cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Norwij
Norwij (Norwijikan: Norge) madɔnnen Norwij ka Faamamara, ye shariyabaju mansaya ye Kɔrɔnfɛ Eropa a sigilen Skandinavia Gunjate tlebi fan dɔ kan. Jamana fanba bɛ danbɔ kɔrɔn ni Swedi ye, a saheliyan fan bɛ danbɔ ni Finlan kataa worodugu ani Risila kataa kɔrɔn. Kelenyalen Faamamara ani Faro Jigun dalen a tlebi ka tɛmɛ Saheli Ji fɛ, Danmark dalen a worodugu nukun worodugu ka tɛmɛ Skagerak Mɔsɔ fɛ. Norwij kɔgɔjikɛrɛ ka ɲashin Atlantik Geji ma ani Barenti Ji ye aka fiorj tɔgɔbɔlen sɔrɔyɔrɔ ye.
Bamakɔ
San 2021 mɔgɔ 3 000 000 dɛ tun sigin len bɛ Mali faba kɔnɔ. An bɛ yoro mi nan farafina be kono Bamakɔ fanga wili tɔgɔ ka bɔ ni bɛɛ ta ye. wa dumia kɔnɔ a bɛ la wɔrɔ dugu la dɛ la singɛ munu la
Pigazzano
Pigazzano, ye Italy ka dugu ye. A ane Piacenza cɛ kilometiri 30. Dugumogo be taa 1.00 jon yooro. Pigazzano bi sòro mara filana la Emilia-Romagna.
Kiri Kara Watita
Jɛnsenni:
Kabala
Jamana: Mali Fasojamana
Taafé Fanga
Blasugula don:
Waati
Lakalira:
Kasso Den
Nɔdonna ni:
Norwij
San 1920w kɔnɔ, Norwij Jan Mayen fara a kan.
Kataa Dunia Kɛlɛ II Norwij ye sɔrɔko jidi ye, a bɛ dunia nafolotigiba jamana cɛla sisan. Norwij bena jɔyɔrɔ naaninan la taji labɔli la petroli dlanifen ɛ tlanaani ta aka Bakrunba Sokɔnɔ Karajago la.
Kafaraokan, gazi dugukolo nafolow bɛ Norwij fɛ, jikuranta, jɛgɛ, tufinw, and dugujukɔrɔfenw. orwij tun bena jɔyɔrɔ flana na jibalo labɔlabaw cɛla China kɔfɛ san 2006 kɔnɔ. Dlanfenba wɛrɛ ye balo labaarali, kulunbadlan, nɛgɛyele, kemifenw, damanbɔ, jɛgɛmɔn and furajɛ dlan. Norwij ye Skandinavi Jamana lafiyale dɔ ye aka warikun lasago kungolo kan kan bon ni manto bɛɛ t
Etiopia
Etiopia, madɔnnen Etiopia ka Kurufa Bɛjɛfanga Fasojamana, ye jamana dasɔgɔlen ye min bɛ Afrika Gere kan. Etipoia bɛ danbɔ ni Eritrea saheli, Sudan tlebi, Kenya worodugu, Somali kɔrɔn ani Jibuti sahelikɔrɔn. A boɳa ye 1100000 km2 (bametri kɛnɛ) ni jamanaden ye min mɔgɔ ka ca ni 85000000 ye. A faaba ye Addis-Ababa.
Kabala
Kan: Bamanankan
Kiri Kara Watita
Blasugula don:
Jɛnɲa:
Waati
Doloya:
Sia, le rêve du python
Jɛnsenni:
Guimba, un tyran une époque
Sɛbenca:
Kap Verdi
kata san 2007, Kap Verdi jatera jamana yiriwata ye (developing country) kabɔ Lafitini Jamana Yiriwalen la.
Kiri Kara Watita
Jamana: Mali Fasojamana
Taafé Fanga
Jɛnɲa:
Kabala
Baarakɛwari:
Bakrunba sɔrɔ:
Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla
Sɛbenca:
Kiri Kara Watita
Kan: Bamanankan
Finzan
Baarakɛwari:
Guimba, un tyran une époque
Jɛnsenni:
Kabala
Kɔnna ni:
Waati
Donkili:
Cɛma Afrika Fasojamana
Cɛma Afrika Fasojamana (CAF) (Franse: République centrafricaine, Sango : Ködörösêse tî ‎Bêafrîka) ye jamana dasɔgɔlen ye Cɛma Afrika. A bɛ danbɔ ni Cad saheli, Sudan kɔrɔn, ‎‎Kongo ka Fasojamana ani Kongo ka Bɛjɛfanga Fasojamana worodugu, ani Kamerun ‎tlebi.‎
Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla
Jɛnsenni:
Blasugula don:
Kiri Kara Watita
Baarakɛwari:
Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla
Jɛnɲa:
Jamana: Mali Fasojamana
Guimba, un tyran une époque
Blasugula don:
Jɛnɲa:
Bamakɔ
bamakɔ dɛ yɛ ka famgadɔda yɛ.wa nafa ka bɔ a lamini mara bɛ ma
Yeelen
Donkili:
Cɛma Afrika Fasojamana
CAF fan caman ye fugabinmayɔrɔ savana ye, nka sahelikungoyɔrɔ bɛ sɔrɔ jamana saheliyan fan ka fara ‎tufinmayɔrɔ kan worodugu. Jamana tlasabanan fla dalen Ubangi Ba fala kɔnɔ, ba min be ‎woyo worodugu ka bla Kongo Ba la, tumamin tɔ tlasabanan dalen Shari Ba fala kɔnɔ, min be woyo ‎saheli ka bla Cad Dala ma.‎
Finzan
Bakrunba sɔrɔ:
Sia, le rêve du python
Blasugula don:
Guimba, un tyran une époque
Jamana: Mali Fasojamana
Taafé Fanga
Jamana: Mali Fasojamana
Kungodon
Kungodon (Ingliz la: ecology) ye donniya min be cèlasiraw kalan walasa ka fènnyanamaw carinni ani bugunni preprelatigè.
Bamakɔ
ko kɔrɔw
Faradiɛ ɲinini nana yira ka fɔ ko Bamakɔ dugu sigi ka bi ni lawalɛ. bamakɔ tɔgɔ nana bɔ bamba sa dɛ ni maraka nana o da la a ki fɔlɔ nana kɛ niarela.Niare u ka ki a lɛ dɛ yɛ ki bew là kɔrɔbalɛ dɛ yɛ. XIXe siècle banɛ, Bamakɔ ku dugu dɛw bɛ ta ma kɛmɛ saba là (600 habitants), kuma mi na février kalo kilɛ fɔlɔ san mille huit cent quatre vingt trois, Français nu u ka kɛlɛkɛdew dona Bamakɔ kɔnɔ.
Kabala
Nɔdonna ni:
Bamakɔ
ko kɔrɔw
Décembre kalo kilɛ mugan san mille neuf cent dis huit Bamakɔ bɛ na niagami ni administrateur-maire. Henri Terrasson de Fougères Soudan français na tɔgɔ yɛ Mali bi. San millɛ neuf cent vingt neuf chretien ka cathédrale diɔra.Bolola bara kɛra ka yɔrɔ diɔra.San millɛ neuf cent quarantɛ sept Bamakɔ pont fɔlɔ diɔra niger baw kan.San mille neuf cent quarantɛ huit Bamakɔ misiri ba diɔra.
Novembre kalo kilɛ tan ni sɛki san millɛ neuf cent cinquantɛ cinq, Bamakɔ kɛra commune ka bara bɛ là maire bɛ na kɛ Modibo Keïta,o ka a sinɛfɔlɔ yɛ ka ta, san kɛlɛ o kɔfɛ Bamakɔ yɛ a ka yɛrɛta sɔrɔ, Bamokɔ nana kɛ Mali faaba.
Sia, le rêve du python
Jɛnɲa:
Taafé Fanga
Kan: Bamanankan
Guimba, un tyran une époque
Kan: Bamanankan
Taafé Fanga
Baarakɛwari:
Guimba, un tyran une époque
Baarakɛwari:
Kiri Kara Watita
Bakrunba sɔrɔ:
Hɔrɔnya
Ni a fora i ma ko i hɔrɔn, fɛn ba fora i ma i kɛra mogɔ ba ye. Wa i bɛ nisodiya ka dakan i n'o kankan. Mali la kɛrɛkɛrɛniala Bamananw fɛye hɔrɔnya ye ko bɛ fɔlɔ ye wa ko bɛ labando. Hɔrɔnya tɛ ta halalaya kɔ, a tɛ ta danbe tigiya kɔ, kankelen tigiya kɛrɛbɛtɛ. Hɔrɔn Cɛ walima Hɔrɔn Muso, bɛ sa a dalakan nɔfɛ, a tɛ kalon tigɛ abada, a tɛ sɔn ya kɛ, wa saya ka fusa a ma ni malo ye. Kuma la surunyala hɔrɔnya ye mɔgaya ye. Fɔlɔ fɔlɔla a tun bɛ fɔ ko i hɔrɔn ô ya sɔrɔ i ma tana tinyɛ n'ga bi mi ninnu bɛ wole hɔrɔn funɛ ka juru tɛ olu la ka da ka hɔrɔn ka kan ka fɛn fɛn o bɛ ye u tana ye. Hɔrɔn tun ye fɛn ba ye n'gan bimɔgɔ ye hɔrɔn kɛ da de ye n'ga jiikotɛ. Wa ni an ma kolosi hɔrɔnya bɛ na kɛ an bolo kuma kɔrɔye. O dun ye an danbé taale ye. Fɛn o fɛn bilali be se an Danbe la, an ka kan k'o minɛ ni an bolo fila ye ani kan jantola kosɛbɛ. Ka bini kunu fo bi mɔgɔ tɛ taa.
Nyamanton
Jɛnɲa:
Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla
Kan: Bamanankan
Baarakɛwari:
Bakrunba sɔrɔ:
Su ko ya
Su ko ya kɛ cogo n'kurala sɛnɛfô jo tigiw fɛ.
