། སྡེ་དགེ་རྒྱལ་པོ་རིམ་བྱོན་དང་མཁས་བའི་དབང་པོ་དུ་མས་ཐུགས་ཁུར་དང་རྒྱབ་སྐྱོར་གྱིས་པར་ཁང་དེ་རིམ་བཞིན་དར་རྒྱས་སུ་སོང་ཞིང་། རྒྱལ་པོ་རིམ་བྱོན་གྱིས་གཙོ་སྐྱོང་དང་ཁ་གསབ་དང་སྲུང་སྐྱོང་བཅས་བྱས་མཐར་ད་ལྟའི་གཞི་ཁྱོན་ཆེ་ཞིང་བཟོ་སྐྲུན་གྱི་ཁྱད་ཆོས་འབུར་དུ་ཐོན་པའི་རྣམ་པ་འདི་ཆགས་པ་ཡིན། པར་ཁང་གི་མཐོ་ལ་རྨིད་ 18 ཡོད་པ་དང། རྒྱ་ཁྱོན་ལ་རྨིད་གྲུ་བཞི་ 3880 ཡོད། པར་ཁང་ལ་ལོ་རྒྱུས་སུ་དཔར་ཤིང་ཁྲི་ 30 ལྷག་ཡོད་ཅིང་། ཉེ་རབས་གཏོར་སྐྱོན་ཕོག་སྟེ་ད་ལྟ་དཔར་ཤིང་ཁྲི་ 21.7 ལྷག་ཡོད་དེ། བོད་ཁམས་ཡོངས་ཀྱི་ཤིང་བརྐོས་་དཔར་ཤིང་ཆེས་མང་ཤོས་ཡིན། པར་ཁང་དུ་ཤིང་དཔར་ཉར་ཚགས་ཁང་དང་ཤོག་བུ་ཉར་ཚགས་ཁང་། དཔེ་ཆ་སྐེམ་ས། དཔར་ཤིང་བཀྲུ་ས། ལྷ་ཁང་། འདུ་ཁང་སོགས་ཡོད། སྡེ་དགེའི་པར་ཁང་བཞེངས་ནས་ལོ་ངོ་ 260 ལྷག་གི་རིང་དུ་དཔེ་ཆ་སྡེ་དགེའི་དཔར་མ་དག་བོད་ཡུལ་ཡོངས་སུ་ཁྱབ་པ་མ་ཟད། རྒྱ་དང་སོག་པོ་ཐ་ན་ཕྱི་རྒྱལ་དུ་ཡང་ཁྱབ། པར་ཁང་འདི་ཉིད་ལག་རྩལ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་དང་དཔར་ལེགས་པ། ནང་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སོགས་ཁྱད་ཆོས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི་ནང་ཀུན་དུ་སྙན་གྲགས་ཤིན་ཏུ་ཆེ། 1996 ལོར་ཀྲུང་ཧྭ་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་རྒྱལ་སྲིད་སྤྱི་ཁྱབ་ཁང་གིས་རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་རིག་དངོས་གཙོ་གནད་སྲུང་སྐྱོང་ལས་ཁུངས་སུ་གཏན་འཁེལ་བྱས།
སྐྱེ་བ་སྔ་ཕྱི་
འདོད་པ་གཉིས་པ་ལ་རྒོལ་བ། རྣམ་ཤེས་ནི་མིའི་ཀླད་པ་ནང་གི་བེམ་པོ་ཞིག་གི་འགུལ་སྤྱོད་དང་དེའི་ནུས་པ་ཞིག་ལ་ཟེར་ན། དེ་ཡང་མངོན་སུམ་དང་འགལ་ཏེ། ཨ་རིའི་ཧྥོ་ཅོ་ནེ་ཡ་གླིང་གི་བྱིས་པ་ཨན་ཏི་ལོས་ཞེས་པ་སྐྱེས་ཙམ་ཉིད་ནས་ཀླད་ཆེན་གཏན་མེད་དེ། སྨན་པ་རྣམས་ཀྱིས་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ནས། བྱིས་པ་དེ་ཇི་སྲིད་འཚོའི་བར་དུ་གད་མོ་དགོད་མི་སྲིད་ལ། ཤིན་ཏུ་སྟབས་ལེགས་ཀྱང་གཟའ་འཁོར་འགའ་ཞིག་ལས་ཕན་ལ་འཚོ་མི་སྲིད་ཅེས་ཟེར་རོ།། འོན་ཀྱང་བྱིས་པ་དེ་ལོ་ལྔའི་བར་དུ་འཚོ་བར་གྱུར་ཅིང་། བརྙན་འཕྲིན་གྱི་ལྟད་མོ་བལྟས་ཏེ་གད་མོ་དགོད་པར་བྱེད་དོ།། སྨན་པ་ཚོས་སླར་ཡང་བརྟགས་པས་ཁོའི་ཀ་ལའི་ནང་དུ་ཆུ་ཙམ་ལས་ཀླད་ཆེན་དངོས་ད་དུང་སྨིན་མི་འདུག ཀ་ལའི་ཀླད་པ་ནི་ཤ་སྐྲན་ཙམ་ལས་ཅི་ཡང་མི་འདུག་པས་མགོ་ཡོད་ཀླད་མེད་ཀྱི་མི་མཚན་ཉིད་པ་ཞིག་ཏུ་སྣང་ཟེར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་ད་རུང་ཡང་དཔེ་མཚོན་གྱི་སྐོར་ཧ་ཅང་མང་བས་ཞིབ་དུ་ཤེས་པར་འདོད་ཚེ། མཁན་ཆེན་ཚུལ་ཁྲིམས་བློ་གྲོས་ཀྱི་༼གསུང་རྩོམ།༽སྐྱེ་བ་སྔ་ཕྱིའི་རྣམ་གཞག་སྲིད་པ་གསལ་བའི་མེ་ལོང་ལ་གཟིགས་པར་འཚལ།།
བོད་ཀྱི་པར་ཁང་གྲགས་ཅན་བདུན་
བླ་བྲང་གི་པར་ཁང་།
བླ་བྲང་བཀྲ་ཤིས་འཁྱིན་ནི་ཀན་སུའུ་ཞིང་ཆེན་ཀན་ལྷོ་ཁུལ་བསང་ཆུ་རྫོང་དུ་ཆགས་ཤིང་། ཀུན་མཁྱེན་འཇམ་དབྱངས་བཞད་པ་སྐུ་ཕྲེང་དང་པོས་སྤྱི་ལོ་ 1709 ལོ་སྟེ་བོད་རབ་བྱུང་བཅུ་པའི་ས་གླང་ལོར་ཕྱག་བཏབ་པ་དང་། ད་ལྟའི་བར་དུ་ལོ་ངོ་སུམ་བརྒྱ་ལྷག་གི་ལོ་རྒྱུས་ལྡན། བླ་བྲང་དགོན་པ་ནི་དགོན་སྡེ་གྲགས་ཅན་ཞིག་ཡིན་པ་ཟད་ཤེས་བྱ་ཁྱབ་སྤེལ་བྱེད་སའི་སློབ་གྲ་སྣ་འཛོམས་ཅན་ཞིག་ཀྱང་ཡིན་ལ། མདོ་སྨད་ཀྱི་རིག་གནས་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ལྟེ་གནས་ཀྱང་ཡིན། བླ་བྲང་དགོན་པའི་པར་ཁང་ནི་སྤྱི་ལོ་ 1761 ལོར་ཀུན་མཁྱེན་འཇམ་དབྱངས་བཞད་པ་དཀོན་མཆོག་འཇིགས་མེད་དབང་པོས་བཞེངས་པ་ཡིན། དུས་རབས་བཅོ་བརྒྱད་པའི་དུས་མཇུག་ཏུ་པར་ཁང་གི་གཞི་ཁྱོན་ཅུང་ཆེན་པོར་ཆགས་པ་དང་། དཔར་བརྐོ་དང་པར་སྐྲུན་གྱི་ལས་རིགས་ཆ་ཚང་ཡང་ཆགས།  འཇམ་དབྱངས་བཞད་པ་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་བྱོན་གྱིས་དཔར་བརྐོའི་ལས་ཀ་རྩ་འཛུགས་བྱས་ཏེ། 1958 ལོའི་བར་དུ་དཔར་ཤིང་ཁྲི་ 7 ལྷག་ཡོད་པ་དང་། དེར་རྗེ་ཙོང་ཁ་པ་ཆེན་མོའི་གསུང་རྩོམ་དང་རྗེ་ཙོང་ཁ་པའི་སློབ་མའི་གསུང་རྩོམ་གྱི་དཔར་ཤིང་ཁྲི་2ཙམ་ཡོད། ཀུན་མཁྱེན་འཇམ་དབྱངས་བཞད་པ་སྐུ་ཕྲེང་དང་པོའི་གསུང་རྩོམ་དཔར་ཤིང་ 6000 ལྷག་དང་། ཀུན་མཁྱེན་འཇམ་དབྱངས་བཞད་པ་སྐུ་ཕྲེང་གསུམ་པའི་གསུང་རྩོམ་གྱི་དཔར་ཤིང་སུམ་བརྒྱ། སྐུ་ཕྲེང་བཞི་པའི་གསུམ་རྩོམ་གྱི་དཔར་ཤིང་ 1700 ལྷག  བླ་བྲང་བཀྲ་ཤིས་འཁྱིམ་གྱི་མཁས་པ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱི་གསུམ་རྩོམ་དང་དཔེ་རིགས་གཞན་དག་སོགས་ཁྱོན་དཔར་ཤིང་ཁྲི་ 3 ལྷག་ཡོད།
སྐུ་འབུམ་དགོན་པའི་པར་ཁང་།
སྐུ་འབུམ་དགོན་པ་ནི་མཚོ་སྔོན་གྱི་ཙོང་ཆུ་རྫོང་དུ་ཆགས་ཤིང་སྤྱི་ལོ་ 1379 ལོར་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་གསུམ་པ་བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོའི་ཞལ་བཀོད་ལྟར་ཆོས་རྫེ་འོད་ཟེར་རྒྱ་མཚོས་ཕྱག་བཏབ། ཕྱིས་རིམ་གྱིས་རྒྱ་བསྐྱེད་ནས་བར་སྐབས་གྲ་ཚང་བཞིར་འཕེལ་རྒྱས་བྱུང་ཤིང་། མིང་ཆ་ཚང་ལ་སྐུ་འབུམ་བྱམས་པ་གླིང་ཞེས་འབོད། སྐུ་འབུམ་དགོན་པ་ནི་རྫེ་ཙོང་ཁ་པ་ཆེན་པོ་བློ་བཟང་གྲགས་པ་སྐུ་འཁྲུངས་ཡུལ་ཡིན། སྐུ་འབུམ་དགོན་པའི་པར་ཁང་ནི་ཡེ་ཤེས་ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོ་མཆོག་གིས་སྤྱི་ལོ་ 1827 ལོར་བཞེངས། དེའི་རྫེས་སུ་མུ་མཐུད་དུ་རྒྱ་བསྐྱེད་དང་འཕེལ་རྒྱས་སོང་ནས་དཔར་བརྐོ་ཁང་དང་པར་ཁང་། དཔར་ཤིང་ཁང་། ཤོག་ཉར་ཁང་། དཔར་ཤིང་བཀྲུ་ས།དཔེ་ཁང་བཅས་ཀྱི་གཞི་ཁྱོན་ཆགས། སྐུ་འབུམ་དགོན་པའི་དཔར་ཤིང་ནི་མཁྲེག་ཅིང་ཞིབ་པའི་ཤིང་སྟག་པར་ལས་སྣོན་བྱས་ཏེ་བྱུང་པ་དང་དཔར་ཤིང་གི་དབྱིབས་ཡུལ་གཞན་དག་དང་འདྲ། སྤྱི་ལོ་ 1823 ལོར། ཡེ་ཤེས་ཐུན་བསྟན་རྒྱ་མཚོ་མཆོག་གིས་ལྷ་རམས་པའི་དམ་བཅའ་བཞག་རྗེས་སྐུ་འབུམ་དགོན་གྱི་ཁྲི་རབས་བཞི་བཅུ་ཞེ་བདུན་པར་བཞུགས། དེའི་སྐབས་སུ་ལྷ་ས་དང་ཅོ་ནེ་དང་སྡེ་དགེ་སོགས་ཀྱི་དཔར་མ་གཞིར་བཟུང་སྟེ་རྗེ་ཡབ་སྲས་གསུམ་གྱི་གསུང་རྩོམ་ཆ་ཚང་ཁྱོན་པར་དཔར་ཤིང་ཁྲི་ 