cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ཡུལ་བརྡ་
ཡི་གེའི་དག་ཆ་ལ་ཞུན་བརྡར་གཏོང་དགོས།
མིང་གི་སྒྲ་ལ་ཞུན་བརྡར་གཏོང་བ་གལ་ཆེ་སྟེ། དཔེར་ན་རྒྱ་ནག་གི་སྐད་དུ(吃醋)ཞེས་པའི་དོན་ཅན་ལ་བོད་སྐད་དབུས་གཙང་དང་ཁམས་ཀྱི་ཁ་སྐད་དུ་མིག་གཟེར་རྒྱག་པ་ཞེས་པ་ཚིག་མཛོད་དུ་དྲངས་པར་མིག་སེར་རྒྱག་པ་ཞེས་སུ་བཀོད་པ་ནི་དོན་ལ་འབྲེལ་བའི་སྒྲ་མིང་གི་རྣམ་པར་མ་ཁོད་པའི་སྐྱོན་ཏེ། དོན་དེ་ནི་མིག་ལ་གཟེར་བརྡབ་པའམ་གཟེར་ལངས་པ་ལྟ་བུའི་དོན་ཅན་ཡིན་པ་ལས་མིག་ལ་ཁ་དོག་སེར་པོ་རྒྱག་མི་རྒྱག་གི་དོན་ཅན་མ་ཡིན་ན་སྒྲ་འགོད་ནོར་བ་ལྟ་བུ་ནི་སྦང་བྱའོ། །
ཟུར་བརྗེ་བའི་རྗོད་སྲོལ་གོམས་བདེ་བྱེད་རྒྱུ་ཡོད་པ།
ཡང་མིང་གསར་བ་ཡུལ་སྐད་ཁྲོད་ནས་སྤྱི་སྐད་དུ་ལེན་པའི་སྐབས་སུ། གལ་ཏེ་ལེན་རྒྱུའི་མིང་འགའ་དག་གི་དག་ཆ་ག་འདྲ་ཡིན་མིན་དང་འགོའི་སྒྲ་ལ་འཚོལ་འདེད་བྱས་ན་དེའི་སྒྲ་ཡུལ་སྐད་དུ་བཀོལ་མེད་པས་སྐབས་དོན་གོ་མི་བདེ་ཞིང་མིང་འདྲ་ཆགས་མི་འོངས་ལ། དེ་ལ་གཞན་དུ་ནོར་རྒྱུ་མེད་ལ་ཁ་སྐད་དུ་སྤྱོད་པའི་སྒྲ་དང་ཡང་ཉེ་བ་ཞིག་བཞག་ན་བཀོལ་བདེ་ཡོང་སྲིད་པ་ལྟ་བུ་ཡོད་དེ། དཔེར་ན། མདོ་སྨད་ཀྱི་ཁ་སྐད་དུ་ཁོག་འཆེབ་ནི་སྦ་གསང་བྱེད་པའི་དོན་གྱི་འཆེབ་ཅེས་པའི་མིང་གི་སྒྲའི་འགྱུར་དོད་ཡིན་སྲིད་ཀྱང་། གལ་ཏེ་འཆབ་བྱེད་ཀི་ཞེའམ་འཆབ་རྒན་ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་སྒྲ་རྣམ་པར་བཀོད་པའི་མིང་བཀོལ་ན་སྐབས་དོན་གང་ཞིག་སྦ་གསང་ཁོག་བཅུག་གིས་རང་འདོད་ཅིག་ཡོང་ལ་ངང་སྒུག་བྱེད་པའི་དོན་གོ་དཀའ་བར་འགྱུར་ངེས་ཏེ། འཆབ་ཡེད་ཀིའམ་འཆབ་རྒན་ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་མིང་དང་སྒྲ་ཁ་སྐད་དུ་འཚོལ་དུ་མེད་པས་སོ། ། སྤྱོད་རྒྱུན་གྱི་སྒྲ་དེ་སྔ་མའི་མཆེད་ཁུངས་ལས་ཟུར་འགྱུར་ཡོད་པ་ལ་བསམ་བློ་གཏོང་དགོས་ཤིང་། ཟུར་འགྱུར་གྱི་སྒྲ་ཡང་དོན་གཞན་ལ་གོ་ནོར་འགྲོ་ས་མེད་པ་ཞིག་དགོས་པ་ཡིན། དེ་བཞིན་ཞེ་དྲགས་ཞེས་པ་ཡང་གོམས་བདེ་ཡིན་ལ། གལ་ཏེ་ཞེ་དྲགས་ཞེས་པ་དང་འགོའི་འབྱུང་ཁུངས་ཞེད་སྐྲག་གི་སྒྲ་གཞིར་བཞག་ན་ནི་གོ་བདེ་དེ་ཙམ་མེད་པའི་ཚུལ་དུ་འགྲོ་ངེས་པ་ཡིན་ནོ། །
རང་ཤི་རྒྱབ་པ།
རང་ཤི་རྒྱབ་པ་ནི་རང་སྲོག་རང་གི་གཅོད་པ།
ཀང་ཀ་
ཀང་ཀ་ vulture
དུར་བྱ་རོ་ཟན་ཞིག་གི་མིང་
ཀེའུ་ཙོང་།
ཀེའུ་ཙོང་ནི་སྔོ་ཚལ་གྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
སྐྱུག་ལྡད་
ནོར་ལུགས་སོགས་སྒོ་ཕྱུགས་སེམས་ཅན་གྱི་ཁ་ནང་དུ་ཕྱིར་གཟན་བསྐྱུགས་པ་དག་སླང་ཡང་ཞིབ་མོར་འཆའ་བའི་དོན།
སྐྱིན་ཐང་
སྐྱིན་ཐང་ 冰雹 hail storm
རླུང་དང་འགྲོགས་པའི་སེར་བ
སྒྱུ་རྩལ་གྱི་བྱུང་ཚུལ།
སྒྱུ་རྩལ་གྱི་བྱུང་ཚུལ་ནི་མངོན་སུམ་གྱི་སྒྱུ་རྩལ་དཔེར་ན་ཚོན་རིས་ལག་རྩལ་དང་རྐོས་དཀྲོལ་ལག་རྩལ་ཨར་ལས་ལག་རྩལ་གྱི་བྱུང་ཚུལ་བཤད་པ་།
དགའ་སྐྱིད།
དགའ་སྐྱིད་བསམ་བློའི་གནས་སྟངས་ཞིག
སྐྱིན་པ་
གཞན་ནས་གཡར་བའི་རྒྱུ་དངོས་རྣམས་ཀྱི་ཚབ།
སྐྱབས་
འཇིགས་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་སོགས་ལས་སྐྱོབ་པ་པོའམ་སྐྱོད་བྱེད།
སྡོ་ཚལ་མངར་མོ།
སྡོ་ཚལ་མངར་མོ་ནི་སྔོ་ཚལ་གྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
སྐྱི་གཡའ་བ་
འཇིགས་སྐྲག་སྐབས་ལུས་ཀྱི་སྤུ་ལྡང་ཤ་ལྤགས་སྦྲིད་པ་ལྟར་འགྱུར་བ།
བཅའ་ཁྲིམས་དང་བཅས་ཁྲིམས་
【བཅས་ཁྲིམས】དང【བཅའ་ཁྲིམས】སྤྱིར་ན་བཅས་ཁྲིམས་ནི་སྡོམ་ལྡན་གྱི་བསླབ་བྱའི་འདུལ་ཁྲིམས་ཏེ་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཉེས་སྤྱོད་རྣམས་སྡོམ་པའི་ཆད་དུ་བཅས་པའི་ཁྲིམས་ཤིག་གི་དོན་དུ་འདུས་པས། ཁྲིམས་བཅའ་མཁན་དེ་དང་ཁྲིམས་འཁུར་མཁན་དེ་གཉིས། ཁྲིམས་དེའི་མདུན་ནས་འདྲ་མཉམ་མིན། གཅིག་ནི་མངོན་རྟོགས་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དང་། ཅིག་ཤོས་ནི་མངོན་རྟོགས་རྫོགས་པའི་གོ་འཕང་ཐོབ་ཆེད་སྡོམ་ལྡན་བསླབ་བྱ་འཁུར་པའི་དགེ་སློང་ཡིན་པས་རེད། དེས་ན། འུ་ཅག་གིས་རོ་མན་གོང་མ་ཚུགས་ཏེ། འགོ་རྟིང་མ་ལོག་དབར་གྱི་རོ་མན་གྱི་ཁྲིམས་དང་། 1688ལོའི་གསར་བརྗེའི་སྔོན་གྱི་དབྱིན་ཇིའི་ཁྲིམས་དག་ནིབཅས་ཁྲིམས་ལས་བཅའ་ཁྲིམས་མིན་པ་ཤེས་གལ་ཆེ། རྒྱུ་མཚན་ནི། གོང་མ་དང་མི་སེར། རྒྱལ་པོ་དང་འབངས་མི་གཉིས་ཁྲིམས་ཀྱི་མདུན་ནས་འདྲ་མཉམ་མིན་པས་སོ།། དེར་བརྟེན། རང་རེའི་རྩོམ་དུ་འབྲི་སྐབས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་བཀོལ་ན་ལེགས་པར་སྙམ། ད་རེབ་ཁོ་བོའི་རྩོམ་དུ་དེ་ལྟར་སྤྱད་ཡོད། བཅའ་ཁྲིམས་ནི་རྒྱལ་ཁབ་དེའི་སྲིད་འཛིན་དང་དཀྱུས་དམངས་སུ་ཞིག་ཡིན་རུང་ཁྲིམས་དང་འགལ་ཚེ། བྱས་ཉེས་རང་ལྡོག་གི་ངོས་ནས་ཐག་གཅོད་པ་ལས། མཚན་ཐོབ་དང་གོ་ཐོབ་བཅས་ཀྱི་ཕྱོགས་གཟུར་རིས་ལྟ་ཡོད་མི་ཆོག་པས། སྐྱེ་བོ་ཡོད་དོ་ཅོག་ལ་འདྲ་མཉམ་གྱིས་ཚད་འཇལ་བྱེད་པའི། ཁྲིམས་དེ་ནི་བཅའ་ཁྲིམས་སུ་གདགས་པའོ།། རྩ་ཁྲིམས་ནི་རྒྱལ་ཁབ་དེའི་གཞི་རྩའི་ཁྲིམས་ཤིག་སྟེ། ཁྲིམས་ལུགས་ཀྱི་ནུས་པ་བླ་མེད་མཐོ་བས། བཅའ་ཁྲིམས་གཞན་དག་གཏན་འབེབ་བྱེད་པའི་གཞི་འཛིན་གཙོ་བོ་ཡིན། དཔེར་ན། རྩ་ཁྲིམས་དང་བཅའ་ཁྲིམས་གཉིས་ལ། རྩ་བ་དང་ཡན་ལག་ལྟ་བུའི་འབྲེལ་ཆོས་དེ་ཚང་ཡོད། ཡིན་ཀྱང་མཐའ་གཅིག་ཏུ་མ་ངེས་ཏེ། དབྱིན་ཇིའི་རྒྱལ་ཁབ་ལ་བཅའ་ཁྲིམས་ལས་གཅིག་གྱུར་གྱི་རྩ་ཁྲིམས་མེད། དབྱིན་ཇིར་མཚོན་ན། ཁྲིམས་བཟོ་ལྷན་ཚོགས་ནི། ཆེས་བླ་ན་མེད་པའི་དབང་ཚད་མཐོ་ཤོས་དེ་ཡིན་པས་རེད། ཨ་རི་ལྟ་བུར་མཚོན་ན། ཆེས་བླ་ན་མེད་པའི་དབང་ཚད་མཐོ་ཤོས་ནི་ཆེས་མཐོའི་ཁྲིམས་ཁང་རེད་ལ།  དེ་ནི་ཨ་རིའི་ཆེས་བླ་ན་མཐོ་བ་ནི་རྩ་ཁྲིམས་ཐུ་མོ་ཆེ་དེ་ཡིན་པས་རེད། ཨ་རིའི་ཆེས་མཐོའི་ཁྲིམས་ཁང་དུ་དབུ་བཞུགས་ཁྲིམས་དཔོན་གཅིག་དང་གཞོན་གྲས་ཁྲིམས་དཔོན་བརྒྱད་བཅས་ཁྲིམས་དཔོན་དགུ་ཡོད་པ་རེད། དེ་དག་ཨ་རིའི་སྲིད་འཛིན་གྱིས་བསྐོ་བཞག་བྱས་ཏེ་རྒྱལ་ཡོངས་གྲོས་ཁང་གོང་མས་ཆོག་མཆན་ཕབ་དགོས། ཁྲིམས་དཔོན་དེ་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཁུར་མི་བརྗེ་བར་ཧ་ལམ་མི་ཚེའི་རིང་བྱེད་སྲོལ་འདུག་ཀྱང་། གལ་སྲིད་ཁྲིམས་དང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལྷུང་བྱས་པ་སྣང་དུ་ཡོད་ཚེ། རྒྱལ་ཡོངས་གྲོས་ཁང་གོང་མས་ཉེས་འཛུགས་ཀྱིས་གོ་གནས་བརྗེ་སྤོར་བྱས་ཆོག  དེ་མིན་ཁོང་ཚོ་སྒེར་གྱིས་རེ་འདུན་ཞུས་ཚེ་རང་ལོ་བདུན་ཅུར་སོན་པ་དང་། ལས་འཁུར་བཞེས་ནས་ལོ་བཅུ་ལོན་པའམ། ཡང་ན་ལོ་དྲུག་ཅུ་རེ་ལྔར་སོན་པ་དང་ལས་འཁུར་བཞེས་ནས་ལོ་བཅོ་ལྔ་ལོན་པ་ན་རྒན་ཡོལ་ལས་ཁྱུར་བྱས་ཆོག ཆེས་མཐོའི་ཁྲིམས་ཁང་དེའི་འོག་ཏུ། རྒྱལ་ཡོངས་མངའ་སྡེ་ལྔ་བཅུ་ཡོངས་རྫོགས་ཚོ་ཁག་བཅུ་གཅིག་ཏུ་ཆ་བགོས་བྱས་པའི་ས་ཁུལ་དུ། གོང་གཏུག་ཁྲིམས་ཁང་རེ་ཁྱོན་རྫོང་བདའ་གོང་གཏུག་ཁྲིམས་ཁང་ཁག་བཅུ་གཅིག་ཡོད་པ་རེད། གོང་གཏུག་ཁྲིམས་ཁང་དེ་ཚོའི་གཤམ་དུ། རྫོང་གཞིས་ཁྲིམས་ཁང་ཞེས་པ་ཡོད་ལ། དེ་ཉིད་མངའ་སྡེའི་ལྔ་བཅུ་སོ་སོའི་མི་འབོར་མང་ཉུང་ལ་དམིགས་ནས་མངའ་སྡེ་རེ་རེར་རྫོང་གཞིས་ཁྲིམས་ཁང་གཅིག་ནས་བཞི་བར་ཡོད་པ་རེད། དེ་དག་མངའ་སྡེའི་ཁྲིམས་ཁང་གིས་ཐེ་གཏོགས་མེད་པར་དབུས་གཞུང་གི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་རེད་འདུག་པས། ཨ་རིའི་སྲིད་ལུགས་ནི་སྲིད་འཛིན་ལམ་ལུགས་ཡིན་པ་རེད། དབྱིན་ཇི་ནི་དེ་ལས་ལྡོག་འདུག་པས་དེའི་སྲིད་ལུགས་ནི་གྲོས་ཚོགས་ལམ་ལུགས་ཡིན་པ་རེད།
བོན།
བོན་པོའི་ཆོས་ཟེར་བ་ནི་བོད་དུ་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་མ་བྱུང་གོང་གི་ཆོས་ལུགས་ཤིག་ཡིན།
བོན་གྱི་བྱུང་འཕེལ།
བོན་ཟེར་བའི་མིང་དེ་བོན་སོ་སོས་སོ་སོར་བཏགས་པའི་མིང་ཞིག་ཡིན། བོད་ཀྱི་བོན་ཆོས་ཟེར་བ་ནི་བོད་མི་རིགས་ཀྱི་གནའ་རབས་ཀྱི་རིག་གནས་དང་འབྲེལ་བ་དམ་པོ་ཡོད། དེང་སང་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་མཁས་པ་མང་པོ་ཞིག་གིས་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་མ་བྱུང་གོང་དུ་བོད་ལ་རིག་གནས་མེད་ཅེས་མཐའ་སྐྱེལ་གནང་གི་ཡོད་ནའང་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་མ་བྱུང་གོང་ལ་བོད་དུ་རིག་གནས་མེད་ཚེ་བོད་མི་རིགས་དེ་མི་རིགས་གཞན་གྱི་རིག་གནས་ལ་སྐྱབས་བཅོལ་ནས་བསྡད་པའི་མི་རིགས་ཤིག་ཡིན་པ་ལས་སོ་སོ་རང་ཉིད་ལ་སྟོན་རྒྱུ་གང་ཡང་མེད་པའི་མི་རིགས་ཤིག་ཏུ་འགྱུར་རྒྱུ་ཡིན་པས་ང་རང་གིས་བལྟས་ན་ལྟ་ཚུལ་དེ་རིགས་ཅུང་མི་འགྲིག་པར་སྙམ་ལ་སྤྱི་ཚོགས་འཕེལ་རིམ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་ཡང་མི་མཐུན་པ་ཞིག་ཡིན། སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་མ་བྱུང་གོང་དུ་བོད་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་རིམ་པ་དེ་མང་པོ་ཞིག་སོང་ཟིན་པ་དང༌། སྤྱི་ཚོགས་དེ་འདྲའི་ནང་དུ་མི་རིགས་སོ་སོའི་འདུ་ཤེས་དེ་འཕེལ་རྒྱས་འགྲོ་དུས་དེའི་ནང་རིག་གནས་ཤིག་ངེས་པར་ཡོད་དགོས་པ་ཡིན། མི་རིགས་གང་འདྲ་ཞིག་ཡིན་ནའང་ཡི་གེ་ཡོད་མེད་ལ་མ་ལྟོས་པར་གང་ལྟར་མི་རིགས་སོ་སོར་རིག་གནས་མེད་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད་པས་མི་རིགས་ཚང་མར་རིག་གནས་ཡོད་པ་ཞིག་ལ། བོད་མི་རིགས་དེ་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་མ་བྱུང་བར་དུ་རིག་གནས་རྩ་བ་ནས་མེད་པར་ད་དུང་ཤིང་ནགས་དཀྱིལ་གྱི་མི་ལྟ་བུར་སྡོད་མཁན་ཞིག་རྩ་བ་ནས་ཡིན་མི་སྲིད།