Guimba, un tyran une époque
Bakrunba sɔrɔ:
Kɔnna ni:
Waati
Sinimanjata:
Bamakɔ
Bamakɔ dugu kolo kɛ togo na kilatogo
Bamakɔ sigi lɛ bɛ Niger ba kan,ni u bo wolɛ Joliba (« le fleuve du sang »). Bamakɔ dugu lamini lɛw do ni kulu dɛ yɛ.a boɲa kilibiyanfan fɛ ni kɔronyanfan fɛ yɛ 34km2.An bew yɔrɔ mi Bamakɔ dugu dew tiaya boyana codiuku barsa san 1884 Bamakɔ u ku yɛ ma kɛmɛ duru (2500prs),san 1908[2] a tara ma kɛmɛ seki, san 1945 ma wabiwɔrɔ ni wolofila, san 1960 ma ba kɛmɛ dew ku bɛ Bamakɔ, yɛrɛta kuma la ducodo dɔ dɛ ku fara Bamakɔ ka u kan diɛtɛminɛ nana yira ka fɔ kɔ Bamakɔ dugu dɛw bɛ ma 1 690 471,nga o diama tiaya nana ni fin kuta badɛw dɛ yɛ (ni nɔgɔ bo, la sira ko bola,a ni ji ko fɛnɛ). Bamakɔ ni Dakar ni Abidjan tiɛ kilo ba kɛlɛ (1 000)dɛ bɛ u tiɛ, an ni guinnee danfara tiɛ kilo kɛmɛ ni mugan, Bamakɔ yɛ farafina tilɛbiyanfan sikubɛyɔrɔ.
(ߒߞߏ)
ߒߞߏ
Table des caractères
ߊߟߎ߫ ߣߌ߫ ߖߐ߫ ߓߊߘߋ߲ߡߊ߫ ߓߘߍ ߟߎ߬ ߒߞߏ ߛߓߍߛߎ߲ ߞߊ߬ߙߊ߲߬ߓߊ߮ ߣߴߊ߬ ߝߐߓߊ߮ ߟߎ߬ ߸ ߒߠߋ ߦߋ߫ ߒߞߏ ߞߊߙߊ߲ߘߋ߲ ߠߎ߬ ߘߐ߫ ߝߕߌߣߍ߲ ߠߋ߬ ߘߌ߫ ، ߖߘߍ߬ߡߊ߬ߖߌ߰ߞߊ߲ ߠߴߏ߬ ߘߌ߫ ߓߊ߰ߘߌ߬ ؟
Vowels
{| border="1" cellpadding="3" style="border-collapse: collapse;text-align:center;"
{| class="wikitable"
Sia, le rêve du python
Jamana: Mali Fasojamana
Su ko ya
Ni ala na na ni a ka na yé ni djo son na ni sala a chou ko ya bé kɛ ni cogo la.
Waati
Sɛbenca:
Jɛnsenni:
Su ko ya
Ka bi a bɛ sa don mi na, tile fɛ o tile fɛ u ba bila djo bon ni na, chou ma na ko u ba labo ka balani fô yôrô la, don o don fa na u ba bougô tile fara chou kan adow yèrè sén bè kari walima a fari yôrô wèrè.Chou o chou u bé balani fô ni chou ni tôgô la fô ka ta sé tilé wolofila ma,u bé a yɛrɛ sigi balani fô kènè kan a tilé wolofila bè la.A tilé wolofila na don fitiri fɛ u bɛ taa ni a yé kaburu la ka taa a choun do,cè fara muso kan bè bé taa,u taa tô la bé don ba dé kè fô kaburu la.Ka sôrô tôw fè muso ma tè ka taa kaburu la.Ni chou do na ka ban u bé don ba kè a kaburu kan ka sôrô ka na so.
Ali Farka Ture
Ali Ibrahim "Farka" Ture (ɔkutɔburu tile 31, san 1939 - marisi tile 6, san 2006) tun ye Mali dɔnkilidala ani gitarifɔla ba ye. Ali Farka Ture tun ye Afiriki dɔnkilidala lakodonnen baw dɔ ye duniya kɔnɔ. A ka fɔlisen be jate sirakunben ye ladala fɔli ani Saheli Ameriki fɔlisen n'o tɔgɔ "bluz". Dow ka fola, Ameriki bluz fɔlisen bɔra Farafinna ladala fɔlisenw na. O sebennen do Martin Scoresese ka gafe kɔnɔ "Bluz si". Saradali la, Ali tun bɛ jɔyɔrɔ biwolonwula ni wɔɔrɔnan (76nan) la Rolling Stone ka waati bɛɛ Gitarifɔlaba 100 jɔjan kɔnɔ.
Ɲɛnamayalakali
A bangera san 1939 Kanaw dugu la Joliba da la, Gurma Rarus mara la Mali kɔrɔntlebi Tumutu mara la. A ka dumɔgɔw sɔrɔla ka taa Ɲafunke masurunya dugu la, a tuma a tun ye denmisɛn ye. A bamuso den tannan tun do min sera ka denmisɛnya tɛmɛ. "Ne denkundi tɔgɔ ye Ali Ibrahim ye, nka, lada don Farafinna ka tɔgɔ kabakoma da denw la den saya juguya kɔsɔn". Nin ye Ali yɛrɛ ka kuma ye a ka ɲɛnamaya kan World Circuit Records gafe kɔnɔ. Farka kɔrɔ Fali min ye daba lakodonnen ye a ka muɲu ani banbaciya sabula. Nbe fin kelen cɛya aw ma, ne ye fali ye yɛlɛn tɛ kɛ min kan! A bɔkolo ye kɛlɛmansa kɔrɔ ye n'o be wele arima, minnu ka suru kosɛbɛ Kɔrɔbɔrɔw ani Fulaw la Mali saheliyan fɛ.
Kamasɔrɔ Afiriki bluzfɔla fɔlɔ min tɔgɔ ye kɔw baw tigɛ, a tun be fɔ Ture ma ko "Farafinna John Lee Hooker". Ali ye dɔnkili da kɔrɔbɔrɔkan, tamasɛkikan, fulakan ani bamanankan na a ka albɔmu kɔnɔ min bɛ wele Ali Farka Ture min kɛra sabu ye k'a lakodon duniya fantanani fɔli ni dɔnkili bunakun kan. Ali Farka Ture ye Afel Bokum karamɔgɔ ye. Ali Farka ka dɔnkili dɔw labaara duniya kunnafoni ani laseli cakɛdabaw fɛ.
Norwij
Norwij nara jɔyɔrɔ fɔlɔ la jmana bɛɛ cɛla a kɛɲɛ hadamaden Yiriwa ma kat201 2006, san 2008 a nara jɔrɔ flanan la [[Aisland] kfɛ.
Gana
Ka kɔn marakɛ wati ɲɛ, Gana tun sigilen mansamara caman fɛ, Ga-adangbe b’o la kɔrɔnfɛ dankan kan, gerekan Mansamara ani fanga fitini wɛrɛw jidala ani gerekan. Jago ni Eropa yiriwara donɲwana kɔfɛ ni Portigisiw ye tandurunan kɛmɛda kɔnɔ. O kɔ Britishiw y’uka mara sigi Sanu Dankan na san 1874.
Bamakɔ
Koniɛnɛbɔyɔrɔ
Bamakɔ dugu kila lɛ do ni sigida wɔrɔ dɛ yɛ,wa u kɛlɛ-kɛlɛ là bɛ na ka maire ni o lu tɔgɔ
Miniankakan
Miɲankakan ye Miɲankaw ka kan ye. A bɛ fɔ Mali la ani Burkina Faso ani Côte d'Ivoire ka Bɛn Miɲankaw sigiyɔrɔw ma.
Yeelen
Sinimanjata:
Waati
Blasugula don:
Mali
Mali, madɔnnen Mali ka Fasojamana (Franse: République du Mali) ye dugudasɔgɔlen manto ye Tlebi Farafina. Mali ye jamana ba woloflanan ye Farafina kɔnɔ, a bɛ danbɔ ni Aljeri ye saheli fɛ, Nijer kɔrɔn fɛ, Burkina Faso ani Cote d'Ivoire worodugu fɛ, Gine worodugu-tlebi, ani Senegal ni Moritani tlebi fɛ. Mali kuluw bɛɛ lajamjan ye Hɔnbori Tondo min janya bɛ se bamɛtrɛ/kilomɛtrɛ(1155bm). K'a to France ka mara kɔnɔ, a tun bɛ wele Franse Sudan a tɔgɔ narakɛ Mali, yɛrɛta kɔ kabɔ tubabu bolo (san 1960). Mali faaba ye Bamakɔ. Maliden caya jatelen mɔgɔ (18.690.000 ) kase Juyekalo san 2017. (Tayɔrɔ CIA The World Factbook Mali).
Bamakɔ
Koniɛnɛbɔyɔrɔ
Bamakɔ dictrict dɔrɔn mara bɛ maire baw dɔ dɛ bolo ni conseillers ka niɔgɔfaraniɔga sɛ fɛ u diɛra ka sigi ni o tɔgɔ, Adama Sangaré Bamakɔ dictrict maire a sigira juillet kalo kɔnɔtɔ san deus mille sept, yɛ Moussa Badoulaye Traoré dɛ diɔyɔrɔta o fatu lɛ juin kalo kila wɔrɔna san deus mille sept.
Finzan
Kɔnna ni:
Su ko ya
Nbé aw bila yan ni tu bé né fɛ ka fô aw yé.
