cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Soni Ali Ber
Tumamin Silamɛ tun don, Ali ma Silamɛya taabolo jagoya Silamɛtanw kan, a sɔnna an’a ye lakodɔnnikɛ ka Farafin ladala diine baaraw boya. Krɛnkrɛneya la aka Tumutu dagakolocili, Silamɛya lakaliw caman b’a mankutun inafo fugulablen fangatigi. Silamɛya tarikudɔnna, Al-Sa’df b’a kɔnɔta fɔ ak’a donni kan Tumutu : «Soni Ali donna Tumutu, a ye tɲɔni belebelew kɛ, ka dugu jeni ka flenkloci, ka mɔgɔw caman nimatɔrɔ. Tumamin ni Akilu ye Soni Ali ka nali mɛn, a nara ni ɲamɛ ba caman ye ka Sankore Sharidɔnnaw ‘fugahd’ ta ka taa n’u ye Walata… Nin Allajugu jolibɔna ye mɔgɔfaga ta ka ɲɛsin tɔw minu tora Tumutu k’u kɛ yekofla ye. »
Dala lakali la, a dɔnnen tuguni inafo shubaa belebele. A kera cogo-o-cogo, Soni ka kokɔrɔlakali b’a kɛ cɛfarin ye min ni siran ma shi yɔrɔ kelen ani min sera ka mansamara baa fara ɲwankan, a ye kɔblaw to minu b’u cogo la fo bii. Aka fanga kɔnɔ Jene ni Tumutu ye sira ta ka kɛ kalan dagayɔrɔ baa ye dunia kɔrɔlen.
Julaya
Julaya ye baara koroba ye Malidenw donna n'a ye kabini lawale la. Mande julaw de kera sababu ye ka silameya ani Bamanankan (Julakan) carin farafina tilebi jamana yoro caman na inafo Burukina Faso, Kɔnɔwari, Sera Leon, Liberiya. Karajako tun be doni kon na walima fali kan. Karajako feereta tun sugu ka ca, kogo, woro, ani makoɲafin werew minu sangawililen jamana kofolen la.
Sisan julaya ni folo ta bolendo ɲogon ma.
Sahara-cɛla jago ye julaya ye min tun yiriwalen Tlebi Afrika duguw ni Mediterane duguw cɛ.
Dogoso
Dogoso' ye Dogonokan ye. Mogo minw bɛ dogonokan fɔ bɛsɛ mɔgɔ 300000 ma.
Mohamɛd Misbaho Trawele
Mohamɛd Misbaho Trawele ye mɔgɔ timinandi ye, Bamanankan taaɲɛ ye a haminanko ba ye. A bolo, Bamanankan bɛsɛ naijahall ka labaara inafo dunia kan mandɔnnen tɔw. A kɛra sababu ye ka Wikipedia datigɛlikan sɛbɛn ani ka fasari caman wɛrɛ dlan Bamanankan Wikipedia kɔnɔ.
Wikipedi
Wikipedia ye sude ɔnsiklopedi tabolo kura ye an bee bisee ka min labaara nyɔgɔn fɛ. Wikipedia yɛ wiki yɛ.