སྟོན་པ་དང་དེའི་སྐོར་གྱི་ཤེས་བྱ།
བོན་པོའི་ཆོས་ཐོག་མར་གསར་གཏོད་གནང་མཁན་ནི་བོན་གྱི་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཟེར་བ་དེ་ཡིན། བོན་གྱི་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ག་དུས་བྱོན་མིན་ཐད་བོན་པོའི་ལོ་རྒྱུས་ནང་ཤོད་སྟངས་ཅུང་མི་འདྲ་བ་ཡོད། བོན་པོ་རང་གི་ལོ་རྒྱུས་ནང་བོན་གྱི་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་འཁྲུངས་ས་ནི་སྟག་གཟིག་འོལ་མོ་ལུང་རིང་ཟེར་བའི་ས་ཆར་ཡིན་ཞེས་འཁོད་ཡོད་པ་དང༌། སྟག་གཟིག་ཟེར་བ་ནི་ཨ་རབ་（阿拉伯）ཡིན། སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ནང་ཤམ་བྷ་ལ་ཟེར་བའི་ས་ཆ་དེ་ཡང་སྟག་གཟིག་འོལ་མོ་ལུང་རིང་ཟེར་བ་དེ་ཡིན་ཟེར། དེ་བཞིན་གངས་ཏི་སི་ཟེར་བ་དེའང་བོད་ཀྱི་གངས་ཏི་སི་ཟེར་བ་ཞིག་དང་སྟག་གཟིག་གི་གངས་ཏི་སི་ཟེར་བ་ཞིག་གཉིས་ཡོད་པ་དང༌། བོད་ཀྱི་གངས་ཏི་སི་དེ་གངས་ཏི་སི་ངོ་མ་མིན་པ་དང་སྟག་གཟིག་ལ་ཡོད་པའི་གངས་ཏི་སི་དེ་ངོ་མ་ཡིན་ཟེར། བོད་ཀྱི་གངས་ཏི་སི་ནི་སྟོད་མངའ་རིས་སུ་ཡོད་པ་དེ་ཡིན་པ་དང་བོན་གྱི་སྟོན་པ་འཁྲུངས་སའི་གངས་ཏི་སི་ནི་མངའ་རིས་སུ་མིན་པར་སྟག་གཟིག་ཏུ་ཡོད་པས་བོན་གྱི་ཆོས་དེ་དང་པོ་སྟག་གཟིག་ནས་བྱུང་བ་ཡིན་ཟེར། གཞན་ཡང་ཤཱཀྱ་མུ་ནེ་དེའང་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཀྱི་སྤྲུལ་པ་རྗེས་མ་ཡིན་ཏེ་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་གཤེགས་རྗེས་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ལ་དད་པ་ཡོད་པའི་མི་རྣམས་ཀྱི་དོན་དུ་སངས་རྒྱས་ཤཱཀྱ་མུ་ནེ་ལ་སྤྲུལ་ཏེ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་གསུངས་པ་ཡིན་ཟེར། སྟོན་པ་གཤེན་རབ་དེ་མི་ལོ་བརྒྱད་སྟོང་ཉིས་བརྒྱའམ་གཤེན་ལོ་བརྒྱད་ཅུ་གྱ་གཉིས་བཞུགས་པར་འདོད་ཅིང༌། གཤེན་ལོ་གཅིག་ལ་མི་ལོ་བརྒྱ་ཡིན། དེ་ནས་སྐུ་གཤེགས་རྗེས་ཤཱཀྱ་མུ་ནེ་ལ་སྤྲུལ་ཏེ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་གསུངས་པ་རེད་ཟེར། བོན་པོར་བོན་ཆོས་དཀར་པོ་དང་ནག་པོ་ཟེར་བ་དེ་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་པས་ཁོང་ཚོར་བཏགས་པའི་མིང་ཡིན། བོན་གྱི་བཤད་སྟངས་ལ་བྱས་ན་བོན་སྔ་དར་དང་བོན་ཕྱི་དར་ཟེར། བོན་པོ་ལའང་བཀའ་བསྟན་འགྱུར་ཆ་ཚང་ཞིག་ཡོད། སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་པའི་ཤོད་སྲོལ་ལ་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་དཔེ་ཆ་དེ་རྣམས་བོན་པོའི་ཆོས་ལུགས་སུ་ཕལ་བསྒྱུར་བ་རེད་ཟེར། བོན་དགོན་ལ་ཆ་བཞག་ན་བོད་དུ་བོན་གྱི་དགོན་པ་ཆེ་ཤོས་ནི་གཙང་སྟག་གྲུ་ཁའི་ཉེ་འགྲམ་གྱི་ར་ལག་གཡུང་དྲུང་དགོན་ཟེར་བ་ཞིག་དང་ཀོང་པོར་སྟག་རྩེ་ཟེར་བ་ཞིག་ཡོད་པ་དེ་ནི་བོན་དགོན་རྙིང་པ་ཞིག་རེད། དེ་མིན་ཟི་ཁྲོན་ཞིང་ཆེན་རྔ་བ་ས་ཁུལ་གྱི་རྒྱལ་རོང་དུ་སྔོན་མ་བོན་པོའི་སྡེ་ཆེན་པོ་བཅུ་གསུམ་ཡོད། རྗེས་སུ་ཆིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གོང་མ་ཆན་ལུང་གི་སྐབས་ལ་ངོ་ལོག་བྱས་པས་དེར་དྲག་གནོན་བྱས་ཏེ་དེར་ཡོད་པའི་བོན་པོའི་དགོན་པོ་ཚང་མ་གཏོར་ཏེ་དགེ་ལུགས་པར་བསྒྱུར་བ་རེད།
སྲན་ལེབ་ཆུང་ངུ།
སྲན་ལེབ་ཆུང་ངུ་ནི་སྔོ་ཚལ་གྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
བོན།
ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལྟ་བ།
བོན་པོའི་ལྟ་བའི་སྐོར་ལ་བོད་ཀྱི་མཁས་པ་ཚོའི་གསུང་སྟངས་འདྲ་མིན་སྣ་ཚོགས་ཡོད། འབྲི་གུང་གི་བླ་མ་འཇིག་རྟེན་མགོན་པོ་ཞེས་སྐད་གྲགས་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡོད་པ་དེས་བརྩམས་པའི་གྲུབ་མཐའི་ནང་དུ་བོད་ཀྱི་བོན་པོའི་ལྟ་བ་དེ་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་མུ་སྟེགས་དབང་ཕྱུག་པའི་ལྟ་བ་དེ་བོད་དུ་ཚུར་དྲངས་པ་ཞིག་རེད་ཅེས་གསུངས་ཡོད། དེ་མིན་རྗེ་ཙོང་ཁ་པའི་སློབ་མ་སྤྱན་སྔ་གྲགས་པ་རྒྱལ་མཚན་གྱིས་བོན་པོའི་ལྟ་བ་དང་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལྟ་བ་གཉིས་ནང་དོན་འདྲ་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱོགས་མང་པོ་ཡོད་པ་དང་མི་འདྲ་བ་ཡང་མང་པོ་ཡོད་ཅེས་གསུངས་ཡོད། དེ་བཞིན་ས་སྐྱའི་བླ་མ་གྲགས་ཅན་སྟག་ཚང་ལོ་ཙཱ་བ་ཤེས་རབ་རིན་ཆེན་གྱིས་བོན་གྱིས་བཤད་པའི་ཐེག་པ་རིམ་དགུ་ཟེར་བ་དེ་རྙིང་མ་དང་མཐུན་གྱི་ཡོད་པ་མ་ཟད། བོན་པོ་རང་གི་ལོ་རྒྱུས་ནང་དུའང་བོད་ཀྱི་གསང་སྔགས་རྙིང་མའི་རྫོགས་པ་ཆེན་པོའི་ལྟ་བ་དེ་ནི་བོན་པོ་ནས་བྱུང་བ་ཡིན་ཞེས་གསུངས་ཡོད། འོན་ཀྱང་སྔོན་མ་གསང་སྔགས་རྙིང་མ་ཚོས་བོན་དང་གསང་སྔགས་རྙིང་མ་འདྲེས་པ་དེ་ཁས་བཞེས་ཀྱི་མེད། རྒྱུ་མཚན་ནི་བོན་པོ་ཞེས་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་པ་ཚང་མས་ཧ་ཅང་སྡུག་པོ་ཞིག་ལ་བརྩིས་ནས་མཐོང་ཆུང་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་སྟབས་ང་ཚོ་རྙིང་མའི་རྫོགས་པ་ཆེན་པོའི་ལྟ་བ་དེ་བོན་པའི་ལྟ་བ་ནས་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པར་དེ་གཉིས་ཐ་དད་ཡིན་ཟེར། དེ་ནི་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཀྱིས་བོན་པོར་མཐོང་ཆུང་བྱེད་པའི་བསམ་བློའི་ཤུགས་རྐྱེན་དེའི་འོག་ཏུ་བྱུང་བ་ཞིག་རེད། བོན་པོའི་ལྟ་བ་དེ་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ནང་འདྲེས་ཡོད་པའི་དབང་དུ་བྱས་ནའང་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་དེ་སྡུག་ཏུ་འགྲོ་རྒྱུ་དང་རིན་ཐང་ཆུང་དུ་འགྲོ་རྒྱུ་གང་ཡང་མེད།
བོན་ལུགས་ཀྱི་མིང་ཚིག་ཁ་ཤས་ཀྱི་ཞིབ་འགྲེལ།
གཤམ་དུ་བོན་པོའི་ཆོས་ནང་གི་མིང་ཚིག་ཁ་ཤས་ཞུ་གི་ཡིན། དཔེར་ན་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སངས་རྒྱས་ཟེར་བ་དེ་ལ་བོན་པོས་ཡེ་གཤེན་ཟེར། སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཆོས་སྐུ་ཟེར་བ་དེ་ལ་བོན་པོས་བོན་སྐུ་ཟེར། ལོངས་སྐུ་ལ་ཀུན་ཏུ་བཟང་པོ་ཟེར། སྤྲུལ་སྐུ་ཟེར་བ་དེ་ལ་སྲིད་པ་སད་པོ་ཟེར། སྲིད་པ་སད་པོ་ཟེར་དགོས་པ་ནི་སྲིད་པ་འཇིག་རྟེན་འདི་ལ་མུན་པའི་ལམ་ནས་འོད་སྣང་གི་ལམ་དུ་འཁྲིད་མཁན་གྱི་གཉིད་སད་ཐུབ་མཁན་ལྟ་བུ་ཡིན་པས་སོ། །སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་དགྲ་བཅོམ་ཟེར་བ་དེ་ལ་བོན་པོས་གཤེན་སྲས་ཟེར། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཟེར་བ་དེ་ལ་གཡུང་དྲུང་སེམས་དཔའ་ཟེར། སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་ཟེར་བ་དེ་ལ་བོན་པོས་གཡུང་དྲུང་གི་གོ་འཕང་ཐོབ་ཟེར་ཞིང་དེ་ནི་རྟག་པ་དང༌། བརྟན་པ། འཇིག་རྒྱུ་མེད་པ། སྐྱེ་བ་མེད་པ། ན་བ་མེད་པ། འཆི་བ་མེད་པ། རྒ་བ་མེད་པ་སོགས་ཀྱི་དོན་ཡོད་པས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གོ་འཕང་ཐོབ་པར་གཡུང་དྲུང་གི་གོ་འཕང་ཐོབ་ཟེར། བླ་མ་ཟེར་བ་དེ་ལ་བོན་པོས་དབོན་གསད་ཟེར། སྟོང་པ་ཉིད་ཟེར་བ་དེ་ལ་བོན་པོས་འོ་མོ་ཉིད་ཟེར།
ཁོ་རེ་ཡའི་ཤིང་ཞིག
ཁོ་རེ་ཡའི་ཤིང་ཞིག་ནི་སྔོ་ཚལ་གྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
སྐྱོ་སྔོགས་
ཁ་མཆུ་སོགས་ཞི་བ་སླར་སློང་བའི་བརྡ་རྙིང་།
དམག་འཁྲུག
གསལ་བཤད།
དམག་འཁྲུག་ནི་ཁེ་ཕན་མི་གཅིག་པའི་རྒྱལ་ཁབ་བམ་ཚོགས་པ་མི་གཅིག་པ་གཉིས་སམ་ཡང་ན་གཉིས་ཡན་དབར་ཕན་ཚུན་འཁྲུག་རྩོད་དང་ མཚོན་ཆ་སོགས་བེད་སྤྱད་ནས་འཛིང་རེས་བྱེད་པ་ལ་གོ་དགོས།
སྐྱེ་ལྡན་
སྐྱེ་ལྡན 众生 organic, living
སྐྱེ་བ་དང་འཚོ་བའི་ནུས་པ་ཡོད་པའི་དངོས་པོའི་མིང་
དག་ཡིག་གསར་བསྒྲིགས་ལས། སྐྱེ་བ་དང་འཚོ་བའི་ནུས་པ་ཡོད་པའི་དངོས་པོའི་མིང་སྟེ། སྐྱེ་ལྡན་ཕྲ་མོ་ཞེས་པ་ལྟ་བུ། 2.བརྡ་དག་མིང་ཚིག་གསལ་བ་ལས། འཇིག་རྟེན་དང་སེམས་ཅན། 有生，含生（藻）. 世界及众生. （同）སྐྱེ་འགྲོ། 3.བོད་ཡིག་ཚིག་གཏེར་རྒྱ་མཚོ་ལས། 〔མངོན〕①སེམས་ཅན།  ②འཇིག་རྟེན། 4.བོད་རྒྱ་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་ལས། ①众生或的动物的异名. ②世界的异名.