Yeelen
Sɛbenca:
Kulibali
Kulibali (tubabukan: Coulibaly) ye Mali jamu do ye ni gafe ye kono an bɛ na kuma a na coco kan ani a korɔ kan. N'ga tariku bɛ kuma kulubali na coco fila kan. Ni kuma mɛna kɔsɛbɛ, baden ma fila sera badala u tun bɛ fɛ ka batigɛ n'ga kulu tun tɛ yɛ ku lase ba kɔfɛ. U diora ka mɛ wa u tun kamana gana, tumani dɔron jɛgɛba dô bɔra ku la tɛmɛ n'ga yani a ku se ba kofɛ a ye nyini badenw fila ni nu fè: « aw ye lahiru ta n'gne fô ka ta aw sa a ni bɔna si ta na ne soko dun». U bè na o ka wa jɛgɛba ye ba tigɛ ni u ye. Ola u jamu kɛra kulun-bali. Okôrô ko kulun tagna ma se kuw ka batiguè bali. Ni yé kulibali na coco dô wèrè yé.
N'Ko
N'Ko (ߒߞߏ) ye sebenin kura ye, min sindira 1949 na fode Solomana Kante bolo kodowari benzerivil, walasa a be Manden kanw seben, a y'a tgoda Manden mansasiw kan togo la, a tun be fo min ma ko N'ko.
Kulibali
A na coco filan anw bè na kuma ɔ kan. Ni fènè tun mana kosèbè masa kè dô tun bè bamana dugubala denkè wôrô tun bè a bolo ni u bè togô tun ko bua, Masadian de tungne a bè la kôrobale ye. A dôguèw tun bè sow ni marifaw ta sôgô ma ô sôgô ka taga kunkola ka sègui n'ga Masadian tun tè son ô ma, a ni a tun tè foyi sunôkô dôron tè. Dondô masakè ye a denw wele ku ladi ani ku fô u ka kugo tagala n'ga Masadia dogoya ko sè ka da a ka ko kè taw kan. Masadia na ni dimi ka a fa ka du bila ka ta kuluba dôla. A kèra dôsoba yé a ni tiè fâri fô ka na kulu bli môgɔ yèrèw la ani dôsow la. Ôla môgô ye a wéle kulibali.
Finzan
Nɔdonna ni:
Kiri Kara Watita
Kɔnna ni:
Ali Farka Ture
Ɲɛnamayalakali
San 2004, Ture kɛra Ɲafunke mɛri ye. A ye a-yere ka nafolo don Ɲafunke sira baara la, ka wuluwulu dingɛw sen ani ka yeelen don Ɲafunke dugu kɔnɔ.
Miniankakan
Miɲankakan sɛbɛndenw labɛnna, a ni Bamanakan sɛbɛdenw ma jan ɲɔgɔn na. Sisan gafe damadɔnin bɛ sɔrɔ Miɲankakan na. Gafe belebele min fɔlɔ dlara Miɲankakan na o kɛra Marka ka kitabu ye o min ye Bible fan dɔ ye. Bible tla flanan Layidu kura kɔni de ye Miɲankakan na gafe bɛ la belebele ye fɔlɔ.
Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla
Kɔnna ni:
Yeelen
Jɛnsenni:
Yesu Lakika Egilisi
"Yesu Lakika Egilisi" (Véritable Jésus Eglise / Yésu ka Églizi yèrè yèrè) ye eglisi ye min sigira senkan Beijing Chinuwa jamana la san 1917. chinekaw ka Protɛsitant jɛkulu bolo fara dɔ don min jusigira san 1900. Nin Eglisi y'a jira ko u ka jɛ be ta mɔgɔ milion kelen ni tilan la (milion 1,5). Eglisi bɛ da Pentecotisitiw (NiSenutigiw) ka miriya la Ni Senu ka nilifenw ko la. Danaya fɔlen kuma sen tan :
Bamakɔ
tatogo a ni fasɔrɔsira
Nɛgɛ sira mi bɛ bɔ bamkɔ ka tah Dakar a tɛmɛ sira yɛ Kati, Négala, Kita et Kayes.
Nyamanton
Jamana: Mali Fasojamana
Misirikɔrɔ
Sikaso mara la dugu dɔ bé kilomɛtɛrɛ tan ni saba nɔgɔna ni a tɔgɔ yé ko misirikɔrɔ. Ni dugu ni na kulu dô tu bèyi. Ni kulu tu bɛ mako caman gnein dugula mɔgɔw yé fɔ ka taa sé mɔgɔ wɛrɛw ma. Silama baw tu bé taa kaluwa do yé fɔ tuma jan. A dɔw tu bé sé ka san yèrè kè ni kulu wo ni la. Soman baw fana tu bé taa u ka soniw la ni yôrô kelen ni la, barsa ni yôrô tu tilalen bè so fila la.Silama ka yôrô tu bé san fè,soman ka yôrô tu bè duguma. mɔgɔw tu bé taa u ka dafalen taa yé. Ni tu yé dafalen taa, i bé sé ka fô kulu mé na n'sara i la ni gnina sènè djala n'la ni yé moto kelen sôrô mé na saga, baa, misi, chè walima fen wèrè di i ma kô ségi yé (saraka). A kôw caman tu bé gnein sɔrɔ. Ni kongɔ tu yé i sôrô, i tu bé sé ka dumuni sɔrɔ ka sɔrɔ i ma dɔ mɔgɔ mi na na a bila.
Antropoloji
Antropologie ye donni yé mi bɛ tali kɛ adamadéya kan. A bɛ adamadé kalan a fan bɛ ladjɛléfɛ. Djɛkulubola, sigiyorobola, kɛtiokoyabola, kokètiokoyaw ani takabolo. Ale kalanbolo sinsinibɛ mokow kɛtiokoyala jɛkulukono, jɛkulu minu tɛ jekulu baw ye. Etnologie oye ka siyaw kalani ye, anthropologie oye ka adamadé yɛrɛde kalan, kalancokobɛladjɛla.
Kiri Kara Watita
Nɔdonna ni:
Kati
Kati ye Mali ka dugu ye. A ane Bamako cɛ kilometiri 15. Dugumogo be taa 114.983(san 2009) jon yooro. Kati bi sòro mara filana la (Kulikoro ka mara).
Taafé Fanga
Bakrunba sɔrɔ:
N'Ko
sebenin kura nin ye sebeden 27 de ye, sebeden kumala 7, bobo 19, tedo kelen, olu de togo ko N'ko sebesun. ߒߞߏ ߦߋ߬ ߛߓߍߘߋ߲
Bamakɔ
tatogo a ni fasɔrɔsira
Sira dɔ bɛw ka bɔ koulikɔrɔ ka Kati, Kolokani, Ségou, Sikasso.A ni pankuru yɔrɔ dɔ bɛ Bamako-Sénou kilo tan ni duru dɛ bɛ Bamakɔ ni dugu ba tiɛ,samuya mɔgɔ bɛ bɔ Koulikoro fo Mopti et Gao. Wa tatogo famba bɛ kɛ baw walima siraba fɛ mini Bamakɔ tugu mali dugu baw tɔ u là.Wa taxi-brousse nafa ka bo o yɔrɔ nunu dɛ là. Bamakɔ sigi lɛ bɛ baw bɛ niger ba dɛ kan (fleuve Niger).Pont fila dɛ bɛw Bamakɔ dugu tugu niɔgɔna ni o pont tɔgɔ pont dɛs Martyrs a ni pont roi Fahd d'Arabie séoudite.pony dɛs martyrs tɔgɔ da lɛw do mɔgɔ munu sara san millɛ neuf cɛnt quatrɛ vingt douz là. pont roi Fahd d'Arabie séoudite ka u roi dɔw dɛ law. Nga pont dɔ gilan labin sigilɛw do ni o bi na kɛ sotuba. Sɛnɛ dan lɛ dɔ,ji là sɛnɛ dɔrɔ dɛ ma, jegeminɛ ni bagan mara taniɛ lɛ do kodiuku Bamakɔ kɔnɔna fan kila bɛ yɛ fin gila yɔrɔ a ni Mali ko niɛnɛbɔyɔrɔ dɛ yɛ Bamakɔ bara fanba bɛ niɛsilɛ bɛ bololabarakɛ a ni diago wa dugu barakɛyɔrɔ bɛ niɛmɔgɔso bɛ alew dɛ kɔnɔ Cukan ko fɛnɛ niɛnɛbɔyɔrɔ lɛ do Énergie du Mali alani u baraji mi bɛ Sélingué, manantali, balɛmɛ, sotuba a ni centrale electric mi dar-salam.Ji kila li bamakɔ ni kati kɛlɛ do ni pompɛ dɛ yɛ niger baw kan.Kilɛ kɔnɔ là na metre cube 135 000 m³ bara nga o ka dɔkɔ barsa bamakɔ ka bɛ tɛ ji sɔrɔ. O là mɔgɔ mago bɛ ji 152 000 m³ kilɛma fɛ. Mɔgɔ munu bɛ kulu sanfɛ ji tigɛ ka tian o lu yɔrɔ kumabɛ, nga station de pompage dɔ kaga kɛ diɔ san 2009. Bamakɔ dɔkɔtɔrɔso baw mi bɛ kati nu ba wɛlɛ point G diɔra san 1906 ni 1913 bonai yɛ hectare mugan ni duru yɛ. Sordaci u ka dɔkɔtɔrɔso dɛ ku do ya ni yɛrɛta kuma.
Misirikɔrɔ
Ni tu yé misi guèna fila dô yé mi yé ni lada ni cein. A misi guèn tô kongô yé a mina ka to ni kulu ni kɛrɛfɛ a yé dumuni ko fô a bé bali mina a yé tasa sigilen yé a falen bɛ dumuni na. A yé dumuni kɛ ka kɔnɔ fa a ma son ka taa ka fɔ a lé ka dumuni tasa tabaga yé. Sɔni sé la muso dô na na dumuni mina taa a yé a djagoya fô a lé ka kuma a fè,ni muso ma son ka kuma a fɛ a taa la (ni muso tu yé jina muso yé). Jina muso ni taalen kɔ fɔnɔ ban bali juna fila kɛ kan o la a ma sé ka kisi a sala. Ka bi ni don kulu ni ladaw bɛ cein na. Dumuni té sɔrɔ yé bilen ka dun. O dé kaman mɔgɔkɔrɔbaw ba fɔ ko ko nyɛnyini ba manyi.
