cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dùgùkòlòkùnnàkalan
Dùgùkòlòkùnnàkalan (tubabukan: géographie)
Baaraw
Baaraw:
Profession
Saheli Amerika
Saheli Amerika gun (North America) be lakafolen jamana fla la: Amerika ka Kelenyalen Jamanaw ani Kanada.
Politiki
Mara
Kan
Kan
Sɛnɛkɛ
Sɛnɛkɛ (tubabukan: agriculture)
Tobilinɔ
Tobilinɔ (tubabukan: cuisine)
Tariku
ukan: histoire)
Kɛnɛya
Kɛnɛya
Tulon
Tulon
Tulon-ka-yɛlɛ bɛ dugu diya.
Buteli
Buteli
Fenw min bɛ fɛɛre buteli kɔnɔ:
Sàrìya
Sàrìya (tubabukan: droit).
Dònìni
Dònìni (tubabukan: transport).
ARP
A.R.P. (Association pour le Renouveau Patriotique) ye jekulu ye min ɲeshinnen fasoden ɲumaya lakurayali ma. A.R.P. bangera Marsikalo tle 26 san 2008. A.R.P. jɛkuludenw be taa mɔgɔ 30 hakɛya la.
Nafasɔrɔsira
Nafasɔrɔsira (nàfàsɔ̀rɔ̀sira ; tubabukan: Économie).
Yesu Krista
Yesu Krista
FAST
FAST (Faculté des Sciences et Techniques) Donniw ni Feerew Kalanso min be Bamako Sanjankalanso kono.
Sanga
Sanga yɛ dugu 13 yɛ Mali kɔnɔ.
FAST
ka kuntilena ye
A kalanso be wele ko F.A.S.T a dagalen bɛ Bamako, Mali.
Djenne
Djenne ye Mali ka dugu ye. A ane Bamako cɛ kilometiri 574. A be Bani dala. Dugumogo be taa 22.000 jon yooro.
Sibi
Sibi ye Mali ka dugu ye. A ane Bamako cɛ kilometiri 50.
Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ (CMDT)
Sisan an bɛ yɔrɔ mi Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ kila lɛw do Mali niɛmɔgɔ a ni diɛkulu dɔ tiɛ nu ba fɔ a ma ko (DAGRIS, Développement des Agro-Industries du Sud français u ka kɔry barakɛyɔrɔ kɔrɔ dɔ do wa 40% dɛ bɛ u bolo CMDT là. Nga an ka dania wari ko niɛnɛbɔyɔba mi bɛ ni ba wɛlɛ ko Fonds monétaire international (FMI) ko san deus mille hiut kɔnɔ ko kà, an ka Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ ba y fɛrɛ, nga an ka sɛnɛkɛla u ko o lu mason.O se fait diamdiɛkulu dɔ diɛra ka furum dɔ sigi sɛw kan nu fɔ a ma ko Le Forum des peuples réuni ni o sɛfɔlɔ kɛra fana san deus mille cinq u diɛra ka mɔgɔ la famuya ka fɔ Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ ba fɛrɛ damandi Mali dew là o u kana son a ka fɛrɛ.
Juillet kalo kilɛ tan ni sɛki san deus mille cinq Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ-y yɛ yɔrɔ kura diɔ Ouéléssébougou zone Office de la haute vallée du Niger (OHVN) kɔnɔla là kilɛ kɔnɔ u bɛ kɔri tonne 230. San kɔnɔ sisan Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ bɛw fara lɛw niɔgɔkan u bɛ tonne 575 000 yɛlɛma san kɔnɔ. San deus mille six (2006) kɔri fɛrɛ lɛw an Mali ka kɔri yɛlɛma yɔrɔ ka Cfa milliard mugan ni wolovila dɛ tuniɛna a ko là
Kaarta bambara fanga lawalɛ la
Kaarta Bamanan Famamara (Rouyaume Bamabara de Kaarta) Kaarta Massassi ka tariku yɛ Mali ma baw dɔ fanga. Bamanan dɛ yɛ kaarta Massaya sigi, u fadɛw ku Ségou kaw dɛ yɛ. ka u to u ka fanga là, kaarta dugu bɛ daminɛ Khasso (Kayes), Nioro ni Kita Mali kɔnɔ.
Sounsa Coulibaly dɛ yɛ Sounsana dugu sigi san (1633-1650)o ku Segou bambara. Sounsa ku yɛ Niangolo dɔkɔni dɛ yɛ, o lu fila dɔla kɛlɛ dɛ yɛ bambaras ka massaya sigi. U dɛw Massa Coulibaly dɛ yɛ massassi u ka massaya sigi san mille sept cent dis ka san mille neuf cent quarante sept (1710-1745) là a bɛ dɔ fara kaarta bonia kan.
Kɔrɔkɛ fila ku bɛ a bolo o ni biton mamari coulibaly kɛlɛla o yɛ o faga. segou bamanan ku bɛ o nɔfɛ mi kɛ u diɛra Sounsana, ka sɔrɔ ka dugu yɛlɛma. Kaarta ni ka Ségou kɛlɛ bɛ daminɛ tuguni Desse Kɔrɔ kuna la kaarta kɔnɔ Monzon Diarra bɛ sɔrɔ ka Guémou minɛɛ.
XIXe siècle la, kaata bɛna faraniɔgɔkan tuguni ni Moussokoro Bô yɛ, o fɛnɛ ni fouta-rɔtɔ fila kɛlɛlɛw Moussokoro Bô kɛra o kɛlɛtigi yɛ a lew ka massaya bɛ ban mille huit cent vingt trois san mille huit cent vingt ni mille huit cent trante (1820 et 1830) massassinka kɛlɛkɛ dew yɛ Galam, ni Bambouk, ni Saloum tunu.
O kɔfɛ kɛlɛ bɛ na wili u ni Diawara tiɛ. O fɛnɛ kɔfɛ segou bamanan nu ka massakɛ Massa Demba bɛ na wili massassi u kama. San tannishegin ni biduuru ni naani Elhaj Umar Tal  donnan Nioro kɔnɔ a bɛ massakɛ Mamady Kandian na ka kabila dɛw faga.
Dogo non dugu
Dogo non dugu ye Mali ka mara ye.
Baganw munu marale Dogo non dugu la:
Kulikɔrɔ
Kulikɔrɔ ye Mali ka dugu ye. A be Jeliba dala. A ni Bamako cɛ ye bamɛtɛrɛ 60. Dugu koroba don. A donnen kosobɛ ni a bada sanuma ye min bɛ sɛgɛrɛ funankɛniw fɛ tilema wati.
Ibu
Ibu be Bandiagara cercle, ani Sanga arrondissement. Ibu (dow ba wele Ibi faransi la) dugu sigira a be san kèmè nani (400) bò. A mògò fòlò min y'a sigui tògò ko Damani KODIO. O de la Ibu (Ibi) kaw jamu ye Kodio de ye. KODIO tògò yèrè bòra Godio de la : O kòrò ka mògò bò mògò la.
Marakaw
Ke bataaxe wa gilli Youba Diakite in wa New York kengani U.S.A. Awa katti Mali renmu nwa nwa xasu kuunyini kuunyinde be xenpa gantayi ken dagifalle kenin bataaxe fanan ya yi ken dangifalle geli xa ganin bataxe kewari xa nin jaabi.
Ibu
Ibu dugu sigilen be kulu san fè. A ka jan Sangha la kilometre duru (5km). Sisan, dugu mògò caman be ka jigui dugu man ka kuluw bila. Ibu population hakè be mògò wa dura (5 000 habitants). Ibu dugu (Kodio), ani Banani dugu (Perou), ani Sangha dugu (Dolo), ani ireli dugu (Douyon); u bè be balimanya la. Kodio ni Sagara fana be balimanya la. Sinankunya be Ibu dugukaw ni Bamadugukaw cè. Ibu ye dugu touristique ba de ye. Touristes caman be tèmè a fèn.
Marakaw
N'ke ni mamadou diarra wa gilli Mali Kayes. an bataxe lignon da. n'numero fayi +22379311167
Banjagara
Banjagara (tubabukan: Bandiagara) ye Mali ka dugu ye.
Koutiala
Koutiala ye Mali ka dugu ye.
A ane Sikaso cɛ kilometiri 140.
Timbuktu
Timbuktu ye Mali ka dugu ye. A be Jeliba dala.
Kamerun
Kamerun ka Fasojamana ye kelenya fasojamana ye cɛma ani tlebiyanfan Afrika. A bɛ danbɔ ni Nijeria ye tlebi, Cad sahelitlebi; Cɛma Afrika Fasojamana; Dakɛɲɛ Gine kɔrɔn, Gabon ani Kongo ka Fasojamana worodugu fɛ. Kamera kɔgɔjibolo dalen Bight of Bonny kan, Gine Jikori ani Atlantik Kɔgɔji fan dɔ. Jamana in bɛ wele "Afrika fitini" kada dugukolodɔnko ani sekonidɔnko caya kan. Kamerun faaba ye Yaoundé.
Gao
Gao ye Mali ka dugu ye.
Sunjata Keita
Sunjata Keita walima Mari Jata (kalifaya san 1217 - 1255) ye Mali Mansamara sintinba ye min tɔgɔ bɔra ka dannase inafo cɛfari Mandenkaw bolo Tlebi Afrika a bɛ lakali ko Sunjata ka cɛfariya tariku.
Sɔgɔsɔgɔnicɛ
Sogosogonice (Tuberculosis) walima TB ye bana yelemata ye min be mogo faga.