1 སྟོང་ 5 ལྷག་དཔར་དུ་བརྐོས་ཤིང་པར་བསྐྲུན་མཛད།  གཞན་ད་དུང་མཁས་གྲུབ་དམ་པའི་གསུང་རྩོམ་དང་རྣམ་ཐར།  སྐར་རྩིས།  གསོ་རིག ལོ་རྒྱུས།  དམངས་ཁྲོན་གཏམ་རྒྱུད་སོགས་རིག་ཚན་དུ་མའི་དཔེ་ཆ་འབོར་ཆེན་གྱི་དཔར་ཤིང་བཟོ་སྐྲུན་གནང། དཔེ་ཆ་དེ་དག་ཚང་མ་སྤྱིར་བཏང་དུ་དབུ་ཅན་ཡིན་པ་དང་ཡིག་ཚོན་ནག་པོ་ཡིན་ན་ཡང་། གསུང་རྩོམ་རེ་འགའ་ནི་གསེར་དངུལ་ལམ་གཡུ་བྱུར་སོགས་རྒྱུ་ཆ་རྩ་ཆེན་ཞིབ་བུར་བརྡུང་སྟེ་ཆུ་རུ་བྲིས་པ་དང་མང་ཆེ་ཤོས་དབུ་ཅན་གྱི་ཕྱག་བྲིས་རྐྱང་རེད། སྐུ་འབུམ་པར་ཁང་གི་དཔེ་ཆའི་ཡི་གེ་བྲིས་པ་གཙང་ཞིང་སྤུས་དག ཡིག་གཟུགས་མཛེས་ལ་ཞིབ་ཚགས་ཆེ་བ་སོགས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པ་ན་ཤིང་དཔར་དཔེ་ཆ་ལས་མཆོག་གྱུར་ཡིན།   ད་ལྟ།  སྐུ་འབུམ་དགོན་ནི་མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་གྱི་གནའ་ཤུལ་གྲགས་ཅན་དང་རྒྱལ་ཡོངས་རིག་དངོས་གཙོ་གནད་སྲུང་སྐྱོང་ལས་ཁུངས་ཡིན།
ར་རྒྱ་དགོན་པའི་པར་ཁང་།
ར་རྒྱ་དགོན་པ་ནི་མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་མགོ་ལོག་ཁུལ་རྨ་ཆེན་རྫོང་ར་རྒྱ་ཤང་དུ་ཆགས་ཤིང་། མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་གྱི་དགེ་ལུགས་པའི་དགོན་སྡེ་གྲགས་ཆེན་ཞིག་ཡིན། སྤྱི་ལོ་ 1726 ལོར་རྒྱལ་མཚན་འོད་ཟེར་ཉིད་ཀྱིས་ཕྱག་བཏབ། ར་རྒྱ་དགོན་པའི་པར་ཁང་ནི་སྤྱི་ལོ་ 1811 ལོར་ཤིང་བཟའ་བློ་བཟང་དར་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ་ཉིད་ཀྱིས་བཞེངས་པ་ཡིན། བཀའ་བསྟན་སྡེ་དགེའི་དཔར་མ་གཞིར་བཟུང་སྟེ་དགོན་པ་ཕྱི་ནང་གི་ཡིག་གཟུགས་ལ་མཁས་པ་ 75 དང། ཞུ་དག་པ་ 10 གདན་དྲངས་ཏེ། བཀའ་བསྟན་གསེར་བྲིས་མ་བཞེངས། ཡང་བཀའ་བསྟན་སྡེ་དགེའི་དཔར་མ་གཞིར་བཟུང་སྟེ་བརྐོ་བཟོ་88དང་དགོན་པ་རང་གི་ཡིག་གཟུགས་ལ་མཁས་པ་ 30 ལྷག་གདན་དྲངས་ཏེ་སྤྱི་ལོ་ 1816 ལོར་མགོ་བརྩམས་པ་དང་། 1820 ལོར་མཇུག་སྒྲིལ་ཏེ་ཤིང་དཔར་ཁྲི་གསུམ་བརྐོས།
ལྷ་སའི་ཞོལ་པར་ཁང་གསར་བ།
ལྷ་སའི་ཞོལ་པར་ཁང་གསར་པ་ནི་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་བའི་སྐུ་རིང་དུ་ཕོ་བྲང་པོ་ཏ་ལའི་ཞོལ་གྱི་ཤར་ངོས་སུ་བཞེངས་ཤིང་མཚན་ལ་དགའ་ལྡན་ཕུན་ཚོགས་གླིང་གསོལ།  ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པའི་སྐབས་སུ་པར་ཁང་འདིར་ཡང་བསྐྱར་ཞིག་གསོ་བྱས་པ་དང་ལྷན་དུ། བཀའ་བསྟན་ཆ་ཚང་གི་དཔར་བརྐོས་པ་དང་དབུས་གཙང་དང་མདོ་སྨད་ཀྱི་གསུང་རྩོམ་དང་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་མང་པོ་ཡང་བརྐོས།   དཔེ་ཆ་དེ་དག་ཉར་ཚགས་བྱ་ཆེད་ཕོ་བྲང་པོ་ཏ་ལའི་ཞོལ་གྱི་ནུབ་ངོས་སུ་ཁང་མིག་ 80 ཅན་གྱི་པར་ཁང་ཞིག་ཀྱང་བཞེངས། བོད་ཡུལ་གྱི་དགོན་སྡེ་ཁག་ཏུ་པར་ཁང་བཙུགས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ་དཔར་བརྐོ་ལག་རྩལ་དང་ཤོག་བཟོ་ལག་རྩལ་མུ་མཐུད་དུ་འཕེལ་རྒྱས་སུ་སོང་ཞིང་།  བོད་ཡིག་དཔེ་ཆའི་རྣམ་པ་དང་པར་ངོས།  སྤུས་ཚད་སོགས་ལ་ཚད་གཞི་གཅིག་གྱུར་ཅིག་ཆགས་ཡོད་དེ།  དེས་བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་རིག་གནས་ཤུལ་བཞག་གི་སྲུང་འཛིན་དང་དར་སྤེལ་ལ་ནས་བ་གལ་ཆེན་ཐོན་ནོ།།  །།
སྟག་འབུམ་རྒྱལ།
བོད་ཀྱི་དེང་རབས་སྒྲུང་གཏམ་པ། ༡༩༦༦ལོར་མདོ་སྨད་མང་རའི་ཡུལ་དུ་སྐྱེས།  ༡༩༨༨ལོ་ནས་༡༩༩༠ལོའི་བར་ནུབ་བྱང་མི་རིགས་སློབ་གླིང་དུ་ཟབ་སྦྱོང་བྱས།ད་ལྟ་མང་རྫོང་མི་རིགས་སློབ་འབྲིང་གི་དགེ་རྒན་ཡིན། ཀྲུང་གོའི་རྩོམ་པ་པོ་མཐུན་ཚོགས་ཀྱི་ཚོགས་མི་དང་། མཚོ་ལྷོ་ཁུལ་རྩོམ་པ་པོ་མཐུན་ཚོགས་ཀྱི་རྒྱུན་ལས་ལས་འཛིན་པའི་འགན་ཁུར་ཡོད།
བྱ་དགའ།
སྐབས་གཉིས་པ་དང་བཞི་བ་དང་ལྔ་བའི“སྦྲང་ཆར་བྱ་དགའ”དང་། མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་གྱི་སྐབས་བཞི་བ་དང་ལྔ་བའི་ཕུལ་བྱུང་རྩོམ་རིག་བྱ་དགའ།  རྒྱལ་ཡོངས་སྐབས་གཉིས་བའི་གངས་རྒྱན་བུམ་པའི་རྩོམ་རིག་བྱ་དགའ།  མཚོ་སྔོན་པོ་རྩོམ་རིག་བྱ་དགའ(རྒྱ་ཡིག)སོགས་ཐོབ།
བརྩམས་ཆོས་གཙོ་བོ།
སྒྲུང་རིང་། ལྷིང་འཇགས་ཀྱི་རྩྭ་ཐང་། རྒུད།
སྒྲུང་འབྲིང་། ཁྱི་དང་བདག་པོ། ད་དུང་གཉེན་ཚན་དག
དེ་མིན་སྔ་ཕྱིར《སྦྲང་ཆར།》དང《བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་སྒྱུ་རྩལ།》སོགས་སུ་སྒྲུང་གཏམ་ཐུང་འབྲིང་རིང་གསུམ་༧༠ལྷག་སྤེལ།སྒྲུང་ཐུང《དགེ་རྒན་ཝང་ལགས།》དང《ཉིན་གཅིག་གི་ཆོ་འཕྲུལ།》《ཉི་མ་ནུབ་རི་ཡོལ་དུས།》བཅས་རྒྱ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཏེ《མི་རིགས་རྩོམ་རིག》སོགས་སུ་སྤེལ་ཅིང༌།དེ་ལས《ཉིན་གཅིག་གི་ཆོ་འཕྲུལ།》ཞེས་པ་ཧྥ་རན་སེའི་སྐད་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར།སྒྲུང་རིང《རྣམ་ཤེས།》ལ་སྐབས་གཉིས་པའི“སྦྲང་ཆར་རྩོམ་རིག་གི་བྱ་དགའ”ཐོབ།༡༩༩༩ལོར་སྒྲུང་རིང《ལྷིང་འཇགས་ཀྱི་རྩྭ་ཐང༌།》（《རྣམ་ཤེས》བཟོ་བཅོས་བརྒྱབ་རྗེས་ཀྱི་མིང）ཞེས་པ་དཔེ་དེབ་ཏུ་བསྐྲུན་ཅིང༌།ལོ་དེར་མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་གྱི་སྐབས་བཞི་པའི་རྩོམ་རིག་གསར་རྩོམ་གྱི་བྱ་དགའ་ཐོབ།།
ཚུལ་ཁྲིམ་རྒྱ་མཚོ་
ཚུལ་ཁྲིམ་རྒྱ་མཚོ་(1816 - 1837),ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ 10
རི་དྭགས།
རི་དྭགས་ནི་རི་ལ་བཏགས་པ་བཞིན་དུ་རི་ལ་འཚོ་བས་ན་ཟེར་ལ། སྒྲའི་ལྕི་ཡང་དང་བརྗོད་ལུགས་དབང་གིས་སྔོན་འཇུག་གི་ཕོ་ཡིག་བ་ཉིད་དོར་བ་དང་། ཡི་གེའི་སྡེབ་སྦྱོར་ལུགས་ཀྱི་དབང་གིས་ཏ་ཡང་དར་བསྒྱུར་བ་དང་། སྔོན་འཇུག་དང་མིང་གཞི་གཉིས་སོ་སོར་དབྱེ་བར་ཝ་ཟུར་བཏགས་པར་དཔའ་རིས་སངས་རྒྱས་ནས་གསུངས།
མཁས་གྲུབ་རྒྱ་མཚོ་
མཁས་གྲུབ་རྒྱ་མཚོ་(༡༨༣༨ –པོ་ཏ་ལ ༡༨༥༦),ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ 11.