Bamakɔ
barakɛniɔkɔ
Bamakɔ dugu ni dugu ba tiama dɛ bɛ barakɛ niɔgɔfɛ :
Antropoloji
Takabolo caman bɛ antropologila, minu nafakabo kosɛbɛ oluye sociologikalanso mi bɛ fransikawfɛ ye (Emile Durkheim, Marcel Mauss, Claude Levi-Strauss), anthropologie mibɛ jɛkukuwkan Anglew fɛ ye (J.G. Frazer), Bronislaw Malinoski, A.R. Radcliffe-Brown, E.E. Evans-Pritchard, a ni anthropologie mibɛ kokɛtiokoyawkan Amerikawfɛ ye (L.H. Morgan, Franz Boas, Marvin Harris, Clifford Geertz).
Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla
Nɔdonna ni:
Mali
Lakafolen mara shegin na, Mali ka saheli dan taalen Sahara cɛma, tumamin jamanaden fanba sigilen dugu woroduguyafan, ba fla cɛla, Joliba ani ramata jakite. Jamana sɔrɔko jɔlan koloma ye sɛnɛ, beganmara(Baganmara ani mɔni. Mali dugujukɔrɔ nafolo ye sanu, uranium, kɔgɔ o na ɲwannaw. Mali jatelen mantow lafanta dɔ ye dunia kɔnɔ·
N'Ko
kono, masere 9 be yenfe, min be kanmayeleman nu jira sebeden kumalaw fe, a be fo olu ma de ko kanmasere.
Bamakɔ
Monumentsa ni yɔrɔ
Bamakɛ yɛ Mali capitale politique a ni ko niɛbɔyɔrɔ, o ko niɛnɛbɔyɔrɔ kila bɛwɛ bɛ quartier du fleuve de là, nga an ga fangatigi yɛrɛ ka fanga ko niɛnɛbɔyɔrɔ bɛ kɛ kuluba. yɛ fangaboda diɔra san mille neuf cent huit o kuma là. Malidɛw u ba wɛlɛ fanga kulu. Mali musɛɛ national diɔra san mille neuf cent soixante neuf, diɔlikɛla munu yɛ a diɔ o lu tɔgɔ yɛ Jean-Loup Pivin et Pascal Martin Saint-Léon,u yɛ diɔ ni bɔgɔ dɛ yɛ a kuma là ina fɔ ladala ko an ka mɔgɔ ku bɛ so diɔ togo muna. Bamakɔ sugu bɛ dugu tiamansɛ dɛ la, a diɔra kan to nansara u ka mara kɔnɔ nga san mille neuf cent quatre vingt trais a diɛnina ,nga kilala ka diɔ. Medine sugu fɛnɛ bɛ. Bololabarakɛlà u ka yɔro, diɔra san mille neuf san tante trois a tugulɛw bɛ Bamakɔ misiriba là fin nafama badɛw dɛ bɛ yɛlɛma yɔrɔ y-na i na fɔ jiri(bois), sanu (or), mɛgɛ (fer), zira (cuivre...etc)
N'Ko
N'Ko (ߒߞߏ) san 1949 la, Solomana Kantɛ Jinɛka ye sɛbɛnin dɔ sindi kɔdiwari, k'a tɔgɔda ko N'Ko (ߒߞߏ), a sɛbɛsun ye sɛbɛden 27, kumala 7 ni bobo 18 ni tedɔ 1, a ye sira sɔrɔ ka kan masere cogoya 4 dila, ka kannadiyalan fara u kan, ani u lajanɲanin, a se ra o sira fɛ ka farafin kan kuma bɛɛ sɛbɛn nin ɲagamin tɛ a la. Dofɛrɛtɛda UNICOD ye N'ko bil'a ka jate la k'a sɛbɛden bɛɛ sɔ ni fɛrɛtɛ do ye 2005 la, Microsof na na N'ko bil'a ka Windows7 la k'a bila dunia sugufew la octobru kalo tile 22/2009, walasa o bɛ dɛmɛnin kɛ n'ko fana ye sɔrɔ Wikinpediya baaraw l'a sɛbɛnin kɛbagaw ye, i n'afo kɔge nin: sidigen nin.
Nyamanton
Kan: Bamanankan
Uetersen
Uetersen (ˈyːtɐzən) ye Alimaɲi ka dugu ye. A ane Hamburg cɛ kilometiri 30. Dugumogo be taa 17.800 jon yooro. Uetersen bi sòro mara filana la Schleswig-Holstein.
Taafé Fanga
Nɔdonna ni:
Waati
Jɛnɲa:
Mali
Mali kɔnɔ duguw ba
Bamakɔ
Lada là niɛnadiɛ
Bamakɔ yɛ niɛnajɛ yɔrɔ ba bɛ dugu kɔnɔ i na fɔ a kɔ kan togo mina. I na fɔ san o san farafina diata là bɛ niɔgɔyɛ ba munu kɛ a ni Festival international de percussion de Bamakɔ a ni Le Festival des réalitéso bɛ décembre. Adama Traoré dɛ yɛ o festival nunu niɛsigi sɛw kan metteur en scène do, karamɔgɔ do art dramatique là Institut national des Arts de Bamako.Wa a ko niɛnɛbɔlɛ do allani Acte Sept sababu là.
Farikolo bɔniɔgɔna
Farikolo bɔniɔgɔna yɔrɔ tiama dɛ bɛ diɔra Mali kɔnɔ i na fɔ stade Mamadou Konaté, stade omnisports Modibo Keïta, stade Ouenzzin Coulibaly, stade du 26 mars. O Farikolo bɔniɔgɔnayɔrɔ bɛ sɛ ka kɛ farafina dolatan yɔrɔ. A club ba munu bɛ bamakɔ kɔnɔ o lu tɔgɔ Stade Malien, Djoliba AC a ni Centre Salif Keita.
Dinɛ
Bamakɔ 90 % yɛ silamɛ yɛ. Wa Bamakɔ madɛrsa ni a ka misiri ka caa kojugu.
N'Ko
N'Ko Sebedenw
N'Ko sebesun sebenin be bo bolokininyanfan de de ka taga numanyafan, a sebeden be se ka tugun gnogon na, a be se ka tike fana, o bee kakan..
Nyamanton
Baarakɛwari:
Ali Farka Ture
Ɲɛnamayalakali
Sɛtanburu san 2005, a ni Tumani Jabate ye albɔmu bɔ min tɔgɔ "Kalo dusu kɔnɔ" o sabula u ye Grammy Award filanan sɔrɔ. A ka albɔmu "Kungo" bɔra a fatulen kɔ san 2006 min kɛra Erɔpu san 2006 Albɔmu ye (World Music Chart Europe). Kɔsan in na, Ali Farka tara BBC Radio fɛ san 2007 jansa la.
Mali
Tariku
Tubabu ka nani san 1880 Mali dona u ka maara kɔnɔ ni u ba fɔ am ko(colonie française) ni u ba wɛlɛ o kuma la Soudan français. Avril kalo kilɛ mani la San 1959 sɛnɛgal ni Soudan français bɛ na jɛ ka fanga dɔ sigi nu bi no tɔgɔda ko Fédération du Mali ni o bɛ kɛ sababu yɛ ka hɛrɛta di senegal ma juin kalo mugan la san 1960. Kalo fila o kofɛ senegal bɛ bɔra Fédération du Mali.Septrembre kalo mugan mni fila san 1960 Mali ye a ka yɛrɛta soro ni neimɔgɔ modibo keita ye.ni janfa(coup d'État)ni o kɛ baga bɛ a yɛrɛ ca kɛlɛkeden ye,ni olu ka niɛmɔgɔ tɔgɔ generales moussa traoré,ni o be na naw ka fangan *jakuya ye (dictature).Gɛnɛralɛ amadou toumni toure bɛ na moussa na ka fanga mɔgɔ minɛ, ka san kɛlɛ fanga la ka sɔrɔ ka fanga kɛ bɛjɛfanga niogadan mi nana bɔ o la o fanganiɛgɔda san 1992 fama mi nana bɔ o la tɔgɔ 'Alpha Oumar Konaré. Alpha Oumar Konaré nana san 1992 ka san duru kɛ o kɔfɛ ka san duru wɛrɛ kɛ ka sɔrɔ ka bila san 2002 o kɔfɛ Gɛnɛralɛ amadou toumni toure nana fanga kura kɛ san 2002 ka ta bila san 2007 ni mandat cura daminɛ san 2007 en bɛo mandant dɛ cɔnɔ a li bi
Yeelen
Blasugula don:
Nyamanton
Nɔdonna ni:
Mali
Dugukolodon
Mali jamana boɲa ye 1.231.238 Bm2 (bamɛtri kɛnɛ) a ka bon nin a lamunu jamanaw ye n'a bɔra Nijer ani Aljeri la. Mali sigilen Tlebi Afrika cɛma.Wa baw fila dɛ bɛ a tigɛ senegal baw a ni niger baw.olu bɛ bu suw ta guinee futa dialon kɔnɔ Mali dugu mu mabɔ lɛ do bamakɔ la fadɔ fɛ mɔgɔ bikɔnɔtɔ(90)yé kilɛmêtrɛ carrɛ fila kɔnɔ,Wa i bɛ sɛ ka dū duru yɛ kilɛmêtrɛ carrɛ fila kɔnɔ sahara kènèka.Dafara bɛ Mali ni dugu mu tè yɛ Mauritanie, l'Algérie, ni Niger, ni Burkina Faso la Côte d'Ivoire,ni la Guinée a ni Sénégal. Ni Bamakɔ bɔrayɛ Mali dugu baw tɔ ye Kayes, Segu, Mɔti, Sikaso, Kulikoro, Kidal, Gao, Tumutu.
Ali Farka Ture
Ɲɛnamayalakali
Marisi tile 7, san 2006, Mali sekonidɔnko Minisiriso ye Ali Farka Ture sanka laci k'a to san biwɔɔrɔ ni wɔɔrɔ (66) Bamakɔ, ka sabukɛ kolo kelebe bana ye. A ye sutura Ɲafunke.
