cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ཀྲུང་ཧྭ་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ།
འཛིན་སྐྱོང་ས་ཁུལ།
ཀྲུང་ཧྭ་མི་འམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་གི་མངའ་ཁོངས་སུ་ཞིང་ཆེན་ ༢༢ དང། གྲང་ཉུང་མི་རིགས་ཁག་གི་ཆེད་དུ་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ལྔ། ཐད་ཀར་སྲིད་འཛིན་ས་ཁུལ་བཞི། རང་སྐྱོང་གི་ཁེ་དབང་ཆ་ཙམ་ཡོད་པས་དམིགས་བསལ་སྲིད་འཛིན་ས་ཁུལ་གཉིས་བཅས་ཡོད། དེ་དག་ལས་ཞིང་ཆེན་ ༢༢ དང་ རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ལྔ། ཐད་ཀར་སྲིད་འཛིན་ས་ཁུལ་བཞི་བཅས་ཁྱོན་ལ་ཀྲུང་གོའི་སྐམ་ས་ཆེན་མོ་ཞེས་འབོད། འདིའི་ཁོངས་ཤང་ཀང་དང་ཨོ་མན་གཉིས་ཚུད་ཀྱི་མེད། འོན་ཀྱང་ཐེ་ཝན་ནི་རང་སྲིད་རང་སྐྱོང་གི་རྙོག་འཛིངས་ཆེ་བའི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཞིག་ཡིན།
དཔལ་འབྱོར།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༡༣ ནས་བཟུངས་ཀྲུང་གོ་ནི་འཛམ་གླིང་གི་དཔལ་འབྱོར་ཨང་རིམ་གཉིས་པར་སླེབས་ཡོད། རྒྱལ་སྤྱིའི་དངུལ་ཚད་གཏན་འབེབ་ཁང་ནས་གསལ་སྟོན་བྱས་པར་གཞིགས་ན་ཁྱོན་ཨ་སྒོར་ཐེར་འབུམ་ $༩.༤༦༩ ཙམ་གྱི་རྒྱལ་ཡོངས་ཐོན་བསྐྱེད་རྩ་འབོར་ཡོད། ཉོ་སྒྲུབ་ནུས་པའི་དོ་མཉམ་ (PPP)  གཞིར་ན་ཨ་སྒོར་ $༡༦.༡༤༩   ཀྲུང་གོ་ནི་ཨ་རི་ཕུད་པའི་འཛམ་གླིང་ཨང་རིམ་གཉིས་པ་ཡིན། ཆ་སྙོམས་གྱི་རྒྱལ་ཡོངས་ཐོན་བསྐྱེད་རྩ་འབོར་ནི་ཨ་སྒོར་$༦,༩༥༩. ཙམ་ཡིན་པས་འཛམ་གླིང་གི་ཨང་རིམ་དགུ་བཅུ་ཙམ་དུ་སླེབས་ཀྱི་ཡོད།
དཔལ་འབྱོར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་འཕེལ་རྒྱས།
སྤྱི་ལོ་ 1949 ནས་བཟུང་1978 ཀྱི་ལོ་མཇུག་བར་ཀྲུང་གོ་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ནི་ཨུ་རུ་སུའི་ལམ་ལུགས་ལྟར་དབུས་གཞུང་གི་འཆར་འགོད་དཔལ་འབྱོར་ལམ་ལུགས་ཡིན། མའོ་འདས་གྲོངས་སུ་ཕྱིན་པའི་རྗེས་དང་རིག་གནས་གསར་བརྗེ་ཡང་མཇུག་སྒྲིལ་བའི་སྐབས་བསྟུན་ ཏིང་ཞའི་ཕིན་དང་ཀྲུང་གོའི་འཛིན་སྐྱོང་འགོ་འཁྲིད་གསར་པ་རྣམས་ཀྱིས་འགྱུར་བཅོས་སྒོ་དབྱེ་ཡི་ལམ་བུ་གཏོད། ཁྲོམ་རྭའི་དགོས་མཁོ་མཐུན་པའི་མཉམ་འགྲོད་དཔལ་འབྱོར་ལམ་ལུགས་གྱི་ཕྱོགས་སུ་བསྐྱོད་སྒོ་བཙུགས། དེ་མིན་གཞུངཁོངས་ས་ཁང་མང་དག་ཅིག་ཀྱང་སྒེར་བདག་ཅན་དུ་སྒྱུར་ཡོད། མ་ཟད་ཕྱི་རྒྱལ་ཁེ་བདག་ཀུང་སི་མང་པོས་མ་འཇོག་བྱས་ཏེ་དམིགས་བསལ་ཚོང་འབྲེལ་ཁུལ་སོགས་བཙུགས། ཉམ་རྒུད་དུ་འགྲོ་བཞིན་པའི་གཞུང་གི་ཚོང་ལས་སྒྲིག་འཛུགས་རྣམས་ཀྱང་སྒེར་བདག་ཁེ་ལས་དུ་བསྒྱུར། ལྷག་པར་ཐོན་སྐྱེད་ལེགས་པོ་མ་ཐུབ་པའི་ཚོང་ལས་སྒྲིག་འཛུགས་མང་པོ་ཞིག་དེ་མ་ཐག་སྒོ་རྒྱབ་པས་ལས་མི་མང་དག་ཞིག་གི་ལས་གནས་ཤོར། དེང་དུས་གི་ཀྲུང་གོའི་དཔལ་འབྱོར་ནི་ཁྲོམ་རྭའི་དགོས་འཁོར་མཐུན་པའི་སྒེར་བདག་ཁེ་ལས་གི་དཔེ་མཚོན་ཞིག་ཡིན། ནུས་ཤུགས་ཐོན་སྤེལ་སོགས་ཙ་བའི་མ་ལག་གི་སྒྲིག་འཛིགས་རྣམས་མུ་མཐུད་རྒྱལ་ཁབ་གི་བདག་དབང་བྱེད་བཞིན་ཡོད། སྤྱི་ལོ་༡༩༧༨ ལོའི་ནས་བཟུངས་ཏེ་དཔལ་འབྱོར་གུ་ཡངས་སྲིད་ཇུས་རྐྱེན་པས་ཀྲུང་གོ་ནི་འཛམ་གླིང་སྟེང་གི་དཔལ་འབྱོར་འཕེལ་རྒྱས་མགྱོགས་ཤོས་རྒྱལ་ཁབ་ཞིག་ཡིན། མ་འཇོག་དང་ཕྱིར་འཚོང་གི་ལམ་བུའི་ཐོག་མདུན་བྲལ་དུ་ཡོད། རྒྱལ་སྤྱིའི་དངུལ་ཚད་གཏན་འབེབ་ཁང་གི་གྲངས་གཞིར་གཞིགས་ན་ སྤྱི་ལོ་ ༢༠༠༡ནས་ ༢༠༡༠ བར་གྱི་ལོ་རེའི་ཆ་སྙོམས་རྒྱལ་ཡོངས་ཐོན་བསྐྱེད་རྩ་འབོར་གི་འཕར་ཚད་ནི་བརྒྱ་ཆ་ ༡༠.༥% ཙམ་ཡིན། མ་ཟད་ཐོན་སྐྱེད་ཧ་ཅང་བཟང་པོ་ཡོད་པ་དང། ངལ་རྩོལ་འགྲོ་གྲོན་ཆུང་བ་ རྨང་གཞིའི་འཛུགས་སྐྲུན་སྤྱིའི་ཆ་ནས་ལེགས་པོ་ཡོད་པས་ཀྲུང་གོ་ནི་རྒྱལ་སྤྱིའི་བཟོ་སྐྲུན་བྱེད་མཁན་ཁོངས་རྩེ་མོར་སོན་ཡོད། འོན་ཀྱང་ཀྲུང་གོའི་དཔལ་འབྱོར་ནི་ནུས་ཤུགས་ཡོངས་ཁུངས་ལ་བརྟེན་དགོས་རྐྱེན་འདི་མི་འདངས་བའི་དཀའ་ངལ་ཞིག་ཡོང་བཞིན་ཡོད། ཀྲུང་གོ་ནི་སྤྱི་ལོ་༢༠༡༠ ལོར་འཛམ་གླིང་གི་ནུས་ཤུགས་བེད་སྤྱོད་མང་ཤོས་གཏོང་མཁན་སུ་འགྱུར། རྡོ་སོལ་གྱི་བེད་སྤྱོད་བརྒྱ་ཆ་ཙམ་ཟིན་གྱི་ཡོད། མ་ཟད་སྤྱི་ལོ་༢༠༡༢ ལོར་ཨ་རི་ལས་ཀྱང་རྡོ་སྣུམ་གྱི་ནང་འདྲེན་མང་བར་བྱས་ཏེ་འཛམ་གླིང་གི་ཨང་དང་པོར་སླེབས། དེས་རྐྱེན་པས་འཁོར་ཡུག་གི་གནོད་འཚེ་འཚབ་ཆེ་བྱུང་འཞིན་ཡོད། འཛམ་གླིང་དངུལ་ཙའི་ཉམས་ཉེས་དང་དཔལ་འབྱོར་གི་ཉམས་རྒུད་སོགས་རྐྱེན་པས་ཀྲུང་གོའི་ཕྱིར་འདྲེན་གྱི་གྲངས་འབོར་ཉུང་དུ་ཕྱིན་ཡོད་པ་དང། ཆ་རྐྱེན་ཡང་ཉམས་ཡོད། དྲ་རྒྱའི་ཚོང་ལམ་དང་ཉོ་འཚོང་ཐད་ཀྲུང་གོའི་གོམས་སྟབས་ནི་ནུབ་ཕྱོགས་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ལས་དལ་བ་ཡོད། ཨ་ལི་ཕེ་ཀྱི་དྲ་རྒྱའི་འཚོང་ལམ་ནི་ མི་དམངས་ཤོག་སྒོར་ཐེར་འབུམ་4 ཙམ་ཀྱི་ཉོ་འཚོང་བྱེད་བཞིན་ཡོད། ཀྲུང་གོའི་དྲ་ཐོག་གི་ཉོ་འཚོང་ཕྱེད་ཀ་ལས་མང་བ་ཞིག་སྟངས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པ་དང་ ཏྲན་སན་ཀྱི་ Tenpay's བརྒྱ་ཆ་ ༢༠ཙམ་དང། ཀྲུང་གོ་ཡུ་ནེན་ཕེ་ China UnionPay's  ཡི་བརྒྱ་ཆ་ ༡༠ ཙམ་ཟིན་གྱི་ཡོད།
རྒྱལ་སྤྱིའི་དཔལ་འབྱོར་སྟེང་ཀྲུང་གོའི་གནས་འབབ།
ཀྲུང་གོ་ནི་འཛམ་གླིང་ཚོང་འབྲེལ་ལྷན་ཚོགས་ཀྱི་ཚོགས་མི་ཡིན་པ་དང་ཚོང་འབྲེལ་སྟོབས་ཆེན་རྒྱལ་ཁབ་ཞིག་ཀྱང་ཡིན། ༢༠༡༢ ལོར་ཉོ་འཚོང་གི་ཆ་སྙོམས་བསྡུར་གྲངས་ཨ་སྒོར་ཐེར་འབུམ་ $3.87 ཟིན་ཡོད།
ཡོང་འབབ་འདྲ་མཉམ་དང་གྲལ་རིམ།
2012 ལོར་ཀྲུང་གོའི་འབྱོར་འབྲིང་གྲལ་རིམ་གྱི་མི་འབོར་ནི་(ལོ་རེའི་ཆ་སྙོམ་ཡོངས་འབབ་ཨ་སྒོར་ ༡༠,༠༠༠ ནས་$༦༠,༠༠༠ བར་ལོན་མཁན་) ས་ཡ་སུམ་བརྒྱ་ཙམ་ཟིན་ཡོད། མ་ཟད་ ཨ་སྒོར་དུང་ཕྱུར་ལས་བརྒལ་བའི་ ཕྱུག་བདག་གི་མི་གྲངས་ནི་ ༡༣༠ནས ༢༥༡ བར་ཟིན་ཡོད། འཛམ་གླིང་སྟེང་གི་དུང་ཕྱུར་ཅན་གྱི་ཕྱུག་བདག་མི་གྲངས་མང་ཤོས་གཉིས་པར་སླེབས་ཡོད། ཀྲུང་གོའི་ནང་རྒྱལ་སིལ་ཚོང་གི་ཁྲོམ་རྭའི་རིན་ཐང་ནི་ ཐེར་འབུམ་ ༢༠ ཙམ་ཟིན་ཡོད། ལོ་རེའི་སྤྱིའི་འཕར་ཚད་ནི་བརྒྱ་ཆ་12% ཡིན། མ་ཟད་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་རྒྱས་སྤྲོས་དངོས་པོའི་ཁྲོམ་ར་ནི་རྒྱ་སྐྱེད་ཤིན་ཏུ་ཕྱིན་ཡོད། འཛམ་གླིང་གི་བརྒྱ་ཆ་༢༧.༥% ཙམ་ཟིན་གྱི་ཡོད། འོན་ཀྱང་ཉེ་བའི་ཆར་གྱི་དཔལ་འབྱོར་རྒྱ་སྐྱེད་ཆེ་བའི་དབང་གི་མཛད་སྤྱོད་ཡུལ་ཐང་གོང་ཚད་ཡང་འཕར་འཞིན་ཡོད། དེས་རྐྱེན་ཡོང་འབབ་ཁྱད་འབག་ཧ་ཅང་ཆེན་པོ་ཡོད།
མི་དམངས་ཤོག་དངུལ་རྒྱལ་སྤྱིའི་རྣམ་པ་ཅན་དུ་སྒྱུར་བ།
2008ལོའི་རྒྱལ་སྤྱིའི་དངུལ་རྩའི་ཉམས་ཉེས་རྗེས་ཨ་སྒོར་ལ་ཁེར་རྐྱང་བརྟེན་ན་སྐྱོན་ཆ་ཧ་ཅང་ཆེ་བར་དྭོགས་སྟེ་ མི་དམངས་ཤོག་དངུལ་རྒྱལ་སྤྱིའི་རྣམ་པ་ཅན་དུ་སྒྱུར་བའི་ལམ་ལུགས་ལག་བསྟར་བྱས་ཡོད།
བུད་མེད་ཀྱི་མི་ཚེ་ལ་དུས་རིམ་གང་དག་དབྱེ་ཡོད
བུད་མེད་ཀྱི་མི་ཚེ་གཅིག་ལ་སྐྱེ་ལུགས་ཁྱད་ཆོས་གཞི་བྱས་ནད་དབྱེ་ན། གསར་སྐྱེས་ཕྲུ་གུའི་དུས་དང་བྱིས་པའི་དུས། ལང་ཚོའི་དུས། ཆགས་པ་སྨིན་པའི་དུས། ན་འགྱུར་གྱི་དུས་དང་རྒས་པའི་དུས་བཅས་དུས་རིམས་དྲུག་ཏུ་དབྱེ་ཡོད།
རྒྱ་རྒོ་ར།
རྒྱ་རྒོ་ར་(ཚན་རིག་གི་མིང་།: Naemorhedus baileyi)ནི་འུ་འཐུང་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
དམངས་ཁྲོད་རོལ་དབྱངས།
དམངས་ཁྲོད་རོལ་དབྱངས་ཟེར་བ་ནི་རྒྱལ་སྤྱིའི་དམངས་ཁྲོད་རོལ་དབྱངས་མཐུན་ཚོགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་འགྲེལ་བཤད་དེ་འདྲ་ཟེར་བརྒྱབ་ཡོད་པ་སྟེ་དེ་ནི་ངག་རྒྱུན་ཐོག་ནས་འཕེལ་རྒྱས་ཕྱིན་པའི་མང་ཚོགས་ཀྱི་རོལ་དབྱངས་ཞིག་ཡིན་ཞིང་དེ་ཡང་རོལ་དབྱངས་དེ་ཁྱབ་སྤེལ་གང་འདྲ་ཟེར་ཕྱིན་མིན་ཡང་ཡིན།
ཆུ་སྲམ།
ཆུ་སྲམ་(ཚན་རིག་གི་མིང་།: Lutra lutra)ནི་འུ་འཐུང་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
དར་ཁྱབ་ཆེ་བའི་རོལ་དབྱངས།
དར་ཁྱབ་ཆེ་བའི་རོལ་དབྱངས་ནི་རོལ་དབྱངས་ནང་གི་ཡ་གྱལ་ཞིག་ཡིན་ཞིང་དེ་ནི་དམངས་ཁྲོད་རོལ་དབྱངས་དང་གནའ་གཞུང་རོལ་དབྱངས་དང་མི་འདྲ། དར་ཁྱབ་ཆེ་བའི་རོལ་དབྱངས་ཞེས་པ་ནི་མང་ཆེ་བ་དེང་རབས་ཀྱི་ཆེད་ལས་རོལ་དབྱངས་རྩོམ་མཁན་གྱི་བརྩམས་ནས་གཞས་པ་གཞས་མས་བཏང་བ་ཞིག་ཡིན་ལ་དཔེ་མཚོན་ཙམ་བཀོད་ན། བོད་ཀྱི་གླུ་བ་ཡར་དུང་དང་ཟླ་སྒྲོན་སོགས་ཀྱི་གཞས་ལྟ་བུ།
དྷིཿཚ་དགོན་པ།