དགེ་འདུན་གྲུབ།
དགེ་འདུན་གྲུབ་ནི་བོད་ཀྱི་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ཡིན་ཞིང་ཁོང་ནི་སྤྱི་ལོ་༡༣༩༡ལོར་འཁྲུངས་ཞིང་སྤྱི་ལོ་༡༤༧༤ལོར་སྐུ་གཤེགས་པ་རེད།
རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་བྱོན།
སྲིད་གསུམ་འགྲོ་བའི་མགོན་སྐྱབས་གངས་ཅན་བོད་ཀྱི་ལྷ་སྐལ་འཕགས་མཆོག་ཕྱག་ན་པདྨོ་ཉིད། མདོ་རྒྱུད་བསྟན་བཅོས་དུ་མ་དང༌། ལྷག་པར་བཀའ་ཆེམས་ཀ་ཁོལ་མ་དང༌། མ་ཎི་བཀའ་འབུམ་སོགས་སྔོན་ བྱོན་ཆོས་རྒྱལ་མེས་དབོན་དམ་པ་ཚོས་ལུང་གིས་ཡང་ཡང་བསྔགས་པ་རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་བྱོན་ནི། ལུས་ཅན་འགྲོ་བ་སྤྱི་དང༌། སྒོས་གངས་ཅན་བོད་ཀྱི་ཞིང་ཁམས། ཐུབ་བསྟན་སྤྱི་དང་ཡང་སྒོས་རི་བོ་དགེ་ལྡན་པ། ལྷག་དོན་དཔལ་ལྡན་འབྲས་དཀར་སྤུངས་པའི་ཆོས་སྡེ་བཅས་ལ་གཟིགས་པ་དུས་ལས་གཡོ་བ་མེད་པའི་མཛད་པ་ དང་འཕྲིན་ལས་བཟང་པོས་ཡོངས་སུ་བསྐྱངས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་རྨད་དུ་བྱུང་བ་ཤིན་ཏུ་འགངས་ཆེ་བས་མཐའ་ དག་པ་བརྗོད་པས་མི་ལང་ཡང༌། འདིར་སྐུ་རབས་ཕྲེང་བ་རིམ་བྱུང་གི་རྣམ་པར་ཐར་པ་འོལ་སྤྱི་ཙམ་བརྗོད་པར་ འདོད་དེ། དེ་ཡང་དབུས་འགྱུར་རྒྱ་གར་འཕགས་ཡུལ་དུ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་རྣམ་སྤྲུལ་གྲགས་ཆེ་བ་སོ་དྲུག་དང༌། བོད་རྗེ་ཆོས་རྒྱལ་གྲགས་ཆེ་བ་བཅུ།པཎ་གྲུབ་གྲགས་ཆེ་བ་བཅོ་ལྔ་སོགས་སྐུ་རབས་སྔོན་གྱི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ཤིན་ཏུ་ འགངས་ཆེ་བ་ནི་གཞན་དང་གཞན་དུ་ཤེས་པར་བྱ་ཤིང༌། འདིར་དེ་དག་གི་སྐྱེ་ཕྲེང་ཕྱི་མ་འཛིན་པའི་རྗེ་དགེ་འདུན་གྲུབ་པ་ནས་ཉེ་བར་བཟུང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ངག་ དབང་བློ་བཟང་བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོའི་བར་གྱི་སྐུ་རབས་ཕྲེང་བ་རིམ་བྱོན་གྱི་རྣམ་ཐར་རགས་ཙམ་བརྗོད་ན།
མོག་མོག་
མོག་མོགནི་རླངས་བཙོས་བྱས་པའི་ཁ་ཟས།
མོག་མོག་ལ་རིགས་མི་འདྲ་བ་ཡོད་ཅིང་། གཙོ་བོ་ནི་ཤ་ཡོད་དང་ཤ་མེད་གཉིས་སུ་ཕྱེ་ཆོག ཤ་ཡོད་མོག་མོག་ནི་གཡག་ཤ་དང་གླང་སོགས་ཤ་ཆེན་རིགས་དྲོ་བ་ཆེན་ཞིང་། བྱ་ཤ་སོགས་ཀྱང་བཀོལ་རུང་། གོང་གི་ཤ་རིགས་གང་ཞིག་ཞིབ་མོར་བཙག་ཏེ་སྨན་སྣ་དང་སྣུམ་ཙོང་དང་པ་ལག་སོགས་ཚལ་རིགས་ཉུང་ཙམ་བཅས་གྲ་སྒྲིག་བཟོ་དགོས། གྲོ་ཕྱེ་ཆུ་ཚོད་གཅིག་གི་སྔོན་ནས་བརྫིས་ཏེ་སྣོད་ཆས་ཤིག་གི་ནང་དུ་ཁ་བཅད་རྒྱག་ནས་བཞག་དགོས། དེ་ནས་མོག་མོག་བཟོ་སྟངས་ནི་ གྲོ་ཕྱེ་དུམ་བུ་ཆུང་ངུ་པག་ཚད་ཆེ་ཆུང་གཅིག་པ་རྒྱག་དགོས་ལ། དེ་ནས་པག་ཚད་དེ་དག་རེ་རེ་བཞིན་ལག་གིས་བསྒྲིལ་ནས་རིལ་རིལ་བཟོས་ཏེ་གནོན་ནས་ལེབ་ལེབ་བཟོ། དེ་ནས་རྒྱུགས་རིལ་གྱིས་མཐའ་ནས་གནོན་ཏེ་ལེབ་ལེབ་བཟོས་རྗེས་མང་ཉུང་རན་པའི་ཤ་བླུགས་ཁ་ཟུམ་དགོས། ཁ་ཟུམ་སྟངས་མི་འདྲ་བ་གཉིས་ཡོད་ཅིང་། གཅིག་ནི་མོག་པགས་མཐའ་ནས་གཡོན་ལ་སྐོར་ནས་ལྟེབས་བརྩེགས་རྒྱག་དགོས། མོག་མོག་འདིའི་དབྱིབས་ནི་ཟླུམ་པོར་འགྱུར། ཡང་གཞན་དེ་ནི་སིལ་མོར་མི་བྱེད་པར་མོག་པགས་སྣེ་གཉིས་ཕན་ཚུན་སྦྱར་ཏེ་ཟླ་བ་ཕྱེད་པ་ལྟ་བུ་བཟོས་རྗས་སྣེ་གཉིས་ནང་དུ་བཀུག་དགོས། མོག་བཀྲག་ནང་དུ་སྣུམ་ཅུང་ཟད་བྱུག་དགོས། དེ་ནི་མོག་པགས་མི་འབྱར་བའི་ཆེད་དུ་རེད། མོག་མོག་མེ་ཐབ་ཏུ་མེ་ཚ་དོད་སྙོམས་པ་བྱས་ནས་སྐར་མ་བཅོ་ལྔ་ཙམ་བཙོ་དགོས། ད་གཟོད་མོག་མོག་ཟ་ཆོག་པ་ཡིན།
==
ཀི་རིལ་གྱི་ཀ་ཁ།
ཀི་རིལ་གྱི་ཀ་ཁ་ཨུ་རུ་སུ་སོག་ཡུལ་སོགས་ཀྱི་ཀ་ཁ་ཡིན་ནོ། ཡེ་ཥུའི་རྟེན་པའི་གྲྭ་པ་ཀི་རིལ་མེ་ཧྥོ་དི་བཅས་ཀྱིས་ཟོས་སོ།
བོད་ཀྱི་སྐད་ཡིག།
སྤྱི་བཤད།
འཛམ་གླིང་འཁོར་མོ་ཡུག་འདི་བདག་བཟུང་བྱེད་བཞིན་པའི་མི་རིགས་དང་རྒྱལ་ཁབ་དེ་དག་གི་སྐད་རིགས་དང་ཡི་གེ་ལ་ཡུལ་དེ་ཚོའི་ལོ་རྒྱུས་དང་དཔགས་པའི་ཉམས་ཞིབ་པ་ཚོས་ཞིབ་དཔྱད་བྱས་པ་ལས་བྱ་རྒྱུ་མང་བའི་དུས་རབས་འདིར། ཁོ་བོས་ཀྱང་སྟེས་དབང་ཞིག་གིས་རྟོག་འཆར་ཐུང་ངུ་ཞིག་གླེང་ན་འདོད། ལོ་རྒྱུས་གཏིང་ཟབ་ལ་ཕུ་ཐག་རིང་བ། ཡར་རབ་ཤེས་ཡོན་གྱིས་ཕྱུག་པའི་བོད་གངས་ཅན་པའི་ཞིང་འདིར་མི་ལོ་སྟོང་ཕྲག་དུ་མའི་ཡར་སྔོན་ནས་གླེགས་བམ་གྱི་བྲག་རི་བརྩིགས་ཡོད་པའི་འབེལ་གཏམ་རྣམས་དེང་དངོས་གཙོ་ཚན་རིག་གི་ལམ་ནས་བདེན་ཁ་ཡང་ཡང་སྟེར་གྱིན་པར་མ་ཚད། དཔེ་མཚོན་ཆུང་ངུ་ཞིག་གླེང་ན་ཡུལ་གཞན་ཤར་གླིང་ཨེ་ཤ་ཡའི་ས་བབ་ཆགས་སྟངས་སྐོར་གྱི་མཁས་པ་སུས་ཀྱང་བཞེད་མ་མྱོང་བའི་གཏམ་རྒྱུད་ཅིག་སྟེ། མི་ལོ་ཉིས་སྟོང་གོང་ཙམ་དུ་བོད་ཡུལ་རྣམས་ཆུས་ཁེངས་ཡོད་པ་དང་། དེ་ནས་གློ་བུར་ས་འགུལ་རྒྱུག་པ་ལྟར་ཆུ་རྣམས་གང་ཞིག་ཏུ་ཐིམས་རྗེས་བོད་དེ་མཐོ་སྒང་དུ་བུད་སོང་བ་འདྲ་བའི་ང་ཆེ་ང་བཙན་གྱི་གསུང་འབུམ་དང་ཡིག་ཚང་སོགས་སུ་བསྐྱར་གླེང་ཡང་གླེང་བརྒྱ་ཕྲག་འགའ་བྱས་ཡོད་ཀྱང་། ལོ་ངོ་འདི་དག་གི་རིང་དངོས་ཁམས་ཚན་རྩལ་གྱི་མཐོ་རླབས་ཉིན་རེ་ནས་ཉིན་རེར་གནའ་བོའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱིས་ཕྱུག་པའི་ཡུལ་ལུང་དེ་དག་ལ་འཕྱུར་རྗེས། ད་གཟོད་རང་རེའི་མེས་པོའི་ཡུལ་གྲུ་འདིར་ལོ་ངོ་ཆིག་ཁྲིའི་གོང་གི་དུད་འགྲོའི་དུས་སྒྲོམ་དང་། མི་ལོ་སྟོང་ཕྲག་ལྔ་དྲུག་གོང་གི་མིའི་རྐང་རྗེས་དང་ཤིང་ལོའི་རྗེས་སོགས་དང་། མི་ལོ་སྟོང་ཕྲག་གསུམ་བཞིའི་གོང་གི་རྡོ་བརྐོས་ཡིག་རིགས་སོགས་ས་སྟེང་དུ་བུད་དང་འབུད་བཞིན་ཡོད་སྟབས་ཉིན་ཞིག་འགོ་མཇུག་ཆ་ཚང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་སྒྲོམ་བུ་ཞིག་འཛམ་གླིང་གི་སྐྱེ་བོ་ཡོངས་ཀྱི་སྤྱན་ལམ་དུ་དོན་མི་སྲིད་པ་མ་རེད། སྐབས་དེར་ང་ཆེ་ང་བཙན་གྱི་གསུངས་རབས་གླེགས་བམ་དེ་དག་གད་སྙིགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་རི་ཙམ་འགྱུར་རྒྱུ་ཐེ་མི་ཚོམ། དེ་ནི་ལས་འབྲས་ཀྱིས་མཛུབ་མོ་སྐོར་བཞིན་པས་རེད་ལ། སྔོན་གཤེགས་རིག་འཛིན་རྣམས་ཀྱི་བཀའ་ལུང་ལ་སླུ་བ་མེད། བདེན་པ་ནི་ནམ་ཞིག་བདེན་པར་ལས་གཡོལ་ས་མེད་པས་རེད། ངན་ལོབ་ཏུ་སོང་བའི་བསྐྱར་གླེང་ཡང་གླེང་དེ་དག་ལས་ཆེས་ཉེས་ཁ་ཆེ་བ་ཞིག་ནི་མི་ལོ་སྟོང་ཕྲག་ལྔ་དྲུག་གི་ལོ་རྒྱུས་ལྡན་པའི་བོད་གངས་ཅན་ལྗོངས་འདིར་དུས་རབས་བདུན་པ་ཡན་ཆོད་ཀྱི་ང་ཚོའི་མེས་པོ་ཚོ་དམུས་ལོང་ཁྱུ་ཞིག་བསྒྲུབས་ཡོད་ལ། འཛམ་གླིང་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་དུ་འགོད་རིན་ཆོག་པའི་བོད་རྒྱལ་ཐོག་མ་གཉའ་ཁྲི་ནས་བཟུང་དཔའ་མཛངས་བློ་གྲོས་ལྡན་པའི་རྒྱལ་རབས་སུམ་བཅུའི་གྲངས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་གླེན་པ་ཁུ་ཚུར་ཙམ་རེ་བསྒྲུབས་ཡོད་པ་ནི་བཤགས་ན་དག་དཀའ་བའི་སྡིག་ཉེས་ཚབ་ཆེན་ཞིག་བསགས་པ་རེད་དྲན། སྤྱིར་རིག་པས་བརྟག་ན་མི་རིགས་ཞིག་གི་སྐད་དང་ཡི་གེའི་བྱུང་རིམ་ནི་ཐོག་མར་ཡི་གེ་བྱུང་རྗེས་དེ་ནས་སྐད་རིགས་བྱུང་བ་ནི་གཏན་ནས་མི་སྲིད་སྟབས། སྐད་རིགས་ལས་རིམ་པར་ཡི་གེའི་འཕེལ་རིམ་དར་དགོས། ཡི་གེ་གསར་གཏོད་པོ་རྣམས་ཇི་ཙམ་ལྐུག་ཀྱང་སོ་སོའི་མི་རིགས་དེའི་བརྡ་དང་ཐ་སྙད་གང་ཞིག་བེད་སྤྱོད་ཀྱི་འདུག་གཟིགས་རྗེས། དེ་ནས་དེ་དང་འཚམ་པའི་བརྡ་དང་ཡིག་རིགས་ཇི་ཞིག་བཟོས་ཡོད་པས་ལས། ཡུལ་ལུང་གཞན་ཞིག་གི་སྐད་ལ་བརྟེན་ནས་སོ་སོའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིག་བཟོས་པ་དང་ད་དུང་འགོ་མཇུག་ལྷུ་མི་འཐུག་པའི་ལྷ་སྒྲུང་དང་ཀླུ་སྒྲུང་ཡོད་ཚད་སྒྲོག་བསྡད་ན། སོ་སོར་ཡོད་པའི་རིག་གཞུང་རྩ་ཆེན་འདི་དག་མི་རིགས་གཞན་དག་ནས་ཕབས་བཤུ་དང་གཡར་པོ་བྱས་པ་ཙམ་ལས་རང་ཉིད་ནི་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྤྲང་པོ་ལག་སྟོང་ཞིག་ཏུ་སྒྲུབ་བཞིན་འདུག་པས་སྐད་གསང་སྒྲོག་པའི་སྤོབས་པ་ལྡན་མེད། གང་ལྟར་བློ་གཟུ་བོར་གནས་པའི་དཔྱད་ཞིབ་པ་དག་གིས་འདི་དང་འདི་ལྟ་བུའི་སྐོར་ལ་དཔྱད་བརྗོད་འདྲ་མིན་སྤེལ་བཞིན་ཡོད་ལ། ང་ཚོས་ཀྱང་གོ་སྐབས་དེ་དང་བསྟུན་ནས་སོ་སོའི་རྣམ་དཔྱོད་དང་དཔགས་པའི་དཔྱད་ཞིབ་བྱ་དགོས། ཉེ་བའི་ཆར་བདག་གི་གྲོགས་པོ་ཞིག་གི་རྒྱུད་འབར་མའི་མཁས་པ་ཞིག་དང་བཀའ་མོལ་ཞུ་རྒྱུའི་གོ་སྐབས་བྱུང་བས། དེ་དང་བསྟུན་འབར་མའི་ཤེས་རིག་དང་སྐད་ཡིག་གི་སྐོར་ལ་དེབ་འགའ་ཀློག་རྒྱུའི་གོ་སྐབས་ཀྱང་བྱུང་།
ཐོག་མའི་འབར་བོད་ཀྱི་འབྲེལ་བ།
འབར་མ་རྒྱལ་ཁབ་ནི་ལྷོ་ཤར་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཁོངས་སུ་ཡོད་ལ་མི་འབོར་ 60,280,000 དང་། མི་ལོ་ ༡༢༠༠༠ ལྷག་གི་ལོ་རྒྱུས་ལྡན་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཡིན། རྒྱལ་ཁབ་གཞན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སྤྱི་མཚུངས་ལྟར་འབར་མ་ཡང་དུས་ཀྱི་འགྱུར་འགྲོས་དང་བསྟུན་ནས་རིམ་པར་འགྱུར་ལྡོག་ཕྱིན་རྗེས། ད་ལྟའི་ང་ཚོས་འབོད་བཞིན་པའི་འབར་མ་ཞེས་པའི་མིང་ཐོག་ས་ནི་མཱོན་ (Mon) ཞེས་པའི་མི་རིགས་ཞིག་དང་། ཡང་ན་པྱུ་ (Pyu) ཞེས་པའི་བོད་མིའི་རིགས་ལས་ཆད་པར་འདོད་མཁན་མི་འདྲ་བ་འགའ་ཞིག་ཡོད། མཱོན་ཞེས་པའི་མི་རིགས་འདིས་ཕྱི་ལོའི་གོང་གི་ལོ་སྟེ་ ༡༥༠༠ BC ལོར་ཡས་མས་ནས་ཨེ་རཱ་ཝ་ཌི་ (Irrawaddy) ཞེས་པའི་གཙང་པོའི་རྒྱུད་དུ་གཞིས་བཟུང་ནས་ཕྱི་ལོའི་གོང་གི་དུས་རབས་བཅུ་པའི་ནང་དུ་འབར་མའི་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཡུལ་སྤྱི་ལ་དབང་སྒྱུར་བའི་འགོ་ཚུག འོན་ཀྱང་དེའི་གོང་གི་ལོ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་དགུའི་རིང་ལ་ཡུལ་སྤྱི་ལ་དབང་སྒྱུར་བའི་མི་རིགས་ཞིག་གམ་རྒྱལ་རབས་ཤིག་བྱུང་མེད་པ་འདྲ། དེ་རྗེས་ཕྱི་ལོའི་གོང་གི་དུས་རབས་དང་པོའི་ནང་དུ་བོད་སྐད་སྨྲ་བའི་འབར་མའི་མི་རིགས་པྱུ་ (pyu) ཞེས་པ་དེ་ཚོས་གོང་གི་ཨེ་རཱ་ཝ་ཌིའི་ས་ཁུལ་ཁག་བདག་བཟུང་བྱས་ཏེ་རིམ་པར་གྲོང་ཁྱེར་འགའ་ཞིག་གསར་འཛུག་བྱས། དུས་ཡུན་གང་འཚམས་རིང་ཨེ་རཱ་ཝ་ཌིའི་དབུས་ཁུལ་དུ་ཕྱི་ལོའི་དུས་རབས་དགུ་པའི་ནང་དུ་ནཱན་ཚཱའོ་ (Nanzhao) ཡིས་དབང་སྒྱུར་མ་བྱས་བར་པྱུ་ཡི་རྒྱལ་རབས་འགའ་ཞིག་བྱུང་ནས་སྟོབས་འབྱོར་དང་དབང་ཐང་ཆེན་པོ་རྒྱས་ཡོད་འདུག གོང་གི་ནཱན་ཚཱའོ་མི་རིགས་ནི་ད་ལྟའི་ང་ཚོས་འབོད་ཀྱིན་པའི་ཁམས་ཡུན་ནན་གྱི་མི་རིགས་རེད་ལ། མི་རིགས་འདིས་ཕྱི་ལོ་ ༨༤༩ ལོར་པཱ་གྷན་རྒྱལ་རབས་(Pagan Kingdom)དབུ་བཙུག་ནས་ད་ལྟའི་འབར་མའི་མངའ་རིས་ཀྱི་གཞི་ཚུགས། གང་ལྟར་གོང་གི་ཕྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་དང་པོའི་ནང་དུ་འབར་མའི་མཱོན་པ་དབང་བསྒྱུར་མཁན་གྱི་བོད་སྐད་སྨྲ་བའི་པྱུ་ཞེས་པའི་འབར་མ་ནི་བོད་རིགས་ཡིན་པ་སྨྲོས་མེད་རེད་ལ། དེ་རྗེས་པྱུ་མི་རིགས་དབང་བསྒྱུར་བའི་ནཱན་ཚཱའོ་འམ་ཡུན་ནན་མི་རིགས་ནི་བཀྲུས་ན་མ་དག་པའི་བོད་རིགས་གཙང་མ་ཞིག་རེད།
ལོ་རྒྱུས།
དུས་རབས་བདུན་པའི་གོང་ན་ཡར་ཀླུང་ཚོ་པ་རང་ལ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡི་གེ་ཞིག་མེད་ཤས་ཆེ་ཡང་སྤྱིར་བོད་མིས་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་པའི་ཡིག་རིགས་གཅིག་ཀྱང་མེད་པ་ལ་རིགས་པའི་སྒོ་དུ་མ་ཞིག་ནས་གནོད་པ་འབབ་ཅིང༌། བོད་ཀྱི་ཡིག་གཟུགས་དང་འདྲ་བ་ཙམ་ཡང་ཕན་ཚུན་སུ་ཞིག་མ་ཕྱི་བྱས་ནས་བྱུང་བར་ཤོད་དཀའ་བ་མ་ཟད། འཛམ་གླིང་ན་སྔ་ཤོས་སུ་འདོད་པའི་ཧིན་དྷུའི་ཡི་གེ་ཡང་བོད་ཀྱི་ཡི་གེ་ལ་མ་ཕྱི་བྱས་ནས་བཟོས་པ་མ་ཡིན་ཞེས་སུས་ཀྱང་ཁ་ཚོན་གཅོད་པར་དཀའ་སྟེ། ཧིན་དྷུ་པས་བོད་ནི་དབང་ཕྱུག་གི་ཞིང་ཁམས་སུ་ཁས་ལེན་ཅིང་བྱེད་པོ་ཉེར་བཞིའི་ནང་ནས་དབང་ཕྱུག་ནི་ཡི་གེའི་བྱེད་པོར་ཁས་ལེན་པས་བོད་ཀྱིས་བཟོས་པའི་ཡི་གེ་ལ་དབང་ཕྱུག་གིས་བཟོས་པ་ཞེས་བཤད་སྲིད་དེ།  རྒྱ་གར་དུ་ཆུ་བོ་གྲགས་ཅན་གངྒཱ་ཟེར་བ་བོད་ནས་བབས་པ་ཡང་དབང་ཕྱུག་གི་རལ་པ་ནས་བབས་པར་བཤད་པའི་ཕྱིར་རོ། གནའ་བོའི་བོད་ཡིག་དེ་གང་ཡིན་སྙམ་ན། དེ་ནི་ཆེས་གདོད་མའི་སྐབས་སུ་བོད་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱི་དྲན་གྱི་རྟགས་རྡོ་དང་ཤིང་ལ་རི་མོར་བཏབ་པ་ནས་རིམ་བཞིན་འཕེལ་རྒྱས་བྱུང་བའི་ཡིག་རྒས་རྨར་ཡིག་ཅེས་པ་དེ་ཡིན་ལ། ཡིག་རྒས་ཞེས་པ་ནི་ཆེས་ཡ་ཐོག་གི་ཡི་གེ་ཡིན་པས་ན་ཡིག་རྒས་དང༌། རྨར་ཡིག་ཅེས་པ་ནི་དམར་ཡིག་སྟེ་ཁ་དོག་གི་ཆ་ནས་ཟངས་ཡིག་གམ་ཟངས་ཡུལ་གྱི་ཡི་གེ་ཞེས་པའི་དོན་ཡིན་ན་ཆོག་སྟེ། དེ་ཡང་ལོ་གྲངས་ཞིབ་པར་བརྗོད་པར་དཀའ་ཡང་གཉའ་ཁྲི་ནས་ཀྱང་རྩིས་པའི་ཆེས་ཡ་ཐོག་གི་དུས་སུ་བོད་འདིར་སྲོང་བཙན་གྱི་སྐབས་ལྟར་གཅིག་གྱུར་གྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་བྱུང་ཞིང་རྒྱལ་པོའི་མིང་ལ་གནོད་སྦྱིན་ནག་པོ་དང༌།  ཡུལ་གྱི་མིང་ལ་ཟངས་ཡུལ་ཞེས་འབོད་པ་ལས་བོད་ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་མ་བྱུང༌། དེས་ན་ཟངས་ཡུལ་གྱི་ཡི་གེ་ལ་ཟངས་ཡིག་ཅེས་འབོད་སྲིད་དེ།     