Waati
Kan: Bamanankan
Mali
Dugu kilatogo
Mali kila lɛ dɔ̀ ni faaba cɛki dɛyɛ a ni Bamokɔ.Ni u tɔgɔ yɛ faaba sa ba bɛ kɛnɛka Gao, Kidal, Tombouctou o lu yɛ Mali sigi yɔrɔma saba dɛ yɛ, Mali woroduguyanfan kila nɛ dɔ Kayes, Koulikoro, Mopti, Ségou ni Sikasso tɛ̀ a ni Bamakɔ. Décentralisation yɛ fin nafama ba dɛ yɛ,barsa a niɛci nɛ bɛ ka faso baara fanba bɛ kɛ dugu dɛn kɛrɛfɛ. Mali kɔnɔ commune kɛmɛ wolofila (703 commune) ni saba dɛ bɛ ni o fanba bɛ kɛra san 1996 là
Ali Farka Ture
Dɔnkilibɔlen
1976 – Ali Ture Farka
Mali
Nafasɔrɔsira
Mali yɛ dugu mi bɛ tanɛ sira kan,ni 65% yɛ bɛ yɛ kungokolon ye. A diago fanba bɛ kɛ badayanfa fɛ niger ba kan. Ni yɛ mali kila a 10%ye bagangena yɛ 90% yɛ sɛnɛkɛla ni momikɛla.Wa a ka dugu dɛn kila fanba bɛ tuga fɛ wa nafa ba dɛ bɛ Mali kɔnɔ.Mali dugu siri lɛ ba dɛ dɔ kɔfɛ dɛmɛ là, wa a fanga ka fɛgɛ kojugu dunia kɔnɔ fɛrɛ ba là(a bɛ cɔti mi fɛrɛ wari fanga ka dɔkɔ nga Mali bɛ o dɛ exportɛ ka tɛmɛ a ka sɛnɛkɛ fin bɛ kan).San 1997 gouvernement yɛ diɛkulu dɔ sigi sɛ kan ko FMI ka mɔgɔ mi nu ka bara bɛ nɛ do dɛmɛ là. Nga Mali gouvernement da lɛ dɔ a la ko mali bɛ na kɛ sanu fɛrɛ la ba dɛ yɛ farafina kɔnɔ, an bɛ yɔrɔ mi na bi a yɛ farafina kɔnɔ dugu filana dɛ yɛ mi ka sanu fɛrɛ bɔ ni ka fɛrɛ li ka tia, A bɛ sanu coton a ni bakan fɛrɛ dɛ ka tia kɔ kan.a fin yɛlɛma bali fɛrɛ ta dugu kɔnɔla la tɛ tɛmɛ 380 dollars san 2005 là (World Development Indicators (WDI) database diatɛ bɔ lɛ fɛ ). Mali bɛ an ka farafina banque ba diɛkulu ba y kɔnɔ ni u ba fɔ a ma ko Union économique et monétaire ouest-africaine (UEMOA). Americain ka diɛkulu dɔ nu bafɔ a ma ko CIA World Factbook yɛ a yira ko dugu ka taniɛ fanba bɛ kan ka niɛnini dugu misinnu, ko sɛkɛla munu ka bara niɛcinɛ nɛ do coton ma kɔ coton da digina san 2005. Si san an ka sɛkɛla u bɛ sɛnɛkɛ nafa dɔkɔyara. La fɛrɛ fin sonko dɔyara fo u ka juru nana tiaya fo dugu ko mi niecine do cory ko ma ni o tɔgɔ CMDT (Compagnie malienne du développement des textiles)ku bɛ cory kilo san mugan ni wɔrɔ(160)f-cfa dɔ ku bɛ o cory kɛlɛ fɛre mugan ni kɔnɔtɔ (190)f-cfa wa u ku bɛ ka u sɛnɛkɛla u dɛmɛ,Americain kun bɛ ka u cory sugu faga,wa Mali kun dɛsɛ lɛ dɔ ka yɛrɛbɔ a ku bɛ ka sira nimi a sɛ a si ma niɛsɔrɔ.Ka fara cory kan, Mali bɛ mangoro tone ba kɛmɛ fila (200 000 tonnes) dɛ sɛnɛ ni tone ba saba dɔrɔ dɛ bɛ fɛrɛ dugu kɔ kan (3 000 tonnes).A yɛ ni niɔgɔ ka dɔkɔ farafina dugu mu bɛ bagan fɛrɛ kɔ kan
Kati
Kɛnyɛrɛnyɛ dɔrotɔroso ani fangaka dɔrotɔroso bɛ Kati. Kati marala kalan sankɔrɔtan bɛ, nazarakalan ani arabukalan oni balukukalan.
Sia, le rêve du python
Kan: Bamanankan
Kati
Oni nazara la kaw bɛ ka so jɔ Kati sigibawnyɛ. O so kun yɛ baara dɛgɛɛ o ni nyogo la famuya bɛ Kati dugu kɔnɔ.
Zana
Zana (proverb anglεkan na) ni dɔw K'a ma ntalen, ye kuma jagocogo ɲuman dɔ ye. A bε kuma Koron k'a Surunya n'a ma Se kuma caman fɔli ma. Nin fasiri in kɔnɔ, an bε na Kuma zana kan fɔ ka Don a wo misεnninw kɔnɔ aw ye. An bε Tla ka zanasεrε dɔ D'aw ma.
Ali Farka Ture
Dɔnkilibɔlen
1976 – Kɛrɛnkɛrɛnnen: "Mali ka Sanfilaɲɛnajɛ" (Spécial: "Biennale du Mali")
Sia, le rêve du python
Baarakɛwari:
Ali Farka Ture
Dɔnkilibɔlen
1979 – Ali Ture Farka
1980 – Ali Ture min tɔgɔ Farka (Ali Touré dit Farka)
1984 – Dɔrɔgu (La Drogue)
Waati
Baarakɛwari:
Mali
taniɛ san mugan ni duru
An ka diamana niɛnɔgɔ yɛ a yira ko fosa dew ka bugu san 2006, yɛ yira ka fɔ ko dugu dɛw diamana sikida tiɛni dugu kɔnɔ o kɔson diamana yɛ sira dɔ ta ni yɛ dugu dew ka lafia sɔrɔ ni koii na.A yɛ a nini jamana dew fɛ u ka ji ko matarafa, u ka kuko matarafa, ni baga, ni an ka kungokolonba kɛlɛ.Mali niɛnɔgɔ yɛ a nini a ka dugu dew fɛ u ka diɛ ka taniɛ nienini siria bolo dɔ kan.
Kati
Yiriden nafamaw yiriwalɛn don Kati dugu kɔnɔ. Sibiridonya dɛbɛ Kati suguba ani baganw sugu yɛ.
Zana
Kan ni Yiriwa tɔndenw (Л Ŋ Ɔ Ɛ  ε ɔ ɲ ŋ ʃ)
Waati
Bakrunba sɔrɔ:
Mali
Hakɛ
Mali bɛ ma hakɛ million tan ni fila ni ma baw kɛmɛ saba dɛ la ni muso ni dɛw yɛ o 50.5%.Diakoin bɛ mali u la yɛ sira fin barsa u bɛ diamana den (13.3% la san 2006).6
Waati
Kɔnna ni:
Mali
Hakɛ
Mɔgɔ hakɛ mi bɛ san kɔnɔ ka tia dɛmɛcɛniyanfan munu tɛ san kɛlɛn bɔ
Kati
Kati sigilen nɛgɛsira dala. Nɛgɛsira dala min bɛ Bamako-Kayes-Dakar ani Bamako-Kolokani ani Kati-Negela-Kita cɛla.
Mali
Dambɛ
Mali sɛra k'a ka dambe mara an'a ko kɛcogo kabini lawalɛ.Ala ni an ka jeliw sababu (griots) munu yu kabara kɛ fo kan an ka lada lakilɛ, en jeli kɔrɔba mi ku bɛ san 1994 fo 2003. An ka sɛbɛnikɛla ba u la an bɛ sɛ ka Amadou Hampâté Bâ fɔ. Wa an dia bɔla u la an sɛ kaParmi dunai kɔnɔ bɛ sɛ ka Cheick Oumar Sissoko et Souleymane Cissé. An ka dɔkilibala munu, ku bɛ fɔli kɛ ni kora yɛ bɛ ka dɔ fara an ka dɔnia kan barsa a bɛ o lu ka fɔlisɛ dɛ kan alibi.O fɔli kɛ dɔ mɔdew ni u dew ni olu yɛ u kilɛ ina fɔ Ali Farka Touré, Boubacar Traoré ni Toumani Diabaté ni Salif Keïta
Kati
Kati sigibaw caman ye silamaw ye. Oni kɛrɛcɛ isakadiinɛ mɔgɔ. Kati dugumɔgɔw bɛ kunma bamanankan na. Kati ani Bamako ka bamanankan kelen kelen.
Mali
Dambɛ
Ɲɛnajɛ dɔ ( yɛlɛma kɛra Aly Badara DIANCOUMBA fɛ)
Kati
Kati dugumogow caman ye nako sɛnɛla ani baganw mara la ani monikɛlaw oni jagokɛlaw oni fangabarakɛlaw oni bololabarakɛlaw.
Mali
Dambɛ
Do dɔ fɛnɛ bara tɛ kɛ munu la ni o yɛ : sɛlifitini (fin du Ramadan), sɛliba (commémoration du sacrifice d'Abraham), Maouloud (naissance du prophète), Tamkharit (nouvel an musulman)
Kati
Kati ka dugutigi ye Yoro Uologem ye.