རི་བོ་དགེ་ལྡན་པའི་ཆོས་སྡེ་མདོ་སྨད་དྷིཿཚ་དགོན་ཆེན་ནི། ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་ཀླུང་ཆེན་རྨ་ཆུ་དང་འདབ་འདྲེས་ཏེ་ཉིན་བྱེད་འཆར་སྔ་ཞིང་ནུབ་འཕྱི་བ་དང་། སའི་དྲོ་དྲང་སྙོམས་པས་སྐྱེ་བོ་རྣམས་རང་བཞིན་གྱིས་བག་ཕེབས་པ་དང་། འདུ་འཛིས་དབེན་ཞིང་ཉམས་དགའ་བ་སོགས་ཀློག་པ་ཐོས་བསམ་དང་སྤོང་བ་བསམ་གཏན་པ་ལ་འོས་པའི་ཡུལ་གྱི་བཀོད་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་གནས་ཁྱད་པར་ཅན་མདོ་སྨད་ཙོང་ཁའི་ཡུལ་དུ་རྒྱལ་བ་ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོའི་ཡོངས་འཛིན་ཞྭ་དམར་པཎྚི་ཏ་སྐུ་ཕྲེང་བཞི་པའི་ཐུགས་བསྐྱེད་བཟང་པོས་གདན་ས་བཏབ་མཛད་ཅིང་ད་བར་ལོ་ངོ་བརྒྱ་ཕྲག་གཅིག་ལྷག་ཙམ་ལས་སོང་མེད་ནའང་བཤད་སྒྲུབ་ལས་གསུམ་དང་འཆད་རྩོད་རྩོམ་གསུམ། ཐོས་བསམ་སྒོམ་གསུམ་སོགས་ཐུགས་མཐུན་ཁྲིམས་གཙང་གིས་རྟག་ཏུ་བསྟན་པ་འཛིན་སྐྱོང་སྤེལ་གསུམ་གྱིས་དུས་མདའ་བར་མཛད་པའི་མཁས་སྒྲུབ་གཉིས་ལྡན་གྱི་སྐྱེས་ཆེན་ཟམ་མ་ཆད་པར་བྱོན། མ་ཚད་བསྟན་རྩ་དགེ་འདུན་གྱི་སྡེ་གྲངས་མང་ཞིང་རྒྱུན་དུ་ཞི་དུལ་བག་ཡོད་ཀྱི་བརྟུལ་ཞུགས་ལྷུར་བླངས་ཤིང་དཀའ་ཐུབ་ཆོག་ཤེས་ཀྱི་རྒྱན་ཕྲེང་ངོམ་པའི་གྲྭ་ཚང་ཁག་མང་པོར་བཞུགས་ཏེ་བྱང་རྒྱུད་བསྟན་པའི་དར་ཆེན་མཐོན་པོར་བསྒྲེངས་པའི་ཆོས་སྡེ་ཞིག་ཏུ་གྱུར། དེས་ན་ཆོས་སྡེ་འདི་ནི་བསྟན་པ་དགོན་པ་ཞིག་ལ་ཚང་དགོས་པའི་མཐུན་རྐྱེན་ཕྱོགས་གང་ཐད་ནས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་དེང་སང་དགོན་པ་འགའི་ཕྱི་གཙུག་ལག་ཁང་བརྗིད་ཉམས་དོད་པོ་རེ་བཞེངས་སྐྲུན་ཡོད་པ་ཙམ་གྱིས་དགོན་ཆེན་ཞེས་པའི་མིང་སྟོང་གསར་བ་རེ་འདོག་གིན་ཡོད་པ་ལྟར་མིན་པར་མིང་དོན་མཚུངས་པའི་དགོན་ཆེན་ཞིག་ཆགས་ཡོད། འདོར་ན་དགོན་པ་གང་ཞིག་ལོ་རྒྱུས་བགྲང་བྱ་བརྒྱ་ཁྲག་མང་པོར་བཤད་དུ་ཡོད་མེད་ལ་གཙོ་བོ་རག་མ་ལས་པར་ནང་ཐུགས་མཐུན་ཁྲིམས་གཙང་གིས་ཐོས་བསམ་སྒོམ་སྒྲུབ་མུ་ནས་རྒྱུན་མཐུད་ཐུབ་པར་བྱུང་ན་བསྟན་པ་ཡར་རྒྱས་མི་ཡོང་ཐབས་མེད་ཡིན་པའི་དམིགས་བསལ་ཚོར་སྣང་ལྕི་མོ་ཞིག་སྐྱེས། འདི་ནས་ལོ་བཞིའི་སྔོན་གཟའ་སྐར་ཚེས་བཟང་གི་དུས་དང་བསྟུན་དགོན་འདིའི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་མོ་“ཤར་ཕྱོགས་ཙོང་ཁའི་རྒྱན་གཅིག”ཅེས་པ་འཛམ་བུའི་ཆུ་གསེར་ལ་འགྲན་བཟོད་པའི་གསེར་གྱི་རྒྱ་ཕིབས། གཉྫིར། རི་དྭགས་ཆོས་འཁོར་སོགས་མིག་གི་གཟི་མདངས་འཕྲོག་པའི་མཛེས་བྱེད་ལྷང་ངེར་གསལ་བས་མཐོ་རིས་ཁང་བཟང་ལ་ཅོ་འདྲི་བ་ལྟ་བུར་ཡོད་པའི་འདུ་ཁང་དེ་ཉིད་རྟེན་དང་བརྟེན་པར་བཅས་ལེགས་གྲུབ་བྱུང་་།
དབང་ཕྱུག
དབང་ཕྱུག་ནི་ཧིན་དུ་ཡི་ལྷ་རེད།
མིང་འབྱུང་ཚུལ།
བདེ་འབྱུང་ཡང་ཞེས་བྱ་སྟེ། མཆོག་ཏུ་དགའ་བའི་གཟུགས་འཆང་བས་སྐྱེ་བོ་གཞན་གྱིས་མཐོང་ན་ཡིད་ལ་བདེ་བ་འབྱུང་བས་སམ། ལྷ་མོ་ཨུ་མ་ལ་བརྟེན་ནས་རང་ཉིད་ལ་བདེ་བ་འབྱུང་བས་དབང་ཕྱུག་ལ་བདེ་འབྱུང་ཡང་ཟེར
བརྒྱ་བྱིན།
བརྒྱ་བྱིན་ནི་ཧིན་དུ་ཡི་ལྷ་རེད།
མིང་འབྱུང་ཚུལ།
མཆོད་སྦྱིན་རྣམ་པ་བརྒྱ་བྱས་པས་ལྷའི་རྒྱལ་པོའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པས་ན་བརྒྱ་བྱིན་ཞེས་བྱ།
དོ་ཁྱི།
དོ་ཁྱི་(ཚན་རིག་གི་མིང་།: Canis lupus familiaris)ནི་འུ་འཐུང་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
གསལ་བཤད།
བོད་ཀྱི་མི་ཁྱི་གཉིས་རྩ་བརླག་ཏུ་གཏོང་རྩིས་ཡོད་དམ།
རིག་འཛིན་བཞི།
རྫས་ཀྱི་རིག་འཛིན་དང་། ལུས་ཀྱི་རིག་འཛིན། ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་རིག་འཛིན། ཚེའི་རིག་འཛིན་བཅས་དང་། ཡང་ན་རྣམ་སྨིན། ཚེ་དབང། ཕྱག་ཆེན། ལྷུན་གྲུབ་བཅས་པའི་རིག་འཛིན་ནོ། །དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
ཚངས་པ།
ཚངས་པ་ནི་ཧིན་དུ་ཡི་ལྷ་རེད།
རིག་འཛིན་གསུམ།
རྫས་ཀྱི་རིག་འཛིན་དང་། ལུས་ཀྱི་རིག་འཛིན། ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་རིག་འཛིན་ནོ། །དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
༡༩༠༨ལོ།
༡༩༠༨ལོ་ནི་ཀེ་ལུའོ་ཀེ་ལི་ཡའི་ལོ་ཐོའི་ནང་བཀོལ་སྤྱོད་བྱས་པའི་ལོ་ཞིག་ཡིན།
བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྟེང་གི་ཇོ་བོ་རིན་པོ་ཆེ་
བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྟེང་གི་ཇོ་བོ་རིན་པོ་ཆེ་བཞི་ངོ་སྤྲོད་ཉུང་བསྡུས
དང་པོ་ནི། ལྷ་སའི་ར་ས་འཕྲུལ་སྣང་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་བཞུགས་པའི་ཇོ་བོ་རིན་པོ་ཆེ་སྟེ།
སངས་རྒྱས་ཞལ་དངོས་སུ་བཞུགས་པའི་སྐབས་སུ་བཞེངས་པའི་དགུང་ལོ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་སྐུ་ཚད་ཅན་དེ་ཡིན་ཞིང་། དེ་ལ་དུས་ད་ལྟའི་བར་དུ་ལོ་ངོ་ཉིས་སྟོང་དྲུག་བརྒྱ་ལྷག་གི་ལོ་རྒྱུས་ལྡན་པ་དང་། འདི་ལས་རང་རེའི་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ངོ་བོ་དང་ལོ་རྒྱུས་མཚོན་ཡོད་པར་མ་ཟད། འཛམ་གླིང་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་རྩ་ཆེ་བའི་རང་བཞིན་ཡང་མཚོན་ཡོད།
གཉིས་པ་ནི། ར་མོ་ཆེར་བཞུགས་པའི་ཇོ་བོ་མི་བསྐྱོད་རྡོ་རྗེ་
ར་མོ་ཆེ་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་བཞུགས་པའི་དགུང་ལོ་བརྒྱད་ཀྱི་སྐུ་ཚད་ཅན་ཇོ་བོ་མི་བསྐྱོད་རྡོ་རྗེ་ཡིན་པ་དང་།གོང་གི་ཇོ་བོ་འདི་རྣམ་གཉིས་ནི་རྒྱ་བཟའ་ཀོང་ཇོ་དང་བལ་བཟའ་ཁྲི་བཙུན་རྣམ་གཉིས་ཀྱིས་བོད་དུ་གདན་དྲངས་པའི་རྟེན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་བ་ཞིག་ཡིན་པར་མ་ཟད། དེང་སྐབས་འཛམ་གླིང་སྟེང་གི་རྟེན་གཙོ་བོའི་གྲས་ཡིན།
གསུམ་པ་ནི། མངའ་རིས་ཇོ་བོ་
བསྟན་པ་ཕྱི་དར་གྱི་མགོར་ལོ་ཙཱ་བ་རིན་ཆེན་བཟང་པོས་བཞེངས་པའི་མངའ་རིས་ཇོ་བོ་ཡིན། ཇོ་བོ་འདི་བཞེངས་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་ཆའི་ཐད་ནས་གསེར་དངུལ་དང་གཡུ་བྱུར། མུ་མེན། མུ་ཏིག་ལ་སོགས་པ་འཇིག་རྟེན་ན་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་རིན་པོ་ཆེ་འབའ་ཞིག་ལས་གྲུབ་པས་རིན་ཐང་གཞལ་དུ་མེད་ལ། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཐད་ནས་བསྟན་པ་ཕྱི་དར་གྱི་མགོ་ནས་ད་ལྟའི་བར་དུ་ལོ་ངོ་ཆིག་སྟོང་ལྷག་གི་ལོ་རྒྱུས་ལྡན་ལ། བྱིན་རླབས་གྱི་ཐད་ནས་བརྗོད་ནའང། ལོ་ཙཱ་བ་རིན་ཆེན་བཟང་བོ་དང་མཉམ་མེད་ཇོ་བོ་རྗེ་ལ་སོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དངོས་དང་མཚུངས་པའི་སྐྱེས་ཆེན་དམ་པ་དག་གིས་བྱིན་གྱིས་རླབས་པའི་རྟེན་མཆོག་བླ་ན་མེད་པ་ཞིག་ཡིན།
བཞི་བ་ནི། མདོ་སྨད་ཀྱི་ཁྲི་ཀའི་ཇོ་བོ་ཡིན།
ཇོ་བོ་འདི་ནི་འཇམ་མགོན་ས་སྐྱ་པཎ་ཆེན་མཆོག་གོང་མ་གོ་དན་རྒྱལ་པོས་གདན་ཞུས་སྐབས། གོང་མས་ཁོང་ལ་མུ་ཏིག་དྲེལ་ཁལ་གཅིག་ཕུལ་ཏེ། ཕྱིར་ཁྲི་ཀའི་གནས་འདི་བརྒྱུད་ནས་ཕེབས་སྐབས་དྲེལ་ཉལ་བསྡད་ནས་མ་སོང་པར། ཁོང་གིས་རྟེན་འབྲེལ་འགྲིག ཇོ་བོ་རིན་པོ་ཆེའི་གདུལ་བྱ་གནས་འདིར་ཡོད་གསུང་ནས། མུ་ཏིག་རྡོག་པོ་སྦྲེལ་ཏེ་ཇོ་བོ་ཞིག་བཞེངས་པ་དེ་ཡིན་ལ། འདི་ལ་ཕལ་ཆེར་ལོ་ངོ་བརྒྱད་བརྒྱ་ཡས་མས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལྡན་མོད། ཡིན་ནའང་རིག་གནས་གསར་བརྗེའི་སྐབས་སུ་འཇིག་པར་སོང་ངོ།།
སྔ་འགྱུར་མཐོ་སློབ་མདོ་སྔགས་རིག་པའི་འབྱུང་གནས་གླིང་།
སྔ་འགྱུར་མཐོ་སློབ་མདོ་སྔགས་རིག་པའི་འབྱུང་གནས་གླིང་ (Ngagyur Nyingma Institute) ནི། ཐེག་མཆོག་རྣམ་གྲོལ་བཤད་སྒྲུབ་དར་རྒྱས་གླིང་གི་མངའ་ཁོངས་སུ་གྲུབ་དབང་པད་ནོར་རིན་པོ་ཆེ་སྐུ་ཕྲེང་གསུམ་པས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༧༨ ལོར། རྒྱ་གར་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀརྣ་ཊ་ཀའི་མངའ་སྡེའི་མཻ་སོར་རྫོང་ཁོང་གི་སྦེལ་ཀོབ་གཞིས་ཆགས་གྲོང་སྡེ་བཞི་པའི་ནང་ཕྱག་བཏབ་པའི་སྔ་འགྱུར་རྙིང་མའི་བཤད་གྲྭ་ཞིག་ཡིན། བཤད་གྲྭ་འདིར་མདོ་སྔགས་རིག་གནས་དང་བཅས་པའི་སློབ་སྦྱོང་གི་ཆེད་ཕེབས་པའི་བལ་ཡུལ་དང་། འབྲུག་དང་། རྒྱ་གར་དང་། བོད་དང་། སོག་པོ་དང་། ཡུ་རོབ་དང་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི་སློབ་གཉེར་བ་རྣམ་པས་ལོ་ངོ་དགུའི་རིང་མདོ་སྔགས་རིག་གནས་དང་བཅས་པའི་གཞུང་ལུགས་ལ་ཐོས་བསམ་གནང་དགོས་པ་ཡིན། བཙུན་མ་རྣམས་ཀྱི་ཆེད་སྔ་འགྱུར་མཐོ་སློབ་མཚོ་རྒྱལ་བཤད་སྒྲུབ་ཐོས་བསམ་དགའ་བའི་ཚལ་བཤད་གྲྭ་འདི་ནས་སྤྱི་ལེ་གཅིག་གི་རྒྱང་ཐག་ནས་ཡོད་ཅིང་། ཆ་རྐྱེན་སྒྲིག་ལམ་དང་སློབ་ཁྲིད་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་སྐོར་རྣམས་བཤད་གྲྭ་འདི་དང་གཅིག་མཚུངས་ཡིན།
མཐོ་སློབ་འདིའི་ལོ་འཁོར་མོ་གཅིག་གི་མཛད་རིམ།
བོད་ཟླ་ ༢ ཚེས་ ༣ ལ་གུང་སེང་ནས་སླར་དབུ་འཛུགས།
བོད་ཟླ་ ༢ ཚེས་ ༤ ལ་གསར་བཞུགས་བྲིས་རྒྱུགས།
བོད་ཟླ་ ༢ ཚེས་ ༨ ལ་ལོ་འཁོར་རྒྱུགས་སྤྲོད་ཀྱི་གྲུབ་འབྲས་གསལ་བཤད།
བོད་ཟླ་ ༢ ཚེས་ ༢༥ ལ་དཔེ་ཁྲིད་དབུ་འཛུགས།
བོད་ཟླ་ ༤ ཚེས་ ༢༩ ལ་ཀུན་མཁྱེན་མི་ཕམ་རིན་པོ་ཆེའི་འདས་མཆོད།
བོད་ཟླ་ ༥ ཚེས་ ༡༥ ལ་འཛམ་གླིང་སྤྱི་བསང་།
བོད་ཟླ་ ༦ ཚེས་ ༡༥ ནས་བོད་ཟླ་ ༧ ཚེས་ ༣༠ བར་དབྱར་གནས།
བོད་ཟླ་ ༩ ཚེས་ ༣ ལ་ཀུན་མཁྱེན་འཇིགས་མེད་གླིང་པའི་འདས་མཆོད།
བོད་ཟླ་ ༩ ཚེས་ ༢༢ ལ་དཔེ་ཁྲིད་མཚམས་འཇོག
བོད་ཟླ་ ༡༠ ཚེས་ ༣ ནས་བོད་ཟླ་ ༡༠ ཚེས་ ༢༤ བར་རང་སྦྱོང་།
བོད་ཟླ་ ༡༠ ཚེས་ ༢༥ ནས་བོད་ཟླ་ ༡༡ ཚེས་ ༡༣ བར་ལོ་འཁོར་རྒྱུགས་སྤྲོད་ཆེན་མོ།