བོད་ཡུལ་གྱི་ཡི་གེ་ལ་བོད་ཡིག་ཅེས་འབོད་པ་བཞིན་ནོ། ཡང་ན་རྨར་ཡིག་ཅེས་པའི་རྨ་འདི་ཨ་མྱེས་རྨ་ཆེན། རྨ་ཆུ་ལེབ་མོ། རྨ་ཡུལ་དར་ཐང་ཞེས་བོད་ཡུལ་སྟོད་སྨད་ཀུན་ཏུ་གནའ་ནས་ད་བར་གྲགས་ཆེ་བའི་ཡུལ་ལུང་འདིའི་མིང་སྣའི་རྨ་ཞེས་པ་འདི་དང་ཡང་འབྲེལ་བ་ཞིག་མེད་དམ་སྙམ། དུས་ཕྱིས་སྲོང་བཙན་གྱི་སྐབས་སུ་དེ་ཉིད་གཙོ་བོར་ལེགས་སྦྱར་གྱི་ནང་ཆོས་དེ་དག་བསྒྱུར་ནུས་ཐབས་ཀྱིས་བཅོས་སྒྲིག་མང་ཙམ་བྱས་ནས་དེ་ཉིད་ལག་ལེན་བསྟར་བ་ནས་བཟུང་བོད་དབུས་ཕྱོགས་སུ་རྨར་ཡིག་གི་བེད་སྤྱོད་དེ་ཙམ་མེད་པར་གྱུར།   འོན་ཀྱང་བོན་གྱི་གསུང་རབ་ཕལ་ཆེ་བ་རྨར་ཡིག་ཏུ་ལུས་ཡོད་ཅིང་དེ་ཉིད་ཞང་ཞུང་གི་ཡུལ་དུ་ཡུན་རིང་ཙམ་འཚོ་གནས་ཐུབ་ཡོད་པས་མི་ཚོས་དེ་ལ་ཞང་ཞུང་ཡིག་རྒས་དང༌།  ཞང་ཞུང་རྨར་ཡིག་ཅེས་འབོད་པ་ལས། རྨར་ཡིག་དེ་ཉིད་ཐོག་མར་ཞང་ཞུང་རང་ནས་བྱུང་བའི་སྒྲུབ་བྱེད་ཡང་དག་ཅིག་སུ་ལའང་བཤད་རྒྱུ་མེད་དོ་སྙམ།།
ས་ཁམས།
བོད་ཀྱི་ཡུལ་འདི་རི་ལུང་ཕྲེང་བསྟར་ཞིང་། ཕན་ཚུན་འགྲོ་བཞུད་དཀའ་བ།ཞིང་ཕྱུགས་ལས་རིགས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཆེ་བ་བཅས་ཀྱི་དབང་གིས། ཡུལ་གྲུ་སོ་སོའི་སྐད་ལ་ཁྱད་པར་ཅུང་ཟད་རེ་ཁད་ཀྱིས་བྱུང་ཞིང་། སྐད་ཆ་གཅིག་ཉིད་ཡུལ་ལུང་གི་རྣམ་པ་དུ་མར་གྱེས་པ་ཡིས། ད་ལྟ་ཀྲུང་གོའི་རྒྱལ་ཁབ་ནང་ཁུལ་དུ་གནས་པའི་བོད་མིའི་སྐད་ལའང་དབུས་གཙང་གི་སྐད་དང་། ཁམས་སྐད། ཨ་མདོའི་སྐད་གསུམ་བྱུང། སྐད་ཆའི་ཁྱབ་ཁོངས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་པའི་ཡུལ་རིས་དང་ཅུང་ཟད་མི་འདྲ་སྟེ། མི་རིགས་ཤིག་གི་སྤྱི་མཐུན་གྱི་སྐད་ཆ་ལ་དུས་ཀྱི་འཕེལ་འགྱུར་དང་ས་གཤིས་གནས་བབས་ཀྱི་དབང་གིས། ཡི་གེའི་བཀླག་གདངས་དང་། ཐ་སྙད། སྒྲའི་སྦྱོར་ཚུལ་སོགས་ཀྱི་ཆ་ལ་ཡུལ་གྱི་ཁྱད་པར་ཅུང་ཟད་རེ་བྱུང་བ་དེ་ལ་ཡུལ་སྐད་ཅེས་བྱ་ཕྱིར། འདིར་དེའི་དབང་དུ་བསྟུན་ན། རང་རེའི་བོད་འདིར་ཡུལ་སྐད་ཆེན་པོ་གསུམ་དུ་བྱེད་པ་སོ་སོའི་ཁྱབ་ཡུལ་ནི། ད་ལྟའི་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ཁོངས་ཡུལ་གྲུ་ཕལ་ཆེ་བ་ནི་དབུས་གཙང་སྐད་ཀྱི་ཁྱབ་ཡུལ་དང་། བོད་ལྗོངས་ཀྱི་ཆབ་མདོ་དང་། སི་ཁྲོན་གྱི་དཀར་མཛེས། ཡུལ་ནན་གྱི་བདེ་ཆེན། མཚོ་སྔོན་གྱི་ཡུལ་ཤུལ། ཀན་སུའུའི་ཅོ་ནེ། ཐེ་བོ། འབྲུག་ཆུ་བཅས་ཡུལ་ཁོར་རྒྱ་ཆེན་པོ་རུ་ཁམས་སྐད་འཆད་པ་དང་། མཚོ་སྔོན་གྱི་བོད་རིགས་ས་ཁུལ་ཕལ་ཆེ་བ་དང་། སི་ཁྲོན་རྔ་བ་ཁུལ་གྱི་ཡུལ་གྲུ་ཁག་ཅིག་དང་། ཀན་སའུའི་ཀན་ལྷོ་དང་དཔའ་རིས་སོགས་ཀྱི་ཡུལ་གྲུ་རྣམས་ནི་ཨ་མདོའི་སྐད་ཀྱི་དབང་རིས་སུ་བྱེད་ དེང་དུས་འདིར་རང་རེའི་བོད་མི་རིགས་ལ་སྤྱི་སྐད་ཅིག་གཏན་ལ་ཕབ་རྒྱུ་དེ་ཚང་མའི་མིག་མདུན་དུ་ལྷགས་པའི་དོན་དག་གལ་ཆེན་ཞིག་གམ་མི་རིགས་སྤྱིའི་མདུན་ལམ་ལ་རག་ལས་པའི་ལས་དོན་གཡོལ་ཐབས་བྲལ་བ་ཞིག་ཡིན་མོད། འོན་དེ་ད་ལྟའི་བར་དུ་རང་མི་རིགས་ཀྱི་རིག་གནས་པའི་དཔུང་ཁག་གི་ཁྲོད་དུ་ས་ཕྱོགས་རིང་ལུགས་ཀྱི་ལྟ་ཚུལ་གུ་དོགས་པོའི་རྟུལ་ཞུགས་བཟུང་ནས། ལྷ་ས་བས་ལྷ་སའི་སྐད་གནས་ལུགས་དང་མཐུན་རབས་ཀྱི་སྒྲོག་གཏམ་རི་ལྟར་སྤུངས་པ་དང་། ཨ་མདོ་བས་ཨ་མདོའི་སྐད་དག་རབས་ཀྱི་གནས་ལུགས་བྲག་ལྟར་བརྩིགས་པ། ཁམས་པས་ཁམས་པའི་སྐད་བདེ་རབས་ཀྱི་བདེན་ལུགས་སྤྲིན་ལྟར་གཡོ་བ་ལས། དོན་ངོ་མར་ས་ཕྱོགས་རིང་ལུགས་ཀྱི་དྲི་མས་མ་གོས་ཤིང་མི་རིགས་སྤྱིའི་མདུན་ལམ་ལ་ཕན་པའི་དྭངས་གཙང་གི་ཁ་བཏགས་ལྟ་བུའི་ཟོལ་མེད་པའི་ལྷག་བསམ་དང་དྲང་བདེན་མངའ་བའི་སྐད་ཆ་ཤོད་མཁན་ཉུང་ཉུང་ཡིན་
བརྡ་ཆད་གཙོ་བོ། བོད་སྤྱི་སྐད། དབུས་སྐད། ཨམ་སྐད། ཁམས་སྐད། ཨམ་སྐད་དང་ཁམས་སྐད་གཉིས་རོང་སྐད་དང་འབྲོག་སྐད་དུ་དབྱེ་ན་ལེགས་སྙམ
བོད་མི་རིགས་ནི་ཤེས་རིག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཧ་ཅང་རིང་བའི་མི་རིགས་ཤིག་ཡིན་ལ། སྐད་དང་ཡི་གེ་ནི་བོད་མི་རིགས་ཀྱི་བློ་གྲོས་ཀྱི་དྭངས་མ་དང་བླ་སྲོག་ལྟ་བུ་རེད། དེ་ན་རང་མི་རིགས་ཀྱི་སྐད་དང་ཡི་གེ་ཕུན་སུམ་ཇེ་ཚོགས་སུ་གཏོང་རྒྱུ་ནི་མི་རིགས་སྤྱི་དང་སྒོས་སུ་བོད་སྐད་ཡིག་བྱ་བའི་ལས་གནས་སྟེང་གི་དཔྱོད་ལྡན་རྣམས་ཀྱི་གཡོལ་ཐབས་མེད་པའི་འགན་འཁྲི་རེད། བོད་མི་རིགས་ཀྱི་ཤེས་རིག་གོང་འཕེལ་དང་དཔལ་འབྱོར་དར་རྒྱས་སུ་གཏོང་བར་མི་རིགས་རང་ཉིད་ཀྱི་སྐད་དང་ཡི་གེར་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ནུས་པ་ཡོད། སྐད་ཡིག་ཀྱང་སྤྱི་ཚོགས་འཕེལ་རྒྱས་ཀྱི་འགྲོས་དང་བསྟུན་ནས་སྔར་མེད་ཐ་སྙད་སྣ་ཚོགས་བྱུང་དང་འབྱུང་བཞིན་ཡོད་པ་དེ་དག་ཚན་ལྡན་གཅིག་གྱུར་གྱི་ལམ་ནས་ཁྱབ་གདལ་དུ་གཏོང་དགོས། ཆོལ་ཁ་གསུམ་གྱི་བོད་མི་ཐུན་མོང་གི་སྤྱོད་ཡུལ་དུ་གྱུར་བའི་སྤྱི་སྐད་ཅིག་གཏན་འབེབས་བྱ་རྒྱུ་དེ་བོད་མི་རིགས་འདི་ཉིད་སའི་གོ་ལའི་སྟེང་ཡུན་རིང་དུ་གནས་ཐུབ་མིན་དང་རང་མི་རིགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྒྱུན་ཡུན་རིང་དུ་བསྲིང་ཐུབ་མིན་དང་འབྲེལ་བའི་དོན་ཆེན་ཞིག་ཡིན། དེ་བས་རང་རེའི་བོད་མི་རིགས་ཀྱི་སྐད་ཆ་གཅིག་གྱུར་ཡོང་དགོས་ཚེ་གཙོ་བོ་སྒྲ་གདངས་གཅིག་གྱུར་དང་ཐ་སྙད་གཅིག་གྱུར། བརྡ་སྤྲོད་གཅིག་གྱུར། སྐད་ཀྱི་གཞི་འཛིན་ས་གཅིག་གྱུར། སྤྱི་སྐད་ཁྱབ་གདལ་གཏོང་ཐབས་བཅས་ལ་འབྲེལ་བ་ངེས་ཅན་ཡོད
སྒྲ་གདངས་གཅིག་གྱུར
མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་གྱི་ཡུལ་སྐད་སོ་སོར་ཁྱད་པར་སྣ་ཚོགས་ཤིག་ཡོད་པའི་ནང་སྒྲ་གདངས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ནི་གཙོ་བོ་ཞིག་སྟེ། དབུས་སྐད་ལ་མིང་གཞིའི་ཡི་གེར་སྔོན་རྗེས་མགོ་འདོགས་ཀྱི་ཡི་གེ་གཞན་སྦྱར་ཚེ་སྒྲ་གདངས་ཀྱི་འགྱུར་བ་མི་གསལ་ཞིང་། བྱ་དང་ཕྱ་ལྟ་བུ་ཡ་བཏགས་ཅན་གྱི་ཡི་གེ་ཁམས་དང་ཨ་མདོ་གཉིས་ཀྱི་ཀློག་སྒྲོས་དང་མི་འདྲ་བ་སོགས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཆེན་པོ་ཡོད། ཨམ་སྐད་དུ་མིང་གཞིའི་ཡི་གེ་ཀ་དང་ག་གཉིས། ཏ་དང་ད་གཉིས། འ་དང་ཨ་གཉིས་ལྟ་བུ་ལ་སྔོན་རྗེས་དང་མགོ་འདོགས་མ་ཞུགས་ཚེ་ཀློག་པའི་སྒྲ་གདངས་གཅིག་པ་དང་། གཞན་ཡང་གྲི་ལ་གྱི་དང་འགྲོ་ལ་འགྱོ་། མི་ལ་མྱི་སོགས་ཀྱི་བརྡ་ཪྙིང་གི་ཐ་སྙད་སོར་བཀོལ་ཀྱང་མང་བོ་ཡོད། ཁམས་སྐད་ལ་མིང་གཞིའི་ཡི་གེར་དབྱངས་ཨི་དང་ཨུ་གཉིས་སྦྱར་བའི་སྒྲ་འདྲ་བ་དང་། རྗེས་འཇུག་ང་དང་མ་གཉིས་སྦྱར་བའི་སྒྲ་གཅིག་པ་སོགས་ཡི་གེ་སོ་སོའི་ཀློག་སྒྲ་གཅིག་པ་མང་། དེ་མིན་དབུས་སྐད་སྒྲ་གདངས་ཀྱི་ཐད་ནས་དམའ་ལ་འཇམ་པ། ཨམ་སྐད་སྒྲ་གདངས་མཐོ་ལ་རྩུབ་པ། ཁམས་སྐད་ནི་དེ་གཉིས་ཀྱི་བར་གྱི་སྒྲ་གདངས་རན་པ་ཞིག་ཡིན་པ་སོགས་ཀྱི་ཡུལ་སྐད་སོ་སོར་རང་རང་གི་སྒྲ་གདངས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་མངོན་གསལ་དོད་པོ་རེ་འདུག་པས། བོད་སྐད་གཅིག་གྱུར་བྱུང་དགོས་ཚེ་སྒྲ་གདངས་གཅིག་གྱུར་བྱེད་རྒྱུ་དེ་ཧ་ཅང་ནས་གལ་ཆེན་ཞིག་རེད།