Mali
Kanw
Ala ni nansara colonisation o sababu an ka baara bɛɛ be kɛ ni nansara kan ye. nga dugu denw bɛɛ bɛ Bamanan kan de fɔ nga kanw wɛrɛ be n'o ye Filakan (peul), sénoufo, Marakakan (soninké), surakakan (tamasheq),Korobɔrɔkan songhaï, Dɔkɔnɔkan (dogon), khassonké a ni a tɔ bɛ), kan nunu bɛɛ bɛ sɛbɛn ni latin sɛbɛnin ni de ye, nga u dɔ be sɛbɛn nin (N'Ko) sɛbɛnnin ye, o min dilanin bɛ kan fɔnɛtigima kammaseremaw sɛbɛn kama, i n'afɔ (Madenkan) a bɛ fo min ma Manden jamanɛw kɔduguyanfan fɛ ko (Bamanankan) a n'a woroduguyanfan fɛ ko (Maninkakan), a n'a tilebɔyanfan fɛ ko (Jurakan), a n'a tilebeyanfan fɛ ko (Mandingokan), tɔgɔ 4 nunu le bɛ a fo u ka kuma daminɛ la ko ( N'ko .. , n'go..) ka ban k'a ka kuma daminɛ sa.
Waati
Nɔdonna ni:
Ali Farka Ture
Dɔnkilibɔlen
1988 – Sidi Guro
Mali
DINE
Mali kono, Silamen ye jamanaden den 90%, Kretienw ye 5%, a to 5% yeBolibatolaw ye, a ka gɛlɛ i ka misiri yɛ dugu misɛnin nà nga fɔlɔla laba bɛ lakilɛ alibi i na fɔ boliso. Kita bɛ yɛ Mali Kretien Katolik ka alladɛly yɔrɔ dɔ yɛ a bɛ Kayes region ni u kɛlɛ do ka u kaw Notre Dame.
Yeelen
Jɛnɲa:
Mali
Siya
Mali dugu dɛw u kila lɛ do ni sia tiama dɛ yɛ:keneka (nord)Maures,ni Kountas,ni souraka u bɛ, o lu yɛ dugu dew 10 % u ka bara ladala, bɛ gomme arabique dɛ diago a ni bagan mara o lu nafa sɔrɔ sira bɛ yɛ o dɛ. Mali woroduguyanfan fɛ Bambanan (28%)u lu ka tia na sia bɛ,kɛrɛ kana Bamakɔ yanfan fɛ Manikaw nu u sɔmɔkɔ Sonekew u bɛ na a ni Fulaw ni Senufow, ni Bwa, Bozow, ni Dogɔnɔw ani Songoi.
Yeelen
Kan: Bamanankan
Baarakɛwari:
Bakrunba sɔrɔ:
Ali Farka Ture
Dɔnkilibɔlen
1990 – Joliba (The River)
Yeelen
Kɔnna ni:
Nɔdonna ni:
Ali Farka Ture
Dɔnkilibɔlen
1993 – Surundu (The Source)
Sia, le rêve du python
Bakrunba sɔrɔ:
Kɔnna ni:
Nɔdonna ni:
Ali Farka Ture
Dɔnkilibɔlen
1994 – Talking Timbuktu
1996 – Arajo Mali (Radio Mali)
N'Ko (ߒߞߏ)
Manden fodobakan sebesun sindi da 1949 le la benjervili kodowari jamae la, Jineka do bolo min too ko Sulemana Kante, a tun donnin do ka koro ko kan o fobaa too siyayanin ka ben kafobolon too lasiyaya le ma, kafo bee moo be lambe a ta yoro la, ka yoro o kan lambe ale kafo o la, o koson, too min tun be a bee lakafo, o le tun be kumaden N'Ko (ߒߞߏ), di. sabu, ni min be a miri lase ko do,o be sogo kuma o le fo ma ko "N'Ko" ka ban k'a la kuma fo, o koson a fo da Manden fodobakan nin ma kayii son Jada tele ko N'Ko, walasa a ni manden kan too lu be bo gnogon ma, yo Soninke-kan, Wolofo-kan, a ni.. o koson sebesun kuda toola da ko N'Ko (ߒߞߏ), k'a ke Manden fodobakan sebe fen di,
Ali Farka Ture
Dɔnkilibɔlen
1999 – Ɲafunke (Niafunké)
2004 – Bilen & Binkɛnɛ (Red & Green, 1984 & 1988, remasterés) 2005 – Kalo dusu kɔnɔ (In the Heart of the Moon)
2006 – Kungo (Savane)
2010 – Ali ni Tumani (Ali & Toumani)
Sinimanbɔlen
2001 – Jacques Sarasin : N na dɔnkili da e ye (Je chanterai pour toi)
2002 – Marc Huraux : Di man di da kelen kɔnɔ abada (Le miel n’est jamais bon dans une seule bouche)
2006 – Marc Huraux : Ali Farka Ture bɔnyeli (A Visit to Ali Farka Touré)
Arajokuma
2006 – Herbert G. Braun/Rainer Polak : Ali Farka Ture ni Malibluz maana (alimanikan na : Ali Farka Touré und die Legende vom Mali-Blues ; faransikan na : Ali Farka Touré et la légende du Maliblues)
Finkolo
Finkolo yɛ dugu yɛ Sikasso mara kono. Ni kɛla tubabuw tile la u ya sôrô mara tun be tubabuw bolo kan fanga fin baara san. Tubabu tun be farafin mina ka u bila jonya baara la i na fô siraba dilan, ka baara kè u y'a forow la walima ka taa u féré u y'a camana na. U ka môgô mina ta fan ba tun ye cɛw de ye. San dô la cèw u mina ta cayara fô o san kunbɛ cɛ minsɛn ma na sôrô bugulu dugu kônô. Cɛw ma sôrô min kɛ u gɛrɛ la muso minsɛnw la u ye muso minsɛn cama mina, n'ka kelen tun be ye a l'e ma son mina l'i man a boli la ka dugu bila, ka taa sigi tu kônô na dôla ka to ka a yɛrɛ kôlôsi kosèbè tubabuw la. A sigi la yôrô mina yen tun ye fini yôrô ye, a tola o la ka a tôgô la bugu sigi ka balo fini ye. A ye a dogo yen fo ka taa sé tubabuw taa l'i ma, tubabuw taa l'i kô, a tola ka taa bô bugula kaw la a sigi yôrô fôlôbugulakaw bé taa bô a fana ye. U tun bé a sigi yôrô ni wélé ko «fini dugu kolo» fô ka na yɛlɛman ka na sé bi ka fô jogo ni anw ma fô ko «finkolo» sababu ye u daa téliya ko jugu ye dugu ni tigɛla ka bô y'i ka to fini ni kolo ni odé bé wélé bi ko finkolo.
Masaladon
Kuma ka gεlεn. Dalilu wɔɔrɔ b’a la n’i ma minnu Faamu i tε Lamεn ka Лε: a fɔkan, a fɔyɔrɔ, a fɔkun, a fɔbaa, a fɔcogo an’a fɔtuma. Kuma bε Bεlεn de, i tε Sin k’a Ye k’i Toro a kan. N’i y’o Kε, a ɲama b’i Minε. Foro ma Deli ka Kε kuma fε nka, fɔyɔrɔ b’a la kɔni. I bε kuma Fɔ kan min na f’i k’o Dɔn ka Se. N’i ma kan min gεlεyaw Dɔn i tε Se ka Kuma o la ka Лε. Bamanankan ye kan ye min ka gεlεn ; bεε t’o gεlεya in ʃidɔn. Bawo:
Masala-jagodon ye kuma fɔli ye k’a jago Don k’i lamεnbaa Lamuguri, k’a Laɲaga, k’a Lasɔn i ka fɔta ma. Masala-jagodonna bε kuma Bεlεn k’a Bon ka Fεrε a ma ni fεεrεw ye minnu bε Weele ko kumajago-senw. O suguya ka ca jango a kεbaa ŋana dɔw yεrε b’u damanata Dla ka Fara fεεrε kɔrɔw kan. Masala-jagodon kalanbolo bε dɔnniya dakun min kɔnɔ o ye masaladɔn ye. Ale bε Kuma fεn caman wεrε kan masaladɔn fana sen bε minnu na.
Л ʃ ɲ Ŋ Ɔ Ɛ ε ɔ ŋ
Amerika ka Kelenyalen Jamanaw
Amerika ka kelenyalen Jamanaw (a donnen ni Kelenyalen Jamanaw Inglizi la United States of America walima United States, the US walima USA walima Amerika) ye kurufa Shariyanbaju Fasojamana ye min lakafolen jamana biduuru la ani kurufa Faaba. jamana fanba sigilen Saheli Amerika cema, tumamin a jamana binanani ni shengin minu tugunen nyuwanna ani Washington (Washinton) DC faaba dalen Pasifiki ani Atilantik kogojiw ninyuwance, a be danbo ni Kanada ye Saheli, ni Mɛkisiki worodugu.
Ku
Ku ye balo ye min bé sɛnɛ. Ku bé sɛnɛ samiya fɛ, ni san kun fɔlɔw na na, sɛnɛ kɛlaw bé taa forow la ka ku tuguni biri ni dababaw ye. Ku té sɛnɛ ka sɔrɔ ku si té i bolo. Tuguni birililen kɔ u ku si tigɛ, ku si tigɛlen kɔ, u be digɛn bɔ tuguniw la k a sɔrɔ ka ku si kelen kelen turuyi. Ku dolen kɔ a bé kɔlɔsi fɔ ka taa sé a falen kun bɔli ma, ni a falen na u bé yiri dɔw tigɛ ka turu ku si kɛrɛfɛ walasa ku si ka na woyo duguma, ku sun ka sé ka mɛlɛkɛ a la. Ni bin falen na a foro kɔnɔ u b'a sièn, dɔw yɛrɛ bé nɔgɔ kɛ a kɔrɔ.
Kalo saba kalo naani ku kun fɔlɔ bé kari ni a bé fɔ o ma ko (bɛdɛ-bɛdɛ), kalo filana wɛrɛ kalo naani kɔ ku kun filana bé kari, ni o ba fɔ o ma ko «ku jɛma».