Sunjata Keita
Sunjata dɔnnen ni Sogolon Jata. Sogolon tara a bamuso tɔgɔ la, min kɔrɔ kigimuso aka jejuguya kɔsɔn, Jata kɔrɔ "waraba". Mandenkaw ka ladala, den bɛ wele k'a ba tɔgɔ d'a kan. Keita ye kabila jamu.
Sunjata ka tariku dɔnna jeliw ka dala lakali fɛ, min bɛ latɛmɛ kabɔ fakunda kataa denkunda.
Sunjata ka ɲanamaya
Sunjata demisenma ye gɛlɛya ni tɔrɔ caman ye mansa bolo min tun be Mali Mansamara kuna o wati. Walasa ka fanga ta, a n'i ɲeshin kɛlɛbolo dlanni ma ka mansake jugu ka fanga dafri ka hɔrɔnya segin aka kabila mɔgɔw ma. Sunjata ye diinɛ sankɔrɔta o ma mɛen a ye Mansa tɔgɔ ta. Mansa bɛ Sunjata ka diinɛ fanga jira. A salen kɔ, minu nara a nɔla ye mansa tɔgo ta k'u jɔyɔrɔ jira sigida la.
Gine Bisau
Gine-Bisau ka Fasojamana (Portigiz: República da Guiné-Bissau) ye jamana ye Afrika tlebiyanfan, ani matonw dɔ lafitini Afrika gun kan. A bɛ danbo ni Senegal ye saheli fɛ, Gine worodugu ani kɔrɔn fɛ ani Atlantik Kɔgɔji a tlebi. Fɔlɔ, a tun bɛ wele Portigiz Gine, yɛrɛta sɔrɔlen, a faaba min ye Bisau farala jamana tɔgɔ kan walasa ka ɲamini bali a cɛ ani Gine ka Fasojamana. Gine-Bisau ye Gabu ka mansamara fandɔ ye min tun bɛ Mali Mansamara kɔnɔ, o tora senna fɔkasɛ tanisheginan kɛmɛda ma. Portigiz Gine lakodɔnna kosobɛ tun, ni aka sɔrɔ sira labɔnba ye inafo Jɔn Dankan. Alinayasɔrɔ ni yɔrɔ in baw ani a dankanw bɛ yɔrɔ fɔlɔw la minu marala Portigiziw fɛ kabi taniworonan kɛmɛda, jamana kɔnɔna ma ɲɛdɔn fɔ tannikɔnɔtɔnan kɛmɛda. Farafin faama minu ye hɛrɛba sɔrɔ jɔn jago la, ma sɔn ka Eropakaw to u ka don gerekan kabɔ tata dakan sigiyɔrɔw la yɔrɔmin jɔn jago tun bɛ senna. Okɔsɔn, Portigiziw ka toli Gine, tun dannen kosobɛ Bisau kulundankan ma ani Kasheu. Wati suruni san 1790w kɔnɔ, Britishiw ye a laɲini ka sendayɔrɔ sintin jidala gun dɔ kan Bolama. Nka tannikɔnɔtɔnan la, Portigiziw tun lakananen kosobɛ Bisau kɔnɔ ka dafɛ dankanbolo mafilɛ inafo u dɔrɔn ka dugukolo krɛnkrɛnne ka fara sanfɛ saheli bii Senegal worodugu.
Dibo
Dibo la ka u sigi le do uô o bé Bandiagara mara la. Duku ni mokô bɛ jamu Dibo, mokô kème saba de bé duku nina.
Namibia
Namibia, madɔnnen Namibia ka Fasojamana, ye jamana ye min bɛ kɔrɔnfɛ Afrika Atlantik dankan dala. A bɛ danw tla ni Angola ani Zanbia saheli fɛ, Botswana kɔrɔn fɛ, ani Worodugu Afrika worodugu fɛ. A y’aka yɛrɛta sɔrɔ kabɔ Worodugu Afrika la san 1990 a faaba ye Windok ye (Jermani la: Windhuk). Namibia ye tɔnden dugu ye Keleyalen Mantow KM (UN) la, Worodugu Farafin Yiriwali Jɛkulu WFYJ (SADC), Afrika Kelenya AK (AU), ani Forobanafolo Mantow. A tɔgɔdara Namib Sahara la.
Misra
Misra (Engliz: Egypt) madɔnnen Misra ka Arabu Fasojamana, (Arabukan جمهورية مصر العربية) jamanaden tɔgɔ misraka, jamana don min bɛ Saheli Afrika. Sinai gunjate ye Misra dugukolo dɔ ye saheli-kɔrɔnfɛ min ye babili ye ka Afrika tugun Asia la. A fɛnsɛn bɛse 1 010 407 bametri kɛmɛjɛ ma. A bɛ danbɔ ni Libya ye tlebi fɛ, Sudan worodugu fɛ, Gaza Dugukolo ani Israel kɔrɔn fɛ. A sahelifɛ jida bɛ danbɔ ni Mediterane Baji ye, a kɔrɔnfɛ jida ye Baji Blen ye. Misra faaba ye Kahira.
Angola
Angola madɔnnen Angola ka Fasojamana (Portigiz : República de Angola, Kongo : Repubilika ya Ngola), ye jamana ye worodugu-cema Afrika min bɛ danbɔ ni Namibia ye worodugu fɛ, Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana saheli fɛ, ani Zanbia kɔrɔn fɛ ani ni tlebi dankan Atlantik Kɔgɔji bolofɛ. Kabinda yɔrɔ bɛ danbɔ ni Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana ani Kongo-Brazaville. Angola tun ye Portigiziw ka mara ye kata 16an kɛmɛda kabla san 1975. Jamana in ye bonba-flanan ye tajiko ani jamanbɔ jamanaw cɛla Farafinna, obɛnata a jamanadenw bɛ gun in lafantanw la. Jɛnselekenaani Wariko Kondo SWK (IMF) [International Monetary Fund] ka fɔla, a ka ca ka tɛmɛ dolar miliyar $4 kan taji wari tnɔw la o tununa Angola warikesu la san 2000w (baflaw) kɔnɔ. Uti san 2006 kɔnɔ, bolonɔblara kɛlɛban bɛnkan na muritilenw kabɔ Kabinda mara la ani Saheli cɛ. Masurunya la 65% Angalo ka taji bɛ b’o mara in na.
Bibulu
Bible ye Ala ka kuma ye min sɛbɛnna kitabu 66 kɔnɔ. A bɛ tila fan fila ye : Layidu Kɔrɔ, ani Layidu Kura. Kitabu 39 bɛ sɔrɔ Layidu Kɔrɔ kɔnɔ, Layidu Kura bɛ taa kitabu 27 la. Ka fara o kitabu 66 kan, Katolikiw bɛɛ sɔn kitabu wɛrɛw ma minw bɛ wele ko "apokrifuw". LAYIDU KƆRƆ
LAYIDU KURA
Eropa
Eropa ye ladala gun wolonfla dɔ ye Dugukolo kan. A be dancɛbo Saheli fɛ ni Artik Kɔgɔji, tlebi Atlantik Kɔgɔji, worodugu ni Mediterane Baji, worodugukɔrɔn ni Kokazi Kuluw, ani Baji Fin min tugunnen Mediterane la. Ural Kuluw, Ural Ba ani Kaspian Baji bɛ Asia ni Eropa dancɛbo kɔrɔn fɛ.
Eropa ye jɛn gunw ladogomani flanan ye fɛnsɛn hokmu kɔnɔ, a be datugunnikɛ masurunyala 10,180,000 kare kilometres (3,930,000 kare mi) walima 2% Dugukolo fɛnsɛn na. A bɛ jatigiyalikɛ yɛrɛta jamana hakɛ caman na nin bɛsɛ 50 ma. Eropa jamanaw bɛɛ la, Risila de y'a labebele jamanaden ani dugukolo fɛnsɛn kunda, tumamin a bɛɛ lafitini ye Vatikan ye. Eropa bena jɔyɔrɔ sabanan na duguden caya la, Asia ani Afrika kɔfɛ ni mogo 710,000,000 walima masuruya la 11% dunia kɔnɔ mɔgɔw la. Obenata, Eropa mogow preprelatigɛlen tɛ inafo a bɛ famu ko gun bɛ talikɛ sekonidɔnko ni marako krɛnkrɛnen la cogo min.
Eropaka Jɛkulu ye Eropaka Keleya fanga-matarafali bolofaran ye. Jɛkulu in ɲasinnen shariya bolodali, gnaniw matarafali, kelenya benkanw tɔpɔtɔli ani don-ko-don koɲa latɛmɛni.