གནས་བཅུ་རྒྱ་ནག་མ་
ཐོག་མར་གནས་བཅུ་རྒྱ་ནག་མའི་ཡུལ་དུས་ནམ་ཙམ་བོད་དུ་བྱུང་བ།
དུས་རབས་ཀྱི་སྲིད་འགྱུར་ཁྲོད་བོད་ཀྱི་ས་གནས་གང་དུ་གདན་འདྲེན་ཞུས་པ། མཐར་དགོན་སྡེ་གང་དུ་བཞུགས་པ་བཅས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །དེའང《དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད》ལས། “གནས་བཅུ་ལྷ་ཁང་དུ། ཐུབ་པའི་དབང་པོ་གཙོ་འཁོར་གསུམ་བྱང་ཆུབ་ཤིང་ལས་གྲུབ་ཅིང་། གཞན་རྣམས་ཙན་དན་དཀར་པོ་ལས་གྲུབ་པ་འདི་རྣམས་སྔོན་རྒྱ་ནག་ཏུ་གནས་བརྟན་བཅུ་དྲུག་སྤྱན་དྲངས་ཏེ་དབྱར་གསུམ་ཞལ་གྱིས་བཞེས་ནས་དགག་དབྱེ་མཛད་དེ་རང་གནས་སུ་གཤེགས་ཁར་དད་པའི་རྟེན་དུ་སོ་སོ་ནས་རང་རང་གི་འདྲ་འབག་རེ་ཕྱག་བཟོ་མཛད་ནས་གནང་བ་གོང་མས་འགྲོ་མགོན་ཆོས་རྒྱལ་འཕགས་པར་ཕུལ་བ་རིམ་གྱིས་རྒྱལ་བ་ཀརྨ་པའི་ཐུགས་དམ་རྟེན་དུ་ཀོང་པོ་རྩེ་ལྷ་སྒང་དུ་བཞུགས་པ་ནས་རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེན་པོའི་ཐུགས་དམ་རྟེན་དུ་སྤྱན་དྲངས་ཏེ་འདིར་བཞུགས་པ་ཡིན།” ཞེས་སྨོས་པ་ལས་འཕྲོས་ནས་གནས་བཅུ་རྒྱ་ནག་མའི་དངོས་བྱུང་གི་ལོ་རྒྱུས་བོད་ཀྱི་གནའ་དཔེའི་ཡིག་ཚངས་དུ་མ་ལས་འབྱུང་བ་བཞིན་སྨོས་ན། དང་པོ། གནས་བརྟན་བཅུ་དྲུག་གི་འདྲ་སྐུ་རྒྱ་ནག་མ་ནི། ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་པ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པས། ཀརྨ་པ་མིང་གོང་མའི་ཡུང་ལོའི་དབུ་བླར་བཀུར་ཞིང་གོང་དུ་གདན་དྲངས་ནས། གོང་མར་དབང་ཆོས་སྩལ་བ་སོགས་མཛད་རིམ་རྣམས་གནང་གྲུབ་ནས་ཕྱིར་བོད་དུ་ཕེབས་རྗེས་ཁོང་ལ་གོང་མས་དངོས་འབུལ་ལན་གསུམ་བྱུང་བའི་རྗེས་མའི་ཁོངས་སུ་ཕུལ་བར་རྣམ་ཐར་ཁག་ཏུ་གསལ།
དེའང་མིང་གོང་མ་དང་ཀརྨ་པ་དང་ཐོག་འབྲེལ་བ་བྱུང་བའི་སྐོར་ནི། ཀརྨ་པ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་མིང་གོང་མ་ཡུང་ལོས་གདན་འདྲེན་སྔ་ཕྱི་འབྱོར་བ་ལ་བརྟེན་ནས། ཤིང་བྱ་སྤྱི་ལོ་༡༤༠༥ལོའི་ཟླ་བ་བཞི་པའི་ནང་མཚུར་ཕུ་ནས་ཕེབས་ཐོན་གནང་སྟེ། བོད་ཀྱི་བྱང་ལམ་ནས། ཁམས་དང་མདོ་སྨད་སོགས་རིམ་པར་བརྒྱུད་དེ། མེ་ཕག་སྤྱི་ལོ་༡༤༠༧ལོའི་ཟླ་བ་དང་པོའི་ཉི་ཤུ་གཅིག་ལ་ནན་ཅིན་དུ་ཕེབས་ཤིང་། མིང་གོང་མ་ཡུང་ལོ་དང་མཇལ་འཕྲད་གནང་སྟེ་གོང་མའི་དགོངས་བཞེད་ལྟར་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཆོ་ག་དང་བཀའ་ཆོས་དུ་མ་གནང་ནས་ཐུགས་བཞེད་མ་ལུས་པ་ཡོངས་སུ་བསྐང་བར་མཛད། གོང་མ་ཡུང་ལོས། “རྗེ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་རིན་པོ་ཆེ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་བྱམས་པ་ཆེན་པོ་ཞི་བ་དབང་ཕྱུག་གི་སངས་རྒྱས།” ཞེས་པའི་མཚན་གསོལ། གསེར་སྲང་བརྒྱ་ལས་བརྡུངས་པའི་འཇའ་ས་དང་། ཤེལ་གྱི་ཕྱག་ཐམ་ཡིད་བཞིན་ནོར་བུ་རྣམས་ཕུལ། ས་བྱི་སྤྱི་ལོ་(༡༤༠༨)ལོར་བོད་དུ་ཕྱིར་ཆིབས་བསྒྱུར་གནང་སྟེ། ལྕགས་ཡོས་སྤྱི་ལོ་(༡༤༡༡)ལོ་དགུང་ལོ་ཉེར་བརྒྱད་པར་ལྷ་སར་ཕྱག་ཕེབས།
ཆུ་སྦྲུལ་སྤྱི་ལོ་༡༤༡༣ལོར་ཀརྨ་པ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལྷ་སར་ཞབས་སོར་འཁོད་ཐོག་རྒྱ་ནག་མིང་གོང་མ་ཡུང་ལོས། བཀའ་འགྱུར་གྱི་པར་ཕུད་གན་ཤོག་དཀར་པོ་ལ་མཚལ་གྱིས་བཏབ་པ་ན་བཟའ་གླེགས་ཤིང་གླེགས་ཐག་དང་བཅས་པ་པོ་ཏི་བརྒྱ་དང་དྲུག་ཅན་དང་། སྟོན་པ་ཤཱཀྱ་ཐུབ། གནས་བརྟན་བཅུ་དྲུག །རྒྱལ་ཆེན་བཞི། ཧྭ་ཤང་དང་བཅས་པའི་འདྲ་སྐུ་རྒྱུ་ཙནྡན་དང་ཨ་ག་རུ་ལས་གྲུབ་པ་རྒྱ་ནག་ལུགས་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་ཕུལ་བྱུང་སྒྲོས་གཙང་ཅན་རིན་པོ་ཆེ་དུ་མའི་རྒྱན་དང་འཕྲའི་རིགས་བློའི་མི་དཔོག་པ་བསམ་ཡུལ་ལས་འདས་པ་བཞུགས་གནས་སྒམ་དང་བཅས་པ། གདན་ས་མཚུར་ཕུའི་གསེར་ཐོག་རྒྱུ་ཟངས་དང་རྫའི་གྱོ་མོ། གོས་དར་དང་ཇའི་རིགས་མི་འདྲ་བ་དུ་མ་སོགས་འབུལ་བ་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་དཔངས་མཐོ་བ། བྲག་ལྷ་ཀླུ་ཕུག་གི་མདུན་དུ་གྲལ་དུ་བསྟར་ནས། གོང་མའི་སྐུ་ཚབ་རྣམས་ཀྱིས་ཀརྨ་པ་མཆོག་ལ་ཕུལ། འདིའི་སྐོར་ཀརྨ་པ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་རྣམ་ཐར་ཡིག་ཚངས་རྙིང་པ་དུ་མ་ལས་འབྱུང་ཞིང་། དེ་དག་ལས་ཅུང་ཟད་ཞིབ་ཕྲར་འཁོད་པ་ཞྭ་དམར་བཞི་པ་ཆོས་ཀྱི་གྲགས་པའི་གསུང་། 《ཆོས་རྗེ་འཇིག་རྟེན་དབང་པོའི་སྐྱེས་རབས་དགེ་ལེགས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་སྙེ་མ》ལས། “གོང་ནས་ཏའི་ཞིང་གསེར་ཡིག་པས་བཀའ་འགྱུར་གྱི་པར་གན་ཤོག་དཀར་པོ་ལ་མཚལ་གྱིས་བཏབ་པ་ན་བཟའ་གླེགས་ཤིང་གླེགས་ཐག་ཡ་མཚན་ཆེ་བ་པོ་ཏི་བརྒྱ་དང་དྲུག །ཐུབ་དབང་གནས་བརྟན་བཅུ་དྲུག་ཙན་དན་དང་ཨ་ག་རུ་ལས་གྲུབ་པ་བཟོ་བཀོད་རིན་པོ་ཆེའི་རྒྱན་བསམ་ལས་འདས་པའི་སྒམ་དང་བཅས་པ། ན་བཟའ་ཆ་ཚང་། གསེར་ཐོག་རྒྱུ་ཟངས་ཀྱི་གྱོ་མོ་མང་པོ། གོས་དར་ཇ་སོགས་འབུལ་བ་སྟོབས་ཆེ་བ། བྲག་ལྷ་ཀླུ་ཕུག་གི་མདུན་དུ་ཕུལ།” ཞེས་ཀརྨ་པ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་རྣམ་ཐར་གནའ་དཔེ་དུ་མ་མཇལ་བའི་ནང་ནས་ཞྭ་དམར་བཞི་པས་མཛད་པའི་རྣམ་ཐར་སྤྱི་ཡོངས་ནས་ཞིབ་ཕྲ་དང་། ཁྱད་པར་གོང་མས་དངོས་འབུལ་རྗེས་མ་ཕུལ་བའི་སྐོར་ཞིབ་གསལ་འཁོད་པས་སོ། །
གཞན་ཡང་རྒྱལ་དབང་ལྔ་པའི་ཞལ་སློབ་མཚུར་ཕུ་པ་འཇམ་དབྱངས་དོན་འོད་ཟེར་གྱི་གསུང་། 《ཆོས་ཀྱི་རྗེ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་དཔག་བསམ་འདབ་མ་བདུན་པ》ལས། “ལྷ་སར་ཕེབས་ཏེ་གོང་ནས་མངགས་པའི་འབུལ་བ་རྣམས་བཞེས་ཏེ་གདུལ་བྱ་སྨིན་གྲོལ་ལ་བཀོད་དོ། །”ཞེས་སྨོས་པས། རྣམ་ཐར་འདིར་རྒྱལ་དབང་རིན་པོ་ཆེ་ལྷ་སར་ཕེབས་གྲུབ་མཚམས་མིང་གོང་མས་འབུལ་བ་འབྱོར་བ་གསལ་བ་ཙམ་ལས་དངོས་ཟོག་ཅི་ཡོད་དམིགས་གསལ་སྨོས་མེད། འོན་ཀྱང་གོང་མས་འབུལ་བ་དང་ཕོ་ཉ་མངགས་འབྱོར་བྱུང་བ་གསལ་བས་སོ། །
རྒྱལ་དབང་མཆོག་གི་དངོས་སློབ་དྲུང་རྨ་སེ་བློ་གྲོས་རིན་ཆེན་གྱི་གསུང་། 《དཔལ་ལྡན་བླ་མ་དམ་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ཡེ་ཤེས་རོལ་པ་མཐའ་ཡས་དཔལ་ཀྱི་ཕྲེང་བ》ལས། “དེ་ནས་གོང་མ་རིན་པོ་ཆེའི་མཆོད་འབུལ་བྱུང་ནས་ལྷ་ས་ན་ཕྱག་ཕེབས་ཏེ་བཀའ་བརྒྱུད་གསེར་ཐོག་མཆོད་སྤྲིན་དཔག་ཏུ་མེད་པས་མཆོད་པའི་དུས་སུ་རྒྱ་དཀར་ནག་བལ་པོ་ལ་སོགས་སྟོད་སྨད་ཀྱི་ལྷ་སྡེ་མི་སྡེ་དཔག་ཏུ་མེད་པ་གང་ལ་གང་འདུལ་གྱི་ཆོས་ཀྱི་ཚིམ་པར་མཛད་དོ། །”ཞེས་གསུངས་པས། རྣམ་ཐར་འདིར་འཁོད་ལྟར་ན། ཆུ་སྦྲུལ་སྤྱི་ལོ་༡༤༡༣ལོར་མིང་གོང་མས་འབུལ་བ་བྱུང་རྗེས་ལྷ་ས་ནས་ཕེབས་ཐོན་གནང་སྟེ། གདན་ས་མཚུར་ཕུའི་གཙུག་ལག་ཁང་ལ་གསེར་ཐོག་སྒྲོན་པར་མ་ཟད་གཞན་ཡང་མཆོད་པའི་ཡོད་བྱད་མང་པོའི་མཆོད་པ་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པ་འབུལ་བའི་མཛད་རིམ་གནང་སྐབས་རྒྱ་གར་དང་། རྒྱ་ནག །བལ་པོ། བོད་ཡུལ་མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་གྱི་སེར་སྐྱ་བགྲང་བ་ལས་འདས་པ་འདུས་པ་རྣམས་ལ་ཟབ་རྒྱས་ཆོས་ཀྱི་བཀའ་དྲིན་བསྐྱངས་པས་ཐམས་ཅད་ཡིད་སེམས་ཚིམ་པར་གྱུར་ཚུལ་སྨོས་ཤིང་། ལྷ་སར་གོང་མའི་འབུལ་བའི་གྲལ་དུ་གསེར་ཐོག་ཡོད་པར་ཤེས་ཐུབ་བོ། །
གཉིས་པ། ཀོང་པོ་རྩེ་ལྷ་སྒང་དུ་གདན་འདྲེན་ཞུས་ཚུལ།