བོད་ཟླ་ ༡༡ ཚེས་ ༡༤ ནས་བོད་ཟླ་ ༢ ཚེས་ ༢ བར་གུང་སེང་།
མཐོ་སློབ་འདི་དང་འབྲེལ་བའི་ལོ་ཚིགས།
སྤྱི་ལོ་ ༡༩༧༨ བོད་ཟླ་ ༡ ཚེས་ ༡༠ ལ་སྔ་འགྱུར་མཐོ་སློབ་མདོ་སྔགས་རིག་པའི་འབྱུང་གནས་གླིང་དབུ་བརྙེས།
སྤྱི་ལོ་ ༡༩༨༡ བོད་ཟླ་ ༤ ཚེས་ ༢༩ ལ་འཇམ་མགོན་མི་ཕམ་རིན་པོ་ཆེའི་འདས་མཆོད་འཚོག་འགོ་བཙུགས།
སྤྱི་ལོ་ ༡༩༨༧ བོད་ཟླ་ ༦ ཚེས་ ༨ ལ་སྒྲིག་གཞི་རྩ་ཁྲིམས་ཆེན་མོ་གཏན་འབེབས་གནང་།
སྤྱི་ལོ་ ༡༩༩༠ ལོར་སྔ་འགྱུར་རིག་མཛོད་རྩིས་འཕྲུལ་སྡེ་ཚན་གསར་དུ་བཙུགས།
སྤྱི་ལོ་ ༡༩༩༡ ལོར་སྔ་འགྱུར་རིག་མཛོད་རྩོམ་སྒྲིག་ལྷན་ཁང་གསར་དུ་བཙུགས།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༠༣ ལོར་བགྲང་བྱ་ཉེར་ལྔ་འཁོར་བའི་དུས་དྲན་མཛད་སྒོ་འཚོགས།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༡༠ ལོར་པདྨ་མ་ཎི་སྒྲ་སྒྱུར་ཚོགས་པ་གསར་དུ་བཙུགས།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༡༢ ལོར་སྔོན་འགྲོའི་འཛིན་གྲྭ་གསར་འཛུགས་མཛད།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༡༣ ཟླ་ ༤ ཚེས་ ༧ ལ་རྒྱལ་ཡོངས་སྔ་འགྱུར་རྙིང་མའི་ཚིག་མཛོད་རྩོམ་སྒྲིག་ཁང་གསར་དུ་བཙུགས།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༡༤ ཟླ་ ༣ ཚེས་ ༢༠ ལ་སྔ་འགྱུར་རྙིང་མའི་ཞིབ་འཇུག་ལྟེ་གནས་ཁང་གསར་དུ་བཙུགས།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༡༦ ཟླ་ ༨ ཚེས་ ༡༧ ལ་རྒྱལ་བ་དཔལ་ཡུལ་བའི་ཚིག་མཛོད་རྩོམ་སྒྲིག་ཁང་གསར་དུ་བཙུགས།
བསླབ་པ་མཐར་སོན་མཛད་སྒོ།
སྤྱི་ལོ་ ༡༩༨༣ ལོར་༧སྐྱབས་རྗེ་དིལ་མགོ་མཁྱེན་བརྩེ་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་ནས་བསླབ་པ་མཐར་སོན་པ་རྣམས་ལ་ཕྱག་ཁྱེར་ཐེངས་དང་པོ་སྩལ།
སྤྱི་ལོ་ ༡༩༨༧ ལོར་༧སྐྱབས་རྗེ་དིལ་མགོ་མཁྱེན་བརྩེ་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་ནས་བསླབ་པ་མཐར་སོན་པ་རྣམས་ལ་ཕྱག་ཁྱེར་ཐེངས་གཉིས་པ་སྩལ།
སྤྱི་ལོ་ ༡༩༩༢ ལོར་༧སྐྱབས་རྗེ་གྲུབ་དབང་པད་ནོར་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་ནས་བསླབ་པ་མཐར་སོན་པ་རྣམས་ལ་ཕྱག་ཁྱེར་ཐེངས་གསུམ་པ་སྩལ།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༠༣ ལོར་༧སྐྱབས་རྗེ་གྲུབ་དབང་པད་ནོར་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་ནས་བསླབ་པ་མཐར་སོན་པ་རྣམས་ལ་ཕྱག་ཁྱེར་ཐེངས་ལྔ་པ་སྩལ།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༡༠ ཟླ་ ༦ ཚེས་ ༣ ལོར་༧གོང་ས་མཆོག་ནས་བསླབ་པ་མཐར་སོན་པ་རྣམས་ལ་ཕྱག་ཁྱེར་ཐེངས་དྲུག་པ་སྩལ།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༡༧ ཟླ་ ༡༢ ཚེས་ ༢༢ ལ་༧གོང་ས་མཆོག་ནས་བསླབ་པ་མཐར་སོན་པ་རྣམས་ལ་ཕྱག་ཁྱེར་ཐེངས་བདུན་པ་གནང་།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༡༨ ཟླ་ ༤ ཚེས་ ༢༩ ལོ་༧སྐྱབས་རྗེ་ཀརྨ་སྐུ་ཆེན་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་ནས་བསླབ་པ་མཐར་སོན་པ་རྣམས་ལ་ཕྱག་ཁྱེར་ཐེངས་བརྒྱད་པ་སྩལ།
མཁན་པོའི་ཕྱག་ཁྱེར་སྩལ་ལོ།
སྤྱི་ལོ་ ༡༩༨༩ ལོར་བསླབ་པ་མཐར་སོན་པ་རྣམས་ལ་མཁན་པོའི་ཕྱག་ཁྱེར་ཐེངས་དང་པོ་གནང་།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༠༣ ཟླ་ ༤ ཚེས་ ༡༣ ལ་༧སྐྱབས་རྗེ་གྲུབ་དབང་པད་ནོར་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་ནས་བསླབ་པ་མཐར་སོན་པ་རྣམས་ལ་མཁན་པོའི་ཕྱག་ཁྱེར་ཐེངས་བཞི་པ་གནང་།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༠༦ ལོར་༸སྐྱབས་རྗེ་གྲུབ་དབང་པད་ནོར་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་ནས་བསླབ་པ་མཐར་སོན་པ་རྣམས་ལ་མཁན་པོའི་ཕྱག་ཁྱེར་ཐེངས་ལྔ་པ་གནང་།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༡༡ ཟླ་ ༣ ཚེས་ ༡༨ ལ་༧སྐྱབས་རྗེ་ཀརྨ་སྐུ་ཆེན་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་ནས་བསླབ་པ་མཐར་སོན་པ་རྣམས་ལ་མཁན་པོའི་ཕྱག་ཁྱེར་ཐེངས་དྲུག་པ་གནང་།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༡༨ ཟླ་ ༤ ཚེས་ ༣༠ ལོ་༧སྐྱབས་རྗེ་ཀརྨ་སྐུ་ཆེན་རིན་པོ་ཆེ་མཆོག་ནས་བསླབ་པ་མཐར་སོན་པ་རྣམས་ལ་མཁན་པོའི་ཕྱག་ཁྱེར་ཐེངས་བདུན་པ་གནང་།
ཁ་རག་པ་
དབུས་གཙང་གཉིས་ཀྱི་མཚམས་ལ་ཇོ་མོ་ཁ་རག་གངས་རི་ཡོད་སའི་ས་ཁུལ། ཆུ་ཤུལ་ཟམ་ཆེན་ནས་གངས་རི་དེ་མཐོང་ཐུབ།
༼དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ནས་བཏུས།
གནའ་བ།
གནའ་བ་(ཚན་རིག་གི་མིང་།: Pseudois nayaur)ནི་འུ་འཐུང་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
ཁ་རབ་གོང་
ཕོ་ལྷ་བསོད་ནམས་སྟོབས་རྒྱས་ཀྱིས་གདན་ས་ཆེན་པོ་དགའ་ལྡན་ལ་ཕུལ་བའི་མཆོད་གཞིས་ཞིག་གི་མིང་སྟེ། ས་གནས་གང་དུ་ཡོད་མིན་དཔྱད་གཞི་མ་རྙེད།
སྤྲེའུ་ས་ལག
སྤྲེའུ་ས་ལག་(ཚན་རིག་གི་མིང་།: Semnopithecus entellus)ནི་འུ་འཐུང་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
ཁ་རབ་གོང་
༼དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ནས་བཏུས།
ཁ་རེག་
ཡོངས་གྲགས་སུ་ཁ་རག་ཅེས་འབོད་པའི་ཡུལ་སྡེ་དེ་ལ་ཟེར་བ་ཡིན།
༼དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ནས་བཏུས།
རིག་འཛིན་ལྷ་ཁང་།
འདིའི་ནང་གསང་སྔགས་རྙིང་མའི་བླ་བརྒྱུད་རིག་འཛིན་བརྒྱད་དང་། སློབ་དཔོན་པདྨ་འབྱུང་གནས་ཀྱི་སྤྲུལ་པའི་རྣམ་འགྱུར་མི་འདྲ་བ་གུ་རུ་མཚན་བརྒྱད་བཅས་ཀྱི་སྐུ་བརྙན་བཞུགས་པའི་ལྷ་ཁང་ཡིན། དབུས་སུ་སློབ་དཔོན་པད་མ་འབྱུང་གནས་དང་། དེའི་གཡས་གཡོན་དུ་ལྷ་ལྕམ་མན་དྷ་ར་བ་དང་། མཁའ་འགྲོ་ཡེ་ཤེས་མཚོ་རྒྱལ། གཡས་ཀྱི་གྲལ་མགོ་ནས་རིམ་བཞིན་རིག་འཛིན་བརྒྱད་ཀྱི་སྐུ(གོང་དུ་རིག་འཛིན་བརྒྱད་ཅེས་པར་གསལ)དང་། གཡོན་ངོས་ནས་རིམ་བཞིན་གུ་རུ་མཚན་བརྒྱད་ཀྱི་སྐུ་སྟེ། ༡.གུ་རུ་པདྨ་འབྱུང་གནས། ༢.གུ་རུ་པདྨ་སམ་བྷ་བ། ༣.གུ་རུ་བློ་ལྡན་མཆོག་སྲིད། ༤.གུ་རུ་པདྨ་རྒྱལ་པོ། ༥.གུ་རུ་ཉི་མ་འོད་ཟེར། ༦.གུ་རུ་ཤཀྱ་སེང་གེ ༧.གུ་རུ་སེང་གེ་སྒྲ་སྒྲོག ༨.གུ་རུ་རྡོ་རྗེ་གྲོ་ལོད་བཅས་ཀྱི་སྐུ་ཡོད།དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
རིག་གསལབདེ་བའི་ངང་དུ་གདའ།
རང་སེམས་ཡུལ་གང་ལ་ཡང་འཇུག་པས་རིག་པ། གློ་བུར་དྲི་མས་བསྒྲིབས་ཀྱང་རང་གི་ངོ་བོ་ལ་དྲི་མས་མ་གོས་པས་གསལ་བ། སེམས་ལ་གང་སྣང་བདེ་བའི་རྣམ་རོལ་དུ་འཆར་ཞིང་། སྡུག་བསྔལ་ཡང་གྲོགས་སུ་འཁྱེར་བས་བདེ་བ་བཅས་ཁྱད་ཆོས་གསུམ་ལྡན་དུ་གདའ་ཞེས་པའོ། །དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
ཨེལ་བྷ་ར་སྒྲེ།
ཨེལ་བྷ་ར་སྒྲེ་(ཨ་རབ་སྐད།:محمد البرادعي)ནི་(སྤྱི་ལོ་༡༩༤༢ལོའི་ཟླ་བ་དྲུག་པའི་ཚེས་༡༧ཉིན་འཁྲུངས་པ་དང་)ཁོང་ནི་ཨེ་ལྗེབ་ཀྱི་ ཆབ་སྲིད་མཁས་ཅན་ཞིག་རེད། ཁོང་ལ་སྤྱི་ལོ་༢༠༠༥ལོར་ནོར་བྷེལ་བྱ་དགའ་རག་པ་རེད།
བདེ་གཤེགས་མཆོད་རྟེན་ཆ་བརྒྱད་
བྱང་ཆུབ་མཆོད་རྟེན
བྱང་ཆུབ་མཆོད་རྟེན་ནི་རྒྱལ་པའི་ཁབ་ཏུ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་པའི་ཚེ་རྒྱལ་བོ་གཟུགས་ཅན་གྱི་སྙིང་པོ་སོགས་ཀྱིས་བཞེངས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་མཆོད་རྟེན་དབྱིབས་གྲུ་བཞི་བང་རིམ་བཞི་དང་ལྡན་པའོ། 二【菩提塔】 纪念佛陀三十五岁时在菩提伽耶菩提树下成就无上道境
སྒོ་མང་མཆོན་རྟེན
སྒོ་མང་མཆོན་རྟེན་ནི་སྟོན་པས་ཡུལ་ལྦ་རྭ་ཎ་སིར་བདེན་བཞིའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་ཚེ་འཁོར་ལྔ་སྡེ་བཟང་པོས་བཞེངས་པའི་ཡེ་ཤེས་མཆོན་རྟེན་ནམ་ཆོས་འཁོར་མཆོད་རྟེན་དང་། ཡང་ན་བཀྲ་ཤིས་སྒོ་མང་མཆོད་རྟེན་ནི་དབྱིབས་གྲུབ་བཞི་བང་རིམ་བཞི་གློ་འབུར་དང་བཅས་པ་སྒོ། བར་ལ་བརྒྱ་ལ་རྩ་བརྒྱད། འབྲིང་ལ་ང་དྲུག ཐ་མ་བཅུ་དྲུག་སོགས་ཅི་རིགས་དང་། སྒོ་བཞི་རེ་བྱས་པ་དེ་བདེན་བཞིའི་མཚོན་བྱེད་དང་།བརྒྱབ་དུ་བྱེད་པ་རྣམ་ཐར་བརྒྱད་མཚོན་བྱེད་དང་། བཅུ་གཉིས་སུ་བྱེད་པ་རྟེན་འབྲེལ་བཅུ་གཉིས་མཚོན་བྱེད་དང་། བཅུ་དྲུག་ཏུ་བྱེད་པ་སྟོང་ཉིད་བཅུ་དྲུག་གི་མཚོན་ཚུལ་བཅས་རིགས་གང་མང་པོ་ཡོད་པའོ། 三【法-轮塔】 纪念佛陀在成道后，在鹿野苑初转-法-轮，向五比丘宣讲四谛法义
ཆོ་འཕྲུལ་མཆོད་རྟེན
ཆོ་འཕྲུལ་མཆོད་རྟེན་ནི་སྟོན་པས་ཆོ་འཕྲུལ་ཆེན་པོ་བསྟན་ཏེ་མུ་སྟེགས་སྟོན་པ་དྲུག་སྟེ་རྫོགས་བྱེད་དང་། ཕྱུགས་ལྷས་ཀྱི་བུ་། ཡང་དག་རྒྱལ་བ་ཅན། མི་ཕམ་སྒྲའི་ལ་བ་ཅན། ཀྭ་ཏ་ཡ་ནའི་བུ་ནོག་ཅན། གཅེར་བུ་བ་གཉེན་གྱི་བུ་བཅས་ཚར་བཅད་ཅིང་ཕམ་པར་བྱས་པའི་རྗེས། མཉན་ཡོད་ཛེ་ཏའི་ཚལ་དུ་རྒྱལ་བོ་ཤར་པ་དང་ལེ་ཙ་བྱི་སོགས་ཀྱིས་བཞེངས་པའི་མུ་ཕམ་བྱེད་ཀྱི་མཆོད་རྟེན་ནམ་ཆོ་འཕྲུལ་ཆེན་པོའི་མཆོད་རྟེན་དབྱིབས་གྲུ་བཞི་བང་རིམ་བཞི་དང་ལྡན་པ། ཕྱོགས་བཞི་གློ་འབུར་དང་བཅས་པའོ། 四【神变塔】 于本师于五十岁时，有外道六师在发园以神通挑战进攻，本师便示现各种神通令   其折服皈依. 此塔为纪念佛陀示现神通.