Gine
Gine, Lagine madɔnnen Gine ka Fasojamana (Franse: République de Guinée), ye jamana ye Farafina klebinfe, a dɔnnen kɔrɔlen Franse Gine. Gine dugukolo kɛcogo kɔkurulen, a banbannen Atlantik Kɔgɔji kan, gerekanna lasamanen kataa kɔrɔn ka munun worodugu. Sigiyɔrɔ bɛ danbɔ ni Gine Bisau ani Senegal saheli fɛ, Mali saheli ani saheli-kɔrɔn; a gerekanna bɛ danbɔ ni Cote D'Ivoire worodugu-kɔrɔn, Liberia kataa worodugu, ani Sera Leon kataa kɔrɔnfɛ kun tlebi. Jibow daminɛyɔrɔ don min bɛ talikɛ Joliba (Nijer), Senegal ani Gambia baw la. Tumadɔ Gine bɛ wele "Gine-Kɔnakry" (Kɔnakry kɛli a faaba (kube) ye) walasa k'a danfara ni Gine-Bisau ye. Dugukolo lakafolen bii Gine la, tun ye mansamara damadɔ fandɔ ye, ka daminɛ ni "Gana Mansamara" ye min sintinra masurunya la san 900 KB (Krista Bangelen). Soso faamamara tugura o la taniflanan ani tanisabanan kɛmɛdaw kɔnɔ. Mali Mansamara sɔrɔla ka jamana in don aka mara kɔnɔ Kirina Kɛlɛ senfɛ san 1235 (tanifla bisabaniduru), nka a fanga nara ban dɔni-dɔni yɛrɛdama kɛlɛ taboloma. Ni wolora jamana cili la. A nɔlablaw lafangama tun ye Songhai jamana ye min boɲara ka kɛ Songhai Mansamara ye. Fɔkanna, aka nafolotigiya tɛmɛra mansamaraw la minu kɔnna a ɲɛ. Nka a fana bina yɛrɛdama-kɛlɛ kɔnɔ ka laban ka kɛ duguden kɛlɛ ye ka sɔrɔ ka bin Tondibi Kɛlɛ san 1591.
O kɔlɔlɔ kcra bilisaɲami ye fokase Slameya Fanga sigili ma tanisheginan kɛmɛda kɔnɔ, ka na ni basigi ye jamana kɔnɔ. Waati la, yɛlɛmali nafama kɛra Fula Silamɛw na n'uw sigi Jalonkaw fɛ kulukan Jamanɛ yɔrɔ la jona kɛmɛda tanisheginan kɔnɔ, ka na Futa togo fara Jalon Jamane kan ko Futa-jalon.
Worodugu Afrika
Worodugu Afrika ka Fasojamana (a dɔnnen ni tɔgɔ wɛrɛw ye) (Engiz: Republic of South Africa), fana tɔgɔ dara Afirikidisidi, ye jamana ye min sigilen Afrika nukun woroduguyanfan. Worodugu Afrika ka jidaw lasamanen bamɛtrɛ 2898 a bɛ danbɔ ni Atlantik ani India Kɔgɔjiw ye. Worodugu Afrika saheli fɛ dalen don Namibia kan, Botswana, Zimbabwe, Mozanbik ani Eswatini, Lesoto ka Faamamara ye jamana yɛrɛmahɔrɔnyalen ye min datugunen ni Worodugu Afrika dugukolo ye.
Segu
Segu ye Mali ka dugu ye. A be Jeliba dala.
Sudan
Sudan madɔnnen Sudan ka Fasojamana ( Arabukan جمهورية السودان) ye Afrika ani Arabula bɛɛ labɔnba ye fɛnsɛn ta fanfɛ a bɛ jɔyɔrɔ tanan na Dunia jamana fɛnsɛn baw la. A bɛ danbɔ ni Misra ye saheli fɛ, Kɔgɔji Blen saheli-kɔrɔn fɛ, Eritrea ani Etiopia kɔrɔn fɛ, Kenya ani Uganda worodugukɔrɔn, Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana ani Cema Afrika Fasojamana worodugutlebi fɛ, Cad tlebi fɛ, ani Libya sahelitlebi. Dugu tɔgɔ bɔra Arabukan Bilad-al-sudan la, sɛbɛnni na “Finmanw ka dugu”. Sudan ye sisan jɛn bɛɛla benbaliya kɛlɛ dagayɔrɔ ye Failed States Index ka jatemina la min ju ye Sɔrasi Fanga ye ani Darfur mankan. Obɛnata, Sudan bɛ jate jamana wɔrɔ sɔrɔ jidi telinw na dunia kɔnɔ. A faaba ye Kartum ye.
Tanzania
Tanzania madɔnnen Tanzania ka Kelenyalen Fasojamana (Swahili: Jamhuriya Muungano wa Tanzania, Engilz: United Republic of Tanzania), ye jamana ye Kɔrɔn Afrika a bɛ danbɔ ni Kenya ani Uganda saheli fɛ, Rwanda, Burundi ani Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana kataa tlebi, Zanbia, Malawi ani Mozanbik kataa worodugu. Kɔrɔn fɛ a bɛ danbɔ ni India Kɔgɔji.
Mopti
Mopti ye Mali ka dugu ye. A be Jeliba dala.
Maninkakan
Maninka-kan be fo Jine ni a laminin do.
Kidal
Kidal ye Mali ka dugu ye.
Mandinko-kan
Mandinko-kan
Mozanbik
Mozanbik madɔnnen Mozanbik ka Fasjamana (Portigiz la Moçambique walima Repuplica de Moçambique, fɔjɔgo [Republika di Musambiki] ye jamana ye Afrika worodugukɔrɔn fɛ, a bɛ danbɔ ni India Kɔgɔji kɔrɔn fɛ, Tanzania saheli fɛ, Malawi and Zanbia sahelitlebi, Zinbabwe tlebi fɛ, ani Eswatini ni Worodugu Afrika kɔrɔntlebi fɛ. A lakodɔnna Vasco da Gama fɛ san 1498 ani ka mara Portugal fɛ san 1505. San 1510, Portigiziw wulira ka Arabu sultana kɔrɔ bɛɛ min bɛ kɔrɔn Afrika dankan na, mina u bolo kɔnɔ. Kataa masuruya la san 1500, Portigiziw ka jago dagayɔrɔw ani tataw nara kɛ jigiyɔrɔw ye sira kura kan kataa kɔrɔn fɛ.
Mandinko-kan
Bamanankan be seben ni latain sebeden na, a be sebe n'a yere ka sebeden fana la, o togo ko N'ko sebesun, o ye sebeden 27 de ye, sikira 7 ni sikirata 19 ni tero kelen. O kofe, masere misen 9 be sebesun fe, min be kan masere.
Mozanbik
Tɔnden don Portigiz Fɔla Jamanaw ka Jekulu la ani Forobanafolo Jekulu (Commonwealth). Mozanbik tɔgɔdara Muça Alebique la min tun ye mansa (Sultan) ye.
Uganda
Uganda ka Fasojamana ye jamana dasɔgɔlen ye Kɔrɔn Afrika, a bɛ danbɔ kɔrɔn fɛ ni Kenya, saheli fɛ Sudan, tlebi fɛ ni Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana, worodugutlebi ni Rwanda, ani worodugu fɛ ni Tanzania. Jamana kɔrɔnfɛ fan bɛ talikɛ fan caman na Dala Viktoria la ani Kenya ni Tanzania jɛlen min na. Uganda y’a tɔgɔ ta Buganda Mansamara fɛ, min bɛ lakafolikɛ jamana worodugu fan caman na faaba Kampala b’o la. Jona sigibaw dɔnnen bii Uganda, kera donso jirikarilaw ye. Seginnen kɔ ni san 2000 ani san 1500 cɛla, Bantu fɔla mɔgɔ, adɔla minu bɔra cɛma ani tlebi Afrika, wilira ka n’u sigi jamana kɔrɔnfe fan na. Ni jama kuluw nara u bolo ani ka yiriwalikɛ nɛgɛbaara ɲadɔw ye ani hakilina kuraw sigi and mara labɛnni kan. Kitara Mansamara taninaninan ani tanidurunan kɛmɛdaw kɔnɔ, bɛ jiralikɛ kɛjogo jonaw la labɛnni dɔnnen la. Bunoro-Kitara Mansamana tugura o kɔ, kɔsan na kɛmɛdaw kɔnɔ, Buganda ani Ankole.
A boɳa bɛ 241 038 km2 (bametri kɛnɛ) jukɔrɔ a jamanaden jate ye mɔgɔ 41 487 965 (2016).
Kanada
Kanada ye jamana ye Ameriki saheli fan fɛ. O ye jamana ka bon ni bɛɛ ye, Risi kɔ. A ka kapitali ye Ottawa ye, a ka duguba ye Toronto, Montreal, Calgary ani Vancouver ye.
Fali
Fali (Equus africanus asinus).
Wiki
Wiki yɛ sitewebi yɛ min bɛɛ bɛ yɛlɛma. Wikipedia yɛ wiki yɛ.
Zanbia
Zanbia ka Fasojamana ye jamana datugunen ye Kɔrɔnfɛ Afrika. Sigiɲɔngɔn jamanaw ye Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana saheli fɛ, Tanzania saheli-kɔrɔn, Malawi kataa kɔrɔn, Mozanbik, Zinbabwe, Botswana ani Namibia kataa worodugu, ani Angola kataa tlebi. Dugu faaba ye Lusaka ye a sigilen jaman worodugukɔrɔn. Jamanadenw jugɔsɔlen faaba lamunu la ani Daɲancɛjala yɔrɔ la kataa sahelitlebi.
Samiya
Samiya (samiyɛ) tuma sanji bɛ na Mali ani kɛrɛfɛ jamana caman na Farafina tilebifɛ. Mali samiya bɛ daminɛ juwinkalo ka ta laban otɔburukalo. O kɔfɛ, kawula wati bɛ damina.
Bagan
Bagan bɛ animali.
Bagan
Bagan (mammifères):
Kɔnɔ
Kɔnɔ:
Jɛgɛ
Jɛgɛ:
Ba
Ba bɛ bagan.
Saga
Saga bɛ bagan.
Kunafonilaseli
Kùnnàfònìdìcogoyaw (tubabukan: Communication)Kadi
Kuranɛ
Kuranɛ
Rwanda
Rwanda ka Fasojamana ye jamana fitini ye ani jamana dasɔgɔlen min bɛ Dala Ba yɔrɔ la kɔrɔn-cɛma Afrika, a bɛ danbɔ ni Uganda, Burundi, Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana ani Tanzania ye. A bɛ talikɛ mɔgɔ milion 11.2 (2015). Rwanda ye Afrika jamanaw lakoronen ye. Jamanaden fanba bɛ sɛnɛ matarafa. Tu jamana ani kulu dugukolo duman, fasojamana fitini bɛ wele « Kulu bankelen dugu » (Franse : Pays des Mille collines) Kinyarwanda n’o y’uka kan ye a bɛ fɔ (Igihugu cy’Imisozi Igihumbi).
Jamana in kera selekenani ɲɛjɔyɔrɔ ye Rwanda jahadi fagali senfɛ san 1994. Rwanda ɲinini boloda ka kɛ Forobanafolo tɔnden ye, latigɛ bɛna ta ka kɛɲɛ min ma san 2009.
Fɔlikankalan
Fɔlikankalan bɛ fɔlikan ka kalan.
Diinɛ
Diinɛ minw bɛ sɔɔrɔ Mali kɔnɔ ka caya olu filɛ ni ye :
Nga ni dinɛw kɛrɛfɛ dɔ wɛrɛw bɛ sɔrɔ ye i na fɔ : boudhisme, Brahamanisme,ne ye silame ye neye youssouf. Bava diallo ye
Mali ka sɔw
Mali ka sɔw:
Malik Sidibe
Malik Sidibe (1936, Soloba, Yanfolila) yɛ Bamako fototala ba dɔ ye.
Syɛfan
Syɛfan be syɛ ka fan.
Jamanatigi
Jamanatigi bɛ tigi ka jamana.
Mali ka jamanatigiw
Sisan (2014) Ibrahim Bubacar Keyta bɛ Mali ka jamanatigi.
Tariku
{|
Fɔlikan
Fɔlikan (fɔli, fɔlifɔ) ye mankan sirukituri fe ye.
Mali fɔlilaw
(Л Ŋ Ɔ Ɛ ε ɔ ɲ ŋ ʃ)
Dogonoka da
Dogonoka da ye munno ce bora Mande la. Cew naani ani musow naani bora Mande la. O ko fe o kera duw naani: aru, jon, domino, ondo. Mask san fele ani dugu man je. Elein Mali ka arc central. Kerefen Mali ka ji ba.
Kankalan
Kankalan (tubabukan: linguistique) bɛ kalan ka kanw.
Sokɔnɔbagan
Sokɔnɔbagan bɛ bagan so kɔnɔ.
Bambara
Bambara bɛ kuma tubabukanw kɔnɔ:
Misi
Misi (Bos taurus) bɛ bagan. Misimusow be nɔnɔ adi.
Silameya
Sìlàmɛya (الإسلام) bɛ diinɛ.
Jèli
Jèli (tubabukan: griot)
Kɔmɔkili dɛsɛ
Kɔmɔkili dɛsɛ (Kidney failure, insuffisance renale) ye bana ye, min na kɔmɔkili bɛ dɛsɛ k’aka baara kɛ ka ɲɛ. Bana in bɛ tla fla ye juguman an babada kɛcogo. A kɛcogo fla bɛɛ dulonnen kɛnɛya gɛlɛya wɛrɛ la.
A bɛ dɔn ni kreatinin serom hakɛ kɔrɔtali ye.
Ji
Ji I n'a fɔ ji bɛ buteli kɔnɔ.
Sanji
Sanji bɛ ji ...
Gwɛlɛ
Gwele ye maramafen ye minka bon n'a kolilen. Marifamugu bɛk'a kɔnɔ walima prefen wɛrɛw min bɛ kɛsɛ ci yɔrɔ jan. Gwelew bɔlen ɲɔgɔn ma n'u cilihakɛ, fɛgɛya, tasuma bɔta, tasuma tangili ani tasuma-fanga. Gwele suguya ka ca min bɛ lakafolikɛ nin mankutu fɔlenw na, kɛcogo la min dulen u bena labaara cogo min kɛlɛyɔrɔ la. Gwelew minu labaara China be jate jɛn gwele fɔlɔw la marifa-mugu bekɛ minu kɔnɔ. Taalen ɲafɛ u falenna ni munuw ye. Eropa gwele fɔlɔ labaara la adɔla Iberiya, Silamew ka kɛlɛ sinfɛ Espania juguya la.
Gabon
Gabon ye jamana ye tlebi cɛma Afrika min bɛ dancɛ tla ni Cɛmajan (Equator) Gine (Franse : Guinée Equatoriale), Kamerun, Kongo-Brazaville, ani Gine ka Jikori (gulf). Faaba ani a duguw labonba ye Libreville ye. Kabini aka yɛrɛta ka bɔ Frans bolo, Uti tle 17 san 1960, Fasojamana in marala jamanakuntigi fla fɛ. Jona 1990w (kalancogo : tanikɔnɔtɔnan bikɔnɔntɔnw) la, Gabon ye tɔncaman taabolo boloda ani bɛjɛfanga sariyabaju kura da min bɛ kɛ sabu ye ka kalafli jɛlɛn baaraw sabati ani ka fanga cakɛda caman yɛlɛma. Gabon jamanden ye fitini ye min ka dɔgɔ ni mɔgɔ milion fla ye, aka dugujukɔrɔ nafolo labɔlen. Kɔkan kɛnyɛrɛye nafololabugun ye Gabon dɛmɛ ka kɛ yɔrɔ in la jamana hɛrɛma dɔ ye ni HYT (Hadamaden Yiriwa Tamasere) lakɔrɔtalen ye (Engliz : Human Development Index [HDI], Franse : Indice de Développement Humain [IDH]) Farafina kɔnɔ
Burundi
Burundi madɔnnen Burundi ka Fasojamana, ye jamana fitini ye Dala Ba yɔrɔ la Afrika. A bɛ danbɔ ni Rwanda ye saheli fɛ, Tanzania worodugu ani kɔrɔn fɛ, ani Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana tlebi fɛ. Alnayasɔrɔ gerekan jamana don, a tlebi dancɛ dalen Dala Tanganika dafɛ. Jamana in watikura tɔgɔ bɔra Bantukan na, Kirundi.
Fɛnsɛnboloma a b’a kelenna min bɛ dugudenw ka gɛrɛntɛ boɲa a kan ani ka sɔrɔfenw dwaya. Burundi ye ladugumada ye per Kapita Bakrunba Sokɔnɔ Karajago (BSK) [GDP] [PIB] ta boloma dunia kɔnɔ, min b’a kɛ dugukolokan jamanaw bɛɛ lafatan ye. Dɔnni kalan dɔ kera dugu 178 kan o ye Burundi jamanadenw sarada min ka nimisiwasa ni ɲanamaya ye bɛ bɛɛ duguma.
Kartaje
Kartaje (Greki: Karkhdon, Latin Carthago, bɔra Fenisikan na Qarthadast min kɔrɔ dugu kura) o bɛ tamashiɲɛkɛ kataa dugu kɔrɔ dɔ ma Tunizi ani kodɔnɲanamaya min yiriwara dugu in makiban kɔnɔ. Kartaje dugu sigilen Tunis daala kɔrɔn fɛ cɛcila kabɔ Tunis dugu cema. Kɔrɔlenlakali la, Fenisika marakɛlaw fɛ Mansamuso Elisa ɲɛmɔgɔya kɔnɔ. A narakɛ dugu ba ye ani nafolo dugu o tuma ka kɛ Mediterane duguw lafagama ba fo kase Punik kɛlɛ sabanan ma.
Saniena
Sikaso mara la dugu don be kilomɛtɛrɛ 44 ani Sikaso cɛ. O dugu tôgô ye ko Saniena, Saniena ye min ma bon ko sɛbɛ, a dugu môgô yɛrɛ fana ma ca. Sanièna don da la, kô dô be yen min tôgô ye Sanièna kô. I be tɛmɛ ni kô ni da la ka sôrô ka sé Sanièna dugu yɛrɛ kɔnɔ. Kô ni ma bon, a ji ma ca, n'ka sanu ton dô be ni kô ni jè ma jè la, dôw yɛrɛ ko jina na folo do. Dunia fan bè mogô dé be taa u'gèrèsègè si filè Nansara far farafin kan. A kabako fôrô yɛrɛ ye mun ye, ni bé digi san fɛ i bɛ sanu ton ye fɔ a be mana mana n'ka ni jigi la k'i b'a cè a be kè walima bèlèkisè, kabakisè, jein-jein. Ni sanu in be kô ni na a mèna ka bi ni lawale la, a'l'i bi môgô ma se ka ni sanu ton cè. Môgôw ko min gèrèsègè mana kè a la o de ba sôrô ka cè.
Dolokalan
Dolokalan (tubabukan: astronomie) ye dɔnni ye min ɲasinen bɛ dolo kalanma. Dɔnni don min daminɛra kabini lawalɛ la. Bi bi in na, minan kura caman sintira walasa ka baara in sankɔrɔta.
Dɔnniyagafeba
Dɔnniyagafeba, ɔnsiklopedi (encyclopédie) ye gafe dannaselen ye min be tali kɛ kunnafoni dɔnniya bolofaran bɛɛ kan. Dɔnniyagafeba tilalen ka kɛ sɛbɛnfɛnw ye. Sɛbɛnfɛn kelen bɛ kuma kun kelen bɛɛ kan. A ka cala, sɛbɛnfɛnw tondonen abajada cogoya lam gafe kelen kɔnɔ walima gafe caman min sirilen fin hakɛ donta la. Wikipedia ye ɔnsikopedi misɛliya do ye.