གནས་བཅུ་རྒྱ་ནག་མ་ནི། ཐོག་མར་མིང་གོང་མ་ཡུང་ལོའི་ཀརྨ་པ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ཆུ་སྦྲུལ་སྤྱི་ལོ་༡༤༡༣ལོར་ཕུལ་ཞིང་། གདན་ས་ཆེན་པོ་མཚུར་ཕུར་བཞུགས་སུ་གསོལ་བ་གོང་སྨོས་ལྟར་ལ། ཆུ་བྱ་སྤྱི་ལོ་༡༤༥༣ལོ་ཟླ་བ་དང་པོའི་ཚེས་བརྒྱད་ཉིན་ཀརྨ་པ་མཐོང་བ་དོན་ལྡན་མྱ་ངན་ལས་འདས་ཤིང་། ལོ་དེའི་སྨད་དམ། ཤིང་ཁྱི་སྤྱི་ལོ་༡༤༥༤ལོའི་ནང་གང་རུང་ལ་གོ་ཤྲི་དཔལ་འབྱོར་དོན་གྱིས་ཀོང་པོ་རྩེ་ལྷ་སྒང་དུ་གདན་དྲངས་པར་མཛད། དེའང《ཆོས་བྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན》ལས། “རྗེ་མཐོང་བ་དོན་ལྡན་མྱ་ངན་ལས་འདས་རྗེས་གོའི་ཤྲི་ཆེན་པོ་དཔལ་འབྱོར་དོན་གྲུབ་ཀྱིས་དགོངས་རྫོགས་སུ་གསེར་ཐོག་གི་བྱ་འདབ་ཆུང་བ་གཉིས་བསྐྱོན་པར་ཕེབས་ཚེ་འདི་ངེད་ལ་གནོད་པས་རེ་ཞིག་ཞོག་གསུངས་ཀྱང་མ་གསན། མཛོད་ནག་ཆེན་མོའང་། དུས་ངན་བྱུང་ན་ཡུལ་ངན་སྐྱིད་པ་ཡིན་གསུངས་ནས་རྩེ་ལྷ་སྒང་དུ་དྲངས་པ་ལའང་ཐུགས་ཅུང་མ་རངས། སྒར་པའི་གསེར་ཐོག་འགྲུབ་པར་འདུག་སྟེ་ཁོ་བོའང་འདེགས་དགོས་པར་འདུག །མཆོག་གི་སྤྲུལ་སྐུའི་ཞལ་མི་མཐོང་བར་འདུག་གསུངས་ནས་གཤེགས།” ཞེས་འཇམ་དབྱངས་ཆེན་པོའི་གདན་ས་མཚུར་ཕུའི་མཛོད་ནག་ཏུ་བཞུགས་པའི་རྩལ་ཆེའི་རྟེན་གསུམ་རྣམས་རང་འཇགས་སུ་བཞག་ན་ལེགས་ཚུལ་གསུངས་ཀྱང་། གོ་ཤྲི་པས་རྩི་འཇོག་མ་བྱས་པར་ཀོང་པོར་གདན་འདྲེན་གནང་སྟེ་རྩེ་ལྷ་སྒང་གི་མཛོད་ནག་གི་རྟེན་གཙོར་བཞུགས་སུ་གསོལ་བར་མཛད། འཇམ་དབྱངས་ཆེན་པོ་དེ་འཕྲལ་འདས་པར་གསུངས་ཀྱང་། གོ་ཤྲི་དཔལ་འབྱོར་དོན་གྲུབ་ཀྱི་གསུང་། 《རང་བྱུང་ཀུན་མཁྱེན་མཚོ་སྐྱེས་རྡོ་རྗེ་མི་ཕམ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་རྣམ་ཐར》ལས། “མཚུར་ཕུ་འཇམ་དབྱངས་ཆེན་པོས་ཀྱང་བྱ་ལོ་ཟླ་བ་བདུན་པའི་སྐབས་ཤིག་ཇ་གྲལ་བ་མང་དུ་ཡོད་པ་ཞིག་ལ་ངའི་རྨི་ལམ་ལྟར་ན་ད་རེས་སྤྲུལ་སྐུའི་ཡབ་ལ་དཔལ་གྲུབ་བྱ་བ་ཞིག་ཡོང་བ་འདུག་གསུངས།” ཞེས་འཁོད་པས། འཇམ་དབྱངས་ཆེན་པོ་ནི་ཆུ་བྱ་སྤྱི་ལོ་༡༤༥༣ལོ་ཟླ་བ་བདུན་པའི་ནང་སྐུ་འཚོ་བཞུགས་ཡིན་པར་གསལ། ཞྭ་དམར་བཞི་པ་ཆོས་ཀྱི་གྲགས་པའི་གསུང་། 《རྗེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ལོ་ཙཱ་བ་ཆེན་པོའི་རྣམ་པར་ཐར་པ་ངོ་མཚར་རྒྱ་མཚོ》ལས། “ཕྱིར་ཐེགས་དུས། ཁྱེད་རང་གི་བླ་མ་པཎ་ཆེན་དེ་བོད་དུ་མྱུར་དུ་ཕེབས་ཤིང་མཇལ་བ་འདུག་གསུང་བའི་ལུང་བསྟན་པའང་ཐོབ། རྟིང་དུ་ལན་ཅིག་འདིར་ཅིས་ཀྱང་འབྱོན་དགོས་གསུང་པ་ཡོད་ནའང་། ཕྱིས་པཎ་ཆེན་རིན་པོ་ཆེའི་སྐྱེལ་ཐུང་འཁོར་ནས་དགུན་དེ་བསམ་གཏན་གླིང་དུ་མཚམས་མ་བྱས་པར་ཕྱིན་ན། བླ་མ་དེ་དང་མཇལ་བ་ཡིན་འདུག་སྟེ། འགྲོ་བ་མ་བྱུང་གསུངས།” ཞེས་ཁྲིམས་ཁང་ལོ་ཙཱས་མཚུར་ཕུ་འཇམ་དབྱངས་ཆེན་པོ་དྲུང་དུ་བཀའ་ཆོས་གསན་གྲུབ་ནས་ཕྱིར་ཕེབས་སྐབས་ད་རུང་ལན་ཅིག་ཤོག་གསུངས་ཀྱང་ཁྲིམས་ལོ་མཆོག་ཕེབས་རྒྱུ་མ་བྱུང་སྟེ། ཤིང་ཁྱི་སྤྱི་ལོ་(༡༤༥༤)ལོའི་ཟླ་བ་བདུན་པའི་ཚེས་བཞི་ཉིན། པཎ་ཆེན་རིན་པོ་ཆེ་བལ་པོར་ཕེབས་པའི་སྐྱེལ་མར་ཁྲིམས་ཁང་ལོ་ཙཱའང་མཉམ་པོར་བྱོན། ཕག་ལོའི་དཔྱིད་ཀར་ཆུ་དབར་དུ་སྐུ་མཚམས་ལ་བཞུགས། ཕྱིར་ལམ་རིན་སྤུངས་སུ་དབྱར་བཞུགས་མཛད་དེ། སྟོན་དུས་ཙམ་ཕོ་བྲང་སྣེའུ་གདོང་དུ་ཕྱག་ཕེབས། དགུན་བསམ་གཏན་གླིང་དུ་སྐུ་མཚམས་ལ་བཞུགས་པས། མཚུར་ཕུ་འཇམ་དབྱངས་ཆེན་པོ་མཇལ་མ་ཐུབ་པར་གསུངས་པས། རབ་བྱུང་བརྒྱད་པའི་ཤིང་ཕག་སྤྱི་ལོ་༡༤༥༥ལོའི་དགུན་ཁར་མཚུར་ཕུ་འཇམ་དབྱངས་ཆེན་པོ་སྐུ་གཤེགས་པར་གསལ། མདོར་ན་མཚུར་ཕུའི་མཛོད་ནག་གི་རྟེན་གསུམ་རྣམས་ཆུ་བྱ་སྤྱི་ལོ་༡༤༥༣ལོའམ། ཤིང་ཁྱི་སྤྱི་ལོ་༡༤༥༤ལོ་གང་རུང་ཞིག་ལ་ཀོང་པོར་གདན་འདྲེན་གནང་བ་ཡིན་ནམ་སྙམ་སྟེ་དཔྱད་པའི་གནས་སོ། །
གནས་བཅུ་རྒྱ་ནག་མ་ཀོང་པོ་རྩེ་ལྷ་སྒང་དུ་བཞུགས་ཚུལ།
མེ་འབྲུག་སྤྱི་ལོ་༡༤༩༦ལོར་རྒྱལ་དབང་ཆོས་གྲགས་རྒྱ་མཚོ་ཀོང་པོ་རྩེ་ལྷ་སྒང་གི་རྣམ་ཐོས་ཚལ་དུ་བཞུགས་སྐབས། གནས་བཅུ་རྒྱ་ནག་མ་སོགས་མཛོད་ནག་ཏུ་བཞུགས་པའི་རྩལ་ཆེའི་རྟེན་གསུམ་རྣམས་བྱ་པ་ཁྲི་དཔོན་བཀྲ་ཤིས་དར་རྒྱས་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་དེར་འདུས་རྣམས་ལ་རྟེན་མཇལ་གནང་བ་དང་། གནམ་ལོ་གསར་ཚེས་ཀྱི་ཆོ་འཕྲུལ་སྨོན་ལམ་སྐབས་རྟེན་གཤོམ་རྒྱས་པར་གནང་བའི་ཚེ་རྟེན་གྱི་གཙོ་བོ་གནྡྷོ་ལ་དང་གནས་བརྟན་རྒྱ་ནག་མ་བཤམས་ཤིང་མཇལ་ཁ་གནང་བ་ལས། རྒྱུན་པར་མཛོད་ནག་ཏུ་བཞུགས་སུ་གསོལ་ཞིང་གང་བྱུང་བྱུང་དུ་མཇལ་ཁ་མི་སྟོན། དེའང་《ཆོས་བྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན་》ལས། “རྟེན་མཆོད་རྒྱས་པ་རྒྱ་ནག་གི་བརྐོས་མའི་གནས་བཅུ་རྒྱས་པ་སོགས་མཆོག་རྣམས་མཛོད་ནག་ན་བཞུགས་པ་ཡིན་པས།” ཞེས་དང་། “གནས་བཅུ་རྒྱ་ནག་མ་ཁྲི་རྒྱབ་སོགས་བཀོད་པ་མཐའ་ཡས་པ་ཅན་སོགས་ཀྱི་རྟེན་མཇལ་གནང་བར་འདུག །”ཅེས་སྨོས་ཤིང་། གནས་བཅུ་རྒྱ་ནག་མ་ནི་དུས་རབས་བཅོ་ལྔ་པར་ཀོང་པོ་རྩེ་ལྷ་སྒང་གི་མཛོད་ནག་བཞུགས་ཤིང་། ཀརྨའི་སྒར་ཆེན་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་དུས་ཆེན་གྱི་སྨོན་ལམ་ཆེན་མོའི་སྐབས་རྟེན་མཇལ་གནང་བ་དང་། དེའི་སྐབས་རྟེན་གཤོམ་རྒྱས་པའི་བཤམས་བཀོད་སྐོར《ཆོས་བྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན》ལས་འབྱུང་བས་ཞིབ་ཕྲ་དེར་གཟིགས། ཀརྨའི་སྒར་ཆེན་འཛམ་གླིང་རྒྱན་གྱི་གནྡྷོ་ལའི་རྟེན་གཤོམ་དང་། གདན་ས་རྩེ་ལྷ་སྒང་གི་གནས་བཅུ་རྒྱ་ནག་མའི་རྟེན་གཤོམ་སྟེ་སྒར་ཆེན་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་དུས་ཆེན་སོགས་གཞི་བྱེས་ཀྱི་རྟེན་གཤོམ་རྒྱས་པ་མཛད་པའི་ཕྱག་སྲོལ་ནི། ཆུ་སྦྲུལ་སྤྱི་ལོ་༡༤༡༣ལོར་ཀརྨ་པ་དེ་དཞིན་གཤེགས་པས་གདན་ས་ཆེན་པོ་མཚུར་ཕུར་རྟེན་གསུམ་མཆོད་པའི་བཤམས་མཆོད་ཕྱག་བསྟར་གནང་བ་ནས་བཟུང་རྒྱུན་འཁྱོངས་མཛད་པར་གོར་མ་ཆག་གོ །
ཤིང་ལུག་སྤྱི་ལོ་༡༥༣༥ལོའི་ཟླ་བ་གསུམ་པར་ཀུན་མཁྱེན་ཆེན་པོ་ཀརྨ་པ་མི་བསྐྱོད་རྡོ་རྗེས་རྩེ་ལྷ་སྒང་མཛོད་ནག་གི་རྟེན་གསུམ་རྣམས་གཟིགས་ཞིབ་དང་རྟེན་མཇལ་གནང་སྐབས་གོང་མ་ཏཱ་མིང་གིས་ཕུལ་བའི་སྟོན་པ་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་དང་། གནས་བརྟན་བཅུ་དྲུག །ཀརྨ་པ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དང་གོང་མ་ཡུང་ལོའི་མཛད་རིམ་ཁག་སི་ཐང་ཡུག་དྲིལ་ཆེན་པོ་རྣམས་མཛོད་ནག་གི་རྟེན་གསུམ་གྱི་གཙོ་བོ་ཡིན་པར། 《ཆོས་བྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན་》ལས། “ལུག་ལོ་ཟླ་བ་གསུམ་པ་ཙམ་ནས་མཛོད་ནག་ཅུང་ཟད་གཟིགས་རྟོག་མཛད་དེ་གོང་མ་ཏའི་མིང་རྒྱལ་པོས་ཕུལ་བའི་གསེར་གྱི་ཐུབ་དབང་དང་གནས་བཅུའི་གཙོ་བོ་མཆོད་ཡོན་གྱི་གསི་ཐང་ཆེན་མོ་གཉིས་དང་ན་བཟའ་བཞུགས་སྟན་ཁྱད་པར་ཅན་དུ་མ་ཞལ་མཇལ་གནང་ཞིང་སླར་ཕྱག་རྫས་དུ་མ་འཛུད་པར་མཛད།” ཅེས་གསལ་ཞིང་། འདིར་གསེར་སྐུ་ཡིན་པར་ཤུགས་ལ་བསྟན་འདུག་པས་གཙོ་བོ་ཐུབ་སྐུ་ལ་གསེར་ལེབ་བྱུག་གམ་ཡང་ན་ཞལ་གསེར་ཙམ་ཡོད་པ་ཡིན་ནམ་སྙམ།
གསུམ་པ། གནས་བཅུ་རྒྱ་ནག་མ་གདན་འདྲེན་ཞུས་ཚུལ།
ཆུ་རྟ་སྤྱི་ལོ་༡༦༤༢ལོར་སོག་པོ་གུ་ཤྲི་ཧན་གྱི་དམག་དཔུང་གིས་ཀོང་པོར་དཔུང་འཇུག་བྱེད་སྐབས་རྩེ་ལྷ་སྒང་གི་དགོན་པ་གཏོར་བཅོམ་བཏང་ཞིང་། མཛོད་ནག་གི་རྟེན་གསུམ་རྣམས་འབྲས་སྤུངས་སུ་དབོར་འདྲེན་བྱས་པའི་གྲལ་དུ་གནས་བཅུ་རྒྱ་ནག་མ་ཡོད་པར་མ་ཟད་ལམ་བར་དུ་ཧྭ་ཤང་དང་རྒྱལ་ཆེན་བཞི་རྣམས་བོར་བརླག་ཤོར་བ་དང་། འབྲས་སྤུངས་སུ་འབྱོར་ཐོག་སྐུ་གདུང་ཆ་བརྒྱད་བཞུགས་པའི་ལྷ་ཁང་ནང་ར་ལུག་ལྷས་རར་བཙུད་པའམ་སྣོད་སྤྱད་དུ་ཅ་དངོས་བཅུག་པ་ལྟ་བུར་ཁྲོལ་བླུགས་སུ་བཞག་པས། ས་སྤྲེལ་སྤྱི་ལོ་(༡༦༦༨)ལོའི་ཟླ་བ་དགུ་པའི་ནང་རྒྱལ་དབང་ལྔ་པས་བྱམས་ཁང་ཤར་མའི་སྟེང་དུ་བཞུགས་གནས་བྲག་རི་བཀོད་ལེགས་དང་ཧྭ་ཤང་དང་རྒྱལ་ཆེ་བཞི་འཇིམ་པས་བཟོས་ཤིང་། གཞན་ཡང་བ་སོ་ལས་གྲུབ་པའི་གནས་བརྟན་བཅུ་དྲུག་གི་སྐུ་རྣམས་བཞུགས་སུ་གསོལ་བར་མཛད་པར། 《རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོའི་རྣམ་ཐར་དུ་ཀཱུ་ལའི་གོས་བཟང》ལས། “རྒྱ་ནག་ཏཱ་མིང་དུས་ཀྱི་ཙནྡན་གྱི་གནས་བཅུ་ཁྱད་མཚར་ཀརྨ་པ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་གདན་དྲངས་པ་ཀོང་པོ་རྩེ་ལྷ་སྒང་གི་མཛོད་ནག་ནས་ཆུ་རྟ་མཆོད་ཡོན་ཐོག་ཏུ་ཕེབས་སྐབས་བསྣམས་བྱོན་པ་སྡེ་པ་སྲས་པོ་དང་ཀ་བརྒྱད་ནོར་བུ་སོགས་ཕྱག་མཛོད་རྣམས་གྲུལ་མ་བཏུབ་པའི་ཧྭ་ཤང་དང་རྒྱལ་ཆེན་བཞི་ལམ་དུ་བོར་བའི་ལྷག་མ་རྣམས་བདེ་གཤེགས་མཆོད་རྟེན་བརྒྱད་ཀྱི་ལྷ་ཁང་དུ་ཁྲོག་ལུགས་ལྟ་བུར་བཞུགས་འདུག་པ་བྱམས་ཁང་ཤར་མའི་སྟེང་དུ་སྤྲུལ་སྐུ་ཧོར་དར་དང་བག་བྲོས་གཙོས་ལེ་པའི་འཇིམ་བཟོ་བ་རྣམས་ཀྱིས་བྱང་ནས་ལྷོར་གཟིགས་པའི་བྲག་རི་སོགས་དབྱིབས་བཀོད་པ་ལེགས་ཤིང་སྒོ་ཁྱིམ་བབ་ལེ་ཉིས་བརྩེགས་མ་བཅས་བཟོས་པར་བཞུགས་པའི་མ་ཚང་བ་ཀུན་འཇིམ་པས་གསོས། བྲག་རིའི་གསེབ་རྣམས་སུ་ཙནྡན་དམར་པོ་ལས་གྲུབ་པའི་གནས་བཅུ་ཚར་གཅིག་དང་བ་སོ་ལས་གྲུབ་པའི་ཚར་གཉིས་བཞུགས་པ་ཚོ་རྒྱ་བཟོ་ཤ་སྟག །”ཅེས་འཁོད་པས། གནས་བཅུ་རྒྱ་ནག་མའི་སྐུ་འདྲ་རྣམས་ཀྱི་ཡོངས་ཁུངས་དང་། ཀོང་པོ་ནས་དབོར་འདྲེན་བྱེད་སྐབས་ཧྭ་ཤང་སོགས་བོར་བརླག་སོང་བ། འབྲས་སྤུངས་ཀྱི་ལྷ་ཁང་གང་དུ་བཞུགས་སུ་གསོལ་བ། སྐུ་མ་ཚང་བ་དག་ཞིག་གསོ་མཁན་གྱི་མི་སྣ་བཅས་ཞིབ་ཕྲར་འཁོད་པའོ། །