ལྷ་བབས་མཆོད་རྟེན
ལྷ་བབས་མཆོད་རྟེན་ནི་སྟོན་པས་སུམ་རྩེད་དུ་དབྱར་གནས་མཛད་དེ་ཡུམ་ལྡན་པ་ལ་བཀོད་ཅིབ་སྔ་དྲོ་དགག་བྱེད་མཛད། ཕྱི་དྲོ་འཛམ་བུ་གླིང་དུ་ཕེབས་པའི་ཚེ་གསལ་རྒྱལ་སོགས་ཀྱིས་ཡངས་པ་ཅན།གསལ་ལྡན་དུ་བཞེངས་པའི་དཔལ་ལྷ་ལས་བབས་པའི་མཆོད་རྟེན་ནམ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་ལྷའི་མཆོད་རྟེན་དུ་གྲགས་པ། བང་རིམ་མཞིའམ་བརྒྱད་པ། ངོས་རེར་གློ་འབུར་དང་བཅས་པའི་གློ་འབུར་གྱི་དབུས་ན་ཐེམ་སྐས་ཡོད་པོའོ། 五【天降塔】 在悉达多太子出生后不久，其亲母便病终，因其善业转生于天界. 太子成佛后，曾于四十二岁时以神通力升至天界为母说法. 于说法毕，佛陀由天王陪同重返人间. 此塔便是为纪念佛陀上天说法后重返人间而建.
===དབྱེན་ཟླམ་མཆོད་རྟེད།=== དབྱེན་ཟླམ་མཆོད་རྟེད་ནི་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཏུ་ལྷས་བྱིན་གྱིས་དགེ་འདུན་རྣམས་དབྱེན་བྱས་པ་མཆོག་ཟུང་གིས་འདུས་པའི་ཚེ་རྒྱལ་བྱེད་ཚལ་སོགས་མ་ག་དྷ་བས་བཞེངས་པའི་དབྱེན་ཟླུམ་མཆོད་རྟེན་ནམ་འོད་ཟེར་ཅན་ནམ་བྱམས་དངོས་མཆོད་རྟེན་པ་བང་རིམ་བཞི་པ་གྲུ་བཞིའི་ཟུར་བཞི་མཉམ་པར་བཅད་པ་ལྟ་བུའོ། 六【和合塔】 佛陀在世时，曾有弟子另立宗派，导致僧团分裂，本师便亲到王舍城竹林精舍开示，令僧团重新团结一致. 此塔是为纪念该事迹而建.
རྣམ་རྒྱལ་མཆོད་རྟེན
རྣམ་རྒྱལ་མཆོད་རྟེན་ནི་སྟོན་པ་ཡངས་པ་ཅན་དུ་ཟླ་བ་གསུམ་དུ་ཚེའི་འདུ་བྱེད་བྱིན་གྱིས་བརླབས་ཤིང་བདུད་ལས་རྣམ་པར་རྒྱལ་པའི་ཚེ་ན། གྲོང་ཁྱེར་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཞེངས་པའི་བྱིན་རླབས་མཆོད་རྟེན་ནམ་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་མཆོད་རྟེན་ནི། དབྱིབས་ཟླུམ་པོ་བང་རིམ་གསུམ་དང་ལྡན་པའོ།།
七【胜利塔】 纪念佛陀证达自主生死之境界而建
མྱང་འདས་མཆོད་རྟེན།
མྱང་འདས་མཆོད་རྟེན་ནི་གྲོང་ཁྱེར་རྩཱ་ཅན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་སར་བྱལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་བཞེངས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་མཆོད་རྟེན་དུ་གྲགས་པ་བར་རིམ་མེད་པ་གདན་ཁྲིའི་སྟེང་དུ་བུམ་གདན་མན་ཆད་དྲིལ་བུའི་མདོང་མོའི་དབྱིབས་ལྟ་བུ་མར་རིམ་གྱིས་གཡེར་བ་དང་། ཡང་ན་བུམ་པ་མེད་ཅིང་བུམ་པ་བང་རིམ་དང་བཅས་དྲིལ་མདོང་གི་དབྱིབས་བྱེད་པའི་ལུགས་གཉིས་བཞུགས་པ་བཅས་མཆོད་རྟེན་བརྒྱད་དུ་གྲགས་པ་རྣམས་ཏེ། སྟོན་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་རྗེས་སངས་རྒྱས་་ཀྱི་རིང་བསྲེལ་དང་འཕེལ་གདུང་རྣམས་ཕྱོགས་དང་ཕྱོགས་མཚམས་སུ་དྲངས་ཏེ། དེ་དག་བཞུགས་པའི་མཆོད་རྟེན་དབྱིབས་དང་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་བགྲངས་ལས་འདས་པ་ཞིག་བཞེངས་སོ།། 八【涅槃塔】 纪念佛陀肉身八十岁时在拘尸罗什涅槃.
རིགས་ཀྱི་ཉེས་དམིགས་བཞི།
ཉོན་རྨོངས་གོམས་པ། གྲོགས་ངན་བསྟེན་པ། ཕོངས་པ། གཞན་གྱི་དབང་དུ་སོང་བ།དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
ཁ་རག་སྒོམ་ཆུང་
བཀའ་གདམསཀྱི་དགེབཤེས་དགོན་པ་བའི་སློབ་མ་ཡིན་ཞིང༌། མཚན་དངོས་དབང་ཕྱུག་བློ་གྲོས་ཞེས་འབོད། འཁྲུངས་ཡུལ་གཙང་སྟོད་དུང་ཁུར་བྱ་བར་སྒོམ་པ་དཀོན་མཆོག་རྟེན་ལ་སྲས་གསུམ(༡བལ་པོ་དབང་རྡོར། ༢ཤྭ་དབང་ར། ༣སྒོམ་པ་དབང་ཕྱུག་བློ་གྲོས)བྱུང་བའི་ཆུང་བ་ཡིན། ཆུང་དུས་ནས་ཆོས་དད་ཆེ་ཞིང་རབ་ཏུ་བྱུང་བའི་དགོངས་པ་ཡོད་མུར་བེའུ་ཀླུ་ཡི་ཡེ་ཤེས་བྱ་བའི་སྔགས་པ་ཞིག་ལ་རྫོགས་ཆེན་གསན་ཞིང༌། དགེ་བཤེས་པོ་ཏོ་བའི་ཡབ་ཀྱི་མཆོད་གནས་སློབ་དཔོན་སྦ་སྒོམ་ལ་ཨ་རོ་ཡེ་ཤེས་འབྱུང་གནས་ནས་བརྒྱུད་པའི་སྔ་འགྱུར་རྫོགས་ཆེན་སྐོར་གསན། ལམ་པོ་གནས་སུ་མཁན་པོ་མར་སྒོམ་གྱི་དྲུང་དུ་རབ་བྱུང་གི་སྡོམ་པ་ཞུས། སློབ་དཔོན་སྦ་སྒོམ་སྐུ་གཤེགས་པའི་རྗེས་སུ་རྭ་སྒྲེང་དུ་ཕེབས། འབྲོམ་སྟོན་པའི་སློབ་མ་རྣལ་འབྱོར་པ་བྱང་ཆུབ་རིན་ཆེན་དང་དགོན་པ་བ་དབང་ཕྱུག་རྒྱལ་མཚན་གཉིས་ལོ་བདུན་ལ་བསྟེན། བཀའ་གདམས་ཀྱི་མན་ངག་རྣམས་ཚང་བར་གསན། དེ་ནས་རང་ཉིད་གཅིག་པུར་བཞུགས་ན་རང་འགོ་ཐོན་པ་འདུག་དགོངས་ཏེ། ཉུང་མའི་སོན་ཕུལ་གང་བསྣམས་ནས་སྤྲགས་ཀྱི་ཀེ་རུར་ཕེབས། དབྱར་དུས་སུ་ལ་ཕུག་གི་ཐུག་པ་དང་དགུན་དུས་སུ་ཉུང་མ་སྐམ་པོའི་ཐུག་པ་རྩམ་པ་ཕྲན་ཙམ་རེ་བཏབ་ནས་གསོལ་ཏེ་ལོ་བཅུ་གཅིག་རིང་སྒྲུབ་པ་རྩེ་གཅིག་ཏུ་མཛད། བྱམས་སྙིང་རྗེ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སེམས་ལ་ཐུགས་འབྱོངས་པས་བྱ་དང་རི་དྭགས་རྣམས་ཀྱང་འབྲལ་མེད་དུ་འཁོར། དགེ་བཤེས་པོ་ཏོ་བའི་དྲུང་དུ་ཕེབས་ནས་བློ་ལྡོག་བཞིའི་རྟོགས་པ་ཕུལ་བས་ཐུགས་མཉེས་ཏེ། རང་ལ་འབུལ་མཁན་བྱུང་བ་ཐམས་ཅད་ཁོང་ལ་སྐྱེལ་བར་མཛད་ཅིང༌། ང་ཚོ་བླ་སློབ་རྣམས་ཀྱིས་ཁོང་གིས་ཞག་གཅིག་ལ་བྱེད་པའི་ཆོས་དེ་མི་ནུས་གསུངས་ནས་བསྔགས་བརྗོད་མཛད། དེ་ནས་ཁ་རག་གི་ཕུག་པ་ནག་པོར་ཐུགས་དམ་མཛད་ཅིང་བཞུགས་པས་ཁ་རག་སྒོམ་ཆུང་ཞེས་མཚན་དུ་གྲགས་ཤིང༌། སློབ་མ་སྟོང་ཙམ་འདུས་པ་བྱུང༌། ཁ་རག་སྐོར་གསུམ་དུ་གྲགས་པའི་ཆོས་གསུངས་ཏེ《ཨང་ཡིག་བདུན་ཅུ་པ》ཞེས་པའི་ལམ་རིམ་གྱི་མན་ངག་ཚིགས་བཅད་དུ་བསྡེབས་པ་ཞིག་ཀྱང་མཛད་ཡོད། རྣམ་ཐར་ལོ་རྒྱུས་སྐོར། 《དེབ་སྔོན》ལྕགས་དཔར་མའི་སྨད་ཆ་ཤོག་གྲངས༡༡༦༤ནས༡༡༦༧བར་དང༌། ལས་ཆེན་ཀུན་དགའ་རྒྱལ་མཚན་གྱིས་མཛད་པའི《བཀའ་གདམས་ཆོས་འབྱུང》ཤིང་དཔར་མའི་གྲངས༡༡༨ནས༡༢༠བར་གསལ་བ་གཉིས་ཀ་ཕན་ཚུན་བསྡུར་ནས་གཟིགས་དགོས།
༼དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ནས་བཏུས།
ཁ་རོ་ལ་
སྲད་རིན་ཆེན་རྩེ་དང་ཐག་ཉེ་སར་ཡོད་པའི་གནོད་སྦྱིན་གངས་བཟང་གི་རི་སྣང་དཀར་རྩེར་ཡོད་པ་དེར་འགྲོ་སའི་ལམ་བརྒྱུད་དུ་ཡོད་པའི་ལ་ཞིག་གི་མིང༌།
༼དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ནས་བཏུས།
རིགས་ཀྱི་བུ།
ཕ་བཟང་པོའི་ལས་རྒྱུན་འཛིན་མཁན་གྱི་བུ།དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
སྤྲེའུ་ཨཱ་ཧ།
སྤྲེའུ་ཨཱ་ཧ་ངམ་བོད་ཀྱི་སྤྲེལ་(ཚན་རིག་གི་མིང་།: Macaca thibetana)ནི་འུ་འཐུང་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
མེར་ཁྲེས་ཨ་ཁྲེ་ས་རེས།
མེར་ཁྲེས་ཨ་ཁྲེ་ས་རེས་ནི་(སྤྱི་ལོ་༡༩༣༧ལོའི་ཟླ་བ་༦པའི་ཚེས་༢༣ཉིན་འཁྲུངས་པ་དང་)ཁོང་ནི་ཧྥིན་ལན་གྱི་ཆབ་སྲིད་མཁས་ཅན་ཞིག་རེད། ཁོང་ལ་སྤྱི་ལོ་༢༠༠༨ལོར་ནོར་བྷེལ་བྱ་དགའ་རག་པ་རེད།
རྡོ་རྗེ།
རྡོ་རྗེ་ནི་བོད་ཀྱི་མཚོན་རྟགས་གཅིག་ཡིན།
མཚོན་རྟགས།
རྡོ་རྗེའི་རྩེ་མོ་ལྔས་ཡེ་ཤེས་ལྔ་ཡང་མཚོན་པར་གསུངས་ཏེ། རྗེའི་འགྲེལ་པ་བཞི་སྦྲགས་ལས། ཡེ་ཤེས་ལྔ་མཚོན་པའི་རྡོ་རྗེ་རྩེ་ལྔ་པ་ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །སྟེང་གི་པད་འདབ་བརྒྱད་ཀྱིས་འཕགས་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཀྱི་རང་བཞིན་བྱམས་པ་སོགས་སེམས་དཔའ་བརྒྱད། འོག་རྭ་ལྔས་མཁའ་འགྲོ་སྡེ། འོག་གི་པད་འདབ་བརྒྱད་ཀྱིས་སྒོ་མ་བཞི་དང་། སྐུལ་བྱེད་མ་སོགས་བཞི་སྟེ་ལྷ་མོ་བརྒྱད་མཚོན་ནོ། །རྡོ་རྗེ་ལ་དབྱེ་ན། རྡོ་རྗེ་རྩེ་གཅིག་པ་དང་། རྩེ་གཉིས་པ། རྩེ་གསུམ་པ། རྩེ་ལྔ་པ། རྩེ་དགུ་པ། སྣ་ཚོགས་རྡོ་རྗེ། རྒྱན་གྱི་རྡོ་རྗེ་རྣམས་སུ་ཡོད། (རྒྱན་གྱི་རྡོ་རྗེ་ནི། རྒྱན་གྱིས་ཅི་མཛེས་སུ་བྱས་པའི་རྡོ་རྗེ་ལ་ཟེར། འདི་རྒྱན་ཆས་བརྒྱན་པའི་རྡོ་རྗེ་ལ་ཟེར་བ་ཡིན་འདུག་སྙམ) ཡང་རྡོ་རྗེ་ལ་དབྱེ་ན། ཁྲོ་བོའི་རྡོ་རྗེ་དང་། (ཁྲོ་བོའི་རྡོ་རྗེ་ནི། རྡོ་རྗེ་ནག་པོ་རྭ་རྩེ་རྣམས་སོ་སོར་གདེངས་པའི་རྡོ་རྗེ་ལ་ཟེར) ཞི་བའི་རྡོ་རྗེ་གཉིས་སུ་ཡོད། (ཞི་བའི་རྡོ་རྗེ་ནི། ནམ་རྒྱུན་ཡོངས་གྲགས་ཀྱི་རྡོ་རྗེ་ལ་ཟེར)
མཐུ་བ་ཚང་སྡེ་བ