Tuɲena, ansikopedi kun ye ka dɔnniya jensenen lakafo dunia kɔnɔ; k'a tabolo labɔlen sigi sen kan mɔgɔw ye an ni bɛ sigi la, k'a dɔnniya latɛmɛ mɔgɔw minu bɛna an kɔ, walasa kɛmɛda tɛmɛlen baara ka na kɛ fu kɛmɛda nataaw ye. Ani mukɔsɔn, an ka sinin ɲasigiw na kalan koɲuman, ka jogo ɲuman sɔrɔ ani ka balo nilafiya kɔnɔ. A mankan a ka sa kasɔrɔ an ma nafa lase hadamadenya ma.
Tangalan dɛsɛ Bana
Sida (Tangalan dɛsɛ Bana, Faransikan: syndrome de l'immunodéficience acquise) ye bana ye, min bè ka tignènin kè diyen kônô. Sida bè jamana kuturu kè kunko lankolon ye.ka dugu kè tomo ye. Ka an ka bi demisew kè falatow ye,kabini san bafila wagatila, diyen kônô gnèmogow baw kun ye u bolo di gnôgon ma wassa fura bè se ka sôrô Sida bana la cogo min. Ni an ye Sida bana yèrè diatiminè,sida bana sôrô cogo ka ca hali. Ni môgô dô ye tigèli kè ni lamu dô ye ka ta sôrô Sida bè o tigui la,ni i ye tigèli kè ni o lamu kelen ye Sida bi sôrô. An ka muso kôrôbaw bè bolokoli kè ni muru min ye ,na ya sôrô,u ye Sida bana tô dô boloko ni o muru ye,nu ye môgô wèrè boloko ni o muru kelen ye Sida bi sôrô. I ko bin demmisew tignèn ne don côgô min ,an ka yalaba nan ka wale djuguw fè. ka tiè ni musoya kè ni Sida bana tô ye, Sida bi sôrô.
Sida bana sôrô cogo ka ca, ani a tè ban fôla.Diyen mogobaw ni a gnèmogobaw,farala gnôgon kan,katugu u ku ba don ko Sida kun bè ka tignèn nin kè an ka ni diyenin kônô. O de konson u sera ka fura min sôrô Sida bana la, o de kèra kapɔti ye,dow ba wélé ko FUKULAN NAFAMA, dow ba wélé ko SUSÈTI,o ye tôgô ninu dara môgôw de fè. Kapɔti kèra fura ye demmisen bayirika caman ma. Tignèn na kapɔti kèra an ma fura ye.
Cad
Cad (Cadi, Franse Tchad) madɔnnen Cad ka Fasojamana dugukolo-datugunen jamana ye Cema Afrika. A bɛ danbɔ ni Libya Saheli fɛ, Sudan ni Worodugu Sudan kɔrɔn fɛ, Cema Afrika Fasojamana worodugu fɛ, Kamerun ni Nijeria worodugu-kɔrɔn fɛ. Cad faaba ye N’jamena ye.
Hadamaden josiraw dantigɛkan
Hadamaden josiraw dantigɛkan (tubabukan: Déclaration universelle des Droits de l'Homme).
N'ko sebesun
Mandenw be kan min fo, o de toko ko N'Ko (ߒߞߏ), o koson, ni min kera kumanna, a be a fo ko: n'ko de, walima, n' b'a fe k'a fo de ko.
kono, an be kan dambe a fo yoro la, k'a fo ko mandenkan walima mandenkokan, k'a dambe a fobaa la k'a fo ko Bamanankan, julakan, o de y'an ka kan toko caaya, k'a soro kan kelen don, kanbulon ko fan ye tokow 4 olu deme i n'a fo ko kan 4 don, k'a soro kan kelen bulon 4 don, o koson a bee be nyokon faamun.
awoo, n'a y'i dia i be a fo ko Maninkakan, Mandenkakan, Bamanankan, Jurakan wala julakan, nin bee ye fen kelen de ye.
n'ko sebesun sindito, fode Solomana y'a jija k'a ke tyokoya la, min be se kanbolon nyinu bee seben na tyokoya kelen kan ka nye.
a ye sebenin damine ni arabu sebesun de ye, ka sanji 4 ke o kan a ma nye, ka sebenin yeleman latain sebesun fe, ka sanji 3 ke o kan a ma nye, sabu kanmasere te sebesun fila olu kono, min be Mandenkan wasa, ka sebenin ke kumaden jiyabe ye.
arabu sebesun ni latain sebesun na kanmaserentannya de y'a to a ye sebesun kanmaserema do sindi Manden kan ni kan kanmaserema toma lu ye, o de ke ra n'ko sebesun ye, min be se ka sikiralan 7 kelenkelen bee fo tyokoya 16 sebe ka nye kanin, o don te se ke la arabu ni latain do hali bi.
Farikoloɲɛnajɛ
Farikoloɲɛnajɛ (tubabukan: sport) be sɛmɛ don ka fasa kɛnɛya k'a kɛbaga kisi bana caman ma. Bi bi in, farikoloɲɛnajɛ sugu ka ca kosobɛ. Misaliya la, ntolatan, basiketi, bolininjɛ, panni, biɲɛ fili, tenisi, soboli, siɲɛta, kulunboli, nunni, negeta ye farikoloɲɛnajɛ suguya dow ye. Nka, a bɛɛ la mandi fan bɛɛ fɛ o ye tolantan ye.
Bondo la
Bondo la ye dugu dô ye Kumantu mara la, u'ka fèin son ta ye sira dô ye n'abe fô a ma ko sira son. Bondo la kaw be sira son san o san samiya don da la tènè dô fè, u'be sira son walisa san ko be nôgôya cogo min, ka sumaw gnein ka samiya dia. Bondola ni a dafè dugu bè de jèin ka ni sôni ni kè, ubè ka kan ni sôni don ni na tiè fara muso kan denmisen fara môgô kôrôba kan kôrôlen a be fô ko sira sun kôrô la ye jinè man yôrô ye ni don ni n abè bè gnôgô sôrô sira sun ni kôrô, u'be sôrô ka tèmè ni sôniw ye, musow taa tô la be taa ni n'ga minèw ye a ni suman tièw ba taa ni banganw ye ina fô: misiw, sagaw, baw, chièw, ani fèin wɛrɛ caman. Ni fèin ko fôlen n'u'be tobi yen ka dun yen a kelen te taa so fôli fèinw be kè yen balani n'bôlon dida min fèinw fana be kè yen gèrègèniya la dolo, banganw fagalen joli de be kè ka jo son.
Kongo-Brazaville
Kongo ka Fasojamana (Franse la : République du Congo, Kongo la : Repubilika ya Kongo, Lingala la : Republiki ya Kongo) a dɔnnen tuguni Kongo-Brazaville walima Kongo, jamana don min bɛ Cɛma Afrika. A bɛ danbɔ ni Gabon, Kamerun, Cɛma Afrika Fasojamana, Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana, Angola fandɔ Kabinda yɔrɔ la, ani Gine ka Jikori (gulf). Fasojamana in ye France ka mara kɔrɔ ye. Yɛrɛta kɔfɛ san 1960, France ka yɔrɔ kɔrɔ Cɛma Kongo, kɛra Kongo ka Fasojamana ye. Kɛmɛda tlanani kɛlen Marksitaabolo la, Kongo ye tɔncamanya bɛjɛfanga sira ta san 1992. Nka, duguden kɛlɛ sabula san 1997 labanna Marksi Jamakuntigi Denis Sasu Ngeso sigili la fanga kokura.
Afrika
Saheli
Jamanaw:
Woron son
Woron son yɛ jo kolo kolo yɛ. Tufuga dugu kônô jo dô bɛ son ye ko woron son, woron son ye kôlôn ba dô ye mi ka dun ko kosɛbɛ, a ji tɛ ja ni i jigila a la i tɛ bô bilen. Woron son san o san walisa ji ko ka nôgôya cogomi.
Afrika
Kɔrɔn
Jamanaw:
Woron son
San o san samiya don da, u'be tènè kun kelen ta ka son o don, ni doni na, u'be banga cama faga i'na fô: baw, sagaw, misiw; cɛw ni fɛin wɛrɛ. Ni baganw bɛ b'ɛ faga ka tobi ni kôlôn ba ni da la. Ni don ni cɛ fara muso, kan denmisɛniw fara môgôkôrôba kan bɛ d'e be kɛ ni kɛnɛ ni kan. Sumaw fana bé taa i'na fô: malo, kaba jôn, ni fɛin wɛrɛ. Ni sumaw ni baganw fagalen de bɛ tobi, dumuni kôni tɛ dɛsɛ ni don ni na, min fɛin fana bɛ kɛye dolô fo ka taase min fɛin caama wɛrɛ man, fôli fɛin fana: balani, dida, n'bolon. Tufuga dugu minsɛnw bɛ de ko fôla ni gnanajɛ ni la, abé daminɛ sôgôma fô wula fɛ. Ni ni soni tun kèla a ka caa ala fɛ san ko tun bɛ nôgôya. Ka b'u ya dabila san ko gɛlɛya la. A dabila sababu bôla dinɛ ko la.