ཆུ་སྟག་སྤྱི་ལོ་༡༧༢༢ལོའི་ནག་ཟླའི་ནང་སི་ཏུ་པཎ་ཆེན་གྱིས་འབྲས་སྤུངས་དགོན་པའི་རྟེན་གསུམ་སྤྱི་དང་། ཁྱད་པར་དུ་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་དུ་བཞུགས་པའི་གནས་བཅུ་རྒྱ་ནག་མ་ཞིབ་མཇལ་གནང་ཞིང་། དེའི་ཡོངས་ཁུངས་དང་། རྒྱུ་ཆ་གང་ཡིན། ཚོན་རྩི་བཏང་ལུགས། སྐུ་ཤ་དང་ན་བཟའི་ཚོན་གྱི་ཁྱད་པར། གསེར་རིས། བཞུགས་ཡུལ་བྲག་རི་ལྗོན་ཤིང་སོགས་ཞིབ་དཔྱད་ལེགས་པར་གནང་བར། སི་ཏུ་པཎ་ཆེན་ཆོས་ཀྱི་འབྱུང་གནས་རང་རྣམ། 《ཏཱའི་སི་ཏུར་འབོད་པ་ཀརྨ་བསྟན་པའི་ཉིན་བྱེད་ཀྱི་རང་ཚུལ་དྲངས་པོར་བརྗོད་པ་དྲི་བྲལ་ཤེལ་གྱི་མེ་ལོང་》ལས། “འབྲས་སྤུངས་སུ་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་གི་རྟེན་གསུམ་ཐམས་ཅད་དང་ཁྱད་པར་ཏཱ་མིང་རྒྱལ་པོས་ཀརྨ་པར་ཕུལ་བའི་ཨ་ཀ་རུ་ནག་པོ་འབའ་ཞིག་ལས་གྲུབ་པའི་སྟོན་པ་གནས་བརྟན་བཅུ་དྲུག་བཅས་ཀྱི་སྐུ་བརྙན་རི་བྲག་ལྗོན་ཤིང་ཁང་བརྩེགས་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་བཀོད་ཅན་དེ་ཞིབ་མོར་མཇལ་བས་གཞི་ཤིང་གི་སྟེང་དུ་སྤྲ་རྩིས་གཡོགས་པར་གསེར་ཤོག་གིས་རྫིག་ཐུམ་བྱས་ཏེ་སླར་ཡང་རྩིས་མནན། དེ་སྟེང་ན་བཟའ་ཚོན་རྩི་དང་སྐུ་ཤ་གྲང་གསེར་གསོལ་ནས་གསེར་རིས་ཀྱི་དོད་ཁབ་རིས་བྱང་ཤུལ་གྲང་གསེར་གྱིས་བཀང་བ་སོགས་བཟོ་ཁྱད་ཆེས་ངོ་མཚར་བར་འདུག །སྐུ་རྒྱུ་ལའང་ཞིབ་མོར་དཔྱད་ཚེ་རྒྱ་ཡུལ་དུ་ཆིང་ཤན་ཟེར་བ་དེར་སྣང་བས་འདི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ་དང་ཉེ་བར་ཡོད་ཅིང་ཤིང་སྡོང་ལ་སྦྲུལ་ཆེན་པོ་ཚད་པས་གདུང་པ་དག་འཁྲིལ་ཏེ་གནས་པའི་ཕྱིར་བཙལ་བར་དཀའ་ཞིང་ཤིང་ཆུར་ལྷུངས་པ་རྒྱ་མཚོར་ཕྱིན་ནས་རླབས་ཀྱིས་འཕང་པའི་ཤིང་དུམ་ཕལ་གྱིས་རྙེད་པ་རིམ་པས་ཚོང་དུས་རྣམས་སུ་འབྱུང་བ་ཡིན་ཞེས་ཙཱི་ནའི་ཡུལ་དུ་གྲགས་ཤིང་རྒྱ་བན་རྣམས་མདོ་ནས་བཤད་པའི་ཙནྡན་སྤྲུལ་སྙིང་དེའང་འདི་ག་ཡིན་པར་བཞེད་པ་དང་། རྒྱ་གར་ཕལ་སྐད་དུ་ཨ་ས་ལ་ཨཱ་གར་ཞེས་འབོད་པར་སྣང་བས་ཨ་ཀ་རུ་ནི་མིན་པར་དོགས་སོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ན་ཨ་ག་རུ་ཟེར་བ་ནི་ཨ་གུ་རུ་ཟུར་ཆག་པ་ཡིན་ཞིང་དེ་བོད་སྐད་དུ་ལྕི་མེད་ཞེས་པར་འགྱུར་བས་ཁ་དོག་ཇི་ལྟར་ཡང་ཡང་བ་ཞིག་ཡོད་དགོས་པ་དང་རྒྱ་གར་བ་རྣམས་ཀྱང་འདི་གཉིས་ཐ་དད་དུ་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །”ཞེས་གསལ་བས་སོ། །
འབེ་ལོ་ཚེ་དབང་ཀུན་ཁྱབ་ཀྱིས་ཀྱང་། དེ་མཚུངས《ཀཾ་ཚང་ཆོས་འབྱུང་རབ་འབྱམས་ནོར་བུ་ཟླ་བ་ཆུ་ཤེལ་གྱི་ཕྲེང་བ》ལས། སི་ཏུའི་མཛད་རྣམ་ཐད་ཏཱ་མིང་རྒྱལ་པོས་ཀརྨ་པར་ཕུལ་བ་དང་། སྐུ་རྒྱུ་སོགས་མདོར་བསྡུས་ཙམ་འཁོད་དོ། །འདི་ལྟ་བུའི་ལོ་རྒྱུས་གལ་ཆེན་གྱི་ཡིག་ཚང་ལ་རྒྱབ་བརྟེན་མི་བཅོལ་བ་རང་དགར་གང་བྱུང་བྱུང་དུ་བརྗོད་པ་ནི་དོ་དངོས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་རྨ་ཁ་བཟོས་མ་ཡིན་ནམ། མདོར་ན་རྒྱ་བཟོས་གནས་བརྟན་བཅུ་དྲུག་གི་འདྲ་སྐུ་ནི་ཐོག་མར་ཏཱ་མིང་གོང་མས་ཀརྨ་པ་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ལ་ཕུལ་ཞིང་གདན་ས་མཚུར་ཕུར་བཞུགས་ཤིང་། དེ་ནས་ཀོང་པོ་རྩེ་ལྷ་སྒང་གི་མཛོད་ནག་ཏུ་གདན་དྲངས། དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི་ནང་སོག་པོ་གུ་ཤྲི་ཧན་གྱིས་རྩེ་ལྷ་སྒང་ནས་གདན་དྲངས་ཤིང་འབྲས་སྤུངས་སུ་བཞུགས་སུ་གསོལ། དུས་རབས་གོང་མར་རིག་གསར་སྐབས་གཏོར་བཅོམ་མ་བྱུང་བར་རིན་བྲལ་གྱི་རིག་དངོས་རྩལ་ཆེན་བྱིན་རླབས་ཀྱི་གཟི་འོད་འཕྲོ་བའི་གནས་བརྟན་བཅུ་དྲུག་གི་སྐུ་འདྲ་རྣམས་ཆོས་གྲྭ་ཆེན་པོ་འབྲས་སྤུངས་དགོན་གྱི་གནས་བཅུ་ལྷ་ཁང་དུ་དེང་སང་ཡང་དངོས་སུ་བཞུགས་པའོ། །དེས་ན་འདིར་སྨོས་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཚང་རྣམས་ལས་གསལ་བར་འཁོད་པས། གནས་བཅུ་རྒྱ་ནག་མ་ནི་འགྲོ་མགོན་ཆོས་རྒྱལ་འཕགས་པ་དང་འབྲེལ་བ་རྩ་བ་ནས་མེད་པར་ཤེས་པར་གྱིས་ཤིག །
སྨྲ་བརྗོད་
འབྲེལ་འདྲིས་ཀྱི་ཡོ་བྱད་བྱེད་པའི་སྐད་ཆ་དེ་སྤྱི་ཚོགས་ཡོངས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་གནས་ཤིང་། ཆ་ཚང་ལ་ཚགས་དམ་པའི་བརྡ་རྟགས་ཀྱི་མ་ལག་ཅིག་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་སྐད་ཆ་དེ་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ཁོངས་མི་སོ་སོས་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་པས། སྨྲ་བརྗོད་ཟེར་བ་ཡང་དེ་ལས་བྱང་བ་རེད།
གོ་དོན།
སྐད་ཆ་ནི་མི་བྱེ་བྲག་གིས་བཤད་པ་ཡིན། དེའི་མི་ཚད་སྤྱིར་བཏང་དུ་དུས་ཚོད་ངེས་ཅན་དང་གནས་ཚུལ་ངེས་ཅན། དམིགས་ཡུལ་ངེས་ཅན། ཆ་རྐྱེན་ངེས་ཅན་བཅས་ཀྱི་འོག་བཤད་པའི་སྐད་ཆ་བྱེ་བྲག་པ་དེ་ལ་སྨྲ་བརྗོད་ཟེར།
དབྱེ་བ།
སྨྲ་བརྗོད་དེར་ཕྱོགས་གཅིག་ནས་མི་སྒེར་གྱི་མཚོན་ཚུལ་བྱེ་བྲག་པ་ཞིག་ཡོད་ལ། ཕྱོགས་གཞན་ཞིག་ནས་སྤྱི་ཚོགས་ཡོངས་ཀྱིས་ཐུན་མོང་དུ་གོ་བ་ལེན་ཐུབ་པའི་ཆ་ཞིག་ཀྱང་ཡོད། མི་སྒེར་གྱི་མཚོན་ཚུལ་བྱེ་བྲག་གི་ཐོག་ནས་བལྟས་ན། མི་རེ་རེའི་སྨྲ་བརྗོད་མི་འདྲ་བ་གཤམ་གསལ་གྱི་ཕྱོགས་དུ་མས་མཚོན་ཡོད། མི་སོ་སོའི་ཁ་སྐད་མི་འདྲ་བ། དཔེར་ན། ཡུལ་སྐད་ཀྱི་སྒྲས་ཤན་ཞུགས་ཡོད་མེད་དང་སྒྲའི་ངོ་བོའི་སྟེང་གི་ཁྱད་པར་སོགས་རེད། ཐ་སྙད་གདམ་གསེས་བྱེད་ཕྱོགས་མི་འདྲ་བ། དཔེར་ན། གོ་བདེ་བའམ་གོ་དཀའ་བ་དང་རྩུབ་པོའམ་འཇམ་པོ། ཡུལ་སྐད་ཀྱི་ཐ་སྙད་དང་གྲོང་སྐད་ཡོད་མེད་སོགས་རེད། རྗོད་པ་དམིགས་བསལ་ཅན་བཀོད་སྒྲིག་བྱེད་ལུགས་མི་འདྲ་བ། དཔེར་ན། ཚིག་གྲུབ་རིང་བོ་དང་ཚིག་གྲུབ་ཐུང་བ། ཚིག་སྡུད་པ། རྗོད་པའི་མགོ་རྔ་བརྗེ་བ། ཚིག་གྲུབ་རྐྱང་བ། ཚིག་གྲུབ་འདུས་མ། ད་དུང་ཁ་ཚུགས་དང་བཅས་སྐད་ཆའི་གྲུབ་ཆ་མ་ཡིན་པའི་ཆ་རེའང་ཡོད། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་སྐད་ཆ་བཤད་པ་པོ་དེ་མ་མཐོང་ན་ཡང་། སྐབས་འགར་སྐད་ཆ་སུས་བཤད་ཀྱི་ཁྱད་པར་རྟོགས་ཐུབ་པ་དང་། རྩོམ་པ་པོའི་མིང་བཀོལ་མེད་ནའང་། གོང་གསལ་གྱི་ཁྱད་པར་ལས་འབྲི་མཁན་གང་ཡིན་པ་ཤེས་ཐུབ་པ་རེད། དེ་བས་སྤྱི་ཚོགས་ལ་ཁོངས་མི་ཇི་འདྲ་ཡོད་ན་སྨྲ་བརྗོད་དེ་ཙམ་ཡོད་པ་རེད་ཅེས་བཤད་ཆོག སྨྲ་བརྗོད་མི་གཅིག་པ་ཡིན་རུང་། ཐམས་ཅད་ཀྱིས་གོ་བ་ལེན་ཐུབ་སྟེ། དེ་ནི་སྨྲ་བརྗོད་ལ་སྤྱི་ཚོགས་ཡོངས་ཀྱིས་ཐུན་མོང་དུ་གོ་ཐུབ་པའི་ཆ་ཞིག་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ཡིན།
སྐད་ཆ་དང་སྨྲ་བརྗོད།
སྐད་ཆ་དང་སྨྲ་བརྗོད་གཉིས་ནི་སྤྱི་དང་བྱེ་བྲག་གི་འབྲེལ་བ་རེད་ལ། སྐད་ཆ་སྤྱི་དང་སྨྲ་བརྗོད་ནི་བྱེ་བྲག་རེད། སྐད་ཆ་དེ་མི་ཁྲི་སྟོང་མང་བོའི་སྨྲ་བརྗོད་ནས་ཕྱོགས་བསྡུས་བྱས་པའི་ཐུན་མོང་གི་དཔེ་དབྱིབས་ཤིག་ཡིན་ཞིང་། སྨྲ་བརྗོད་ནི་མི་སྒེར་གྱིས་དཔེ་དབྱིབས་དེ་སྤྱིར་བཏང་དུ་བཀོལ་སྤྱོད་བྱས་པ་ཡིན། མི་སྒེར་གྱིས་དཔེ་དབྱིབས་དེ་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་དུས། སྐབས་འགར་གསར་བཟོ་བྱས་ཆོག་པ་དང་། གལ་ཏེ་གསར་བཟོ་བྱས་པ་དེ་རིམ་གྱིས་མི་གཞན་གྱིས་སྨྲ་བརྗོད་དུ་ཡང་བཀོལ་སྤྱོད་བྱས་ན། དེ་དག་སྤྱི་ཚོགས་ཐུན་མོང་གི་དངོས་པོར་གྱུར་ཏེ་སྐད་ཆའི་ནང་དུ་ཆུད་པས་སྐད་ཆའི་གྲུབ་ཆར་གྱུར་བ་རེད། སྐད་ཆ་དང་སྨྲ་བརྗོད་གཉིས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་དེ་ཤེས་རྗེས། སྐད་བརྡ་རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་བྱ་ཡུལ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་ཕན་ཐོགས་ཡོད། སྐད་ཆ་དེ་སྨྲ་བརྗོད་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་གནས་པས། སྐད་ཆ་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་ན་མི་སྒེར་གྱི་སྨྲ་བརྗོད་ལས་འགོ་འཛུགས་དགོས། མི་སྒེར་གྱི་སྨྲ་བརྗོད་དེ་སྐད་ཆ་ཧྲིལ་བོ་དང་གཅིག་པ་ཡིན་པས། སྨྲ་བརྗོད་གང་མང་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་ཏེ། དེའི་ནང་ནས་ཐུན་མོང་གི་ཆོས་ཉིད་རྙེད་པར་བྱ་དགོས། སྐད་ཆ་དང་སྨྲ་བརྗོད་གཉིས་ལ་དབྱེ་བ་ཕྱེ་བས། རྩོམ་པ་པོ་དང་བརྩམས་ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པ་དང་སྐད་ཆ་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་པའི་བྱང་རྩལ་ལེགས་སུ་གཏོང་བ་ལ་སོགས་པར་ཡང་དོན་སྙིང་ཡོད།