Sunbala
Sumara o sunbala ye fein ye min be dun, n'ka mɔgɔ caman te a dilan cogo nyein dô. Sikasso mara la, bugula kaw ka baara de ye sumara dilan ye, me n'd don a la ka nyein fɔ doni. Sumara be dilan ni nɛrɛ kolo de ye, nɛrɛ den. Nɛrɛ ye yiri ye min be sôrô knko kônô naw la, a be den si yan kelen san kɔnɔ. Ni nɛrɛ fôlen se la, usow be taa kunko kônô ka nɛrɛ kari, a môlen fara a geren kan a bè ka kan. Nɛrɛ tômôen kô, u'be a wôrô ka bô a fara la, ni a wôrô la ka ban, u' b'a fara fili ka den yɛrɛ susuwalisa kolo ni bu be bô nyɔgɔna. O kèlen kôfè, u'b'a tin tin ni tèmè ye, bu be mara kolo de be kè sumara ye. U'be kolo ko ka jè, ka da tilè la, a be se ka tile cama kè ka sôrô a ma ja, a jalen kô, u'b'a tobi fô a ka môn, a tobi tôla be se ka yilè kuturu kè ta la, a tobilen kô, u'b'a fèinzintilè la fɔ a ka ja, u'b'a sus ka fara bô kolo la, ni u' tili la u'b'a ko, ka sôrô ka sôrô ka finzin tilè la, a be se ka a'l'i lôgôkun kelen kɛtile la. Ni a jala, u'b'a yiran, u' be dag abila ta la ka sôrô ka kè a la,o de ye a yiran cogo ye, ni amôna, u'be taa sin mansi na walima ka susu, susu ni ye sumara mugu ye. Dɔ te yiran a le tobilen kɔ fɛ a be sin wugu la, ka o mɔn ka fere.
Salif Keïta
Salif Keïta bangera Uti tle 25, san 1949 Joliba dugu kɔnɔ. Jɛnselekenaani farafin pop dɔnkilidala ani sɛbɛnina lakodɔnnen don kabɔ Mali la. Sankaɲongon t'a la tɛ dɔnrɔn a tɔgɔ bɔlen ka fɔ Afrika sanu kantigi, nka yefuge don min bɔkolo ye Sunjata Keita ye Mali mansamara sintinbaa fɔlɔ. A bɔkolo in kɔson, a man kan ka kɛ dɔkilida ye min tolen don jeliw ma.
Eropa Jɛkulu
Eropa Jɛkulu (European Union; Europäische Union) ye Eropa ka kelenya fanga-matarafali bolofaran ye. Jɛkulu in ɲasinnen shariya bolodali, latigɛw matarafali, kelenya benkanw tɔpɔtɔli ani senidonko koɲaw latɛmɛni. Jɛkulu in bɛ baarakɛ fanga kabine kono ni jɛkuluɲɛma 27 ye. Jamana bɛɛ n'aka togola Jɛkuluɲɛma, nka Jɛkuluɲɛmaw jagoyalen don ka baarakɛ EJ (EU) lajɛlen ka nafa kɔsɔn ka sago uka jamana nafa kan. Jɛkulu ɲɛma bɛ jɛkuluɲɛma 27 in na. ɲɛma min bɛ mara la sinsan o ye (Jose Baroso) min sugantira Eropaka Lasigi fɛ Eropa Blonba ka yamaruya kɔnɔ. Baroso sigira fanga la san 2004 shu la, aka fanga furance ye san duuru ye.
Salif Keïta
Yefugeya in kera gɛlɛya ye Salif Keita ma aka kabila kɔnɔ min ya to a y'a wolodugu bla ka taa Bamako san 1967. Yen, a donna fanga ka fɔlikulu min tɔgɔ Bamakɔ Super Rail Band. San 1973, a donna "Lasigidenw" fɔlikulu la. Politikiko gerentɛ ya to Salif ani Lasigidenw bɔra ka taa Abijan san 1970 kɔnɔna.
Bolokoli
Bolokoli
Tuyifuga ye duguye min be kunmantu mara la. A bolokoli bé kè numuw d'é fɛ, ka daminɛ san seginla fô san tan ni fila denw. Don kelen de sigilen bè san kônô bolo koli ka man. Ni ni don ni se la ka sôrô denw minw be ni si ko fôlen ni na i'ka kan ni bolo koli ye. Ni bolo koli bé kɛ tu fin dô d'e kônô,ni tu fin ni dugu kôfɛ.
Końskowola
(API [kɔɲskɔ'vɔla]) ye Pologne ka dugu ye. A ane Lublin cɛ kilometiri 41. Dugumogo be taa 2 207 jon yooro (2015).