Afrika
Worodugu
Jamanaw:
Dunia Sɔrɔko Forobakɛnɛ
Dunia Sɔrɔko Forobakɛnɛ Ingliz (World Economic Forum) Franse (Forum Mondial Économique) dagalen Jenevu tɔnɔbɔtan Jɛkulu don min dɔnnen n'aka san Lajɛ Davos Swisi jamana kan. Aka lajɛ bɛ sɛgɛrɛ cakɛda baw ɲɛmaw fɛ, ani jɛnselekenaani politiki ɲɛmɔgɔw, mɔgɔkalannenba ani kunafonitigilama dɔw mukɔsɔn ka masala dakun baw kan dunia kɔnɔ min bɛ talikɛ kɛnɛya ani lamini la. Forobakɛnɛ bɛ "ɲana Kuraw" ka lajɛ sigisenkan China ani iklimu lajɛ bolodaw san kurukara kɔnɔ. San 2008 kɔnɔ, o iklimu lajɛ sigira Eropa ani Cɛma Asia, Kɔrɔn Asia Risila Cakɛda ɲɛmaw ka gelekolilen, Afrika, Cɛma Kɔrɔn, ani Dunia Sɔrɔko Forobakɛnɛ Latino Amerika.
Musa Trawere
Kɛlɛtigi Musa Trawere (bangera Setanbru tile 25, san 1936) Maliden sɔrasi don ani politikimɔgɔ. A ye Mali jamanakuntigiya kɛ kaata 1968 kabla 1991.
Bakrunba Sokɔnɔ Karajago
Bakrunba Sokɔnɔ Karajago (BSK) walima Bakrunba Sokɔnɔ Sɔrɔ (BSS) [Ingliz: GDP (Gross Domestic Product) or GDI (Gross Domestic Income), Franse: PIB (Produit Intérieur Brut) ye sumanfen ye min be faso sɔrɔ ani dlanfenw jate ka kɛɲɛ jamana do ka sɔrɔko ma. BSK donnen inafo sugu kima ka ben karajago labannen bɛɛ ma ani ca kɛlenw jamana kɔnɔ wati furance dɔ kɔnɔ (akacala san kɔnɔ).
Musa Trawere
A wolora Kayi, k'aka kalan kɛ Kita ani sɔrasiya kalanso la Frejus, France. A segina Mali la ɲɛrɛta wati san 1960. A kɛra letnan ye san 1963. A ye Tanganika (bii Tanzania) ɲɛrɛta kɛlɛ kɛ. O kɔfɛ, a kera karamɔgɔ ye Cɛla-kɛlɛbolow Sɔrasiya Kalanso (École militaire interarmes) la Kati.
Bakrunba Sokɔnɔ Karajago
Foroba famuyacogo labonba walasa ka (BSK) suman ani k’a famuya ye musakabo sira.
Dɔkɔtɔrɔya
Dɔkɔtɔrɔya (tubabukan: medecine) ye baara ye munkɔsɔn ka hadamaden ka kɛnɛya sabati ani ka banban ni kalan sira, banaɲaɲini ani banabagatow furakɛli. A lajɛlen inafɔ ɲɛdɔn-baara ani dɔnni. Tubabukan medecine jumera Latin na ars medicina min kɔrɔ furakɛli ɲɛdɔn-baara. Taabolokura dɔgɔtɔrɔya sinsinen kɛnɛya dɔnni kan ani ɲanama-dɔgɔtɔrɔya, klinik dɔgɔtɔrɔya, farali ani ɲinini. Nin bɛɛ kun ye walasa ka hadamadenw ka banaw ani jogidaw furakɛ hakili-sigi kɔnɔ.
Bakrunba Sokɔnɔ Karajago
BSK = makoɲe + bakrunba nafololabugun + fanga ka musakabo + (laboliw – ladonniw) walima
Kɔri
Kɔri be sɛnɛ an fɛ Mali la cogomin, kɔri nafan ka bon an ka sɛnɛ kɛ la musow ye. Kɔri be sɛnɛ samiya de fè, a sɛnɛ kuman ni a se kuman bè be se ka bɛn kalo wôrô man. Ni sɛnɛ kɛ law tila foro labɛn na u'be laburu kè ni sari misiw ye, u'be sɔrɔka kɔri kisɛ dan. U'be bin fagalaw kè a kôrô. Ni a wulila, u'b'a sien ka binw fili, kalo saba kôfè a be sôrô ka falen da minè, kalo saba wèrè a be den, kalo kelen ni bè kô fè a kuru be sôrô ka ci abe sôrô ka jè, u'b'a sôrô ka bôli daminè, ni a bôla ka ban u'be taa bila kôri mara yô la. Ni kôri cè la ka ban cmdt môgôw be sôrô ka wa san, sani u'ka san, u'b'a pese fôlô ka a akè dô.kôri min gnèin kagni u'be san songon juman na, min u' gnein magni u'songon be ben, a kilo be daminè binani ni saba la fo binani niduru la. Musow be kôri parata ka kè.
Bakrunba Sokɔnɔ Karajago
BSK = M+ N + F + (B-D).
Mandenkan
Mandenkan bɛ Mali ka nekun.
N'gamacɛbugu
N'gamacɛbugu ye dugu ye min be Sikaso mara la, ani Sikaso cɛ ye kilomɛtɛrɛ binaani ni duru côgôn na. Ani Sikaso taa ma sara ye kɛmɛ saba. A be burukina sira de la, ni môbili taa, i be tɛmɛ dugu deni fôlô min na o tôgô ye bugula, ni bôra bugula i'be taa kafɛla, ni bôra kafɛla, i'be taa finkolo, ni bôra finkolo, i'be taa thé farako la, ni bôra thé farako la kilomɛtɛrɛ fila côgôna i'be fara ka bô gindôrô la i numa fɛ. Gindôrô ni dugu kônô na cè ye kilomètrè tan ni wolon fila. Ni kilomètrè tan ni wolon fila ni bɛ ye tufing ye, n'ga ni ye kilomɛtɛrɛ tan ni kelen côgôna boli, sira fara dô be min be saniɛna dugula,o kô fɛ dugu wɛrɛ te i'ni n'galamacɛbugu cɛ.
Bakrunba Sokɔnɔ Karajago
Sɔrokɔdonna Keynes ka jatela danfara ka sigi makoɲe kuma la min be tila ka ke fan fla ye: kɛɲɛreye makoɲe ani foroba ca (walima fanga ) ka musakabo. Nafa fla min be makoɲe tila la ye bonbasɔrɔkodon ta sira fe ye:
Mandenkan
Mandenkan be fɔ Jamana caaman de la, i n'a fɔ Mali, Burukina Faso, Lagine, Kodiwuari, Senegali, Gambiya, Gine-bisao, Saralon, ani Liberiya. kɔnɔ, a bɛ fɔ a ma Mali ko bamanankan walima bambara, k'a fɔ a ma Lagine ni Saralon ni Liberiya ko Maninkakan, k'a fɔ a ma Kodiwuari ni Burukina Faso ko Julakan, k'a fo a ma Gambiya ni Gine-bisao ko Mandinko-kan.
Bakrunba Sokɔnɔ Karajago
Kɛɲɛreye makoɲe : o ye haminko lakoloma ye lafiya sɔrɔkodon na.
Mandenkan
Sɛbɛnin do bankira 1949 la, a tɔgɔ N'ko, o bɛ Mandenkan n'a tɔgɔ caaman nin bɛɛ sɛbɛn ka ɲa.
N'gamacɛbugu
A dugu man bon, dugu den te tɛmɛ dugu den baa kelen kan,u'ka baara ye sɛnɛ, cago, banga balo ni môni. Kalan so te ni dugula, dôgôtôrô so te ni dugula, u'be taa finkolo walima fô sikasso ka taa u'ka bana baga tô fura kɛ. Dugutigi de be dugu la môgôw mara, o dugu tigiya ni kɛn kôrôya kin.
Dɔkɔtɔrɔya
{NIYE AW BALAMAKE YOUSSOUF BAVA DIALLO YE }
Bamanan
Bamànanw yɛ Mali siya dɔ yɛ. U bè bamanankan de fɔ. bamanan tɔkɔ bɔra mun de la?: - a be fɔ ko an tun be bataya de la, an ka mɔkɔ fɔlɔ min nu yɛ aw ban aw ba la, a fɔ raw ma ko ban ma la, sabu ba = ma.
- A bɛ fɔ fana, ko kumbi mansaw tun bɛ mara la tuma min na, sosokan min nu y'w ban aw ma maraka mansaw ka mara ma, a fɔ r'w ma ko ban ma na, sabu ma = mansa.
- a bɛ fo fana, ko silamaya nanin an fɛ, min nu ma son don na jona, a fɔ r'w ma ko ban ma na, sabu ma = ala.
nɛ konin fankannin filanan nɛ kan.
Bamanjamuw ka ca, bamanan yɛ Manden siya do yɛ, a jamun kaca: kulubali, diara, togola, mariko, traoré,konè,nyaré,dumbia,tangara, buaré, ..
11/2/2014 Bamanankan fililatilennan kura bɛ bɔ nin dɔgɔkun in na. Aw k'o lajɛ :
a bɛ kuma o de kan : fasokan.com
Okestream
- Open Office : extensions.openoffice.org
- Libre Office : extensions.libreoffice.org
- Firefox, Thunderbird (Mozilla) : addons.mozilla.org
Kaseti
Kaseti Abdoul Froutel
Bàgànin
Jatropha curcas (Bamanan tɔgɔ bàgàni) ye falenfen ye min bɛ labaara ka kɛ taji ye Filipin ka kɛɲɛ ni shariya min sɛbɛnan Miriam Defensor-Santiago fɛ ani Migel Zubiri. Bagani taji bɛka sankɔrɔta ka subu kɛ a sɛnɛli nɔgɔya ye proje caman senfɛ India ani jamana yiriwata wɛrɛw la. Nɛgɛsira Mumbia ani Delhi furancɛ sɛnɛlen ni bagani ye min bɛ kɛ ka sisikulu latama 15-20% hakɛ.