མིང་། མཐུ་བ་ཚང་། སྲིད་འཛིན་ཁོངས་གཏོགས། མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་དཔའ་ལུང་རྫོང་གསེར་གཞུང་ཡུལ་ཚོ། སྲིད་འཛིན་ཁུལ་རིགས་དབྱེ།  སྡེ་བ། ས་ཁམས་གནས་ཡུལ།  མཆོ་སྔོན་ཤར་ཕྱོགས། སྡེ་ཁྱིམ་མི་གྲངས། ཁྱིམ་ཚང་བརྒྱ་ཕྲག་ཡས་མས། མི་གྲངས་ལྔ་བརྒྱ་ཡས་མས། ཆོས་ལུགས་དད་མོས། དགེ་ལུགས་པ། རྙིང་མ་བ། བོན་པོཞ རིས་མེད་པ། སྐད་ཡིག། ཨ་མདོ་སྐད་གྱི་བྱེ་བྲག་རོང་སྐད། བོད་ཡིག
ས་ཁམས་གནས་ཡུལ
མཐུ་བ་ཚང་ནི་དེང་གི་མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་དཔའ་ལུང་རྫོང་གསེར་གཞུང་ཡུལ་ཚོ་ནས་སྤྱི་ལེ་གསུམ་ཙམ་གྱི་ས་ཆ་ཞིག་ན་ཆགས་ཡོད། ཉེ་འབྲེལ་སྡེ་བ་ལ་དོ་ཞི་སྡེ་བ། འདན་མ་སྡེ་བ། བྲག་དཀར་རྒྱལ་སྡེ་བ། གཤོང་བ་སྡེ་བ།ཁྱ་རྒྱ་སྡེ་བ། ཨ་མགོན་ཆུང་བ་སྡེ་བ་སོགས་ཡོད། ཉེ་འབཻལ་རྗོང་ཁག་ལ་ཡ་རྫི་སོགས་ཡོད།
ས་ཁམས་འཁོར་ཡུག
མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་ནི་མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་གྱི་ཤར་རྒྱུད་ས་སེར་མཐོ་སྒང་དང་མཚོ་བོད་མཐོ་སྒང་གི་བར་བརྒལ་ཁུལ་དུ་གནས་ལ།བྱང་གི་འཕྲེད་ཐིག་ N36°03′16.15ཤར་གྱི་གཞུང་ཐིག་ E102°32′27.74།ས་མཐོའི་སྐམ་ས་ཆེ་མོའི་གནམ་གཤིས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས།
དཔལ་འབྱོར་ཐོན་སྐྱེད་གནས་ཚུལ།
ད་ལྟ་སྡེ་བའི་ནང་དུ་ཁྱིམ་ཁ་བརྒྱ་ཕྲག་ལྷག མི་གྲངས་ལྔ་བརྒྱ་ཡས་མས། ཞིང་ལས་དང་ཕྱུགས་ལས་གཉིས་ཀར་བརྟེན། སྔོན་ཆད་ཁྱིམ་ཁ་རེ་ལ་ཟོག་བཅུ་ཁ་ལྷག ལུག་བརྒྱ་ཕྲག་རེ་ཡོད་ལ། ད་ཆ་ཕལ་མོ་ཆེས་ཕྱུག་ཟོག་བཙོང་ཟིན། ཞིང་ལས་ལ་ཆུ་མ་དང་རི་མ་གཉིས་ཀ་ཡོད། ཆུ་མ་ཉུང་། རི་མ་མང་།ཐོན་སྐྱེད་བྱེད་སྟངས་ཧ་ཅང་རྗེས་ལུས་ཡིན། འབྲུ་རིགས་གཙོ་བོ་ཡུངས་མ་དང་། ནས། འབྲུ། སྲན་མ་ཡིན། ལོ་ལེགས་བྱུང་བ་ཧ་ཅང་ཉུང་བས་རང་ཁ་རང་གསོ་ཙམ་ལས་བྱེད་མི་ཐུབ། ཉེ་བའི་ལོ་འགའི་རིང་ལ། དབྱར་རྩ་དགུན་འབུའི་རིན་གོང་ཡར་འཕར་ནས་སྡེ་བ་འདིའི་འཚོ་བའི་ཡོང་ཁུངས་གཙོ་བོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད།
དགོན་སྡེ་འཛུགས་སྐྲུན
མཐུ་བ་དགོན་པ། ༡༨༤༢ཡས་མས་སུ་གསར་དུ་བཞེངས་སྐྲུན་མཛད། བཏབ་པ་པོ་ནི་མཐུ་བ་ཚང་ནས་འཁྲུངས་བའི་ཨ་ལགས་བང་གྱ་ཚང་ཡིན། རིག་གསར་མ་བྱུང་གོང་ལ་དགེ་འདུན་པ་བརྒྱ་ཕྲག་ལྷག་བརྟན་བཞུགས་བྱས་ཡོད། འཛུགས་སྐྲུན་གཙོ་བོ་ནི་ཚོགས་ཆེན་འདུ་ཁང་དང་། བྱམས་ཁང་། མཚམས་ཁང་། བླ་བྲང་། པར་ཁང་སོགས་ཡིན། དགོན་འདི་གའི་པར་ཁང་ནས་པར་ཤིང་མཛད་པའི་འཇིགས་མེད་དམ་ཆོས་ཀྱི་གསུང་འབུམ་ལ་སེ་འབྲས་དགེ་གསུམ་དང་། བླ་བྲང་དགོན་ལ་སོགས་པས་དགོན་སྡེ་ཆེ་གྲས་མང་པོ་ནས་གདེང་འཇོག་མཐོན་པོར་གནང་བའི་མཚན་སྙན་བོད་ཁམས་ཡོངས་ལ་གྲགས། རིག་གསར་སྐབས་དགོན་པ་རྩ་མེད་བཟོས།༡༩༨༢རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆོག་མཆན་ཐོབ་ནས་བསྐྱར་བཞེངས་བྱས།༢༠༡༣ལོར་ཚོགས་ཆེན་འདུ་ཁང་བསྐྱར་བཞེངས་བྱས།
མཐུ་བ་སྔགས་ཁང་ཨོ་རྒྱན་མཁའ་སྤྱོད་གླིང་།
མི་སྣ་གྲགས་ཅན
ཨ་ལགས་བང་གྱ་ཚང་། ལོ་རྒྱུས་མི་གསལ།
འཕར་སྤྱང་།
འཕར་སྤྱང་(ཚན་རིག་གི་མིང་།: Cuon alpinus)ནི་འུ་འཐུང་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
རིགས་ཀྱི་འབྲེལ་བ།
གཉེན་སྒྲིག་མ་བྱས་གོང་ལྐོག་ཏུ་འགབ་མཐུན་བྱས་ཏེ་བུ་ཕྲུག་བྱུང་བ།དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
གདུག
གདུག་ནི་བོད་ཀྱི་མཚོན་རྟགས་གཅིག་ཡིན།
ཨན་ཇེ་ལ་མེར་ཁེལ།
ཨན་ཇེ་ལ་མེར་ཁེལ་ནི་(སྤྱི་ལོ་༡༩༥༤ལོའི་ཟླ་བ་༧པའི་ཚེས་༡༧ཉིན་འཁྲུངས་པ་དང་)ཁོ་མོ་ནི་ལྗར་མན་གྱི་བུད་མེད་ཆབ་སྲིད་མཁས་ཅན་ཞིག་རེད།
རིགས་ཀྱི་ལུགས།
ཡུལ་འགའ་ཞིག་ཏུ་ཕ་ཡི་ལས་དང་ལུགས་སྲོལ་གང་ཡིན་པ་བུས་སྐྱོང་དགོས་ཡོད་པ་དེ་འདྲ་སྟེ། བུ་དེ་རིགས་གང་ཡིན་ནི་ཕ་ཡི་རིགས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བས་ན། ཕ་ནི་བུའི་རིགས་ངེས་པའི་རྒྱུ་ཡི་གཙོ་བོ་ཡིན་པས། ཕའི་སྲོལ་ལ་རིགས་ཀྱི་སྲོལ་ལམ། རིགས་ཀྱི་ལུགས་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན།དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
༡༩༠༧ལོ།
༡༩༠༧ལོ་ནི་ཀེ་ལུའོ་ཀེ་ལི་ཡའི་ལོ་ཐོའི་ནང་བཀོལ་སྤྱོད་བྱས་པའི་ལོ་ཞིག་ཡིན།
ཁ་སརྤཱ་ཎི་
ནང་པ་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་གསང་སྔགས་ལས་བཤད་པའི་འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ལ་སྐུའི་རྣམ་འགྱུར་མི་འདྲ་བ་ལྔ་བཅུ་ལྷག་ཙམ་ཡོད་པའི་ནང་གསེས་ཤིག་སྟེ། སྐུ་བཞེངས་སྟབས་སུ་བཞུགས་པའི་ཕྱག་གཉིས་ཀྱི་གཡས་པས་མཆོག་སྦྱིན་གྱི་ཕྱག་རྒྱ་དང༌། གཡོན་པས་ཐུགས་ཀར་མེ་ཏོག་འཛིན་པ་ཞིག་ཡོད། ཁ་སརྤ་ནི་ཞེས་པའི་གོ་དོན་ནི་དངུལ་གྱི་དོང་ཙེ་ཟད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཡིན་པ་དང༌། དེའི་ལོ་རྒྱུས་སྐོར་《རྒྱ་གར་ཆོས་འབྱུང》ཤོག་གྲངས༡༧༦ནས༡༨༠བར་གསལ་བ་དེར་གཟིགས།
རིགས་ཀྱི་སྲས།
འདི་བླ་མའི་སློབ་མ་དང་སྤྱིར་བཏང་གི་བུ་གཉིས་ཀ་ལ་གོ་ཆོགདུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
རྒྱལ་མཚན།
རྒྱལ་མཚན་ནི་བོད་ཀྱི་མཚོན་རྟགས་གཅིག་ཡིན།
བ་མེན།
བ་མེན་(ཚན་རིག་གི་མིང་།: Budorcas taxicolor tibetana)ནི་འུ་འཐུང་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
འདི་བ་མེན་མ་རེད། འདི་རྩེབ་གཉག་རེད། བ་མེན་ཟེར་ན་འདི་རེད།
རིགས་ཀྱི་ལྷ།
ཕ་དང་མེས་པོའི་དུས་ནས་གསོལ་མཆོད་བྱེད་པའི་ལྷ།དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
པ་ཏྲ།
པ་ཏྲ་ཡང་ན་དཔལ་བེའུ་ནི་བོད་ཀྱི་མཚོན་རྟགས་གཅིག་ཡིན།
བྱི་བ་གཡི།
བྱི་བ་གཡི་(ཚན་རིག་གི་མིང་།: Felis manul)ནི་འུ་འཐུང་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
ཧ་མའེ་སྒྲི་ཁར་སའེ།
ཧ་མའེ་སྒྲི་ཁར་སའེ་(حامد کرزی)ནི་(སྤྱི་ལོ་༡༩༥༧ལོའི་ཟླ་བ་༡༢པའི་ཚེས་༢༤ཉིན་འཁྲུངས་པ་དང་)ཁོང་ནི་ཨ་ཧྥུ་གྷན་གྱི་ཆབ་སྲིད་མཁས་ཅན་ཞིག་རེད།
རྩེ་གསུམ།
རྩེ་གསུམ་ནི་བོད་ཀྱི་མཚོན་རྟགས་གཅིག་ཡིན།
ཁ་སརྤཱ་ཎི་འཇིགས་པ་བརྒྱད་སྐྱོབ་
འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱིས་མེའི་འཇིགས་པ་སོགས་འཇིགས་པ་བརྒྱད་ལས་སྐྱོབ་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཡོད་པ་ལྟར་བྲིས་པ་སྟེ། ༡མེའི་འཇིགས་སྐྱོབ། ༢་ཆུའི་འཇིགས་སྐྱོབ། ༣སེང་གེའི་འཇིགས་སྐྱོབ། ༤གླང་པོ་ཆེའི་འཇིགས་སྐྱོབ། ༥་རྒྱལ་པོའི་ཆད་པའི་འཇིགས་སྐྱོབ། ༦ཀླུའི་འཇིགས་སྐྱོབ། ༧་མཁའ་འགྲོའི་འཇིགས་སྐྱོབ། ༨མི་རྒོད་ཀྱི་འཇིགས་སྐྱོབ་བཅས་ཡིན།
བྱི་ལོང་།
བྱི་ལོང་(ཚན་རིག་གི་མིང་།: Talpidae)ནི་འུ་འཐུང་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
ཁ་སརྤཱ་ཎི་འཇིགས་པ་བརྒྱད་སྐྱོབ་
༼དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ནས་བཏུས།
བོད་རིགས་ཁ་ཆེ
གཞན་ཡང་== ======
མཚན་འགྲེལ།
དེ་ཡང་བོད་རིགས་ཨེ་སི་ལམ་(1)ཆོས་བྱེད་མཁན་གྱི་མཚན་ལ་(བོད་པ་ཚོས་)ཁ་ཆེ་ཞེས་འབོད་ཅིང་། ཁོ་ཚོ་ནི་བོད་ནང་དུ་གྲངས་ཉུང་གི་ཚུལ་དུ་གནས་ཡོད། འོན་ཀྱང་། དེ་དག་ནི་ཨེ་སི་ལམ་ཆོས་བྱེད་མཁན་གྱི་ཧུའེ་རིགས་(2)དང་མི་འདྲ་བར་ཀྲུང་གོའི་གཞུང་གིས་ཀྱང་བོད་རིགས་ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད། དེ་ལས་ལྡོག་སྟེ་ཧུའེ་རིགས་ནི་མི་རིགས་རང་ག་བ་གཞན་ཞིག་ལ་ངོས་འཛིན། གང་ལྟར། ཁ་ཆེ་ཞེས་པའི་བོད་བརྡ་འདིའི་སྒྲ་བཤད་ནི་ཀ་ཤུ་སྨི་རེ་(3)ཞེས་པའི་དོན་ཡིན་ཞིང་། ཡུལ་དེའི་མཚན་ལ་བོད་སྐད་དུ་ཁ་ཆེ་ཡུལ་ཟེར་ལ། དེར་ཡོད་པའི་ཨེ་སི་ལམ་གྱི་ཆོས་བྱེད་མཁན་ལ་(བོད་པ་ཚོས)ཁ་ཆེ་ཞེས་འབོད་པ་དང་། དེ་ནི་ཡུལ་མིང་ཆོས་ལ་ཐོགས་ཤིང་འཇགས་པའོ། ། འོག་མཆན།