ཐ་སྙད་གཅིག་གྱུར།
བོད་སིལ་བུར་ཐོར་ནས་ད་ལྟའི་བར་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འཕེལ་རིམ་ནང་དངོས་པོ་གསར་བ་བྱུང་བའི་རིགས་བགྲང་གིས་མི་ལོངས། དེ་དང་བསྟུན་ནས་མིང་ཚིག་གསར་བ་བྱུང་བའང་བགྲང་གིས་མི་ལོངས་མོད། གསར་བྱུང་ཐ་སྙད་དེ་དག་ལ་བཀས་བཅད་ཀྱིས་གཅིག་གྱུར་བྱས་མ་མྱོང་བས། མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་དང་བྱེ་བྲག་གིས་ཡུལ་གྲུ་སོ་སོ་ན་དངོས་པོ་གཅིག་ལ་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་མི་འདྲ་བ་མང་པོ་བྱུང་ཡོད། དེར་བརྟེན་དོན་གཅིག་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་ཅན་གྱི་མིང་གསར་མང་བོ་བྱུང་བ་ནི་བོད་སྐད་གཅིག་གྱུར་ལ་ཪྙོག་དྲ་བཟོ་བའི་གནད་དོན་ཆེན་པོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད་པས། ང་ཚོས་ཐོག་མར་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཡང་དག་པའི་སྲིད་ཇུས་འོག་ནས་བོད་སྐད་ཡིག་གཅིག་གྱུར་ཨུ་ཡོན་ལྷན་ཁང་དང་མཐུན་ཚོགས་འཛུགས་དགོས་ལ། ཨུ་ཡོན་ལྷན་ཁང་དེ་དང་མཐུན་ཚོགས་དེར་རང་རང་གི་ཡུལ་ཁམས་ཀྱི་སྐད་ཆའི་རྨང་གཞི་བཟང་བའི་མཁས་པ་མང་བོ་གདན་ཞུ་བྱས་ཏེ་ཐ་སྙད་གསར་བ་མི་འདྲ་བ་རྣམས་གཅིག་གྱུར་གཏན་འབེབས་དང་ཁྱབ་གདལ་བྱས་ཏེ་བོད་སྐད་ཡིག་ལ་སྐད་གསར་བཅད་ཐེངས་བཞི་བ་བྱེད་རན་ ཁྱད་པར་དུ་དེང་རབས་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་དང་དཔལ་འབྱོར། ཚན་རིག་བཅས་ལས་བྱུང་བའི་ཐ་སྙད་གསར་བ་གྲངས་མང་བོ་ཡིག་བསྒྱུར་བྱེད་སྐབས། མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་གྱི་ལོ་ཙཱ་བ་རྣམས་ཀྱིས་བོད་སྐད་ཡིག་གཅིག་གྱུར་མཐུན་ཚོགས་ཀྱི་བཀས་བཅད་ལྟར་བསྒྱུར་ན་བོད་ཀྱི་སྤྱི་སྐད་གཏན་འབེབས་ལ་ཕན་པ་ཆེན་པོ་ཡོད་པར་སེམས། དེ་ལས་ལྡོག་སྟེ་བོད་ལྗོངས་ཚགས་པར་དང་རྒྱང་སྒྲོག་ལ་རང་འདོད་ལྟར་བསྒྱུར་བའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་ཚོགས་པ་ཞིག་དང། མཚོ་སྔོན་ཚགས་པར་དང་རྒྱང་སྒྲོག་ལ་ཡང་རང་འདོད་ལྟར་བསྒྱུར་བའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་ཚོགས་པ་ཞིག ཀན་ལྷོ་དང་རྔ་བ། དཀར་མཛེས་སོགས་ཀྱི་ཚགས་པར་དང་རྒྱང་སྒྲོག་ལའང་དེ་ལྟ་བུའི་ཐ་སྙད་གསར་བའི་ཚོགས་པ་ཞིག གཞན་པའི་མི་སྐོར་ཁག་ཞིག་གིས་གཞན་གྱིས་བཏགས་པའི་ཐ་སྙད་གསར་བ་བློར་མི་འབབ་ལ་རང་ཉིད་ཀྱིས་མིང་ཚད་ལྡན་ཞིག་འདོགས་མི་ཐུབ་པ་བཅས་ཀྱི་དབང་གིས། རྒྱ་སྐད་ཀྱི་ཐ་སྙད་ཐད་ཀར་སྤྱོད་པ་སོགས་ནི་བོད་སྐད་གཅིག་གྱུར་ལ་ཕན་རྒྱུ་ལྟ་ཞོག མདོ་གཏུགས་ན་བོད་སྐད་ཁ་འཐོར་དགུ་འཐོར་དང་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་གནས་སུ་གྱུར་བའི་གཏོར་བརླག་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན་པར་བརྟེན་འདིའི་ཕྱོགས་སུ་དོ་སྣང་བྱེད་རྒྱུ་གལ།
བརྡ་སྤྲོད་ཐད།
སྤྱིར་མི་རིགས་གང་ཞིག་གི་སྐད་རིགས་ཡིན་ཀྱང་བརྡ་སྤྲོད་ནི་སྐད་རིགས་དེའི་ནང་གི་སྲོག་སྙིང་ལྟ་བུ་ཡིན་ལ། གལ་ཏེ་སྐད་རིགས་དེའི་ནང་དུ་བརྡ་སྤྲོད་ཀྱི་རྣམ་པར་མི་མཐུན་པའི་སྣང་ཚུལ་འབྱུང་བཞིན་ཡོད་ན། སྐད་རིགས་དེ་ས་གནས་རང་བཞིན་ཅན་ནམ་ཡུལ་ཁམས་རང་བཞིན་ཅན་དུ་གྱེས་པའི་མཚོན་རྟགས་གཙོ་བོའམ་སྐད་རིགས་དེའི་གཞི་རྩའི་སྒྲིག་གཞི་ཐོར་བཞིན་པའི་ཉེན་ཁ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན། ད་ལྟ་རང་རེའི་བོད་མི་རིགས་ཀྱི་སྐད་ཆའི་གནས་བབ་ཚད་དེར་སླེབས་ཡོད་དེ། དཔེར་ན། ཨ་མདོ་བས་“ང་མི་འགྲོ”ཞེས་པ་ལ། ལྷ་སའི་ཁ་སྐད་ཀྱི་ནང་ནས་“ང་འགྲོ་གི་མིན”ཞེས་པ་དང་། ཨ་མདོ་བས“ངས་མ་མཐོང་”ཞེས་པ་ལ། ལྷ་ས་བས“ངས་མཐོང་མ་སོང་”ཞེས་པ། ཨ་མདོ་བས་“ངས་མ་ཟོས”ཞེས་པ་ལ། ལྷ་སའི་སྐད་དུ་“ངས་ཟ་མ་སོང་”ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་བརྡ་སྤྲོད་ཀྱི་གཞི་རྩའི་སྒྲིག་གཞི་ཐོར་ཟིན་པའི་ཉེན་ཁ་སྣ་ཚོགས་ཡོད། སྤྱིར་འདྲ་མིན་གྱི་མིང་བརྡ་གསར་བ་སྣ་ཚོགས་བྱུང་བ་ཡིས་བོད་སྐད་གཅིག་གྱུར་ལ་འགལ་རྐྱེན་སྣ་ཚོགས་བཟོས་ལོས་ཡོད་མོད། ང་རང་གི་ལྟ་ཚུལ་ལྟར་ན་བོད་སྐད་ཡིག་གི་བརྡ་སྤྲོད་ཀྱི་སྒྲིག་གཞི་ཐོར་བཞིན་པ་ནི་རང་མི་རིགས་ཀྱི་སྐད་ཆའི་རྩ་བའི་སྒྲིག་གཞི་ཁ་ཁར་གྱེས་པའམ་ཉམས་རྒུད་དུ་འགྲོ་བཞིན་པའི་གནད་དོན་ཆེན་པོ་ཞིག་གམ་སྤྱི་སྐད་གཏན་འབེབས་ཐད་ཀྱི་གེགས་རྐྱེན་ཚབས་ཆེན་ཞིག་ཏུ་འདོད་པས། འདིའི་ཐད་ལ་ང་ཚོ་ཚང་མས་སྔ་སེ་ནས་ཅིས་ཀྱང་བསམ་བློ་གཏོང་རན་རེད། མི་རིགས་གང་དེའི་སྐད་ཆའི་ནང་གི་བརྡ་སྤྲོད་ནི་མི་རིགས་དེའི་བསམ་བློ་གཏོང་སྟངས་དང་སྦྲེལ་ནས་ཡོད་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། སྐད་ཆའི་ནང་གི་བརྡ་སྤྲོད་ཀྱི་རྩ་བའི་སྒྲིག་གཞི་འཐོར་བཞིན་པ་ནི་མི་རིགས་གང་དེའི་བསམ་བློ་གཏོང་སྟངས་ཁ་ཁར་གྱེས་བཞིན་པའི་མཚོན་རྟགས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན་པས། རང་རེའི་བོད་མི་རིགས་ཀྱིས་ད་ལྟ་རང་ཉིད་གནས་བབ་གང་འདྲ་ཞིག་དང་འཕྲད་ཡོད་པར་བསམ་གཞིགས་བྱ་རན་རེད།
ཡུལ་སྐད་གང་གཞི་འཛིན་ས་བྱ་རྒྱུ།