Bagani tulu bɛ wele ko nimataji (biodiesel). Afrika kɔnɔ, bagani sɛnɛ beka sansɔrɔ kosobɛ Mali la. Bagani foro tari kelen be se ka kg 1500 walima 2000 dii min tulu bɔlen bɛ litri 540 kase 680 tari kelen na. Bagani bese ka celasɛnɛ ni warijɛ sɛnɛfenw ye inafo Kafe, sukaro, jiridenw ani nakofenkɛnɛ.
New Ziland pankuru cakɛda beka dabaliw tigɛ walasa ka pankuru 747 jumbo jet (wolonfla nani wolonfla jumbo) lapan nɛgɛɲa (dumaren) saaba kɔnɔ ni bagani tulu ye desanbru tle 3 san 2008. Bagani lakodɔnna fɔlɔ Cema Amerika ka sɔrɔ ka sɛnɛ funteni jamanaw kan inafɔ India, Afrika ani Saheli Amerika. Bagani lasera Afrika ani Asia Portugez julaw fɛ. Bagani kɔgɔlen bɛ feere cɛma ani musoman ta minu tɛ jeɲa. Kafofenw be bagani la min buwa ka bon kosobɛ.
Bagani bɛ jaa kun ani bana a kisɛ tulu bɔta besɛ 40%. Bagani shilen tulu bɛ kɛ ka dizel mashin laboli a boo labaaralen bɛ kɛ ka kuran sow latama.
Nsirasun
Nsirasun walima Sìra (Adansonia digitata) ye Afrika yiri do ye.
A maana ani a nafa ka ca.
Ko kɔrɔbɔ
Ko kɔrɔbɔ ye finye ye min maɲi ka ladaw ciɲɛ. Waraso dugu kɔnɔ, muso dɔ tun be yen n'a tɔgɔ tun ye Farima. Farima tun tulo ka gɛlɛ a te mɛni kɛ, a tɛ son mɔgɔ ta ma. A tun furulen don, den duru tun b'a fɛ. Ni dugu ni na kɔ do tun bé y'i ni a bé mako cama gnein dugula mɔgɔw ye, jɛgɛw, banbaw, ani ji kɔnɔ fɛn wɛrɛ caman. N'ga ni kɔ kɔnɔ feinw tun té minɛ, daga fin fin tun té ko ni kɔ ni na. Dugu mɔgɔbɛ tun kelen bɛ ka ni sariya bato, ni kɔ ni tun tɛ ja. Ni sariya nu'nuw batolen ka ni kô in tun té ja samiya fara tileman kan, ni sariya nu'nu dé tun ye jinaw ka ladaw ye. Farima min ko fôlen filè, farima min té mèni kè, farima min tulokun ka gèlè, farima min té son môgô ta ma, farima min bé ko bè kôrôbô a taa la don ni kô la fini nôgô ko la, a tilalen fini nôgô ko la a jigila ji la ka jègè dow minè ka dogo a ka palan kônô ka taa na ye so.a sé len ni Jègè ye so a cè y'a gniniga a ko a l'e y'a san surafana na ka man,a cè ko a man na sôrô la i ye kô jègè dé minè taa bila jila a no na ka na n'lasé kunko man,ama son a cè ta ma.a ye muru ta ka jègèw fara sièn ka ban k'u kônô faran o'bè la jègèw ma sa,a ma sonmi ni bè la ko ko gansan tè,a tilalen o'la,o y'a sôrô a ye daaga sigi tasumaka ni daaga tun ye nan daaga dé ye,a tilala ka jègèw kè nan la ka tobi kabi lansara fô safo jègèw ma môn,u'ma sa fana,a cè ye jègèw ta ka taa bila kô la u'nô na .O'dugusajè bè a den kè fôlô sala .a'yèrè fa na ma kènèya kosèbè o kôfè.nôgôya don ne a la,a taa la ni daaga fin fin ye kô la ka taa ko y'i,o'de ma bè jinaw ma,jinaw dimina u'ye ji funu ka muso in bé jila,y'ani môgô ka bô jinaw tilala musola u'ye a kun ci.Ka bi ni don ni kô in ma tèmè kalo kelen kan muso in salen kô fè,kô ji bè jala a kônô na fènw bè tunu na. Ni sababuya d'e kɛ la ni kɔ du ma mba ja cogoye.
Afel Bokum
Afel Bokum ye donkilidala kuru ye min ka kaseti laban kanunen do kosobɛ.
Si
Si (Butyrospermum parkii walima Vitellaria paradoxum) ye yiri ye ni nafan ba debala. Mali jamana kɔnɔ na dônna môgô kôrô fɛ jonna kabi lawalɛ. Si ye yiri ye min bɛ den kosɛbɛ. Si yiriden nanfan ka bo na bè mako caman glan. En nu fɛ farafina. Si de bile kabo à sula au bi wele kôlô ni si bimwatti sela en ka farafin mogo muso bi wili fadiara fɛ ka ta side tômôn mi ka na da tilé kôrô ka wali kè na dji kènè djalla au bi sôrô ka wusu ni ka bo a farra kônô ni ka susu kônlôn kônô ka dɛkɛdɛkɛ ni ka dji kalla ya kosɛbɛ ka donidoni kɛ en kan ni ka conkô fô ka tulu wèlè a sanfè ni ka toulou chè ka kallaya barrama kônô fô ka mun o la nôgômi bè tulu la bè sisi ni ka ba sigi ni ka tulu cɛ mi nôgô tè la nabiwɛlɛ si tulu. Si tulu bè mako chama gna. Ci tulu bɛ don a bɛ kɛ serila abe kɛ nanla a bɛ kɛ ka en wu na dumuni fin hu yiran si tulu bi kè fura chama la a bɛ sɛkɛyɛ. Kabilawallɛ môgôhou fo an bi môgô téléla.
Si tulu dilan coko
Si ye yiri ye min sôrô kunko kɔnɔ, den be dun, a be kɛ tulu ye a tulu be dun. I be den siyen kelen san kônô. Ni si den na u' b'a kônô fô a ka mo, ni a môna u' be taa a den burulen tômôn kunko kônôka na so. Ni si tômô na, u'b'a fara bôla ka to a kolo ye barsa a kolo de na fa ka bon. Ni kolo sôrô la, u'b'a tobi ka môn, ni a môna u'b'a finzin tile la, ni a jala, u'b'a tôtôka san fɛ fara ni bô akan ka to si kolo yɛrɛ ye,u'be ni kolo de wusu,walima dôw b'a kɛ dibila, ni awusu ka se, u'b'a susu ka mugu mugu ka sôrô ka yiran ina fô nèrè ba yiran cogomin. A yiranlen kô u'b'a finzin walisa a ka suma ka sôrô ka taa sin mansina ka a dègè bô. Ni a sin na ka ban,' be a gosini u' bolo fô ka taa se a tulu bô ma,tulu fôlô min be bô o nôgô len don, u' be a kôrô gèlen ka san fɛ tulu pali o de ye a gnanama ye ka bila ka suman,a sôrô ka môn. Ni de ye si tulu dilan cogo ye, a be kɛ ka mako caman gnein, a be dun a be kɛ fura fana ye.
Isa Jalo
Isa Jalo ye cikɛla ye kabɔ Kɔdugu Kati mara la. Mɔgɔ famuyalen don poyi sɛbɛn na Bamanankan na.
Kanku Musa
Kanku Musa walima Mansa Musa tun ye 10nan kɛmɛda mansa ye min ye Mali Mansamara mara kata 1312 kabila 1337. A kosumanen n'aka hiji ye ani aka funansere Silameya kalanko la.
Bangeli
A ka mansaya
Kanku Musa ka Tariku lako dɔn na jeliw sababuyala ani arabuw ka tarikubɔlaw ina fo Al Umari, Ibn Khaldoun ani Ibn Battuta. A ka mansa ya wagati kɜra mali mansamara ka fanga jiidili ani jiri wali wagati ye. Nafan sɔrɔ siraw ina fo jako, kɛrɛnkɛrɛnlen yala sanu, jɔnw, woro, kɔkɔ, yaaku baya la. Bakan mara ani mɔnni fana tun jiidila. Mansamara ka nafan sɔrɔ sira dɔ fana tun ye nisɔgɔn ani taksiw sara li ye jamandenw ani jako kɛla fɛ. Min ye lakanali nasiraw ye, mɔgɔw n'uka nafolow tun lakana lendo kɛlɛdenw fɛ munu tun ye cɛfarinw ye. Kanku musa kɛra Mali mansaw la tɔgɔ tigi ba ye ka da ka barakɛlenw kan an'aka nanfolo tiki baya.