(1) Islam ཞེས་པ་ཁ་ཆེའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྤྱི་མིང་ཡིན་ལ། དེའི་སྒྲ་དོན་ནི་ཞི་བདེ་ཞེས་པར་གོའོ། །
(2) 回族/hui people/ ཧུའེ་རིགས།
(3) Jammu and Kashmir/ རྒྱ་མོ་ཀ་ཤུ་སྨི་རེ་ནི་ལ་དྭགས་ཕྱོགས་སུ་མཆིས། ལ་དྭགས་ནི་ད་ལྟའི་བོད་ལྗོངས་མངའ་རིས་དང་འདབ་འབྲེལ་ཡོད།
ཕ་མེས།
བོད་རིགས་ཁ་ཆེ་ནི་རྩ་བའི་ཆ་ནས་དམིགས་བསལ་ཞིག་ཆགས་ཡོད། གང་ཞེ་ན། ཁོ་ཚོ་ཕལ་ཆེར་གྱི་རིགས་རུས(ཕ་རྒྱུད)་ཁ་ཆེའམ(1) པུར་ཤུན་(2)ནམ། ཨ་རབ་(3)བམ། ཏིར་ཀི(4)་སོགས་ལ་འདྲེས་ཡོད། འོན་ཀྱང་ཆོ་འབྲང་ངམ་མ་རྒྱུད་དེད་ན་བོད་རིགས་ཡིན་པར་མ་ཟད། བོད་ས་རང་ནས་སྐྱེས་ཤིང་འཚར་བའི་བོད་མི་གཤའ་མ་ལགས། གནས་སྟངས་དེ་འདྲའི་འོག་ནས་དད་མོས་གཞན་འགྱུར་བྱུང་བ་ནི་རྒྱུན་ལྡན་མ་ཡིན་པའི་གནས་ཚུལ་ཞིག་ག་ལ་ཡིན། ཡང་ཅིག་བཤད་ན། ཁོ་ཚོ་ཕན་ཚུན་གྱི་གདོང་གཤིས་ཀྱང་མི་འདྲ་སྟེ། དཔེར་ན། ལ་ལའི་གདོང་གཤིས་ནི་རྒྱ་གར་དང་ཏ་ཟིག(5)་སོགས་དང་འདྲ་ཞིང་། ཡང་རེ་འགའི་གདོང་གཤིས་ནི་གཉུག་བོད་རང་དང་ཡོངས་སུ་མཚུངས་སོ། ། ཡུལ་མིང་ཤན་སྦྱར།
(1) Arab/ཨ་རབ།
(2) Persian /པུར་ཤུན།
(3) Pakistan/ ཁ་ཆེ། (ཕ་ཀི་སི་ཐན།)
(4) Turkey/ཏིར་ཀི།
ལོ་རྒྱུས།
ཁ་ཆེ་བ་ཐོག་མར་བོད་དུ་བསླེབས་པའི་དུས་ཚིགས་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་སྨུག་ལོང་ནང་ནས་བརླགས་པར་གྱུར་ཀྱང་། ཨ་རབ་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་ཁྲོད་དུ་བོད་ཅེས་བྱ་བའི་མིང་བརྡ་སྣ་ཚོགས་མངོན་པར་འགྱུར། དེ་ཡང་ཀ་ལིབ་(1)ཨོ་མཱ་ཝེ་ཡཱའི (682--720)་སྐུ་དུས་སུ་བོད་དང་རྒྱ་ནག་གི་གཞུང་ཚབ་པས་ཁོང་ལ་ལུང་བ་དེ་གཉིས་སུ་ཨེ་སི་ལམ་ཆོས་སྤེལ་མཁན་གཏོང་བར་བསྐུལ་ཅིང་། དུས་ཕྱིས་སཱ་ལཱ་བྷེན་ཨབ་དྷོ་ལཱ་ཧཱ་ནཱ་ཧྥེ་ (2)བྱ་བ་དངོས་སུ་བོད་དུ་བརྫངས་སོ། །
དུས་རབས ༨ དང་ ༩ ནང་དུ་ཀ་ལིབ་ཨ་བྷི་སེ་དྷིའི(3)་གཞུང་གིས་བོད་ལ་མུ་ནས་འབྲེལ་ལམ་འཛུགས་ཀྱིན་མོད། འོན་ཀྱང་། དེའི་དུས་ཁོ་ཚོའི་ཆོས་སྤེལ་གྱི་བྱ་བས་བོད་ཡུལ་ལ་ད་དུང་ཤུགས་རྐྱེན་གང་ཡང་ཐེབས་མེད། ཡིན་ཡང་། ཆོས་སྤེལ་བ་མང་ཆེ་བས་ས་གནས་བོད་མོར་གཉེན་བསྡེབས་ཏེ་བོད་ཡུལ་ནས་གཞིས་ཆགས་པར་བློ་ཐག་བཅད།
སྤྱི་ལོ ༧༡༠ ནས ༧༢༠ བར་ཏེ་མེས་ཨག་ཚོམ་གྱིས་བོད་ཡུལ་ལ་མངའ་མཛད་པའི་དུས་སུ་རྒྱ་ཡུལ་དུ་ཨ་རབ་པ་མང་པོ་མཐོང་རྒྱུ་ཡོད་ལ། དེ་ནས་རིམ་གྱིས་ཁོ་ཚོ་བོད་དུ་གཤར་མགོ་བརྩམས། མ་ཟད་ཁོ་ཚོས་བོད་དང་ཤར་ཏིར་ཀི་གཉིས་ལ་ཕྱག་འབྲེལ་གྱིས་རྒྱ་ནག་ལའང་ཁ་གཏད་བཅག་གོ། །
གཞན་ཡང་སད་ན་ལེགས་མཇིང་ཡོན་གྱི་སྐུ་དུས་སུ་(༧༩༩--༨༡༥)བོད་དང་ནུབ་ཨ་རབ་གཉིས་བར་ལ་དམག་འཁྲུག་ཆེན་པོ་ལངས་ཤིང་། བོད་ཀྱིས་ཨ་རབ་ཀྱི་དམག་མི་ཇི་སྙེད་འཛིན་བཟུང་བྱས་ཏེ་སྤྱི་ལོ ༨༡༠ ལོར་ཤར་གྱི་སོ་མཚམས་སུ་བཏང་ཞིང་བོད་ལ་སྲིད་ཞུ་སྒྲུབ་ཏུ་བཅུག
སྐབས་དེའི་བོད་ཀྱི་སྲིད་ཤུགས་ནི་ནུབ་ཕྱོགས་ཁ་བྷུལ(4)་དང་སཱ་མཱར་ཁཱན་སྒྲི་(5) སོགས་ལ་བསླེབས་ཡོད།
ཡིན་ནའང་། བར་སྐབས་ཤིག་ལ་ཨ་རབ་ཀྱི་དཔུང་སྟོབས་ཆེ་རུ་ཕྱིན་པས། ཁ་བྷུལ་དུ་ཡོད་པའི་བོད་ཀྱི་སྲིད་སྐྱོང་བས་ཨ་རབ་གཞུང་ལ་དབུ་བསྒུར་དགོས་བྱུང་། མ་ཟད་སྤྱི་ལོ ༨༡༢ སམ་༨༡༥ ཡས་མས་སུ་ཁོ་ཚོས་རང་གི་ཆོས་ལུགས་དད་མོས་ཀྱང་ཨེ་སི་ལམ་མམ་ཁ་ཆེའི་ཆོས་ལ་བསྒྱུར་དགོས་བྱུང་ངོ་། ། འོག་མཆན།
(1)    ཀ་ལིབ་(ཁ་ལེ་ཧྥ/caliph) ཅེས་པ་ནི་ཨེ་སི་ལམ་གྱི་སྟོན་པ་(Muhammad ibn ʿAbdullāh) མོ་ཧཱ་མཱ་དྷི་ཨེ་བྷིན་ཨབ་དྷོ་ལཱ(c. 570 CE – 8 June 632 CE)འདས་རྗེས་དེའི་ཆོས་དང་སྲིད་ཀྱི་འགན་འཁུར་བའམ་སྐུ་ཚབ་པའི་གོ་མིང་ལ་བྱའོ། །
(2)    Salah bin Abdullah Hanafi
(3)    Abbasid  ནི་ཀ་ལིབ་མི་རབས་གསུམ་པའི་མཚན་ནོ། །
(4)    Kabul (capital city of Afghanestan) ཨོ་རྒྱན་ཡུལ་གྱི་རྒྱལ་སའོ། །
(5) Samarkand  སཱ་མཱར་ཁཱན་སྒྲི་ཞེས་པ་ནི་སྔོན་ཨ་རབ་དང་། ཏིར་ཀི། ཀུ་རེ་སི། ཏ་ཟིག པུར་ཤུ་ཡཱ། སོག་པོ། བོད་སོགས་ཀྱིས་བཟུང་མྱོང་བའི་དཀྱིལ་ཤར་ཨེ་ཤ་ཡའི་མིའི་འགྲོ་བ་ཆགས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་རྙིང་ཤོས་ཤིག་ཡིན་པར་མ་ཟད། རྒྱ་ནག་དང་ས་དབུས་རྒྱ་མཚོའི(Mediterranean) ་བར་གྱི་དར་གོས་ཚོང་ལམ་དུ་ཆགས་པའི་དཔལ་ཡོན་ལྡན་ཞིང་མིང་གྲགས་ཆེ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན་ལ། ད་ལྟའི་དབང་དུ་བྱས་ན་གཡོས་གཟི་བྷ་ཀི་སི་ཐན་(Uzbekistan) གྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཆེ་ཤོས་གཉིས་པའོ། །
དད་མོས་གཞན་བསྒྱུར།
སྔོན་ནང་བསྟན་ལ་དད་མོས་བྱས་པའི་ལ་མོ་ཧྲན་ཁུན་(1)གྱི་ཁ་སྒང་(2)གི་བོད་པ་དག་ལ་ཟ་ལར་རིགས་(3)ཀྱིས་ཨེ་སི་ལམ་གྱི་ཆོས་སྤེལ། གཞན་མཚོ་སྔོན་དུ་ཡང་ཁ་ཆེར་གྱུར་ཟིན་པའི་བོད་རིགས་འགའ་ཡོད་ལ། དེ་དག་ནི་ད་ལྟའི་ཧུའེ་རིགས་ལ་ངོས་འཛིན་ནོ། ། མཆན།
(1) Lamo-shan-ken/ ལ་མོ་ཧྲན་ཁུན། ཞེས་པ་ནི་མཚོ་སྔོན་ཕྱོགས་ཀྱི་ས་མིང་ཞིག་ཏུ་སྣང་མོད། འོན་ཀྱང་། བོད་སྐད་དུ་ཇི་ལྟར་བྲི་བར་ཆ་མ་འཚལ།  དེ་བས། རེ་ཞིག་དོགས་གནད་དུ་བསྐྱུར་ཡོད།
(2) Kargan /ཁ་སྒང་།
(3)  撒拉族 /salar people/ ཟ་ལར་རིགས། བྷལ་ཏི།
ཁ་ཆེའི་བྷལ་ཏིའི་ཡུལ་དང་(ལ་དྭགས་)ཀར་གིལ་གྱི་ཨེ་སི་ལམ་ཆོས་བྱེད་མཁན་དག་ནི་བོད་རིགས་ཡིན་པར་མ་ཟད། སྔོན་ཆད་ནང་བའང་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་། རྗེས་སོར་ཤེ་ཡཱ་ཨེ་སི་ལམ(1)་ གྱིས་ཟ་ནཱེ་ཨེ་སི་ལམ་(2)འགའ་བཙན་ཤེད་ཀྱིས་ཁོའི་ཚོའི་གྲུབ་མཐར་བསྒྱུར་ཅིང་། དེའི་ཞོར་དུ་བོད་རིགས་དེ་དག་གི་དད་མོས་ཀྱང་ཁ་ཆེར་བསྒྱུར་ཏོ། །ཡང་ཅིག་བཤད་ན། བྷལ་ཏིའི་སྐད་ནི་བརྡ་རྙིང་ཡིན་པས་བོད་ཀྱི་ཡིག་སྐད་ལ་ཐག་ཉེ་བ་ལས། ཡུལ་སྐད་གཞན་དང་(བསྡུར་ཚེ་)ཁྱད་པར་ཆེའོ། ། འོག་མཆན།
(1) Shia  Islam  ཤེ་ཡཱ་ཨེ་སི་ལམ་ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཆེ་ཆོས་ལུགས་ལ་གྲུབ་མཐའ་གཙོ་བོ་གཉིས་ཡོད་པ་ལས་གཅིག་ཡིན། དེའི་ལྟ་བ་ནི་ ཁ་ཆེའི་སྟོན་པ་མོ་ཧཱ་མཱ་དྷིས་ཨ་ལེ་ཨེ་བྷིན་ཐཱ་ལེ་བྷི་ (Ali ibn Abi Talib) བྱ་བ་ཁོང་གི་སྐུ་ཚབ་ཏུ་བསྐོས་པའི་གཏམ་དེ་འཐད་ལྡན་དུ་འཛིན་པའོ། །
(2) Sunni Islam ཟ་ནེ་ཨེ་སི་ལམ་ཞེས་པ་ནི་ཁ་ཆེའི་གྲུབ་མཐའ་གཞན་དེ་ཡིན་ལ། དེའི་ལྟ་བ་ནི། སྟོན་པ་མོ་ཧཱ་མཱ་དྷིས་ཁོང་ཉིད་མ་གཤེགས་གོང་ལ་རྒྱལ་ཚབ་བམ་ཡང་ན་སྐུ་ཚབ་ཅིག་བསྐོས་པའི་གཏམ་གསལ་བོ་མ་མཆིས་ཤིང་། དེ་ལས་ལྡོག་སྟེ། ཁ་ཆེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སྟོན་པ་མོ་ཧཱ་མཱ་དྷིའི་སོ་ནཱ (Sunnah)འམ་བཀར་གསན་ནས་ཁོང་གི་རིག་མའི་ཡབ་ཨ་བྷོ་བྷ་ཁིར་བྱ་བ་ཁོང་གི་སྐུ་ཚབ་སྟེ་ཀ་ལིབ་ཐོག་མར་བསྐོས་པར་འདོད་དོ། ། ཞར་བཀོད། མཚོ་སྔོན་གྱི་བོད་སྐད་བཤད་པའི་ཁ་ཆེ་བ་ཞིག
རྩོམ་ཁུངས། ཝེ་ཁེ་རིག་མཛོད།
རྩོམ་སྒྱུར་བ། མྱི་གསོན་པོ།
རྩོམ་སྒྲིག་པ། བདེ་ལྷ་མོ། དབྱིན་ཡིག་མ་རྩོམ།
Tibetan Muslims
The Tibetan Muslims, also known as the Kachee (Tibetan: ཁ་ཆེ་, Wylie: kha-che; also spelled Kache), form a small minority in Tibet. Despite being Muslim, they are officially recognized as Tibetans by the government of the People's Republic of China, unlike the Hui Muslims, who are separately recognized. The Tibetan word Kachee literally means Kashmiri and Kashmir was known as Kachee Yul (Yul means Country).