བཤེར་དཔང་དང་གཟུ་དཔང་
【བཤེར་དཔང】དང【གཟུ་དཔང】བཤེར་དཔང(Jurors)ནི་གནའ་རབས་ཀྱི་ཁྲིམས་སྐད་ཅིག་སྟེ། བྱས་ཉེས་གང་ཞིག་ལ་ཞལ་ལྕེ་གཅོད་སྐབས་རང་ཉིད་ཀྱིས། བྱས་ཉེས་གང་དེེར། མཐོང་ཆོས་གསལ་སྣང་གི་ཞིབ་བཤེར་བགྱིས་ཏེ་ཐག་བཅད་པ་ན། རང་ཉིད་ཞལ་ལྕེ་གཅོད་པ་པོ་དང་བཤེར་དཔང་གཉིས་ཀ་ཡིན་པ་རེད། གཟུ་དཔང(Mediator) ནི་དེང་རབས་ཀྱི་ཁྲིམས་སྐད་ཅིག་སྟེ། ཁ་མཆུ་རྒྱག་སྐབས་བྱས་ཉེས་གང་དེའི་ཤན་འབྱེད་པ་དང་དབར་གྱི་དཔང་པོའི་དོན་ལ་འཇུག་ཅིང་། དེང་རབས་ཀྱི་ཁྲིམས་རིག་གཞུང་དུ་ཁྲུན་ཐག་གཅོད་པོ་རང་ཉིད་ཁ་མཆུའི་དཔང་པོར་རུང་པ་མ་ཡིན་པས། ཁྲིམས་ཁང་དུ་བྱས་ཉེས་གང་ཞིག་ཐག་གཅོད་སྐབས། དངོས་མཐོང་མྱོང་འདྲིས་ཡོད་པའི་མི་ཞིག་གིས་བྱས་ཉེས་དེའི་སྒྲུབ་དཔང་བྱེད་དགོས་པ་རེད། དེ་བས། ཁོ་བོས་ད་རེབ་རྩོམ་དུ་བཤེར་དཔང་བཀོལ་ཡོད་པས། དེ་ཉིད་གནའ་རབས་ཀྱི་ཁྲིམས་སྐད་ངོས་ནས་གོ་བ་ལེན་རྒྱ་གལ་ཆེའོ།། ད་དུང་ཁྲིམས་དཔང་ལྷན་ཚོགས་ཞུ་པ་ཞིག་ཀྱང་ཡོད་དེ། ཨ་རིའི་རྫོང་གཞིས་ཁྲིམས་ཁང་ནི་གོང་གཏུག་ཁྲིམས་ཁང་ཁག་དང་མི་འདྲ་བར། ཞུ་གཏུག་ངོས་ལེན་དང་། གཟི་དཔང་སྐད་གཏོང་། དོགས་འཕྲོས་ཕྲ་འདྲི་སོགས་ཁྲིམས་ཀྱི་བཤད་སྦྱངས་རྒྱས་སྤྲོས་བྱེད་ཅིང་། དེར་ཁྲིམས་དཔང་མི་གྲངས་བཅུ་གཉིས་རེ་མཁོ་འདུག དེ་ཚོའི་འགན་ཁུར་ནི་ཁ་མཆུ་བ་གཉིས་ཀྱི་གྱོད་གཞིར་ཐུགས་སྣང་ཆེན་པོའི་སྒོ་ནས་ཉན་འཇོག་གིས་ཁྲིམས་ཤགས་འགྱེད་པ་དང་། དཀར་ནག་དབྱེ་ཞིབ་ཀྱི་དཔང་པོ་བྱེད་དགོས་པ་རེད། ཁྲིམས་ཁང་གཅིག་ནང་ཁྲིམས་དཔང་བཅུ་གཉིས་ཡོད་པའི་ལུགས་སྲོལ་དེ་ནི། དང་པོ་དབྱིན་ཇི་ལུང་པ་ནས་དར་བར་གྲགས།   གཟུ་དཔང་ནི་ཁ་མཆུ་ཞུ་སྦྱོར་པ་དང་འབྲེལ། ཁྲིམས་དཔང་ནི་ཁ་མཆུ་ཞུ་སྦྱོར་པས་གླས་པའི་ཁྲིམས་རྩོད་པ་དང་། གཟུ་དཔང་། ཁྲིམས་དཔོན་བཅས་ཀྱི་དབར་དུ་མཐའ་གཉིས་འཁྱོག་གཟུགས་ཡོད་མེད་ཐད་ནས། ལྷག་བསམ་དག་པས་ཉན་འཇོག་བྱེད་པའི་དཔང་པོར་འབྲེལ་ཡོད་པ་ཞིག་རེད་འདུག དེ་བས་གཟུ་དཔང་དང་ཁྲིམས་དཔང་གཉིས་ཐ་དད་ཡིན་པ་ཤེས་པར་མཛོད།
དམུ་དགེའི་དགོན་གྱི་ངོ་སྤྲོད།
[[File:Mugey monastery 1987 after cultural revolution.png|thumb|དམུ་དགེའི་དགོན། རིག་གནས་གསར་བརྗེའི་རྗེས་སུ་༡༩༨༧ ལོར་དགོན་པའི་རྒྱབ་རིའི་ངོས་ནས་བཏབ་པའི་དམུ་དགེའི་དགོན་པའིའདྲ་པར་ཞིག
དགོན་པ་བཏབ་ལོ།: ཕྱི་ལོ་ ༡༣༩༩
ཕྱག་འདེབས་མཁན།: ཚ་ཁོ་ངག་དབང་གྲགས་པ།
ཆོས་ལུགས།: ནང་པ་སངས་རྒྱས་པའི་ཆོས་ལུགས།
གྲུབ་མཐའ།: རི་བོ་དགེ་ལུགས་པའི་གྲུབ་མཐའ།
ཡིག་ཆ།: ཀུན་མཁྱེན་ཡིག་ཆ།
དགོན་གནས།: དམུ་དགེ།
འཆད་ཉན།: མདོ་སྔགས་ཟུང་འབྲེལ།
དགོན་བདག: ཀུན་མཁྱེན་འཇམ་དབྱངས་བཞད་པ།
]]
དམུ་དགེའི་དགོན་ནམ་དམུ་དགེ་བཀྲ་ཤིས་འཁོར་ལོའི་དགོན་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༣༩༩ ལོ་སྟེ། རྗེ་རིན་པོ་ཆེ་བློ་བཟང་གྲགས་པའི་དཔལ་དགུང་ལོ་ཞེ་གསུམ་ཡས་མས་ཤིག་གི་སྐབས་སུ། རྗེ་ཉིད་ཀྱི་ཐུགས་སྲས་སྔ་ཚལ་བཞིའི་ཡ་གྱལ་རྗེ་ཚ་ཁོ་བ་མཁན་ཆེན་ངག་དབང་གྲགས་པས་མདོ་སྨད་ཕྱོགས་སུ་དགོན་པ་བརྒྱ་དང་བརྒྱད་བཏབ་པའི་ཁྲོད་ཀྱི་གཅིག་དང། རྗེ་རང་ཉིད་ཀྱི་ལུང་གིས་ཟིན་པ་དང་རབ་གནས་མཛད་པའི་དགེ་ལུགས་ཀྱི་དགོན་རྙིང་ཞིག་ཡིན། སྤྱིར་བོད་ཀྱི་དགོན་པ་ཆེ་གྲས་གང་མང་ཞིག་ལ་མདོ་ཕྱོགས་སློབ་གཉེར་གྱི་ལྟེ་བར་འཛིན་པའི་མཚན་ཉིད་གྲྭ་ཚང་དང་། སྔགས་ཕྱོགས་རྒྱུད་སྡེ་བཞི་སོགས་སློབ་གཉེར་གྱི་ལྟེ་བར་འཛིན་པའི་རྒྱུད་གྲྭ་བཅས་དགོན་པ་གཅིག་ལ་རྩ་བའི་གྲྭ་ཚང་གཉིས་རེ་ཡོད་མོད། དམུ་དགེ་དགོན་པར་མཚོན་ན་དམིགས་བསལ་གྱིས་མཚན་ཉིད་གྲྭ་ཚང་དང་རྒྱུད་གྲྭ་ལོགས་སུ་མེད་པར་གཉིས་ཆ་ཟུང་འབྲེལ་གྱིས་སློབ་གཉེར་བྱེད་བཞིན་ཡོདཔས་ཚོགས་དང་ཆོས་གྲྭ་ཧ་ཅང་ལྕི།
དགོན་པའི་གྲྭ་གྲངས།
དམུ་དགེ་བཀྲ་ཤིས་འཁོར་ལོའི་དགོན་ལ་རིག་གནས་གསར་བརྗེའི་སྔོན་གྲྭ་གྲངས་༦༧༠ ཙམ་ཡོད་ཅིང་། ཕྱི་ལོ་༢༠༢༠ ལོར་ཁྱོན་བསྡོམས་པའི་གྲྭ་གྲངས་བཞི་བརྒྱ་མ་ཟིན་ཙམ་ཡོད།
ས་གནས།
བོད་རང་གི་ལོ་རྒྱུས་ཁྲོད་ཀྱི་ས་ཁུལ་བགོ་སྟངས་ལྟར་བྱས་ན་“སྟོད་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ། སྨད་མདོ་ཁམས་སྒང་དྲུག བར་དབུས་གཙང་རུ་བཞི་” ཟེར་བའི་སྨད་མདོ་ཁམས་སྒང་དྲུག་གི་མདོ་སྨད་ཀྱི་ཤར་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པ་དང་། ད་ལྟ་རྒྱ་ནག་གི་ས་ཁུལ་བགོ་སྟངས་ལྟར་བྱས་ན་སི་ཁྲོན་ཞིང་ཆེན་རྔ་བ་བོད་རིགས་རང་སྐྱོང་ཁུལ། ཟུང་ཆུ་རྫོང་དམུ་དགེ་ཡུལ་ཚོ་ཞེས་པའི་ཡུལ་དུ་ཆགས་ཡོད།
ས་བབ་མཐོ་ཚད།  རྒྱ་མཚོའི་ངོས་ནས་མཐོ་ཚད་སྨི་ 3200m དང་བྱང་N32° ཤར་E103°མཚམས་སུ་ཆགས་ཡོད།
འཆད་ཉན།
སློབ་གཉེར་གྱི་ཡིག་ཆ་གཙོ་བོ་རྒྱལ་བ་ཤཀྱ་ཐུབ་པའི་གསུང་སྤྱི་དང་དེའི་དགོངས་འགྲེལ་རྒྱ་གར་གྱི་པཎ་གྲུབ་མཁས་པས་མཛད་པ་རྣམས་དང་། བཀའ་གདམས་པའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་རྣམས་ཀྱི་གསུང་། རྗེ་བློ་བཟང་གྲགས་པ་ཡབ་སྲས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་དང། ཀུན་མཁྱེན་ཡབ་སྲས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་རྣམས་སློབ་གཉེར་གྱི་མཐིལ་ཏུ་འཛིན།
༡༽ རྒྱུད་གྲྭ་འཐུས་སྒོ་ཇེ་ཚང་དུ་བཏང་བའི་སྐོར། རབ་བྱུང་བཅུ་གསུམ་པའི་ས་ཁྱི་(1778)ལོའི་ཟླ་དྲུག་པའི་ནང་ཀུན་མཁྱེན་སྐུ་ཕྲེང་གཉིས་པ་དཀོན་མཆོག་འཇིགས་མེད་དབང་བོ་མཆོག་དམུ་དགེ་དགོན་པས་ཐེངས་གཉིས་པ་གདན་འདྲེན་ཞུས་ཏེ་རིམ་པས་ཟླ་བཅུ་བའི་ཟླ་མཇུག་ལ་དགོན་སྡེ་འདིར་ཕེབས་ཐུབ་པ་བྱུང་། འདི་ཕྱོགས་ཀྱི་སྐྱེ་བོ་ཀུན་གྱི་ཞིང་སར་རྒྱུད་གྲྭ་ཧ་ཅང་མི་མང་ཡང་དངོས་གཙང་བ་ཞིག་བྱུང་ན་ལེགས་ཚུལ་འདི་ཀའི་བླ་སྡེ་དང་རྒན་པོ་རྣམས་འདུས་ཐོག་ཏུ་བཀའ་ཕེབས་པར་ཐམས་ཅད་གྲོས་མཐུན་གྱིས་རྒྱུད་གྲྭ་འཛུགས་རྒྱུར་ཐག་བཅད། གསར་ཚུགས་ཀྱི་ཚེ་གྲྭ་བ་སུམ་ཅུ་སོ་གཉིས་བྱུང་བ་སྙན་སྒྲོན་ཕུལ་བས་རྒྱུད་ཀྱི་རྒྱལ་བོ་དཔལ་གསང་བ་འདུས་པའི་ལྷ་གྲངས་དང་མཉམ་པར་འདུག་པས་རྟེན་འབྲེལ་བཟང་ཞེས་ཤིན་ཏུ་མཉེས། བླ་མ་ལས་སྣེ་སོགས་བསྐོ་བཞག་མཛད་ཅིང་ཚོགས་པར་མང་འགྱེད་བསྩལ།
༢༽དགོན་འདིར་བཤད་གྲྭ་ཐོག་མར་བཙུགས་ཚུལ། ས་ཁྱི་(1778)ལོར་རྒྱུད་གྲྭ་བཙུགས་ནས་བགྲང་བྱ་བཅུ་དྲུག་པ་ཆུ་མོ་གླང་གི་(1793)ལོར་ཁྲིམས་དཔོན་པོ་ཚང་ལ་འཁྲུངས་པ་ཀློང་རྡོལ་རིན་པོ་ཆེའི་དངོས་སློབ་ཁྲིམས་ཆོས་མཛད་བསོད་ནམས་བཀྲ་ཤིས་དང་། དམུ་དགེ་རྒྱམ་ཁོ་ཚང་ལ་འཁྲུངས་པ་ལྷ་རམས་པ་ཟུང་ཆུ་བློ་བཟང་དགེ་ལེགས་གཉིས་ཀྱིས་སྒོ་མང་ཡིག་ཆའི་སྟེང་ནས་མཚན་ཉིད་ཀྱི་བཤད་གྲྭ་བཙུགས་ཏེ་རྒྱུད་སྨད་དང་ཟུང་འབྲེལ་བྱས། མདོ་སྔགས་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བ་ལ་བསླབ། དང་བོར་ཁྲིམས་ཆོས་མཛད་ཀྱིས་འཆད་ཉན་གནང་། དེ་ནས་ཟུང་ཆུ་དགེ་ལེགས་ཏེ་རྒྱམ་ཁོ་ལྷ་རམས་པ་བློ་བཟང་དགེ་ལེགས་ཁྲིར་བཞུགས།
དགོན་སྡེ་འདི་ཉིད་བསྐྱངས་མཁན་གྱི་བླ་མ་རིམ་བྱུང་། (རགས་བཤད།)
དགོན་པ་འདི་ཉིད་ཐོག་མར་རྗེ་ཚ་ཁོ་བ་མཁན་ཆེན་ངག་དབང་གྲགས་པས་ཕྱག་བཏབས་པ་དང་ཁོང་གིས་ཐོག་མར་དཔལ་རྡོ་རྗེ་འཇིགས་བྱེད་ཀྱི་འཕྲུལ་འཁོར་བསྐོར་ནས་གནས་བྱིན་རླབས་དང་ཆོས་ཕྱོགས་ཀྱི་བྱེད་སྒོའི་དབུ་ཚུགས།
དང་བོ། རྗེ་ཚ་ཁོ་བ་མཁན་ཆེན་ངག་དབང་གྲགས་པ།
གཉིས་པ། དགོན་སྡེ་འདི་ཉིད་སྟོང་སྐོར་རིམ་བྱུང་གིས་བསྐྱོང་ཚུལ།
2.1 སྟོང་སྐོར་སྐུ་འཕྲེང་གཉིས་པ་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ། (1557-1587)
2.2 སྟོང་སྐོར་སྐུ་འཕྲེང་གསུམ་པ་རྒྱལ་བ་རྒྱ་མཚོ། (1588-1639-
2.3 སྟོང་སྐོར་སྐུ་འཕྲེང་བཞི་བ་རྗེ་མདོ་རྒྱུད་རྒྱ་མཚོ། (-1683)
2.4 སྟོང་སྐོར་སྐུ་འཕྲེང་ལྔ་བ་རྗེ་ངག་དབང་བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོ། (1684-1752)
གསུམ་པ། ཧ་མཐའ་བླ་མ་སོགས།
བཞི་བ། ཀུན་མཁྱེན་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་བྱོན།
སྟོང་སྐོར་སྐུ་འཕྲེང་གཉིས་པ་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ།
༡༽ སྟོང་སྐོར་སྐུ་འཕྲེང་གཉིས་པ་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ་ནི། རབ་བྱུང་དགུ་བའི་མེ་སྦྲུལ་(1557) ལོར་འཁྲུངས། རྗེ་འདི་བ་དམུ་དགེ་དགོན་པར་ཕེབས་ཏེ་དགོན་སྡེ་བསྐྱངས། རབ་བྱུང་བཅུ་བའི་མེ་ཕག(1587) ལོར་འདས།