བོད་སྤྱི་སྐད་ཅིག་གཏན་འབེབས་བྱ་བ་ལ་ཡུལ་སྐད་དམ་སྒྲ་གདངས་གང་ཞིག་ཚད་གཞིར་འོས་པ་གཏན་འབེབས་བྱེད་དགོས་པ་རྨང་གཞིའི་ཆ་རྐྱེན་ཡིན་མོད། རང་མི་རིགས་ཀྱི་རིག་གནས་པའི་སྡེ་ན་ཡུལ་སྐད་རྒྱུན་གང་སྤྱི་སྐད་ཀྱི་གཞི་འཛིན་ས་བྱེད་དགོས་པའི་ཐད་ལ་དབུས་གཙང་བས་དབུས་ཕྱོགས་ཀྱི་ལ་རྒྱ་བཟུང་ནས་ལྷ་སའི་སྐད་གཞི་འཛིན་དགོས་པའི་ཁ་ཕོ་སྣ་ཚོགས་སྒྲོག་པ་དང་། ཨ་མདོ་བས་ཨ་མདོའི་ལ་རྒྱ་བཟུང་ནས་ཨ་མདོའི་སྐད་དག་རབས་ཀྱི་གནས་ལུགས་བརྒྱ་འཚོལ་སྟོང་འཚོལ་བྱེད་པ། ཁམས་པས་ཁམས་ཀྱི་ལ་རྒྱ་བཟུང་ནས་ཁམས་སྐད་བདེ་རབས་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མ་དྲངས་ཏེ་གཅིག་ཐོག་ལ་མི་ཞོག་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་མང་བོ་ཞིག་ང་ཚོའི་མིག་མདུན་དུ་ལྷགས་ཡོད་པ་འདི་ནི། རང་རེའི་བོད་མི་རིགས་ཀྱི་སྐད་དང་ཡི་གེ་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་གནས་སུ་བསྐྱོད་པའི་གནད་དོན་ཆེན་པོ་ཞིག་རེད། དེ་བས་སྤྱིར་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ནས་བཤད་ན་ལྷ་ས་ནི་རང་རེའི་བོད་གངས་ཅན་པའི་ཆབ་སྲིད་དང་དཔལ་འབྱོར། རིག་གནས་སོགས་ཀྱི་ལྟེ་བ་ཡིན་ཞིང་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་བཀས་བཅད་རིམ་པ་གསུམ་གྱི་ལྟེ་བའང་ཡིན་ངེས་པས། ཡུལ་སྐད་དཀྱུས་མ་ལས་ཁྱད་དུ་འཕགས་པ་ཁོ་ཐག་ཡིན་ལ། ཕྱི་གླིང་བའི་བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་མཁན་དག་གིས་ཀྱང་ལྷ་སའི་སྐད་བརྗོད་བཞིན་ཡོད། ད་ལོའི་ཟླ་བ་དྲུག་པར་ཧྥ་རན་སི་ནས་འཚོགས་པའི་རྒྱལ་སྤྱིའི་བོན་གྱི་ཤེས་རིག་ཚོགས་འདུའི་སྟེང་དུའང་ང་རང་ལ་སྔ་ན་མེད་པའི་མྱོང་ཚོར་གསར་བ་ཞིག་བྱིན་པ་ནི། བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་བཞིན་པའི་ཕྱི་གླིང་བ་ཚོས་བོད་སྐད་ཅེས་ན་ལྷ་སའི་སྐད་ལ་གཙིགས་ཆེན་བྱེད་པ་ལས། ཨམ་སྐད་དང་ཁམས་སྐད་ཅེས་ན་དེ་འདྲའི་གཙིགས་ཆེན་རྩ་བ་ནས་བྱེད་ཀྱི་མེད་དེ་། དཔྱད་རྩོམ་སྒྲོག་གླེང་བྱེད་སྐབས་ལྷ་སའི་སྐད་དམ་དབྱིན་སྐད་ཀྱིས་བཤད་པ་ལས། ཨམ་སྐད་དམ་ཁམས་སྐད་ཀྱིས་བཤད་ན་ལོ་ཙཱ་བྱེད་དགོས། དེ་མིན་ལྷ་སའི་སྐད་ནི་ཨམ་སྐད་དང་ཁམས་སྐད་གཉིས་ལས་སྒྲ་གདངས་ཀྱི་དབྱེ་བ་གསལ་ཞིང་འདེག་འཇོག་འགྱུར་ཁུག་དང་ལྡན་པ་བཅས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་དང་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན་པས། བདག་གི་ལྟ་ཚུལ་ལྟར་ན་ལྷ་སའི་སྐད་བོད་སྤྱི་སྐད་ཀྱི་གཞི་འཛིན་སའི་རྨང་གཞིར་ངོས་བཟུང་ན་འགྲིག་སྙམ། ཡིན་ཡང་། ལྷ་སའི་སྐད་ཀྱི་ནང་ནའང་འདོར་དགོས་པ་ཡོད་ངེས་ཏེ། དཔེར་ན་ལྷ་སའི་སྐད་དུ་བརྡ་སྤྲོད་ཀྱི་འགྲོས་མང་པོ་ཞིག་ཉམས་པའམ་བོད་སྐད་དང་མི་མཐུན་ལ། བརྡ་སྤྲོད་ཀྱི་ཚགས་མི་དམ་པ། ཐ་སྙད་ཀྱི་ཐད་ནས་དབྱིན་སྐད་དང་སོག་སྐད། རྒྱ་གར་གྱི་མིང་སོགས་ཀྱི་ཐ་སྙད་འདྲ་མིན་མང་བོ་ཡོད་པས། འདི་དག་འདོར་བྱའམ་དོ་སྣང་བྱེད་དགོས་པའི་གནད་དོན་ཆེན་པོ་རེད།
བོད་སྤྱི་སྐད་ཁྱབ་གདལ་གཏོང་ཐབས།
གཅིག་ནས་བོད་སྐད་ཡིག་གཅིག་གྱུར་ཨུ་ཡོན་ལྷན་ཁང་བཙུགས་ཏེ་གསར་བྱུང་གི་ཐ་སྙད་ཚང་མ་ཨུ་ཡོན་ལྷན་ཁང་གིས་ཐག་གཅོད་བྱས་རྗེས་ད་གཟོད་སྤྱི་ཚོགས་སུ་བཀྲམ་པ། གཉིས་སུ་བོད་སྐད་ཡིག་གཅིག་གྱུར་ཨུ་ཡོན་ལྷན་ཁང་གི་རྒྱབ་སྐྱོར་འོག་བོད་ཡིག་གསལ་བྱེད་སུམ་བཅུའི་ཀློག་སྟངས་ལྷ་སའི་ཀློག་སྟངས་ལྟར་ཐག་གཅོད་བྱས་ཏེ། དེའི་ཐད་ཀྱི་དགེ་རྒན་མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་ནས་གསོ་སྐྱོང་ནས་ཏེ་སློབ་གྲྭ་སོ་སོའི་ནང་ཁྱབ་གདལ་བྱས་ན་སྒྲ་གདངས་ཀྱི་སྟེང་ནས་མི་འགྱངས་པར་གཅིག་གྱུར་ཡོང་སྲིད་། གསུམ་ནས་རྒྱང་སྒྲོག་དང་བཪྙན་འཕྲིན། ཚགས་པར་ཁང་སོགས་བཅས་ཆ་འཕྲིན་ལས་ཁུངས་གཙོ་བོ་དག་མཉམ་འབྲེལ་གྱིས་མིང་གསར་རྣམས་གཞི་རིམ་ལ་རྒྱུད་སྒྲོག་བྱ་རྒྱུ། བཞི་རུ་སློབ་གྲྭ་སོ་སོ་ནས་སྤྱི་སྐད་དམ་ལྷ་སའི་སྐད་ཀྱིས་སློབ་ཁྲིད་དང་སློབ་གྲྭ་སོ་སོས་ཁ་རྒྱུགས་ལེན་སྐབས་སྤྱི་སྐད་དམ་ལྷ་སའི་སྐད་ཀྱི་བྱང་ཚད་ལ་གདེངས་འཇོག་བྱ་རྒྱུ། ལྔ་ནས་ཞིང་ལྗོངས་ལྔའི་སློབ་དེབ་སྤྱི་སྐད་དམ་ལྷ་སའི་སྐད་ཀྱི་ཐོག་ནས་སྒྲ་ཕབ་སྟེ་སློབ་གྲྭ་སོ་སོར་བཀྲམ་རྒྱུ། དྲུག་ནས་གྲོས་ཚོགས་ཆེ་མ་ཆུང་གསུམ་གང་ཞིག་ཡིན་ཀྱང་སྤྱི་སྐད་དམ་ལྷ་སའི་སྐད་ཤོད་ཅི་ཐུབ་ཀྱི་གོ་སྐབས་བརྩོན་ལེན་བྱ་རྒྱུ། བདུན་ཏུ་བོད་ཀྱི་ཡུལ་ཕྱོགས་སོ་སོ་ནས་སྤྱི་སྐད་དམ་ལྷ་སའི་སྐད་བྱང་རྩལ་འགྲན་བསྡུར་གྱི་བྱ་འགུལ་སྣ་ཚོགས་སྤེལ་རྒྱུ།
བོད་སྐད་ཀྱི་ཁྱབ་ཁོངས།
བོད་སྐད་ཀྱི་ཁྱབ་ཁོངས་ནང་ཁུལ་གྱི་ཡུལ་སྐད་དབྱེ་བ། བོད་སྐད་ནི་ཡུལ་ཁག་ལྔའི་ནང་གི་ཡུལ་མིས་བེད་སྤྱོད་བྱེད། བོད། འབྲུག བལ་པོ། རྒྱ་གར། པ་ཀི་སི་ཐན་བཅས་ཡིན། བོད་སྐད་ནང་ཁུལ་ལ་ཡུལ་སྐད་མི་འདྲ་བ་ཆེ་ཁག་ཁ་ཤས་ཤིག་གཤམ་དུ་བཀོད་ཡོད། དེ་ནི་ངའི་བློ་ངོར་ཡོད་ཚད་རགས་བསྡུས་ཀྱིས་བཀོད་པ་ཙམ་ལས་ཞིབ་འཇུག་གཏིང་ཟབ་བྱས་ཐུབ་མེད། སྣོན་འཕྲི་དང་། མིང་འདོགས་སྟངས། དབྱེ་བ་དགར་སྟངས་སོགས་ལ་བསམ་འཆར་འདོན་རོགས།
བོད།
• དབུས་སྐད། ལྷ་ས་གྲོང་ཁྱེར་ཁོང་གཏོགས་ཀྱི་རྫོང་ཁ་ཤས། • གཙང་སྐད། གཞིས་རྩེ་ས་ཁུལ། • ཀོང་པོའི་སྐད། ཉིང་ཁྲི་ས་ཁུལ། • སྟོད་སྐད། མངའ་རིས་ཁུལ། • ལྷོ་ཁའི་སྐད། ལྷོ་ཁ་ས་ཁུལ། • ཧོར་སྐད། ནག་ཆུ་ཁུལ། • ཁམས་སྐད། ཆབ་མདོ་ས་ཁུལ། དཀར་མཛེས་ཁུལ། ཡུལ་ཤུལ་ཁུལ། བདེ་ཆེན་ཁུལ། ཁམས་སྐད་བཤད་མཁན་ནི་ད་དུང་ཀན་ལྷོ་ས་ཁུལ་ཅོ་ནེ་དང་མངའ་རིས་ཁུལ་དགེ་རྩེ་རྫོང་སོགས་སུ་ཡང་ཡོད། • ཨ་མདོའི་སྐད། མཚོ་ཤར་ཁུལ། མཚོ་ལྷོ་ཁུལ། མཚོ་ནུབ་ཁུལ། མཚོ་བྱང་ཁུལ། རྨ་ལྷོ་ཁུལ། མགོ་ལོག་ཁུལ། ཀན་ལྷོ་ཁུལ། རྔ་བ་ཁུལ། ད་དུང་དཀར་མཛེས་ཁུལ་གྱི་གསེར་རྟ། ལི་ཐང་། དཔལ་ཡུལ་སོགས་འབྲོག་སྡེ་མང་པོ་ཞིག་ནི་ཨ་མདོའི་སྐད་རྒྱག་མཁན་ཡིན།
འབྲུག་ཡུལ།
• རྫོང་ཁ། རྫོང་ཁ་ནི་འབྲུག་གི་གཞུང་སྤྱོད་སྐད་ཡིན། རྫོང་ཁག་ཉི་ཤུའི་ནང་གི་རྫོང་ཁག་བརྒྱད་དེ། ཐིམ་ཕུ། སྤ་གྲོ། པུ་ན་ཁ། དབང་འདུས་ཕོ་བྲང་། སྒར་ས། ཧའེ། རྡ་གར་ན། ཆུ་ཁ་བཅས་ཀྱིས་ཡུལ་སྐད་ཡིན། • ཁྱོད་ཅ་ང་ཁ། ལྷུན་རྩེ་དང་མོན་སྒར་རྫོང་སོགས། • ལ་ཁ། དབང་འདུས་ཕོ་བྲང་གི་སྡེ་ཚོ་ཁ་ཤས། • མེ་རག་ས་སྟེང་འབྲོག་སྐད། བཀྲ་ཤིས་སྒང་གི་འབྲོག་སྡེ་ཁག་གཅིག • དུར་གྱི་འབྲོག་སྐད་དམ་འབྲོག་སྐད། བུམ་ཐང་གི་འབྲོག་པ་ཁག་གཅིག
བལ་ཡུལ།
• ཤར་པའི་སྐད། ཤར་པའི་སྐད་ནི་རི་བོ་ཇོ་མོ་གླང་མ་དང་གངས་ཅན་མཛོད་ལྔའི་འགྲམ་རྒྱུད་ཀྱི་སྡེ་ཚོ་ཁག། དེ་ཡང་ཤར་ཁུམ་བུ། རྡོ་ལ་ཁ། ཏྲ་པོལ་ལྗོངས། སན་ཁུ་ཝ་ས་སྦ། སེན་དྷུ་པལ་ཅོག་སོགས་དང་ད་དུང་བོད་ཀྱི་འགྲམ་ས་ཁུལ་དུ་ཡང་བེད་སྤྱོད་བྱེད་མཁན་ཡོད། • དོལ་བོའི་སྐད། དོལ་བོ་རྫོང་། • གློ་བོའི་སྐད། གློ་སྨིན་ཐང་རྫོང་། • གྲོག་པོ་སྒོ་ལའི་སྐད། ཏྲ་པོལ་ལྗོངས་རྫོང་ཁོངས་ཀྱི་སྡེ་ཚོ་ཁ་ཤས་ཤིག
རྒྱ་གར།