Ku kari don foro tigiw gansan té kɛ ye mɔgɔ wɛrɛw bé fara u kan. Ku bé kari ni nɛgɛ jan dɔ ye walima daba minsen. Ku den bé kɛ tuguni dé kɔnɔ, ni u b'a fɛ k'a kari, u bé tuguni waraka ka sɔrɔ ka ku sun duguma na tigɛ ka sun yɛrɛ toyi, ni u tila la u ye yɔrɔmin sé, u bé a datugu walisa ku filana ka sɔrɔ. Ku kun filana tigɛlen kô, u bé sorɔ ka san wɛrɛ ku bɔ, san wèrè ku si bɔlen kɔ, u bé dɔw féré ka dow kè dun taa ye. Ku bé ka kè fɛn wɛrɛ caama ye: i na fɔ towalima ka beleke, walima ka yiran, walima ka jɛni. Ku ka di ko sɛbɛ a fana jɔyɔrɔ ka bon farikolo la.
Kunkolosɛmɛ
Kunkolosɛmɛ yɛ baganw ani mogow ka kunkolo kɔnɔ yɛ. Mogow bɛ miri kunkolo kɔnɔ.
Asia
Asia ye dunia gunw la bonba ani jamacamantigi, a be ke dugukolotlaw koronyanfan ani saheliyanfan. A be datugunike 8.6% dugukolo fensen bakurunba kene la (walima 29.9% gerekanna la) a mogow be se biliyon (miliyari) 4 ma, a be jatigiyake dunia sisan mogo 60% la.
Kayi
Kayi yé Mali duguba dô yé. A be Senegal baji dala.
Kayi yé mali sigida foloye wa mali faba tundon ka kon Bamako nie. Kayi ye mali sanu bo duguw la belebele ye ina fo(Sadiola ......) Sene ani baganmara fana be bala kayi baa be nafa caman se kayikaw ma Kayi klemafela ka kalan kosobe Ni bebo bamako ka ta kayi ibeteme Djumarala ni oye kusata dugubaye kayi sigibaw fanbaye kasonkaw, Marakaw,Maninkaw, flaw ...) Mali seko ni a donko tigilamaw caama bebo kayi
Ostralia
Ostralia ye dugukolokodon ani dugumarako tafan fe yoro ye min be kamarike dugukolw la minu fanba ye ye jigunw ye Pasifiki Kogoji kono an' a dafela. Osaenia danye dlanna san 1831 Franse yornyanina fe Dumont d'Urville.
Kumekume
Kumekume
Oseania
Ɔseyani dugukolokodon ani ani dugumarakodon boloma ye yoro ye min be lakafolen dugukolo danadow la a cala minu ye jigunw ye Pasifiki Kogoji kono an' a dafela. Osenia danye dlanna san 1831 Franse yoronyinina fe Dumont d'Urville. Danye be labaara tumado ka koryalike kataa gun ma min be Ostralia ka surunya Pasifiki Jigunw na.
Jamaika
Jamaika ye jigun manto ye Antiyi Ba kono, a janya ye bm 234 (bameteri 234) walima milu 145, a kono ye bm 80 (milu 50) a fensen jatelen ka ke bm2 11100 (bameteri kene ba tan ni kele ani keme). A sigilen Kariyibu Kogoji cema, masuruyala bm 145 (milu 90) Kuba worodugu ani bameteri 190 (milu 120) Hispanyolo tlebi, jigun min be lakafolike Ayiti Dominika Fasojamana manto jamanaw la. Jamana sigibaw ye Taino Arawakan folaw, ye jigun togoda Ksaymaka min koro “Tuu dugu ani ji” walima “kawula dugu”. Folo, a tunbe wele Santiago Espanyi ka mara kono. Kofe a labanna ka ke Jamaika ye Britania ka mara kono. Ni jamanaden miliyon 2.8, jamanaden caya la, a bena joyoro sabannan Inglizi kanfola jamanaw cela Saheli Amerika n’o ye Amerika ka Kelenyalen Jamanaw ani Kanada. A be Forobanafolo (Commonwealth) mara kono ni Mansamuso Elizabeti Filanan ye Jamana nyema ye. Jamaika dugu labonba ye Kingston min ye jamana faaba fana ye.
Ayiti
Ayiti (Franse la: Haïti, Ayiti Kreyol la: Ayiti, a madonnen Ayiti ka Fasojamana (République d'Haïti; Repiblik Ayiti) ye Karayibu jamana don ye. A ni Dominika Fasojamana be datugunike Hispaniola jigun na, Antiye Boban jigunfitini kono. Ayiti ( kulu janw dugu) ye jamana sigibagafolo Taino ani Ameridika ka togo dalen ye tlebiyanfan kuluw la jigun in na. Jamana yorow lajamjan ye Pic la selle ye, a janya be se meteri 2680 (sibiri 8783). Jamana fensen bee ye bameteri kene 27750 (milu ken 10714) a faaba ye Port-au-Prince ye. Ayiti kreyol ani Franse jamana kan madonnew ye.
Bolivia
Kakon Eropa marakela nali nye, Bolivia tun ye Inka Mansamara fando ye min tun ye jamana bee la boban ye kakon-Kolonbu Amerika kono.
Ubuntu
Ubuntu yɛ Linux distribution yɛ.
Katilaka
Katilaka
Kuba
Kuba jamanaden be yelen mogo miliyon 11 sanfe. A jatelen jigun manto lajamatigi ye Karayibu kono. A jamanadenw ka sedonko an' uka ladaw boora tayoro caman na, Taino mogow b' ola, ani Cibone, Ispaniya ka mara wati, farafin jonw doni, an' a suruyali Amerika ka Kelenyalen Jamanaw la.
Nare Famakan ni Sogolo kɔkuru ka furu
Nare Famakan ni Sogolo kɔkuru ka furu ne kèra san sièkili tanna. Maden tun ye cefarin jamana ye. Nin waati, a masakè tun ye Nare Famakan Keita ye. Sigi Dô tun bè ka maden dugu môgôw ni siri ka da u kun n'o ye Do ye. Môgô si tun tè se ka taa ka dugu kôfè n'a mi lajaba walima k'i faga. Donso lakodon ne fèn o fèn ye kunda a ka kan a y'o dignè fara. Sigi tun tè sigi gansan ye. Môgô yelema tun do. Ladiyalifèn sugu bèè labila donsow ye, nga u ma se sigi in na. Donni tigi bè ye taa kè ka dèsè. Don dô donsokè fila ye labè kè, ka taa sigi in kama. Do masuruya la u kun na musokôrôni dô la? Dôgô tun bè o kun. U y'a fo dôgôkè ye dôgô minè ka t'a bila a ka so ka tila k'a ladiya. O diyara musokôrônin ye kosèbè bawo môgô tun ma deli k'a bonya tan, a tun bu u nakun dôn nga a ye u gniniga: « aw kun bè yôrô jumèn kan? » U ya diabi ku nana dugu tigi ka wele kan na mèn n'o ye sigi ko ye. U kuma fole musokôrôni y'u lajè ka donnikè ka sôrô ka so kônô. A bôle a y'i kanto dôgôkè ma: « n bè sigi in labila aw ye, nka an b'an kale gnôkon ye. Sigi fagalen kô ni aw gninikara ladiyalifèn aw ka muso gnini. Dugu nbogotigi bèè bo ka yira aw la, aw bè n môdenmuso in ta mi tôgô ye Sogolon Kôkuru » Kalili kôfèn musokôrôni ye yèrè fagali dalilu di u ma, bawo sigi tè dowèrè ye ale yèrè kô. Dugu jèlè u taara kunko la, u taara belebele labènen sôrô u gnè. Dôgôkè ye mugu tiekokelen k'a la o ma foye gnaye, a ye fanbè kè senoye a ya to munumun na ka kalakisè bo a ma, o ya faga. Ko bè kèra in na fo musokôrôni ye a cogo min. u taara a moden muso di Famakan ma na tun kofole do o ye. Sogolon ye den saba sôrô min'u kera den barikamaw ye i na fo Sundiata. O Sundiata de ye maden bo bolo la tunma dô la ka tila k'a tôgô lase dunu ya fanbè.
Atlantik Kogoji
Atlantik Kogoji (Ingliz la: Atlantic Ocean) ye dunia kogoji tilalen bonba filanan ye.A kene be se bametri kene miliyon 106.4 (milu kene miliyon 41.1) ma. A be talike masuruyala dugukolo tladuuru-kelen la ani tlanaani-kelen dunia ji kenew la. A togo damine be talike Atlasi la n'o ye Greki kokorolakali min b' a jira Atlantik ye "Atlasi ka Geji" ye.
Nɔnɔ
Nɔnɔ ye jimafɛn jèma ye min bè bɔ bagan dôw la i n'a fɔ misi, saga, ba walasa k'u denw la balo. Hadamaden fana b'a den baloli daminè ni sinji ye. Sinji tè dô wèrè ye ni nɔnɔ kɔ. Balo dafale do, farikolo nafalan cama bè sɔrɔ min na. Nan ye nɔnɔ minèn kônô ka bila ka mèèn, fènè bè sigi a sanfè. Ni ye fènè ye gosi a bè kè nare ye; o tobilen de ye sirèmè ye. Ni nônôkènè bila,a bè sunôgo ka kè nônô kumu ye. Nônô bè se ka bila ka kè dumifèn wèrèw ye i n'a fɔ fromazi, yawuru, kèrèmu. Walasa nônô ka na sunô kô joona, i ba wili. An ka n'a nônôkèmè wili bali min bawo a bè se ka bana cama na se môgôma. Nɔnɔ bè dumunifèn folò de fèn min ni bè barika la se môgô farikolma. Ngan a bè fɔ ka n'i ye fèn fima ye nɔnɔ la o tè a dô ye. Ni kuma ye bè nɔnɔ ka jèlè ye de yira. An fè ya tun ye fèntigi dumuni ye n'ga sisan bèè ya famuya ko an farikolo mago bala walas ka barika sôrô. Nônô jiman ye kôfèn, nônô mugu bè ye. Ni an bè kafô la sako di, ka daka an se ko lamara fô tunma ja.
Nɔnɔ bɛ fɛɛrɛ buteli walima ... kɔnɔ.