༢༽ དེ་ནས་སྐུ་འཕྲེང་གསུམ་པ་རྒྱལ་བ་རྒྱ་མཚོ་རབ་ཕྱོགས་ས་བྱི་(1588) ལོར་འཁྲུངས། རྗེ་འདི་ཡང་དགོན་སྡེ་འདིར་ཕེབས་ཏེ་གཟིགས་སྐྱོང་གནང་། ང་གཉིས་པ་རབ་དྲག་ས་ཡོས (1639)ལོར་གཤེགས་ཀྱང་མངལ་དུ་སྲིད་པ་འཛིན་མ་དགོས་པར་སུག་ཆུའི་འགྲམ་དུ་རྒྱ་ཕྲུག་ལོ་བཅུ་དགུ་ཅན་ཞིག་གི་ཕུང་བོ་དུར་ཁྲོད་དུ་བསྐྱལ་བར་བྱ་འཕུར་བ་བཞིན་སྐད་ཅིག་ལ་འཕོས་ནས་ང་སྟོང་སྐོར་བ་ཡིན་ཞེས་ངོས་བཟུང་བར་བརྟེན། གོང་མའི་སྐུ་གདུང་དང་མཉམ་དུ་སྟོང་སྐོར་དུ་ཕེབས། ལམ་ནས་ཆུ་བཟང་རྣམ་རྒྱལ་དཔལ་འབྱོར་བའི་དྲུང་ནས་རབ་བྱུང་གསར་སྒྲུབ་ཀྱིས་མཚན་ལ་འཇམ་དབྱངས་རྒྱ་མཚོར་བཏགས། དབང་ལུང་མན་ངག་མཐའ་ཡས་པ་གསན།
འདི་ནི་རྗེ་སྐལ་ལྡན་གྱིས།
“སྔགས་བསྟན་པའི་ཆོས་ཀྱི་བཅུད་བཟང་བོས། །
ཐུགས་བརྩེ་བས་གྲོང་འཇུག་བདེ་ལམ་ནས། །
དཔལ་མདོ་རྒྱུད་རྒྱ་མཚོའི་སྐྱེ་བ་བཞེས། །”” ཞེས་ཚད་ལྡན་དུ་བཞེད།
༣༽ སྟོང་སྐོར་སྐུ་འཕྲེང་སྔོན་མགཉིས་ཕེབས་པའི་འབྲེལ་གྱིས་དམུ་དགེ་དགེ་བཤེས་དཀའ་བཅུ་ཤཱཀྱ་རྒྱ་མཚོ་སོགས་ཀྱིས་རྗེ་མདོ་རྒྱུད་རྒྱ་མཚོ་དགོན་སྡེ་འདིར་གདན་དྲངས། དགོན་པ་ཕུལ། རྗེ་ཉིད་ནས་བྱམས་ཁང་། མགོན་ཁང་། འདུ་ཁང་། གཟིམ་ཁང་རྣམས་བསྐྲུན། བཀའ་འགྱུར། བསྟན་འགྱུར་གྱི་གཙོས་སྐུ་གསུང་ཐུགས་རྟེན་མང་དུ་བཞེངས། མ་ཅིག་དཔལ་ལྡན་ལྷ་མོ་རེ་མ་ཏི་དང་། ཚངས་པ་དུང་གི་ཐོར་ཚུགས་ཅན་ལ་དགོན་སྡེ་འདི་གཉེར་དུ་གཏད། རྗེ་འདིས་དམུ་དགེ་སྡེ་བཅོ་བརྒྱད། ཤར་ལེ་ཚོ་བཅོ་བརྒྱད། ནགས་རི་ཁག་གསུམ། ཟངས་དཀར་ཨ་མཆོག བྱམས་ཐང་ཁྲོ་ཁོ། ཁ་ནག་དབལ་ཤུལ། རྔ་བ་སོགས་ལ་དབང་བསྒྱུར། ཕྱོགས་འདིའི་རྒྱལ་བོ་ལྟ་བུ་བྱས། དགོན་འདིར་བཞི་སྐོར་དང་། ལ་བོང་སང་གི་ཁང་བ་དང་། གྲགས་པ་ཨ་རིགས་ཀྱི་ཁང་བ་སོགས་སྔོན་སྟོང་སྐོར་གྱི་ཡིན་ཞེས་གྱང་རྙིང་རྡོ་ཧྲུག་ཧ་ཅང་མང་བ་གྱང་ངོས་ལ་གྱང་རིས་ཡོད་པ་རིག་གནས་གསར་བརྗེའི་བར་དུ་གནས། དམུ་དགེའི་ཁོག་ཏུ་ཡང་རྡོ་ཏེའུ་འགབ་མའི་ཁང་བ་དང་། སྔོ་ཐེར་རྒྱ་སྒོའི་མན་གྱི་གདོང་སྣེའི་སྟེང་དུ་ལྷ་ཁང་ཆེན་པོ་དང་། སྨད་དུའང་དེ་ལྟ་བུའི་གདོང་སྣེར་ལྷ་ཁང་དང་། སྔོན་བོད་ཀྱིས་གདོང་སྣེའི་སྟེང་དུ་མཁར་རྩིག་པའི་སྲོལ་ལྟར་དམུ་དགེའི་ཁོག་སྟོད་སྨད་བར་གསུམ་དུའང་སྟོང་སྐོར་གྱི་ཁང་ཤུལ་མང་། རྗེ་འདི་ཞེ་ལྔ་བ་ཆུ་ཕག་(1683)ལ་གཤེགས།
༤༽ དེའི་སྤྲུལ་སྐུ་མཉྫུ་ཤྲཱི་རྗེ་ངག་དབང་བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོ་སྣང་རར་ཤིང་བྱི་(1684)ལོར་འཁྲུངས། རྗེ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་གཟིགས་སྐྱོང་བླ་ན་མེད་པ་གནང་། རྗེ་འདིས་མཛད་པའི་དམུར་བསང་བཞི་སྐོར་ཆེན་མོའི་ཡང་རྩེར་སྦྱར་ཞེས་པའང་ཡོད། དེའི་དུས་དགོན་པ་ཧ་མཐའ་བླ་མ་ལ་གཏད། སྙེ་ཐང་གི་གཞིས་ཀ་ས་ཞིང་བཅས་བདེ་ཚང་ཁྲི་རྒན་ལ་གཏད་དེ་ཁོང་ཉིད་རང་དགོན་དུ་ཕེབས། དེ་དུས་བྱམས་ཁང་གི་ཚངས་པའི་སྐུ་བརྙན་འབྱོན་གྲབས་བྱས་ཤིང་སྤྱན་ཆབ་བྱུང་། ད་ལྟའང་ཞལ་གྱི་ཁ་དོག་ལ་མཐོང་སྣང་མི་འདྲ་བ་བྱུང་ཞེས་མདོ་སྨད་ཆོས་འབྱུང་དུ་གསུངས་པ་ལྟར་ཡིན་ལ། རང་དགོན་དུ་ཕེབས་ཞེས་པ་སྟོང་སྐོར་མདོ་རྒྱུད་རྒྱ་མཚོས། རབ་དྲག་མེ་ཁྱི(1646)ལོར་ཟི་ལིང་སྟོང་སྐོར་བཏབ་པ་དེར་ཕེབས། ཆུ་ཡོས་(1723)དུས་འཁྲུགས་སྐབས་གཡེར་ཤོང་དུ་བཞུགས། ཆུ་སྤྲེལ(1752)ནག་ཟླར་རྒྱ་ནག་ཏུ་ཆིབས་བསྒྱུར་བ་ལོ་དེའི་བདུན་པའི་བཅུ་གསུམ་ལ་དེར་གཤེགས་ཀྱང་ཟེར། སྟོང་སྐོར་ལྷ་གཉེར་དུ་གྲགས་པ་རིམ་བསྐོས་ལ་སྡེ་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱིས་འབྲུ་བསོད་འབུལ་སྲོལ་སྣང་ཞེས་པའང་རྗེས་སུ་བྱམས་ཁང་དེ་ལྷ་ཁང་གོང་མར་བསྒྱུར། དེའི་ལྷ་གཉེར་ལ་སྨད་ཚོ་བརྒྱད་ཀྱིས་སྟོང་སྐོར་བྲེ་ཁྲལ་དང་། མགོན་ཁང་ལྷ་གཉེར་ལ་སྟོད་ཚོ་བརྒྱད་ཀྱིས་མགོན་པོའི་བྲེ་ཁྲལ་ཞེས་པ་བཅོས་བསྒྱུར་བར་ཕྲན་ཚེགས་རེ་འབུལ་སྲོལ་སྣང་།
ཧ་མཐའ་བླ་མ་ལ་གཏད་པ།
སྔར་སྟོང་སྐོར་ལྔ་བ་བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོས་དགོན་པ་ཧ་མཐའ་བླ་མ་ལ་གཏད་པ་ནས། ཀུན་མཁྱེན་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་བ་རྗེ་བཙུན་བློ་བཟང་འཇམ་དབྱངས་བསྟན་པའི་རྒྱལ་མཚན་འདིར་ཕེབས་དུས་ཁོང་ལ་ཕུལ་བ་ཡིན། འཁྲུངས་དུས།1916འདས་དུས།1947 དེའི་བར་དམུ་དགེ་དགོན་གྱི་སྨོན་ལམ་དང་ལྔ་མཆོད་ཀྱི་ཁྲི་བ་ཧ་མཐའ་རིམ་བྱོན་གྱིས་གནང་། དེའི་རྗེས་མཁན་པོ་རིམ་བྱོན་གྱིས་གནང།
དགོན་སྡེ་འདི་ཀུན་མཁྱེན་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་བྱོན་ཕེབས་ཚུལ། (མུ་མཐུད་ནས་སྒྲིག་མུས་ཡིན།)
རྩོམ་དང་ལུང་ཁུངས།
“དམུ་དགེ་བཀྲ་ཤིས་འཁོར་ལོའི་དགོན་གྱི་བྱུང་བ་བཤེས་གཉེན་དམ་པའི་ཞལ་ལུང་།” རྩོམ་པ་བོ། དམུ་དགེ་ཤེས་རབ་རྒྱ་མཚོའམ་མིང་གཞན་དབྱངས་ལྡན་གྲུབ་པའི་གོ་ཆ། ནས་ཁོལ་འདོན་དང་གཞིར་བཞག་བྱས་ཡོད། འགའ་རེ་བསྒྱུར་བཅོས་ཕྲན་བུ་རེ་བྱས་ཡོད་མོད་ནང་དོན་ལ་འགྱུར་གང་ཡང་བཏང་མེད།
སྐར་མ་སྨེ་བདུན་
བྱང་ཕྱོགས་སུ་སྐར་མ་ཨ་བརྟན་དང་ཉེ་བའི་སྐར་ཚོམས་ཞིག་གི་མིང་ཡིན་  དེ་དག་གི་མིང་རེ་རེ་བཞིན་འདྲེན་ན་  དབང་པོ། གསལ་བ། སྡེ་ཅན། བདེ་ལྡན། གསེར་ཅན། ཕྱོགས་ཅན།  ཤ་ཀུ་ན་བཅས་ཡིན་ནོ
རྒྱུད་དྲུག
རྒྱུད་དྲུག་ནི་རོལ་ཆའི་རིགས་གཅིག་རེད།
ཆར་པ།
ཆར་པ་ནི་གནམ་ཤིས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་ཞིག
གློག་དཀྲོལ་རྒྱུད་མང་།
གློག་དཀྲོལ་རྒྱུད་མང་ནི་རོལ་ཆའི་རིགས་གཅིག་རེད།
ཟིན་ཐོ་འམ་དཔྱད་གཞི།
and here
པ་གླིང་།
པ་གླིང་ནི་རོལ་ཆའི་རིགས་གཅིག་རེད།
ལག་སྦྲེང་།
ལག་སྦྲེང་ནི་རོལ་ཆའི་རིགས་གཅིག་རེད།
ཆའང་མི།
ཆའང་མི་ནི་ཀྲུང་ཧྭ་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཞེས་པའི་མི་རིགས་ཀྱི་མི་རེད།
གླིང་བུ།
རགླིང་བུ་ནི་རོལ་ཆའི་རིགས་གཅིག་རེད།
ཕྱི་ཕྱོགས་དྲ་མཐུད།
p[oiuytrewq ya mums a square
ལི་མི།
ལི་མི་ནི་ཀྲུང་ཧྭ་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཞེས་པའི་མི་རིགས་ཀྱི་མི་རེད།
གློག་རོལ།
གློག་རོལ་ནི་རོལ་ཆའི་རིགས་གཅིག་རེད།
སིལ་རྔ།
སིལ་རྔ་ནི་རོལ་ཆའི་རིགས་གཅིག་རེད།
འཁྱིལ་དུང་།
འཁྱིལ་དུང་ནི་རོལ་ཆའི་རིགས་གཅིག་རེད།
མཁར་བཙན་རྒྱལ་ཁབ་
མཁར་བཙན་རྒྱལ་ཁབ་ (City-State) ཞེས་པ་འདི་བོད་ཀྱི་སྐད་དུ་མཁར་གྱི་རྒྱལ་ཁབ་དང་། རྒྱལ་ཕྲན་རྒྱལ་ཁབ་བཅས་སུ་འགྱུར་འདུག་མོད། ཞིབ་ཀྱིས་བརྟགས་ཤིང་དཔྱད་ན། དང་པོ་ལ་ཚིག་གི་ཁྱད་ཆོས་ཤིག་ལས་མིང་གི་ཁྱད་ཆོས་མེད་པ་དང་། གཉིས་པ་ནི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་གི་ཆ་ཤས་ཤིག་ལས། མཁར་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་དེ་ཉིད་ཁྲིམས་འགོ་རང་བཙན་གྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཡིན་པར་མཚོན་མི་ཐུབ་པས་སོ།།  གནའ་བོའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་དབུས་སུ་མཁར་མཐོན་པོ་བརྩིགས་ཤིང་དེའི་མཐའ་རུ་རུས་སྡེ་མང་པོས་བསྐོར་ཅིང་། ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ལས་དོན་སྒྲུབ་ཤག་མཐའ་དག མཁར་གྱི་ནང་དུ་འདུས་ནས་ཁྲིམས་འགོ་རང་བཙན་དང་ས་ཁོངས་རང་སྐྱོང་གིས་གྲུབ་ཡོད་པ་ཞིག་རེད་འདུག གནའ་བོའི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་དབུས་སུ་བརྩིགས་པའི་མཁར་ནི་སྲིད་འཛིན་གྱི་ལྟེ་གནས་ཤིག་ཆགས་སྟབས། མཁར་ལྟེ་བ་ཡིན་པའི་གྲོང་ཁྱེར་དེ་ཁྲིམས་འགོ་རང་བཙན་གྱིས་གནས་པའི། རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཡིན་པའི་ཆ་ནས་ མཁར་བཙན་རྒྱལ་ཁབ་ཏུ་བསྒྱུར་པའོ།། དབྱིན་ཡིག་གིStateཟེར་བའི་ཡིག་ཆེན“S”སྔོན་དུ་ཡོད་ཚེ། ཆབ་སྲིད་ས་ཁམས་རིག་པའི་ངོས་ནས་ཡི་གེ་དེས། ཁྲིམས་འགོ་རང་སྐྱོང་བྱེད་པའི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ངོ་བོ་ཞིག་མཚོན་གྱིན་ཡོད་པས་ཀྱང་དེ་བཞིན་བསྒྱུར་པ་ཡིན།
མུ་ཅོར་
སྐད་ཅོར་སྒྲོག་པ། རྟེན་གཞི་མེད་པའི་སྐད་ཆའི་མིང་སྟེ། མུ་ཅོར་སྨྲ་མི་རུང་ལྟ་བུ། having no base; without foundation; groundless: a baseless claim.