Ancestry
Generally speaking, the Tibetan Muslims are unique in the fact that they are largely of Kashmiri descent through the patrilineal lineage and also often descendants of native Tibetans through the matrilineal lineage, although the reverse is not uncommon. Thus, many of them display a mixture of Indo-Iranian and indigenous Tibetan facial features.
History
The appearance of the first Muslims in Tibet has been lost in the mists of time, although variants of the names of Tibet can be found in Arabic history books.
During the reign of the Ummayad Caliph Umar bin Abdul Aziz, a delegation from Tibet and China requested him to send Islamic missionaries to their countries, and Salah bin Abdullah Hanafi was sent to Tibet. Between the eighth and ninth centuries, the Abbasid rulers of Baghdad maintained relations with Tibet. However, there was little proselytisation among the missionaries at first, although many of them decided to settle in Tibet and marry Tibetan women.
In 710-720, during the reign of Me Agtsom, the Arabs, who now had more of a presence in China, started to appear in Tibet and were allied with them along with the Eastern Turks against the Chinese.
During the reign of Sadnalegs (799-815), there was a protracted war with Arab powers to the West. It appears that Tibetans captured a number of Arab troops and pressed them into service on the Eastern frontier in 801. Tibetans were active as far West as Samarkand and Kabul. Arab forces began to gain the upper hand, and the Tibetan governor of Kabul submitted to the Arabs and became a Muslim about 812 or 815 [1]
Converts
Islam was spread by the Salar people to the formerly Buddhist Kargan Tibetans in Lamo-shan-ken.[2][3] Some Tibetans in Qinghai who converted to Islam are now considered Hui people.[4][5]
Balti people
The Balti people of Baltistan in Pakistan and Kargil are descendants of Tibetan Buddhists who mostly converted to Shia Islam, with a Sunni minority. Their Balti language is highly archaic and conservative and closer to Classical Tibetan than other Tibetan languages.
ཕུར་པ།
ཕུར་པ་ནི་བོད་ཀྱི་མཚོན་རྟགས་གཅིག་ཡིན།
ལིན་ཁྲུང་།
ལིན་ཁྲུང་(རྒྱ་སྐད།:林冲)ནི་༼ཆུ་ངོགས་གཏམ་རྒྱུད་༽ནང་གི་མི་སྣ་གཅིག་རེད།
ཝ་དམར།
ཝ་དམར་(ཚན་རིག་གི་མིང་།: Vulpes vulpes)ནི་འུ་འཐུང་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
བྱང་ཆུབ་མགོན་པོ།
རྟེན་འབྲེལ་བཀའ་བབས་བྱང་ཆུབ་མགོན་པོ་ནི། གདུང་འབེ་ཡིན་ཞིང་སྐུ་ཆུང་ངུ་ནས་རས་དཀར་བ་ལས་རབ་ཏུ་བྱུང༌། མཚན་བྱང་ཆུབ་མགོན་པོར་གསོལ། མང་སྒོམ་རས་པའི་ཉེ་གནས་མཛད་ཅིང་རས་གུར་གཉིས་ལས་ཆོས་མང་དུ་གསན། ཕྱིས་གསང་བ་ལུས་མེད་རྡོ་རྗེ་ལས་གདམས་པ་ཕྱི་ནང་གསང་གསུམ་ཐམས་ཅད་རྫོགས་པར་ཞུས་ཤིང་ཁྱད་པར་ཚོགས་བདག་གི་སྒྲུབ་སྐོར་མ་ལུས་གསན་ནས་ཤར་གླིང་ཆེ་མོར་བཞུགས་ཤིང༌། ཕྱིས་བྱང་ཆུབ་གཞོན་ནུ་ཚངས་མང་གསར་པར་བཞུགས་པའི་སྐབས་བྱང་ཆུབ་མགོན་ནང་སོ་ཆེན་མོ་མཆོད་ཁང་གི་ཚུལ་དུ་ཡོད་པ་ལ་དཀོར་གཉེར་མཛད་པར་གདའ། འདི་ཡན་ཆད་དུ་རས་ཚང་སྒོམ་སྡེ་ཞེས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་གྲགས་ཀྱང༌། བྱང་ཆུབ་གཞོན་ནུ་གཤེགས་རྗེས་སུ། བྱང་ཆུབ་མགོན་པོའི་རུས་དབོན་ཡོན་ཏན་དཔལ་ཞེས་པ་ཉིད་ས་སྐྱའི་གདན་སར་བྱོན་ཏེ། ནང་སོ་ཆེན་མོའི་བསྟན་བདག་ཆོག་པའི་བཀའ་ལུང་གོང་དུ་ཞུས་པ་ལས། སྔོན་ནས་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བྱང་ཆུབ་མགོན་པོ་ཉིད་བཞུགས་པར་མཛད་པའི་དབོན་གྱི་ཕྱིར་ད་ཡང་བཞུགས་འཚལ་གསུངས་པའི་བཀའ་ལུང་གནང་ནས་འཛིན་པ་ལ་དེ་ཕྱིན་སྒོམ་སྡེ་ནང་ཡ་གཉིས་སུ་གྲགས་པར་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ།།
རྫ་བྲ།
རྫ་བྲ་(ཚན་རིག་གི་མིང་།: Ochotona gloveri)ནི་འུ་འཐུང་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
ཆབ་འགག་རྡོ་རྗེ་ཚེ་རིང་
ཆབ་འགག་རྡོ་རྗེ་ཚེ་རིང་ Chapgak Dorjee Tserang
ཆབ་འགག་རྡོ་རྗེ་ཚེ་རིང་ངམ་དབྱངས་ཅན་དགའ་བའི་བློ་གྲོས། སྤྱི་ལོ༡༩༥༨ལོར་ཕ་ཡུལ་ཆབ་འགག་གསེར་གཞོངས་སུ་དལ་འབྱོར་གྱི་མི་ལུས་རིན་པོ་ཆེ་རྙེད་པའོ། ། ཀྲུང་གོའི་བོད་ཀྱི་ཤེས་རིག་ཞིབ་འཇུག་ལྟེ་གནས་དང་། མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་མི་རིགས་ལས་དོན་ཨུ་ཡོན་ལྷན་ཁང་། མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་སློབ་ཆེན། མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་གེ་སར་སྒྲུང་ཞིབ་འཇུག་ཁང་། མཚོ་ལྷོ་ཁུལ་རིག་གནས་ཅུ། མཚོ་ལྷོ་ཁུལ་རིག་གནས་སྒྱུ་རྩལ་ལྷན་ཚོགས་བཅས་སུ་བྱ་བ་ལས།
ཀའོ་ཆིའུ།
ཀའོ་ཆིའུ་(རྒྱ་སྐད།:高俅)ནི་༼ཆུ་ངོགས་གཏམ་རྒྱུད་༽ནང་གི་མི་སྣ་གཅིག་རེད།
རིགས་ལྔའི་ཕྱག་རྒྱ།
༡.བྱང་ཆུབ་མཆོག་གི་ཕྱག་རྒྱ། ༢.ས་གནོན་གྱི་ཕྱག་རྒྱ། ༣.མཆོག་སྦྱིན་གྱི་ཕྱག་རྒྱ། ༤.མཉམ་བཞག་གི་ཕྱག་རྒྱ། ༥.སྐྱབས་སྦྱིན་གྱི་ཕྱག་རྒྱའོ། །དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
ཚངས་གསར་བྱང་ཆུབ་གཞོན་ནུ།
བརྒྱུད་འཛིན་གྱི་བཀའ་བབས་རིགས་དབོན་བྱང་ཆུབ་གཞོན་ནུ་ནི། འཁྲུངས་ཡུལ་ཀྱེ་ལ་ཁ། ཡབ་ཀྱེ་ལ་སངས་མགོན་ལ་སྲས་གཉིས་ཡོད་པའི་ཆེ་བ་སངས་རྒྱས་དཔལ་དང༌། ཆུང་བ་བྱང་ཆུབ་གཞོན་ནུ་སྟེ། རབ་བྱུང་བཞི་པའི་༼སྤྱི་ལོ་༡༢༥༤ལ་༽ཤིང་སྟག་ལ་སྐུ་འཁྲུངས། ལུས་མེད་རྡེ་རྗེའི་མདུན་དུ་རབ་ཏུ་བྱུང༌། མཚན་བྱང་ཆུབ་གཞོན་ནུར་གསོལ། འབའ་རོམ་ནས་བརྒྱུད་པའི་ཆོས་ཡོད་དགུ་ཅོག་རྣམས་ལ་གསན་བཞེས་རྒྱ་ཆེར་མཛད། ཁྱད་པར་ཟབ་ལམ་ནཱ་རོ་ཆོས་དྲུག །བསྲེ་འཕོ་གནད་ཀྱི་མཚམས་སྦྱོར། གྲོལ་ལམ་ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་པོ་ལ་ཉམས་ལེན་རྩེ་གཅིག་ཏུ་མཛད་པས་ཉམས་རྟོགས་ཡོན་ཏན་མཐའ་ཡས། གསེར་གདུང་ཆེན་མོའི་གཡོན་ངོས་སུ་གདུང་འབུམ་དང༌། ལྷ་ཁང་འབུམ་ཆུང་བྱ་བ་སུམ་བརྩེགས་ཅན། ཐུབ་པའི་གསེར་སྐུ་ཆེན་མོ་སོགས་སྐུ་གསུང་ཐུགས་ཀྱི་རྟེན་མཆོད་བསམ་ལས་འདས་པ་བཞེངས། དེ་ནས་མགོ་རུའི་ཡེབ་ཏི་ཕུག་ཏུ་སྙིང་པོའི་རྣལ་འབྱོར་ལ་ཐུགས་གཞོལ་ནས་སྒྲུབ་པ་རྩེ་གཅིག་ཏུ་མཛད་པ་ལས། དུས་རེས་ཤིག་གི་ཚེ་ལྷ་ཆེན་ཚུལ་ཁྲིམས་སེང་གེས་གཙོར་མཛད་རས་ཚང་སྒོམ་སྡེའི་མི་སྣ་ཆེ་བ་རྣམས་དང༌། སྐུ་འཁོར་ཚང་མ་དེར་ཕེབས་ནས་བླ་མ་རིན་པོ་ཆེ་ཉིད་ནང་སོ་ཆེན་མོའི་ཁྲིར་ཕེབས་ནས་བསྟན་དགོན་གྱི་འཛིན་སྐྱོང་སྤེལ་གསུམ་ཆོས་སྲིད་ཟུང་འབྲེལ་གྱི་ཕྱག་བཞེས་མ་ཉམས་པའི་མཛད་བཟང་རྒྱུན་འཁྱོང་གི་ཞུ་བ་ནན་ཆེར་ཕུལ་བས། དེར་ལྷ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་བཀའ་མི་གཅོག་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་བྱ་གསུངས་ནས་ཕྱིར་གདན་སར་ཕེབས། གནས་དྲུག་ལྷ་མིའི་བསུ་བ་དཔེ་མེད་དང་བསྙེན་བཀུར་གྱིས་ནང་སོ་ཆེན་མོའི་གཙུག་རྒྱན་དུ་མངའ་གསོལ། དེ་ནས་གདན་ས་མཛད་ཅིང་གྲྭ་པ་བསྐྱངས་ནས་སྨིན་གྲོལ་གྱི་ཆོས་འཁོར་བསྐོར། གནས་དྲུག་པའི་མངའ་འབངས་བྱམས་བརྩེའི་སྐྱོང་བ་སོགས་རྒྱལ་བའི་སྲས་ཀྱི་མཛད་པ་ཇི་བཞིན་པ་ཁོ་ནར་སློབ་རུང༌། འགའ་ཞིག་དྲེགས་པས་སྙེམས་ཞིང་ཕྲག་དོག་པའི་རྣམ་འགྱུར་བྱུང་བར་བརྟེན། མ་ཀི་དིལ་འབུལ་གྱི་མགོ་རུ་ཚངས་མང་གསར་པ་ཞིག་བྱ་དགོས་གསུངས་ནས་གཟིམས་ཁང་གསར་པ་མཛད་དེ་ལྷ་ཁང་དང་བྲང་ཁང་སོགས་བཀོད་པ་བསམ་ལས་འདས་པ་བསྐྲུན། གོང་དུ་ནང་སོ་གོང་དུ་ནང་ཆེན་མོ་ལྷ་ཁང་གི་ཚུལ་དུ་བཞུགས་སུ་གསོལ་ཞིང༌། འགྲོ་དོན་བསམ་མི་ཁྱབ་པར་མཛད། མཐར་དགུང་ལོ་བདུན་ཅུ་ཆུ་ཕག་ས་ཟླའི་ཚེས་བཞི་ལ་གཤེགས། འཇའ་འོད་མེ་ཏོག་གི་ཆར་ཀུན་གྱི་མཐོང་སྣང་དུ་གྱུར། དེ་ནས་ཕྱོགས་ཀྱི་བླ་མ་མི་དཔོན་ལྷ་སྡེ་མི་སྡེ་ཀུན་ལ་སྐུ་ཡི་འདབས་ཆེན་པོ་བཏང་བས་ཀུན་རྔམས་ཁེངས་པར་གྱུར་ཅིང་གདུང་ཞུགས་ལ་ཕུལ་ཚེ་ལྷ་མི་ཀུན་གྱིས་མཆོད་པ་བླ་ན་མེད་པས་མདུན་བརྡར་ཏེ་ངོ་མཚར་བའི་གནས་སུ་གྱུར། གདུང་དང་རིང་བསྲེལ་གྲངས་ལས་འདས་པ་བྱུང་ཞིང་སློབ་ཚོགས་ཀྱང་མང་དུ་མཆིས་པ་ལས་གཙོ་ཆེ་བ་རིགས་དབོན་གྲགས་བྱང་བ་དང་གྲགས་ཚུལ་བ་གཉིས་སྟོང་ནག་རས་པ་བློ་གྲོས་རྡོ་རྗེ་སོགས་བྱོན་པའོ། །དེ་ཡང་ནང་ཆེན་ནང་གི་རྟེན་མཆོད་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་ལས། ལུས་མེད་རྡོ་རྗེའི་བཞུགས་ཁྲི་ཕྱག་རྔ་གསང་བ་ལྷ་འབོད། ཚོགས་བདག་གི་སྐུ་རྟེན་དང་སྤྱན་གཟིགས་སྣ་ཚོགས་དང༌། དུང་དཀར་མོ་རྒྱང་གྲགས། ཟངས་བཀྲ་ཤིས་ཁ་གྲོ་སོགས། གཙོ་ཆེ་བ་རྣམས་དེར་བཞུགས་ཤིང༌། དེ་འཕྲོས་རྟེན་གསུམ་མཆོད་རྫས་རྣམས་ལས་ཉུང་ཤས་ཚངས་མང་གསར་པར་སྤོས་ནས་བཞུགས་པར་འདུག །