Argentina
Argentina madonnen Argentina Fasojamana (Ispanyikan: República Argentina) ye Worodugu Amerika jamanaw la bonba filanan ye, a kamarilen ni kurufa yoro 23 ani yeretaa dugu Buenos Eris. Dunia jamana la sheginnan do fensen tafan fe a ka bo Ispanyikan-fola mantow bee lajelen ye, alinayasoro, Kolonbi ani Meksiko ani Ispaniya jamanadenw ka ca n' ata ye.
Sisɛmɛ
Sisɛmɛ
Maaja
Maaja
Fɔɔnɔ
Fɔɔnɔ
Kumajago-senw
Kumajago-sen ye hakilila fɔcogo dannatigεlen ye min bε dɔ Fara daɲε kɔrɔ yankan kan kuma jago donni siratigε la.
Л Ŋ Ɔ Ɛ ε ɔ ɲ ŋ ʃ
Folo Bamanana Furu
Folo Bamana Furu (Ancient Bamanan Marriage) furu tun te ke kunfe. A tun be nyanyini kosobe. Bogotigi bamuso ka mogonyumanya preprelatigelen ko ani du lahalaw fesefeselen, se be ke turabu karamoko ma ka laje n' a soro furu kadi. Turabudala be se k' a jira ko muso kanyi nka a be nyina mina kolokowo fe min b' a jira ko shubaga don. Ni furu mandi a b' o fana dantige. O be faranfasilen, musonyininaw be soro ka furu woro ci ka taa muso mansaw ma. Olu be woro in bila kenema ka jira k' u te furu. Ni wale in be musonyininaw dusulamin k' u shu ka ke muso furuli kan.
Satɛnɛ
Satɛnɛ
La Serena
La Serena ye Chile ka dugu ye.
Ncɔkɔn
Ncɔkɔn
Ntolanin
Ntolanin
Tomongɔyin
Tomongɔyin
Kɔgira
Kɔgira
Mali duguw
Mali bɛ farafinna tilebiyanfan fɛ. A ni dugu caman bɛ danfara bɔ i na fɔ Moritani ni Alizeri n'olu bɛ a ni kɛɲɛka ni Nizɛri n'o bɛ a kɔrɔyan fan fɛ. Burkina faso ni Konowari n'olu bɛ a woroduguyanfan fɛ, Laginɛ bɛ a kɔrɔ-woroduguyanfan fɛ ani sɛnɛgal n'o bɛ tilɛbiyanfan fɛ. Mali ka kulu min ka bon ni a lamini jamanaw kulu bɛ ye o diana ye o tɔgɔ hɔbori tondo a diana yɛ (1155km). Faransi ka marakɔrɔ, Mali tɔgɔ fɔlɔ tun yɛ soudan ye a yɛrɛta tubabu bolo (san 1960). Mali faba tɔgɔ bamakɔ wa maliben gama bɛ taga ma (17 994 837) san 2016 la.
Histoire
Mali ka nafa yoro sira ba don nɛ dɔ ni a ko tɛmɛnenw dɛw.Ni o yɛ masabowda *Gana masaya (Empire du Gana) Tubabu ka nani san 1880 Mali dona u ka mara kɔnɔ ni u ba fɔ am ko(colonie française) ni u ba hɛlɛ o kuma la *Soudan français.
Avril kalo kilɛ mani la San 1959 sɛnɛgal ni Soudan français bɛ na jɛ ka fanga dɔ sigi nu bi no tɔgɔda ko *Fédération du Mali ni o bɛ kɛ sababu yɛ ka hɛrɛta di senegal ma juin kalo mugan la san 1960.Kalo fila o kofɛ senegal bɛ bɔra Fédération du Mali.Septrembre kalo mugan mni fila san 1960 Mali ye a ka yɛrɛta soro ni neimɔgɔ modibo keita ye.ni janfa(coup d'État)ni o kɛ baga bɛ a yɛrɛ ca kɛlɛkeden ye,ni olu ka niɛmɔgɔ tɔgɔ generales moussa traoré,ni o be na naw ka fangan *jakuya ye (dictature).Gɛnɛralɛ amadou toumni toure bɛ na moussa na ka fanga mɔgɔ minɛ, ka san kɛlɛ fanga la ka sɔrɔ ka fanga kɛ bɛjɛfanga niogadan mi nana bɔ o la o fanganiɛgɔda san 1992 fama mi nana bɔ o la tɔgɔ 'Alpha Oumar Konaré.
Mediterane Baji
Mediterane Baji (Ingliz la: Mediterranian Sea) tugunen Atlantik Kogoji la a lamunulen ni Mediterane duguw ye, sooni a be datugun bew ni dugukolojalan ye: saheli ni Anatolia ani Eropa, worodugu ni Afrika ani koron ni Levan ye. Donni ta boloma, a be jate Atlantik Kogoji do ye, alinayasoro a donnen inafo a danma ji.
Mali duguw
Histoire
Alpha Oumar Konaré nana san 1992 ka san duru kɛ o kɔfɛ ka san duru wɛrɛ kɛ ka sɔrɔ ka bila san 2002 o kɔfɛ Gɛnɛralɛ amadou toumni toure nana fanga kura kɛ san 2002 ka ta bila san 2007 ni mandat cura daminɛ san 2007 en bɛo mandant dɛ cɔnɔ a li bi
Mediterane Baji
Mediterane togo bora Latinkan na mediterraneus "dogukolo cema" (kabo medius la "cemala" ani terra "dugukolo". A be datugunike masuruyala bametri kene 2.5 (milu kene 965000) nka tuguyoro Atlantik la Gibraltari Damoso ye bametri 14 doron ye (milu 9).
Mali duguw
Géographie
Le mali jamana bonia ye 1.231.238 km² wa a ka bow ni an dafɛdugu mi nu bɛ an farina kilɛyanfa fɛ ni niger bɔra yɛ. Mali sigi lɛ dɔ a farafina kilɛbiyanfa tiamatiɛ la. Wa baw fila dɛ bɛ a tigɛ senegal baw a ni niger baw.olu bɛ bu suw ta guinee futa dialon kɔnɔ Mali dugu mu mabɔ lɛ do bamakɔ la fadɔ fɛ mɔgɔ bikɔnɔtɔ(90)yé kilɛmêtrɛ carrɛ fila kɔnɔ,Wa i bɛ sɛ ka dū duru yɛ kilɛmêtrɛ carrɛ fila kɔnɔ sahara kènèka.Dafara bɛ Mali ni dugu mu tè yɛ Mauritanie, l'Algérie, ni Niger, ni Burkina Faso la Côte d'Ivoire,ni la Guinée a ni Sénégal. Ni Bamakɔ bɔrayɛ Mali dugu baw tɔ ye Kayes, Ségou, Mɔpti, Sikasso, Koulikoro, Kidal, Gao, Tombouctou.
Subdivisions
Mali kila lɛ dɔ̀ ni faaba cɛki dɛyɛ a ni Bamokɔ.Ni u tɔgɔ yɛ faaba sa ba bɛ kɛnɛka Gao, Kidal, Tombouctou o lu yɛ Mali sigi yɔrɔma saba dɛ yɛ, Mali woroduguyanfan kila nɛ dɔ Kayes, Koulikoro, Mopti, Ségou ni Sikasso tɛ̀ a ni Bamakɔ. Décentralisation yɛ fin nafama ba dɛ yɛ,barsa a niɛci nɛ bɛ ka faso baara fanba bɛ kɛ dugu dɛn kɛrɛfɛ. Mali kɔnɔ commune kɛmɛ wolofila (703 commune) ni saba dɛ bɛ ni o fanba bɛ kɛra san 1996 là
Économie
Mali yɛ dugu mi bɛ tanɛ sira kan,ni 65% yɛ bɛ yɛ kungokolon ye. A diago fanba bɛ kɛ badayanfa fɛ niger ba kan. Ni yɛ mali kila a 10%ye bagangena yɛ 90% yɛ sɛnɛkɛla ni momikɛla.Wa a ka dugu dɛn kila fanba bɛ tuga fɛ wa nafa ba dɛ bɛ Mali kɔnɔ.Mali dugu siri lɛ ba dɛ dɔ kɔfɛ dɛmɛ là, wa a fanga ka fɛgɛ kojugu dunia kɔnɔ fɛrɛ ba là(a bɛ cɔti mi fɛrɛ wari fanga ka dɔkɔ nga Mali bɛ o dɛ exportɛ ka tɛmɛ a ka sɛnɛkɛ fin bɛ kan).San 1997 gouvernement yɛ diɛkulu dɔ sigi sɛ kan ko FMI ka mɔgɔ mi nu ka bara bɛ nɛ do dɛmɛ là. Nga Mali gouvernement da lɛ dɔ a la ko mali bɛ na kɛ sanu fɛrɛ la ba dɛ yɛ farafina kɔnɔ, an bɛ yɔrɔ mi na bi a yɛ farafina kɔnɔ dugu filana dɛ yɛ mi ka sanu fɛrɛ bɔ ni ka fɛrɛ li ka tia, A bɛ sanu coton a ni bakan fɛrɛ dɛ ka tia kɔ kan.a fin yɛlɛma bali fɛrɛ ta dugu kɔnɔla la tɛ tɛmɛ 380 dollars san 2005 là (World Development Indicators (WDI) database diatɛ bɔ lɛ fɛ ). Mali bɛ an ka farafina banque ba diɛkulu ba y kɔnɔ ni u ba fɔ a ma ko Union économique et monétaire ouest-africaine (UEMOA).
Kinedo
Kinedo
Kunnafoni minanw
Kunnafoni minanw ye lasagoli ani latɛmɛni minanw ye minu bɛ labaara ka kunnafoni lasago walima k'a lase. Tumadɔ, a bɛ wele jama kunnafonilan.
Yɛlɛmacɔgɔ
Hadamdenya laseli kera ni kulu ɲɛgɛnw ye, jaw ɲɛgɛnni ani sɛbɛli.