བློ་བྲིད་
ཐབས་ཀྱིས་བསླུས་ནས་མི་སེམས་ཚུར་བཀུག་པ།
གྱ་ཚོམ་
མ་བརྟགས་པ།ཁ་ནས་གང་བྱུང་མང་བྱུང་གིས་གྱ་ཚོམ་དུ་སྨྲ་བ།བཤེས་གཉེན་གྱ་ཚོམ་དུ་བསྟེན་ན་འདུན་མ་ཉེས།གྱ་ཚོམ་དུ་ཁ་ཚོན་མ་གཅོད། གྱ་ཚོམ་དུ་ཆུ་རྐྱལ་མ་རྒྱག
བག་ཉལ་
ལྐོག་ཏུ་གྱུར་པའམ་མི་མངོན་པར་གནས་པ།བག་ཉལ་གྱི་སྡིག་པ།བག་ལ་ཉལ་གྱི་ཉོན་མོངས་པ།
སྟངས་འཛིན་
དབྱེ་མཚམས་ཕྱེ་སྟེ་འཛིན་པ།བཟང་ངན་སྟངས་འཛིན་གྱི་སློབ་སྟོན་གནང་བ།
reveal the distinctions, grasp
དོལ་ཁུག་
ཐག་པའམ་ཐག་པ་དང་དབྱིབས་འདྲ་བའི་དངོས་པོ་ཉིས་གུག་བྱས་པའི་ཁུག་པའི་མིང་སྟེ། ཐག་པའི་དོལ་ཁུག རྒྱུ་མའི་དོལ་ཁུག རྨ་ཆུའི་དོལ་ཁུག་ཅེས་པ་ལྟ་བུ།
རྒྱལ་སྲིད་སྣ་བདུན་
རྒྱལ་སྲིད་སྣ་བདུན The 7 Royal Possessions / the 7 attributes of kingship/ the 7 royal emblems འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་བོ་ལ་རང་ཆས་སུ་འབྱུང་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཡོ་བྱད་མཆོག་གི་རིན་ཆེན་བདུན་ནམ་རིན་ཆེན་སྣ་བདུན་དུ་གྲགས་པ་ནི། འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ། ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ། བཙུན་མོ་རིན་པོ་ཆེ། བློན་པོ་རིན་པོ་ཆེ། གླང་པོ་རིན་པོ་ཆེ། རྟ་མཆོག་རིན་པོ་ཆེ། དམག་དཔོན་རིན་པོ་ཆེ་སྟེ་བདུན།
འཁོར་ལོ་/རྩིབས་སྟོང། the Precious wheel
འཁོར་ལོ་རིན་པོ་ཆེ་ནི་སྔོན་དུས་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་ཀྱི་བསོད་ནམས་ཀྱི་སྟོབས་ལས་ཕོ་བྲང་གི་རྩེ་ནས་བདེན་ཚིག་བརྗོད་པས་ཤར་ཕྱོགས་ནམ་མཁའ་ནས་རྒྱལ་པོའི་མདུན་དུ་འབབ་ཏེ་གང་དུ་འགྲོ་འདོད་པའི་ཡུལ་དེར་འཁོར་ལོ་དེས་སྣ་དྲངས་ནས་འགྲོ་བ་དང་། དེ་དང་མཉམ་དུ་རྒྱལ་སྲིད་གཞན་རྣམས་ཀྱང་འབྱོར་འོངས་པ་དེ་ཡིན།
ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ། Jewel
ནོར་བུ་རིན་པོ་ཆེ་ནི་མདོག་ཐིང་ཀ་དྲི་མ་མེད་པ་འོད་ཀྱིས་དཔག་ཚད་བརྒྱད་ཅུ་ཙམ་དུ་སྣང་བར་བྱེད་པའི་ནུས་པ་དང་ལྡན་པ། གླིང་བཞིའི་འགྲོ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབུལ་ཕོངས་སེལ་བ།  འདོད་རྒུ་ཡིད་བཞིན་དུ་སྐོང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་དེའོ།།
བཙུན་མོ་རིན་པོ་ཆེ། Queen
བཙུན་མོ་རིན་པོ་ཆེ་ནི་གཟུགས་མཛེས་ཤིང་ལྟ་ན་སྡུག་པ། བུད་མེད་ཀྱི་སྐྱོན་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་ཞིང་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ།  ཡིད་དུ་འོང་བའི་དྲི་དང་རེག་བྱ་དང་ལྡན་པ་ལ་སོགས་པ་དེའོ།
བློན་པོ་རིན་པོ་ཆེ། Minister
བློན་པོ་རིན་པོ་ཆེ་ནི་རྣམ་ཐོས་ཀྱི་བུ་ལྟ་བུ་ལོངས་སྤྱོད་དཔལ་འབྱོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ། རྒྱལ་པོས་སྟོང་གསུམ་གསེར་གྱིས་ཁོངས་ཤིག་ཅེས་བཀའ་སྩལ་ནའང་སྐད་ཅིག་གིས་སྒྲུབ་ནུས་ཤིང་གཏོང་ཕོད་ཆེ་བའི་བསོད་ནམས་དང་ལྡན་པའོ།།
དོལ་ཆོད་
སེམས་ཐག་གཙང་བཅད་དམ་ཚམ་ཚོམ་མེད་པའི་དོན་ཏེ། རྨ་ཆུ་དོལ་ཆོད་བྱས། སྐད་ཆ་དོལ་ཆོད་དུ་བཤད ལས་དོན་དོལ་ཆོད་དུ་བྱས་ནས་མཐར་ཐུག་ལེགས་འགྲུབ་བྱུང་བ།
རྒྱལ་སྲིད་སྣ་བདུན་
གླང་པོ་རིན་པོ་ཆེ། Elephant
གླང་པོ་རིན་པོ་ཆེ་ནི་ཐལ་དཀར་མཆེ་བ་དྲུག་དང་ལྡན་པ་སྤྱི་གཙུག་དམར་ཞིང་དཔངས་མཐོ་བ། ནོར་བུའི་དྲ་བས་གཡོགས་ཤིང་གླང་ཕལ་བ་སྟོང་གི་སྟོབས་མངའ་བ།  ཤིན་ཏུ་མགྱོགས་ཁྱད་དང་ལྡན་པ་གླང་ཆེན་ས་སྲུང་གི་བུ་ལྟ་བུའོ།།
རྟ་མཆོག་རིན་པོ། Horse
རྟ་མཆོག་རིན་པོ་ཆེ་ནི་མདོག་སྔོན་པོ་རྨ་བྱའི་མགྲིན་པའི་སྤུ་ལྟ་བུ་ཡིད་དུ་འོང་བ། ནད་མེད་ཅིང་འཚེར་སྐད་ཀྱིས་འཛམ་གླིང་ཁྱབ་པ།  རྒྱལ་པོའི་ཐུགས་ལ་གང་ཤར་ཤེས་པས་ཅང་ཤེས་པ།  འཛམ་གླིང་ཉིན་གཅིག་ལ་ལན་གསུམ་བསྐོར་ནུས་པའི་བང་ཤུགས་རླུང་དང་འདྲ་བ་རྟ་ཡི་རྒྱལ་པོ་ཅང་ཤེས་པ་ལ་ཧ་ལྟ་བུའོ།།
དོལ་
1 ཀ༽ བོད་དབུས་ཕྱོགས་གཡོ་རུའི་ཆར་གཏོགས་«གྲ་ནང་དོལ་»ཞེས་པའི་ས་ཆ་དེ་དང་དེའི་མི་རིགས་ཀྱི་བསྡུས་མིང་།  ཁ༽ བལ་ཡུལ་ཁོང་གཏོགས་«དོལ་པོ་»ཞེས་པའི་རྫོང་ཞིག་ཡོད་པ་དེ་དང་དེའི་མི་རིགས་ཀྱིབསྡུས་མིང་།
2 རྙིང་། ཉ་རྒྱའམ་ཉ་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་དྲ་བ།
༡ སྐུད་པའང་ཐ་གུས་དབྱིབས་དྲ་མིག་ཅན་དུ་སླས་པའི་ཉ་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་རྒྱའི་མིང་སྟེ། ཉ་རྒྱ་ཡང་ཟེར། དཔེར་ན། ཉ་མོ་དོལ་དུ་ ཚུ ད་པ་ཞེས་པ་ལྟ་བུ། ༢ སྐུད་པའམ་ཐག་པས་སླས་པའི་རྒྱ་རྙིའི་མིང། ༣ དབུས་གཙང་ས་ཁུལ་གྱི་ལྷོ་ཁའི་ས་ཆ་ཞིག་གི་མིང། ༤ བོད་ཀྱི་རུས་མིང་ཞིག ༥ ཐག་པའམ་ཐག་པ་དང་དབྱིབས་འདྲ་བའི་དངོས་པོ་ཉིས་གུག་བྱས་པའི་ཁུག་པའི་མིང་སྟེ། ཐག་པའི་དོལ་ཁུག རྒྱུ་མའི་དོལ་ཁུག རྨ་ཆུའི་དོལ་ཁུག་ཅེས་པ་ལྟ་བུ། ( དོལ་ཆོད ) ཚམ་ཚོམ་མེད་པའི་དོན་ཏེ། རྨ་ཆུ་དོལ་ཆོད་བྱས། སྐད་ཆ་དོལ་ཆོད་དུ་བཤད་ལྟ་བུ། fish net. trap.
fishing net, stew pan, split, cleave, place in lho kha Rangjung Yeshe net, a fisherman
རྩམ་པ།
རྩམ་པ་ནི་ནས་རྔོས་ནས་ཕྱེ་མ་བཟོས་པའི་བོད་སྐད་ཡིན། སྤྱིར་བོད་མི་རིགས་ཇི་ལྟར་འཚོ་གནས་འཕེལ་རྒྱས་བྱུང་བའི་ངག་རྒྱུན་ལོ་རྒྱུས་ཤིག་སྤྱི་མཚུངས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་ཡོད་པ་དེ་ལྟར་ན། གོས་སུ་ཤིང་ལོ་གྱོན་ཞིང་ཟས་སུ་ཤིང་ཏོག་ཟ་བའི་གདོད་མའི་སྤྲ་རིགས་སྤྱི་ཚོགས་དང་འབྲེལ་བའི་ལྷ་སྒྲུང་རང་བཞིན་གྱི་ཤོད་རྒྱུན་མང་པོ་ཞིག་ཡོད་པ་དེ་ལས། ང་ཚོས་ཤེས་ཐུབ་པ་ནི་བོད་མི་རིགས་ཀྱི་བྱུང་རབས་ལོ་རྒྱུས་དང་གནའ་བོའི་གདོད་མའི་དུས་རབས་ཀྱི་འཚོ་བའི་ངལ་རྩོལ་གྱི་རྒྱུན་དང་འགྲོག་སྟེ་སྲོལ་རྒྱུན་ཤེས་རིག་གི་གཞི་རྐང་ཚུགས་ཏེ་དར་སྤེལ་འཕེལ་རྒྱས་བྱུང་བའི་བརྒྱུད་རིམ་དེ་ངང་གིས་རྟོགས་ཐུབ།
བོད་དུ་རྩམ་པ་བྱུང་དུས།
བོད་པའི་རྒྱུན་ཟས་ཞིག་ཡིན། རྩམ་པ་ཞེས་པ་ནི་ནས་དང་སྲན་མ་སོགས་འབྲུ་རིགས་ཆུ་ལ་བཀྲུས་ནས་བརྔོས་ཏེ་བཏགས་པའི་ཕྱེ་མ་ལ་ཟེར་ཞིང་། རྩམ་པར་སྤྱིར་ན་ནས་རྩམ་དང་། སྲན་རྩམ། འདྲེས་སྲན་སོགས་ཡོད། ནས་རྩམ་ལའང་དམངས་རྩམ། བར་རྩམ། མཆོད་རྩམ། ཞིབ་རྩམ་བཅས་ཡོད། ཞིབ་རྩམ་ནི་ཡོས་ལ་གྲུས་﹙ནས་པགས་འབུད་པ་﹚བརྒྱབ་སྟེ་ཆེས་ཞིབ་མོར་བཏགས་པའི་ནས་རྩམ་སྤུས་ལེགས་དང་། དེ་མིན་རྩམ་པ་གཞན་དེ་འདྲའི་དྭངས་དོད་མ་བྱས་པའི་ཅུང་རྩིང་བ་སོགས་ཡོད་པ་རེད། སྲན་རྩམ་ལའང་དེ་བཞིན་དུ་སྲན་ཞིབ་ཅེས་ལྤགས་པ་ཕུད་ནས་ཆེས་ཞིབ་མོར་བཏགས་པའི་སྲན་རྩམ་སྤུས་ལེགས་དང་། སྤྱིར་བཏང་གི་སྲན་ལྤགས་མ་ཕུད་པའི་སྲན་རྩམ་ཁག་གཉིས་ཙམ་ཡོད། རྩམ་པའི་ཁྱད་ཆོས་ནི་གཞིས་ཁྱིམ་ལམ་སོགས་གང་དུའང་ཟས་སྤྱོད་ཆོག་པའི་ཧ་ཅང་སྟབས་བདེ་བའི་བཟའ་ཆས་ཞིག་ཡིན། མི་སོ་སོའི་འདོད་པ་ལྟར་འཐུང་རིགས་ཇ་ཆང་ཕྱུར་ཁུ་སོགས་པག་ཁུར་སྤྱད་ནས་ཚལ་རིགས་དང་མཉམ་དུ་ཟས་སྤྱོད་ཆོག་ལ། ཆ་རྐྱེན་མེད་ན་ཆུ་རྐྱང་པག་རྐྱང་དུ་ཟས་ཀྱང་ཆོགད་དུང་རྩམ་པ་དེ་སྐམ་པོར་འགམ་ནའང་འགྲིག་ལ་ཕྱུར་བ་དང་ཀ་ར། མར་དང་སྣུམ། ཐུད་སོགས་སྦྱར་ནས་མར་ཟན་ཞེས་པ་སོགས་བཟོས་ནས་ཟ་སྤྱོད་བྱས་ཀྱང་ཆོགཡང་གཞི་རྩམ་པར་བརྟེན་ནས་བཟོས་པའི་རྩམ་ཐུག་གམ་འཇམ་ཐུག་དང་ཆང་སྐོལ་དེ་བཞིན་ཕྱུར་རུལ་གྱི་ཐུག་པ་སོགས་མང་པོ་ཡོད། རྩམ་པར་ཇའམ་ཆང་གང་རུང་ཞིག་བླུགས་ནས་སྐྱོ་མའམ་ཇ་འདུར་ཞེས་གར་སླ་རང་འདོད་ལྟར་བྱས་ཏེ་སྤྱོད་རྒྱུ་ཡང་ཡོད། ད་དུང་པག་ལ་ཆང་རྩི་བཏབ་ནས་བརྙལ་རྗེས་ནར་མོའམ་སྐོར་ལེབ་བཟོས་ཏེ་སྐམ་པ་ལ་ཟན་ཆང་ཞེས་མངར་སྐྱུར་ལྡན་པའི་ཁ་ཟས་ལྟོགས་སྐོམས་གཉིས་ཀ་སེལ་ཐུབ་པ་ཞིམ་པོ་ཞིག་ཀྱང་ཡོད།
བོད་ཟས་རྩམ་པའི་རྣམ་དབྱེ།
སྤྱིའི་ཆ་ནས་བརྗོད་ན་རྩམ་པ་ནི་ནས་བརྔོས་མ་ཞིབ་ཏུ་འཐག་པའི་རྩམ་སྐྱ་དང་། དེ་མར་ཆུར་དང་བསྡེབས་ནས་བརྫིས་ཏེ་བཟའ་བའི་ཟས་དེ་ལ་ཟེར་གྱི་ཡོད་མོད། འོན་ཀྱང་རྩམ་པའི་རྒྱུ་ནི་ནས་གཅིག་པུར་མ་ངེས་པར་གྲོ་དང་སྲན་མ་བཅས་ཡོད་པས། ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་ནས་རྩམ་དང༌། གྲོ་རྩམ། སྲན་རྩམ་གསུམ་དུ་དབྱེ་ཆོག གཞན་ལས་བཟོའི་ཆ་ནས་དྲུས་བརྒྱབ་ནས་ཞིབ་ཏུ་འཐག་པའི་ནས་རྩམ་ལ་རྩམ་ཞིབ་དང༌། སྲན་མའི་པགས་ཤུན་ཕུད་དེ་ཞིབ་ཚགས་སུ་འཐག་པའི་སྲན་རྩམ་ལ་སྲན་ཞིབ། དེ་མིན་ནས་དང་སྲན་མ་གཉིས་འདྲེས་མར་འཐག་པའི་རྩམ་པ་ལ་སྲན་སྤེན་ཞེས་ཟེར་གྱི་ཡོད།
བོད་ཟས་རྩམ་པ་ལས་སྣོན་བྱེད་སྟངས།
བོད་ཟས་རྩམ་པ་ཐོག་མར་ལས་སྣོན་བྱེད་སྐབས་ནས་སྲན་སོགས་རྩམ་པའི་རྒྱུ་རྣམས་རློན་འཐག་གིས་བཟོ་བ་ཞིག་མ་ཡིན་པར། ངེས་པར་དུ་ནས་སྲན་གྱི་ནང་འདྲེས་པའི་རྡོ་ཧྲུག་དང་རྩྭ་ཡུག་སོགས་གཙང་སེལ་བྱས་རྗེས་སླ་ངའི་ནང་བརྔོས་ཏེ་འཐག་དགོས་པ་ཡིན། ནས་བརྔོས་ཟིན་པ་དེ་ལ་ཡས་ཟེར་གྱི་ཡོད། ནས་སོགས་བརྔོ་སྟངས་ནི་སླ་ངའི་ནང་བྱེ་མ་བླུགས་ཏེ་ཐབ་ཀྱི་མེ་འབར་ཤུགས་ཆེ་ཆུང་རན་ཙམ་དང་བསྟུན་ནས་བརྔོ་དགོས་པ་དང༌། ཡང་ཡུལ་དུས་སོགས་ཀྱི་དབང་གིས་ས་ཆ་ལ་ལར་བྱེ་མ་མེད་པར་སླ་ངའི་ནང་ཐད་ཀར་བརྔོ་སྲོལ་ཡང་ཡོད་པས། དེ་ནི་བྱེ་མའི་ནང་བརྔོས་པ་བཞིན་གྱི་བརྔོ་ཐག་ཆོད་པ་ཞིག་མི་ཡོང་སྟབས་རྩམ་པ་དེ་འདྲའི་ཞིམ་པོ་ཞིག་མིན། རྩམ་པ་འཐག་སྤྱོད་ཀྱི་ཡོ་ཆས་བོད་ཡུལ་དུ་དར་སྲོལ་སྔ་བ་ནི་རྒྱུ་རྡོ་བ་ལས་གྲུབ་པའི་ཡས་གཏུན་དང་མས་གཏུན་གཉིས་༼འདི་ལ་ལྷ་ས་བས་རང་འཐག་དང་ཨ་མདོའི་ས་ཆ་འགར་ལག་བསྐོར་ཟེར༽ཡིན་ཞིང་།དེ་ནི་བཀོལ་སྤྱོད་ཀྱི་ཐད་ནས་ལག་པས་བསྐོར་ཏེ་འཐག་སྲོལ་ཡོད་པ་དེ་ལ་ལག་འཐག་ཟེར་བ་དང༌། རིམ་བཞིན་ཆུ་ཡིས་བསྐོར་ཏེ་འཐག་སྲོལ་ཞིག་ཀྱང་བྱུང་བ་དེ་ལ་ཆུ་འཐག་ཟེར་གྱི་ཡོད། དེང་སྐབས་ཚན་རིག་དར་རྒྱས་དང་སྤྱི་ཚོགས་འཕེལ་རྒྱས་བྱུང་བ་དང་བསྟུན་རྩམ་པ་འཐག་པའི་འཕྲུལ་ཆས་བྱུང་སྟེ་བོད་མི་རྣམས་དེ་ལ་བློ་ཁ་ཕྱོགས་བཞིན་ཡོད་ནའང༌། མང་ཚོགས་ཀྱི་ཤོད་སྲོལ་ལ་འཕྲུལ་ཆས་སམ་གློག་གིས་འཐག་པའི་རྩམ་པ་དེ་བོད་རང་གི་ལག་ཤེས་ཀྱི་རྒྱུན་དང་ལྡན་པའི་སྔར་གྱི་ལག་འཐག་དང་ཆུ་འཐག་བྱས་པའི་རྩམ་པ་དང་བསྡུར་ན་བྲོ་བ་ཞིམ་པོ་མིན་པར་བརྗོད་ཀྱིན་ཡོད་པ་དོན་དངོས་ཡིན་ནའང༌། ངལ་རྩོལ་གྱི་ལས་ཚེགས་ལ་གཞིགས་ཏེ་ཕལ་ཆེ་བ་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱིས་འཐག་པར་རང་འགུལ་ངང་གིས་ཞུགས་པ་དང་།གཞན་ཡང་ཚོང་རར་བཙོང་འགྲེམས་ཀྱི་རྩམ་པ་ཉོས་ཏེ་སྤྱོད་ཀྱི་ཡོད་པས།དེང་སྐབས་ས་ཆ་རེ་འགའ་ན་མ་གཏོགས་བོད་རང་གི་གནའ་སྲོལ་ལག་འཐག་དང་ཆུ་འཐག་བྱེད་སྲོལ་དེ་རིམ་བཞིན་ཉམས་ཏེ་མེད་པ་ཆགས་བཞིན་ཡོད།