བསྟན་པ་འཇིག་པའི་སྔ་ལྟས་
དུང་དཀར་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ།   ཅོ་ནེ།
༡ རབ་བྱུང་བ་འདི་དག་བྱ་ཉུང་དོན་ཉུང་ལ་མི་དགའ་བར་ཁྲ་ཁྲ་རིག་ལ་ཁྱིམ་པ་ལས་དད་ཅིང་འདུན་པ།
༢ ནང་གི་ཆགས་སྡང་དང་ཕྱོགས་རིས་དེ་མི་སྐྱ་ལས་ངར་མཐོ་བ།
༣ དོན་དངོས་ཀྱི་ཉམས་ལེན་ལས་མི་ཐུབ་པར་ཕྱི་ཚུལ་གྱི་སྤྱོད་ལམ་འདྲ་ཆགས་པོ་བཟོ་བར་དགའ་བ།
༤ སྐྱབས་གནས་བསླུ་མེད་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལས་ཁྱིམ་པ་ཇི་བཞིན་ནོར་ལྷ་དང་སྲུང་མར་དགའ་བ།
༥ ལམ་རིམ་བློ་སྦྱོང་དང་སྐྱབས་འགྲོའི་བསླབ་བྱ་ལས་རྔ་སྦུག་བརྡུང་ནས་རྫིག་ཉམས་ལ་དགའ་བ།
༦ དགོས་པ་ཡོད་མེད་དང་གནས་ཚུལ་ཤེས་མིན་གང་ཡིན་ཡང་དགེ་ཚུལ་ཕ་ལས་དགེ་ཚུལ་མ་ཇེ་མང་ཡིན་པ། ༧ མཁས་པ་དང་དམ་པའི་གསུང་ལས་བཙན་པོ་དང་གཡོ་ཁྲམ་ཅན་ཚོའི་དབང་འཁོར་ཚོགས་ཇེ་རྒྱས་ཡིན་པ། ༨ དགོན་སྡེ་དག་གིས་བསླབ་པ་སློབ་གཉེར་གལ་ཆེན་དང་སྙིང་དགོས་སུ་མི་འཛིན་པར་ལྷ་ཁང་དང་བླ་བྲང་འགྲན་བསྡུར་སོགས་ཕྱིའི་རྣམ་པའི་འཛུགས་བསྐྲུན་གལ་ཆེན་དུ་འཛིན་པ།
ཉ་དང་ཁྱིམ་བྱའི་མགོ་ཟ་མི་རུང་
ཁྱིམ་བྱས་ཟས་ཟ་སྐབས་གནོད་ལྡན་ལྕགས་རིགས་ལྕི་གྲས་འདུས་ཡོད་པའི་དངོས་པོ་མང་པོ་ཟོས་ཡོད་པ་རེད། ལྕགས་རིགས་ལྕི་གྲས་དེ་དག་གཙོ་བོ་ཀླད་པའི་ནང་གསོག་ཡོད། ཁྱིམ་བྱ་ལོ་ཅི་ཙམ་ཆེ་ན་གསོག་པ་དེ་ལྟར་མང་ལ། དུག་ནུས་ཀྱང་དེ་ལྟར་ཆེ། ཁྱིིམ་བྱའི་མགོ་ཟ་མི་ཉན་པར་མ་ཟད། ཆུ་བྱ་དང་ངང་བའི་མགོའང་མང་པོ་ཟོས་ན་མི་ལེགས། གནས་ལུགས་ཕལ་ཆེར་གཅིག་མཚུངས་ཡིན། འོ་ན་ཉ་ཡི་མགོ་ཇི་འདྲ་རེད་ཅེ་ན། འབྲེལ་ཡོད་འཕྲིན་གསར་ནང་བཤད་པ་ལྟར་ན། ཉེ་བའི་ལོ་འདི་འགར། རང་རྒྱལ་དུ་ཡོངས་ཁྱབ་ཁོར་ཡུག་ཇེ་བཙོག་ལ་སོང་ནས་ཆུའི་ཐོན་ཁུངས་ལ་འབག་བཙོག་བཟོས་པས། གནོད་ལྡན་རྫས་སོགས་ཉ་ཡི་ལུས་ནང་ཐིམ་འདུག ཉ་གསོ་མཁན་ལ་ལས་ཁེ་སྤོགས་ཀྱི་ཆེད་དུ་ཉ་ཡི་ཟས་རིགས་ནང་རྫས་འགྱུར་དངོས་པོ་བསྣན་ནས་ཉ་ལུས་ཀྱི་གནོད་ལྡན་རྫས་ལྷག་ཏུ་ཇེ་མང་ལ་བཏང་། དེ་དག་གཙོ་བོ་ཉ་ཚིལ་མང་པོ་འདུས་པའི་ཉ་མགོའི་ནང་བསོགས་ནས་ཕྱིར་གཏོང་དཀའ་བ་རེད། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་མགོ་ཤ་དེ་དག་ཟ་བར་དགའ་བའི་གྲོགས་པོ་རྣམས་ལ་ཟ་ཚད་ཇེ་ཉུང་ལ་བཏང་ན་ལེགས་ཞེས་གསལ་འདེབས་ཞུས་པ་ཡིན།
རིགས་ལྔ་མཁའ་འགྲོ།
རྒྱལ་བ་རིགས་ལྔ་དང(༡.རྣམ་པར་སྣང་མཛད། ༢.རིན་ཆེན་འབྱུང་ལྡན། ༣.འོད་དཔག་མེད། ༤.དོན་ཡོད་གྲུབ་པ། ༥.མི་བསྐྱོད་པ)མཁའ་འགྲོ་སྡེ་ལྔ། (༡.རྡོ་རྗེ་མཁའ་འགྲོ། ༢.རིན་ཆེན་མཁའ་འགྲོ། ༣.པདྨ་མཁའ་འགྲོ། ༤.ལས་ཀྱི་མཁའ་འགྲོ། ༥.སངས་རྒྱས་མཁའ་འགྲོ) དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
རིགས་ལྔའི་ཞིང་།
དབུས་ན་སྟུག་པོ་བཀོད། ཤར་དུ་མངོན་དགའ། ལྷོར་རིན་པོ་ཆེས་བརྒྱན་པ། ནུབ་ཏུ་བདེ་བ་ཅན། བྱང་ན་ལས་རབ་གྲུབ་པ་སྟེ་རིགས་ལྔའི་ཞིང་ཁམས་འོད་ཀྱི་ཁང་བུ་བརྩེགས་པ་རྣམས་སོ། །དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
༡༩༠༦ལོ།
༡༩༠༦ལོ་ནི་ཀེ་ལུའོ་ཀེ་ལི་ཡའི་ལོ་ཐོའི་ནང་བཀོལ་སྤྱོད་བྱས་པའི་ལོ་ཞིག་ཡིན།
ཞི་མི་ལིང་མོ།
ཞི་མི་ལིང་མོ་(ཚན་རིག་གི་མིང་།: Viverrinae)ནི་འུ་འཐུང་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
ཁ་སརྤཱ་ཎིའི་གཙུག་ལག་ཁང་
རྒྱ་གར་གྱི་སློབ་དཔོན་ཕྱོགས་ཀྱི་གླང་པོ་དང་དུས་མཉམ་དུ་བྱོན་པའི་དགེ་བསྙེན་ཞི་བའི་གོ་ཆ་ཞེས་བྱ་བ་རང་ཡུལ་གྱི་ནགས་ཚལ་ན་འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས་བསྒྲུབས་ནས་གྲུབ་པའི་རྟགས་ཕལ་ཆེ་བ་བྱུང་བའི་སྐབས་ཡུལ་དུ་པུཎ་ཝརྟ་ནའི་རྒྱལ་པོ་ཤུ་བྷ་ས་རས་བོས་ཏེ་རི་བོ་པོ་ཏཱ་ལ་ནས་འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས་སྤྱན་དྲངས་དགོས་པར་བཀའ་ཕབ་པ་ལྟར་རི་བོ་པོ་ཏཱ་ལར་ཕེབས་ཏེ་འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས་དང་དངོས་སུ་མཇལ་ཞིང༌། རང་ཡུལ་དུ་བྱོན་པར་གསོལ་བ་བཏབ་པ་ལྟར་ཞལ་གྱིས་བཞེས་ཏེ་ལམ་རྒྱགས་ཀར་ཤ་པ་ཎ་ཕྲན་ཙམ་གནང་ནས་ཀར་ཤ་པ་ཎ་འདི་རྣམས་ཟད་པའི་ཉིན་མོ་རང་ཡུལ་དུ་སླེབས་འོང་ཞེས་གསུངས་པ་ཕྱིར་ལོག་ནས་ཞག་བཅོ་ལྔ་སོང་བའི་ཉིན་མོ་རང་ཡུལ་དུ་སླེབས་རྒྱུའི་ཞག་བཅུ་བཞིའི་ཉིན་རང་ཡུལ་གྱི་རི་མཐོང་བས་ཧ་ཅང་དགའ་སྟེ། ཀར་ཤ་པ་ཎ་ལྷག་མ་དེས་རྒྱུན་ལྡན་ལས་ལྷག་པའི་ཟས་རིགས་ཉོས་ནས་ཟོས་པས། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་མ་སླེབས་གོང་རང་གི་སྒྲུབ་གནས་དང་ཐག་ཉེ་སར་སླེབས་པ་དང་ཀར་ཤ་པ་ཎ་རྫོགས་ས་དེར་འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཕེབས་རྒྱུར་བསྒུགས་ནས་བསྡད་ཀྱང་ཕེབས་མཁན་མེད་སྟབས་ཐང་ཆད་ནས་གཉིད་ལོག་པའི་སྐབས། ནམ་ཕྱེད་ཙམ་ན་རོལ་མོའི་སྒྲ་བྱུང་བས་གཉིད་སད་ནས་བལྟས་པ་ན་ཤིང་སྡོང་ངོས་ལ་འཕགས་པ་ལྷ་ལྔ(༡འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས། ༢རྗེ་བཙུན་སྒྲོལ་མ། ༣གཞོན་ནུ་ནོར་བཟང༌། ༤ཁྲོ་གཉེར་ཅན། ༥རྟ་མགྲིན)དངོས་སུ་བྱོན་ནས་ཡོད་པས་དགེ་བསྙེན་དེས་གནས་དེ་རང་དུ་ལྷ་ཁང་བཞེངས་པ་དེ་ཡིན།
༼དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ནས་བཏུས།
ར་མ།
ར་མ་(ཚན་རིག་གི་མིང་།: Capra aegagrus hircus)ནི་འུ་འཐུང་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
རིགས་ཅན་གསུམ།
ཉན་ཐོས་ཀྱི་རིགས་ཅན་དང་། རང་རྒྱལ་གྱི་རིགས་ཅན། ཐེག་ཆེན་གྱི་རིགས་ཅན་ཏེ་གསུམ།དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
ཟེ་མོ།
ཟེ་མོ་(ཚན་རིག་གི་མིང་།: Mustela altaica)ནི་འུ་འཐུང་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་གཅིག་རེད།
རིགས་ཅན་ལྔ།
ཉན་རང་། ཐེག་ཆེན་གྱི་དང་། སོ་སོར་རིགས་ངེས་པ་དང་། སོ་སོར་རིགས་མ་ངེས་པ། སེམས་ཙམ་པ་ལྟར་ན་རྟགས་དྲུག་ལྡན་རིགས་མེད་དང་ལྔའོ། །དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
རིགས་ཅན་བཞི།
ཉན་རང་། ཐེག་ཆེན། སོ་སོར་རིགས་ངེས་པ་དང་་མ་ངེས་པ།དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
རིགས་ལྔས་དབུ་བརྒྱན།
གསང་སྔགས་ཀྱི་ལམ་ལ་ཞུགས་ནས་སངས་རྒྱས་སྐབས་རང་ཉིད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལྔའི་མ་དག་པའི་ཆ་རྣམས་གནས་འགྱུར་ནས་རྒྱལ་བ་རིགས་ལྔར་སངས་རྒྱས་པ་སྟེ་དེ་ཡང་། གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་དག་ཆ་སངས་རྒྱས་རྣམ་སྣང་ཡིན་པས། དེའི་སྐུ་མདོག་དཀར་པོ། ཚོར་བའི་ཕུང་པོའི་དག་ཆ་སངས་རྒྱས་རིན་འབྱུང་ཡིན་པས་དེའི་སྐུ་མདོག་སེར་པོ། འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་དག་ཆ་སངས་རྒྱས་འོད་དཔག་མེད་ཡིན་པས་དེའི་སྐུ་མདོག་དམར་པོ། འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོའི་དག་ཆ་སངས་རྒྱས་དོན་གྲུབ་ཡིན་པས་དེའི་སྐུ་མདོག་ལྗང་ཁུ། རྣམ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་དག་ཆ་སངས་རྒྱས་མི་བསྐྱོད་པ་ཡིན་པས་དེའི་སྐུ་མདོག་སྔོན་པོ་ཡིན། དེ་དག་སོ་སོར་རྒྱུ་མཚན་དང་། དགོས་པ། བྱ་ཐབས། འབྲས་བུ་བཅས་ཞིབ་པར་གསང་སྔགས་ཀྱི་གཞུང་ལས་གསལ་བས་འདིར་མ་བྲིས།དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།
གཏོར་མ་ཆ་གསུམ་
གཏོར་མ་ཆ་གསུམ་ཀྱི་དཔེ་ཆ་ཞིག་བསྐུར་རོགས
རིགས་ཆོས་ཀྱི་བརྒྱུད་པ་འཛིན་པ།
རིགས་ཀྱི་བརྒྱུད་པ་འཛིན་མཁན་ནི་བུ་དང་། ཆོས་ཀྱི་བརྒྱུད་པ་འཛིན་མཁན་ནི་སློབ་མ་ཡིན་ཞིང་། ས་སྐྱ་བའི་བདག་ཆེན་རིམ་བྱོན་དང་། སྨིན་གྲོལ་གླིང་གཏེར་ཆེན་རིན་པོ་ཆེའི་གདུང་སྲས་སྐུ་བགྲེས་གཞོན་ལྟ་བུ་ནི་རིགས་ཆོས་གཉིས་ཀའི་བརྒྱུད་པ་འཛིན་མཁན་ཡིན།དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་༽ལས་བཏུས།