• འབྲས་ལྗོངས་སྐད། འབྲས་ལྗོངས་སམ་སི་ཀིམ་མངའ་སྡེའི་ཁུལ། • ལ་དྭགས་སྐད། འཇམ་མུ་ཀ་ཤི་མིར་མངའ་སྡེའི་ལ་དྭགས་རྫོང་། སྐར་རྒེལ་རྫོང་ཁོངས་ཀྱི་ཟངས་དཀར་སོགས། • པུ་རིག་སྐད། ལ་དྭགས་ཁོངས་ཀྱི་སྡེ་ཚོ་ཁ་ཤས། • སྤི་ཏི་སྐད། ཧི་མ་ཅལ་མངའ་སྡེའི་ཁོངས་ལ་ཧུལ་དང་སྤི་ཏི་སོགས། • གར་ཞྭ་སྐད། ལ་ཧུལ་དང་སྤི་ཏི། • ཉམ་སྐད། ཁུ་ནུ་རྫོང་།
པ་ཀི་སི་ཐན།
• སྦལ་ཏིའི་སྐད། སྦལ་ཏི་སི་ཐན་དང་རྒན་ཆེ་སོགས་པ་ཀི་ཐན་གྱི་བྱང་ཕྱོགས་ས་ཁུལ།
ཡིག་གཟུགས་ཀྱི་འཕེལ་རིམ།
༄༅། གངས་ལྗོངས་ཡི་གེའི་སྣང་བྱེད་ཐོན་མི་སམ་བྷོ་ཊ་མཆོག་གིས་རྒྱལ་པོའི་བཀའ་བཞིན་ཐུགས་བསྐྱེད་ཀྱི་གོ་ཆ་གྱོན། སྙིང་སྟོབས་ཀྱིས་རི་བོ་ཕྲག་ཏུ་བླང་། དཀའ་ཀྱོག་གི་འཕྲང་ཆེན་དུ་མ་བརྒལ་ཏེ། དུས་རབས་བདུན་པ་ཕྱི་ལོ། ༦༣༣ ལོར་རྒྱ་གར་ལ་བཞུད་ཏེ། འཕགས་ཡུལ་གྱི་མཁས་པ་བྲམ་ཟེ་ལི་བྱིན་སོགས་ཀྱི་མདུན་ཡིག་རིགས་དུ་མར་སྦྱང་བརྩོན་གནང་བ་མ་ཟད། མཐར་བོད་རང་གི་སྐད་གཤིས་དང་མཐུན་པའི་ཡི་གེ་འཐུས་སྒོ་ཇེ་ཚང་དུ་བཏང་བའི་མ་ཕྱི་ནི། ཞང་ཞུང་སྨར་ཡིག་དང་། འཕགས་ཡུལ་གྱི་གུབྟ། ལཉྫ། ཝརྟུ་སོགས་བཤད་སྲོལ་མང་དག་ཡོད་ཀྱང་། ཕྱོགས་ཡོངས་ནས་ལེགས་བསྡུས་གནང་ཡོད་པ་སྨོས་མེད་སྙམ་མོ༎ ད་དུང་ངེས་པར་དུ་ཤེས་དགོས་པ་དང་བཤད་འོས་པ་ཞིག་ལ། ལོ་ངོ་བཞི་སྟོང་སྔོན་གྱི་སྟག་གཟིག་སྤུངས་སོ་ཆེ་ཆུང་དང་། དེ་རྗེས་སྟོན་པ་གཤིན་རབ་ཀྱིས་ཡིག་རིགས་དྲུག་ཅུ་ནང་ཞིག་གསར་གཏོད་གནང་བའི་གྲས། ཞང་ཞུང་སྨར་ཆེན་དང་། སྨར་ཆུང་། གཟི་ཡིག ལྷ་བབ་ཡི་གེ་སོགས་ད་ཆ་དངོས་སུ་མཇལ་རྒྱུ་ཡོད་པ་འདི་དག་བོད་ཡིག་ཏུ་ཅི་སྟེ་ངོས་མི་འཇི༹ན༎ ཐོན་མི་ཉིད་ནས་སྲོལ་གཏོད་གནང་བར་དབུ་ཅན་དང་། དབུ་མེད་གཉིས་སུ་ངེས་ལ། ཉིད་ཀྱི་ཕྱག་བཟོའི་དབུ་ཅན་ལ་སྦལ་ནག་ན་ལ་བགྲད་འདྲ་དང་། དེ་རྗེས་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ཡིག་མཁན། རིན་ཆེན་འབར་ཞེས་པས་སོ་ཕག་གཤིབ་འདྲ། ཆབ་དཀར་བེའུ་ཚེས་བྱ་ཕོ་འཇོལ་འདྲ། དགེ་བསྙེན་དཀོན་མཆོག་དབང་གིས་ནས་སྔོན་སེང་དཀར་ཐོག་བཀྲམ་འདྲ། བྷ་ཤོ་ཁྲམ་མཾ་ཤཱཀྱ་དཀོར་གྱིས་མུ་ཏིག་བསྟར་ལ་བརྒྱུས་འདྲ། ཚེ་སྤོངས་བྱང་ཆུབ་ཀྱིས་སྦུར་ནག་བགྲད་འདྲ། འདྲེ་བ་ཡོན་ཏན་གྱིས་ཉ་མོ་ཆུ་ནང་ནས་ཕྱུང་འདྲ། གྲ་རྒོད་རྣམས་གཉིས་ཀྱིས་སེང་གེ་གནམ་དུ་མཆོང་འདྲ། ཡང་ཡིག་མཁན་ཀ་ཆུང་གིས་སོ་ཕག་གཤིབ་འདྲར་དཔེ་བྱས་པའི་གསར་བཏོད་ལ་ལེབ་ནི་གྲུ་བཞི་བདེ་ལེགས་ཞེས་བྱུང་། དེ་རྗེས་ཁྱུང་པོ་གཡུ་ཁྲིས་སྔར་ཡོད་ཀྱི་དབུ་ཅན་གྲགས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ལེགས་ཆ་ཕྱོགས་བསྡུས་གནང་སྟེ། ཡིག་གཟུགས་ཀྱི་སྤྱི་ཁོག་གཏན་ལ་ཕབ་པ་ནས་བཟུང་། ད་བར་དབུ་ཅན་འབྲི་སྟངས་འགྱུར་བ་ཆེར་མ་སོང་། འོན་ཀྱང་མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་གྱི་དབུ་ཅན་འབྲི་སྟངས་ལ་ཁྱད་པར་ཅུང་ཟད་སྣང་སྟེ། དབུས་གཙང་ཁུལ་དུ་དཀར་ཆ་ལས་ནག་ཆ་ཅུང་ཙམ་ཆེ་ལ་ཡིག་འབྲི་ཚོ་བ་ཡོད། ཁམས་བྲིས་སྡེ་དགེའི་ཤིང་དཔར་ལྟར་ན་དཀར་ནག་ཆ་སྙོམས་ཞིང་བརྗིད་ཉམས་ལྡན། དུས་རབས་ཉི་ཤུ་པའི་མཇུག་ཏུ་ཚེ་ཏན་ཞབས་དྲུང་དང་། རྒན་གྲགས་པ་སོགས་ཀྱི་ཕྱག་རྒྱུན་ལ། ཡིག་གཟུགས་ཀྱི་དཀར་ཆ་ཆེ་ལ་ནག་ཆ་ཅུང་ཙམ་ཆུང་བ། རྐང་པ་ཤིན་ཏུ་བརྙན་ཞིང་སྦོ་ལྡུམ་པ། དབུ་ཅན་གྱི་མཇེ༹ས་རྩལ་ཡིག་གཟུགས་ལྟར་གྱུར་ཏེ་དེངས་སང་མདོ་ཁམས་གཉིས་སུ་དར་ཁྱབ་ཧ་ཅང་ཆེ། དེ་བཞིན་བསྟན་པ་ཕྱི་དར་ཚུན་དབུ་མེད་ཀྱི་ཡིག་གཟུགས་ལ། ལྡན་མ་རྩེ་མང་གི་ཕྱག་རྒྱུན་ལ་ལྡན་ལུགས་དང་། གཞན་ཡང་ལི་ལུགས་གཉིས་ནས་འཕེལ་རྒྱས་ཆེན་པོ་ཕྱིན་པར། ཁྱབ་ཆེ་བ་དབུས་བྲིས་དང་། ཁམས་བྲིས་གཉིས། དབུས་བྲིས་སམ་གཞུང་བྲིས་ལ། ཚུགས་རིང་། ཚུགས་ཐུང་། དཔེ་ཚུགས། རྒྱུག་ཡིག་གམ་འཁྱུག འཁྱུག་ཆེན། འབྲུ་ཚ་བཅས་དང་། ཁམས་བྲིས་ཕལ་ཆེ་བ་དཔེ་ཚུགས་ཤས་ཆེ་ལ་ཤིན་ཏུ་འཐད་ལྡན་དུ་མཐོང་། དཔེར་ན་ཁམས་ཁྱུང་པོའི་ཁུལ་དུ་རྒུར་ཚ་དང་། ཁྱུང་བྲིས་རིགས་འགའ་ཤས། ཁམས་ནང་ཆེན་ཉེར་ལྔའི་ཁུལ་དུ་ནང་བྲིས་ནོར་བུ་མ་གཙོས་དཔེ་ཚུགས་རིགས་འདྲ་མིན། ཁམས་སྡེ་དགེའི་བྲིས་ཁྲིག་དང་པད་མ་འཁྱུག མགོ་ལོག་དང་ཨ་མདོའི་ཁུལ་གྱི་དཔེ་ཚུགས་བཅས་ཁྱད་ལྡན་དུ་མ་ཡོད། གཞན་ཡང་མཁས་མཆོག་ལོ་པཎ་རྣམས་ཀྱིས་མཇ༹ད་པའི་བློ་ལྡན་ཡིག་གསར་སྣ་ཚོགས་དང་། ལྷ་བབ་ཡི་གེ མཁའ་འགྲོའི་བརྡ་ཡིག གཏེར་ཡིག་འདྲ་མིན་སོགས་ཡིག་གཟུགས་མི་འདྲ་བ་བརྒྱ་ལྷག་ཙམ་དངོས་སུ་མཇལ་རྒྱུ་ཡོད༎
ལྗང་བུ།
མཚན་དངོས་རྡོ་རྗེ་ཚེ་རིང་། མི་ཚང་གི་རུས་ལྕེ་ནག་ཚང་།
ཕྱི་ལོ ༡༩༦༣ ལོའི་ཕྱི་ཟླ ༦ པར་དེང་སང་མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་རྨ་ལྷོ་སོག་རྫོང་དུ་འབོད་པ་དེའི་བྲག་མཆོད་རྟེན་ཞོལ་གྱི་སྐུ་ཁང་ཟེར་པ་ཞིག་ལ་སྐུ་འཁྲུངས་པར། སྐུ་མཆེད་མིང་སྲིང་བཅུ་ཡོད་པ་ལས་གསུམ་པ་དེ་དང། ཕ་མ་གཉིས་ཀའི་ཕྱོགས་དེ་བོད་དང་སོག་པོའི་རུས་རྒྱུད་བསྲེས་མར་ཡོད་པ་ཞིག་ཡིན་འདུག སྐུ་ན་ཕྲ་དུས་ནས་བཟུང་ཡུལ་དུས་ཀྱི་རྟེན་འབྲེལ་དམིགས་བསལ་ཞིག་གི་འོག་ཏུ་ཤིང་བཟའ་སྐལ་བཟང་རིན་པོ་ཆེ་དང་། ལྕང་སྐྱ་རྡོ་རྗེ་ཚེ་རིང་། རྩེ་གཞུང་སྔགས་འཆང་ཆེན་པོ་ལྷ་མོ་སྐྱབས་སམ་ལྷ་སྨྱོན་རོལ་པའི་རྩལ་སོགས་ལས་བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་ཆོས་རིག་གཉིས་ཀྱི་ཉིང་བཅུད་བྱིན་ཅན་གང་འཚམས་ལེན་པའི་བགོ་སྐལ་ཐོབ་ཡོད་པ་དང་། ལྷག་པར་དུ་ཁོང་གི་སྙན་ངག་མེ་ལོང་གི་སྦྱང་འབྲས་ལ་བསྔག་བརྗོད་ཆེན་པོ་ཐོབ་ཡོད་པའི་ཁར་རང་སྦྱོང་སོགས་ལ་བརྟེན་ནས་ཕྱི་རྒྱལ་རྩོམ་རིག་གི་ཤེས་བྱའི་རྨང་གཞི་ཡང་སྲ་བརྟན་དང་གྲ་རྒྱས་བྱུང་སྟེ། དགུང་ལོ་བཅུ་དྲུག་ཙམ་ནས་བཟུང་རང་རྐྱ་འཕེར་བའི་ངང་བོད་ཡིག་ཕྱག་རྩོམ་ཚགས་ཤོག་ཐོག་འདོན་སྤེལ་གནང་འགོ་ཚུགས་ཡོད་འདུག༼ཕྱིས་སུ་རྒྱ་ཡིག་རྩོམ་འབྲི་དང་བོད་རྒྱ་ཡིག་བསྒྱུར་སྐོར་གྱི་ཕྱག་ལས་མང་ཙམ་གནང་ཡོད་འདུག༽
༡༩༨༣ ལོ་ནས ༡༩༨༨ བར་སྔ་གཞུག་ཏུ་རྩོམ་རིག་ཚོགས་པ་དང་གཞུང་འབྲེལ་མ་ཡིན་པའི་སྒེར་གཉེར་དུས་དེབ་མི་འདྲ་བ་རིགས་གཉིས་སྤེལ་བའི་གྲོས་འགོ་བཏོན་གནང་ཞིང་ཕྱག་བསྟར་ཡང་གནང་ཡོད་འདུག (རི་སྐྱེས་མེ་ཏོག་དང་མཐིང་ཟླ)
༡༩༨༨ལོར་རྒྱ་ནག་ལན་ཅུའུ་གྲོང་ཁྱེར་རྟེན་གཞི་བྱས་ཡོད་པའི་ནུབ་བྱང་མི་རིགས་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོ་ཟེར་པ་དེ་ལས་བོད་ཀྱི་སྐད་བརྡ་རིག་པ་དང་རྩོམ་རིག་གི་ཆེད་ལས་ཐད་སྦྱངས་པ་མཐར་སོན་གྱི་ཕྱག་ཁྱེར་བཞེས་གནང་ཡོད་འདུག