Hiji la tagali
San 1324 nan Kanku Musa ye hiji la taga boloda ka taka Makan jamana kan, hiji min senfɛ Mali mansamara tɔgɔ carin na diɲɛn jamana caama kan kɛrɛnkɛrɛnlenyala arabu jamanaw. Tariku tigiw ka fɔlila nɔfɛ tugu baka caama tun ba nɔfɛ ka taka hiji la min tun beta bila mɔkɔ 60000 ɲɔnkɔna nan, jɔnw ani lakana bakaw bɛlajɛlenw faralen ɲɔkɔn kan. A Kɔsekilen ka bɔ Makan, Kankun Musa ye bara ba caama boloda kalanko ani silamɛya jiidili nasiraw kan. O baraw waleya la ni misiriw ani medɛrsaw jɔli ye Mali mansamara dukubaw la inafɔ Tumutu, Gao, Jɛnɛ, Sankore ani Sekou. ________________________________________
Fransekanfɔtɔn
Fransekanfɔtɔn (La Francophonie) ye selekenani tɔn ye min be lakafolikɛ Fransekan-fɔ jamanaw ani fangaw la. Franse la, a be talikɛ Fransekan-fɔ mɔgɔw la. A dɔnnen ni Organisation internationale de la Francophonie (OIF) Bamanankan na (Fransekanfɔlaw ka Jɛnselekenaani Tɔn). Tɔn in lakafolen jamana ani fanga tɔnden biduru-ni-duru la ka fara lajɛliba tanisaba. Doni shartilen tɛ Fransekan fɔ hakɛ jamana tɔndenw na, nk'a sirilen Franse sekonidɔnko ani Franse fɔ o jamanaw la.
Tɔnden dugu caman na Franse-fɔ matarafalen tɛ kosobɛ yen nabɔra Frans la an’aka jikɔkan maraw ani duguma-Faso tɔndenw. Franse bɛ labaara dugu tɔw la ka kɛ foroba kan ye tumamin a jɔyɔrɔ man bon tɔnden dugu dɔwɛrɛ la. Juru min be nin duguw ni ɲwancɛ ye tariku ani sekonidonko ye.
Franse fɛnsɛndɔnna Onesim Reklus (Onésime Reclus) Elize Reklus (Elisée Reclus) balimakɛ de ye Frankofoni (Francophonie) daɲɛ goshi san 1880 ka tamashiɲɛkɛ kataa sigikuluw ma ani jamanaw minu bɛ Franse fɔ. Selekenani Frankofoni Tɔn bɛ kɔrɔyalikɛ kataa dunia fantaninani mɔgɔw ma minu ka kan fɔlɔ walima kan flanan ye Franse ye. Nin hakilila kɔnɔ, Frankofoni goshira shiɲɛ flanan Leopold Sedar Sengor fɛ, Farafinya (Négritude) lamagha sintinba aka gafɛ kɔnɔ Miriya (Esprit) san 1962 a ye min don Hadamadenya kɔnɔ.
Watikura Frankofoni sintira san 1970. A motto (dantigɛkan): (Kelenya, ɲwandafa, ɲwadɛmɛ) min bɛ talikɛ France motto la. A daminera jɛkulu fitini lakafolen Franse-fɔ janamanw la, kanase bii, a yiriwara ka kɛ dunia tɔnba ye min bolofara bɛ dɛmɛkɛ a jamana tɔndenw ye sekonidonko nasira la, dɔnni, sɔrɔ, kiri, ani ben.
Furu sira taa-ma
Mali furu sira taa-ma coko. Furu ye ko kôrô ye, a bé kè kabi lawale la an bèma cèw fè, furu ye fèn barikaman ye, fèn bonya ta, bè te furu kèla ye. Ni gnein bôra muso dô fè, k'i b'a fè furula, i'b'a gnèfô i somôgôw ye olu de be a sira taa ma. I'ka môgôw be wuli ka se muso somɔgɔw fana ma ka gnein fô u'ye ko an b'a fè ka i den muso nyini an den cè ye furula, o'be kè ka sôrô i si sera furu ma. Furu ko kuman fôlen min kè, muso somôgô be sôrô ka don di aw man ni a be na jabi minè. Y'ani o'don dilen tiè, u' be kôlôsiliw boloda aw kan. Ni don di len na aw be segi ka taa jabi nôfè,u'be se ka son,ina fô u'be se ka ban. Ni u'sona u' b'a fô a ye na ni woro ye, aw be kuman furu na folo ni minè kolon songôw kan ni musaka wèrèw.
Woro fôlô ye woro den tan ni fila ni baa kelen ni kèmè fila, woro fôlô bôlen ko,woro filan abe sôrô ka na. Woro filana ye woro den bi saba ni wôrô ye, o'bôlen kô woro saba na, woro sabana ye woro pagna kelen ye, aw be ka furu don boloda. Furu nafolo be sara ni aw ka se cogo ye y'ani furu don tiè.
Diyɛn ka jàmànaw
Diyɛn ka jàmànaw:
Bakelenda Yiriwa Kuntlenaw
Bakelenda Yiriwa Kuntlenaw Ingliz (Millennium Development Goals) Franse (Objectifs du Développemnt du Millénaire) ye jɛnselekenaani yiriwa kuntlena shegin ye benkera min kan Kelenyalen Mantow (UN) tonden jamanaw 192 ani jɛnselekenaani jɛkuluw 23 fɛ ka benkanw timɛ yanni san 2015. O kuntlenaw ye ka dɔbɔ fantanya jugu la, den saya hakɛ, bana carininw kɛlɛli inafo Tangala Sɔrɔlen Dɛsɛ Bana AIDS ani ka jɛkabaara sinsin yiriwa kama.
Soni Ali Ber
Soni Ali Shyw
Jona Soni Ali y’a-yɛrɛ sabati mansamara lakɛlɛ ɲadɔnna baa ani cɛfarin. A ye tnɔbɔ Mali mansamara bini na, ka kɛlɛbolow ta ka kɛlɛ juru dabɔ. Aka mansamara laban ye Mali labin, a fɛnsɛn bɛ dugukolo datugun min ka bon ni bii Tlebi Eropa ye. A jatelen Farafin mansamara bɛɛ lafɛnsɛn baa ye min ɲwan ma ye.
Songai Mansamara
Sɔngoi Mansamara, a dɔnnen tuguni ni Songay Mansamara tun ye kakɔn-marakɛ Farafina jamana dɔ ye ani kodɔnɲanamaya yakualen Mali kɔrɔn fɛ. Kataa jona 15an kabla 16an kɛmɛda la, Songay jatelen Afrika mansamaraw labɔnba dɔ ye. Mansamara in tɔgɔ tara kabla kulu fɛ ɲɛmɔgɔya tun bɛ min bolo n’o ye Songay (Kɔrɔbɔrɔ). A faaba tun ye Gao, yɔrɔmin Songai ka jamana sigira kabin 11an kɛmɛda. A ka fanga tun sinsinen Joliba kuruyɔrɔ kan min ye bii Nijer ani Burkina Faso.
Ntigiɲɛ
Ntigiɲɛ (Ingliz: ants)ye sigi finɲanma ye min bɛ Formisida bɔnda la ani jatakoli ni diden bɛɛ ye bɔnda kelen fenw ye. o Kataa san milion 110 ani milion 130 ɲwancɛ, ntigiɲɛ bɔra jatakoli la. A suguya cayara jiri feeretaw bɔlen kɔ. Bii bi in na, ntigiɲɛ sugu bɛse kataa 12000 kabla 14000 la. U bɛ dɔn jona n'u tulu ye ani cɛmala misinya.
Songai Mansamara
Kakɔn Songai Mansamara ɲɛ, yɔrɔ in bɛɛ tun bɛ maralen Mali Mansamara fɛ, min tun ye kodɔnɲanamaya lanafolotigi ba dɔ ye dunia tariku la. Mali y’aka tɔgɔtigiya sɔrɔ aka nafolo dantɛmɛ sabula n’aka jago ye ni Arabula, kafara Mansa Musa ka kabako kokɔrɔlakali hiji kan. Kɛmɛda 15an daminɛ la, Mali Mansamara y’a daminɛ ka bin. Kɛlɛw mansaya golo nɔfɛ ye mansamara lagafo ani mara caman y’i faran. Songai tun ye olu dɔ ye, kasɔrɔ ka Gao dugu tɔgɔbɔlen k’uka faaba kura ye.
Soni Ali Ber
Aka walankatali wilikajɔw senfɛ, Soni Ali ye dugukolo caman minɛ, ka Mosi kɛlɛw kunben worodugu fɛ, seli Dɔgɔnɔw la saheli fɛ kakɔn ka Tumutu fara aka mara kan san 1468, tumanin yen Silamɛ ɲɛmɔgɔ ye tlomageni ɲini a fɛ walasa ka Burdamɛ binganinaw gen minu donna dugu kɔnɔ katugun Mali Mansamara bini na. Nka, Ali kunbena ni fanga ye, a kɛlen k’i ɲa jɔ nafolodugu ani jago tɔgɔtigi Jene la. Kalo-woro dagasigi kɔfɛ, a sera ka dugu in fara aka mansamara kan san 1473, a kɛlen kɔ k’u kɔngɔ ka dugu karankadaw bɛɛ sɔgɔ.
Songai Mansamara
A bɛ jigi ko Songai sigira Gao jona san 800 Krista bange kɔ (KK), nka u m’a sigi inafo faaba fo 11an kɛmɛda, Dia Kosoi ka fanga wati. Obɛnata, Dia Shy ye sira bla Soniw ye, kakɔn Sulaiman-Mar yɛlenni ɲɛ, min ye yɛrɛmahɔrɔnya sɔrɔ ani yakalabu Gao dugu kan ani ɲɛblalila Soni Ali Ber ye. Mar bɛ majamu aka fanga kɔsɔn, a kun foshili kabɔ Mali Mansamara kɔnɔ ani k’a yɛrɛta ka Songai mansamara fitini sigi.