Bolokoli
Ni ni don sela u' be ci bila numu cè ma ka fô ko bolokoli don sela,numu cè b'i na denmisenw fara niôgô kan min u' si be ni si ko fôlen ni na,ka taa n'u ye tu fn ni na blokoli yôrôla, bolokoli be daminè kôrôya kin ka taa bila fô bè ka fitini la .boli koli kôfè,u'be segi ka na dugu kônô o don bè bolo koli kôfè,u'be sigi tiè kala kan fô ka taa se kalo saba ma.ni kalo saba dafa la,u'ka kan ka bô,u' ba yira ko joliw suma na.u'bô don gnana jè ba dô be kè,u'be tasuma ba mènè,ni tasuma ni kuna ,u'bè bi na kelen kelen ka na tasuma ni sago san fè,u'ba sôrô denmisèninminw bolo ma ko sigilen bè tasuma kô fè ni buguri jè ye,u' b'a kè ka solomana den n'u bon,o bè kèlen kô ,u'be taa u' ko,u'kolen kô,numu tiè b'u fara niôgôkan ka fô u'ye k'u man tè ka musoko kè fo kalo kelen,ni min ya nkè n'a min sôrô ala a yèrè kunku do,u'be sôrô k'u la bila.
Nɛrɛ
Nɛrɛ walima nɛ̀rɛ (Parkia biglobosa) ye sahɛli jamana yiri madonnen ye. Nafa caman bɛ sɔrɔ nɛrɛ la. Misali la, a mugu bɛ don, a kolo bɛ kɛ sunbala ye. Sunbalaji bɛ dilan ni sunbala ye. Sunbalaji makadi kosobɛ Mali kɔnɔ. O de kɔsɔn, najini dilannaw ye najini dɔ dilana k'o tɔgɔ wele sunbalani. Kɛnɛyatigilamaw y'a sɛminciya, sɛgɛsɛgɛli caman kɔnɔfɛ, k'a jɔyɔrɔ ka bon hali kɛnɛya sabati la. Sanko joli cayabana bɛ mɔgɔ minu na ani bugu dalen don minu ɲana yeli la.
Nyɛ fɔlɔ
Afrikaans · Akan · አማርኛ · Chi-Chewa · chiShona · chiTumbuka · Ɛʋɛ · Fulfulde · Gĩkũyũ · هَوُسَ · Igbo · isiXhosa · isiZulu · Kinyarwanda · Kirundi · Kiswahili · Kongo · Lingala · Luganda · Malagasy · مصرى · Oromoo · Sängö · seSotho · Setswana · SiSwati · Soomaaliga · Taqbaylit · ትግርኛ · Tshivenda · Twi · Wolof · Xitsonga · Yorùbá · (Min ye Wikipedia kan carinen ba wɛrɛw ye, kɛrɛfɛ-banamini lajɛ.)
Barack Obama
Obama bɔra Kolonbia Sanjankalanso la ani Havard Shariya Kalanso, yen min a kera Farafin ‎Amerikika fɔlɔ ye min ye Havard Shariya Gafe ɲɛmɔgɔya kɛ. A ye baarakɛ inafo sigidako ‎labenna, a kɛra duguden josiraw lapasabaa ye Shikago, ka kɔn a ka tuma sabaa kɛ Illinois Sena la ‎kata 1997 kabla san 2004. A dɛselen ka sigiyɔrɔ sɔrɔ Wasadenw ka So (House of Representatives) la san 2000, Obama sugantira kataa Sena la Nofanbru san 2004. Obama ye dantigɛliba kɛ Bɛjɛfangako Faso Lajɛ senfɛ Juyekalo san 2004.
Tumamin a tun ye tɔnden ye Bɛjɛfangako jamadɔgon la Kongresi 109nan la, Obama kera sabu ye ka shariya ta ka ɲɛshin ladala maramafen dansigili ma ani ka sinsinikɛ forobacako nɔminɛli kurufa nafolow labaara tɔ. A ye tamaw kɛ kataa Kɔrɔn Eropa, Cɛma Kɔrɔn, ani Afrika. Kongresi 110nan kɔnɔ a kera sabu ye ka shariyaw ta katra yeremakaran (lobbying) ma ani kalafli shuyaniw, fiɲɛ yɛlɛma, koloko jahadi ani US (yu es) sɔrasi mɔgɔw ladonni n'u seginna kabɔ kɛlɛyɔrɔ Irak ani Afganistan.
Barak Obama bangera Kapi'olani Kɛnɛyaso Musow ani Denmisenw kama Honolulu dugu la, Hawaii a bamuso fɛ Ann Dunham o ye Amerikika farajɛ ye kabɔ Wachita, Kansas min bɔkolo ye Ingliziw ye. A fa ye Barak Obama kɔrɔba kabɔ Luo kabla la Nyang'oma Kogelo, Nyanza mara la Kenya jamana kan. A mansaw ye ɲwan ye san 1960 u tun ye kalandenw ye Hawaii ka Sanjankalanso la Manoa, a facɛ tun ye tunga kalanden ye. U ye furukɛ Febuyekalo tle 2, san 1961, kasɔrɔ ka fara tumamin Obama shi tun bɛ san fla, u sɔrɔla ka furusa san 1964. Obama fa seginna kataa Kenya minna a y'a den ye shiɲɛ kelen kasɔrɔ ka too siraba kasara la san 1982.
Burukina Faso
Burukina Faso ye jamana ye Afrika kɔnɔ. A ye faaba Wagadugu.
Dunia Wariso
Dunia Wariso (Ingliz: World Bank) ye yɔrɔ ye min bɛ nafoloko ani feereko dɛmɛkɛ jamana yiritaw ye yiriwa programuw kadara kɔnɔ (misali, babiliw, sira daw, kalanso jɔw an'a ɲwannaw) aka kuntlena lakodɔnnnen ye fantanya dɔgɔyali ye.
Jɛnselekenaani Wariko Kondo
Jɛnselekenaani Wariko Kondo (Ingliz: International Monetary Fund) Franse: Fonds Monétaire International) ye jɛnselekenaani jɛkulu ye min bɛ kɔlɔshilikɛ dunia nafoloko taabolo la ka kɛɲɛ ni sɔrɔkodɔnba bolodaw ye tɔnden jamanaw kɔnɔ. A bɛ dɛmɛ lase krenkrenneya la jamanaw ma minu bɛ gɛlɛya kɔnɔ falen hakɛ ani sarali jatigɛ taboloma. A bɛ nafoloko dɛmɛkɛ aka tɔndenw ye min b'a kɛ jurudonna ye jigitigɛ tuma. A dagayɔrɛ Washinton Dugu ye, USA.
Jɛnselekenaani Wariko Kondo sintira san 1944 walasa falenni hakɛw baasigi ani ka dɛmɛkɛ ka ɲɛshin jɛn sarali taabolo ma. JWk tɔnden ye jamana 185 ye.
N'gala
N'gala ye sigi yôrô ye min be dilan ka caya dugu minsenw la; a be tubabu banc mako gnein.ni n'gala n'u'be dilan yiribaw suman de kôrô, a be dilan ni yiri bolo de ye a suguw suguw. Yiri tulo man nanai de be tigè wlissa tôw be ka da o'l'u'kan cogomin.ni yiri tigè bana ,digèn nani be sen ka yiri tulo man nani turu,ka sôsô ko sèbè,ni o kè la bana biri be sôrô ka da tulo man n'u'kan ,o be kè baro kè yôrô sôrôlen ye.
Ni n'gala kan na na de ye dugu la môgôw sôrô ye,suw suw u'be côgô sôrô yen de,deminsenw ta b'u'daman,kamalen ta fana ani môgôkôrôbaw. Dugu kuman nafan man be fô côkôrôbaw fè ni n'gala ni kan ,dugu ko sèbè bè be fô yen de,ko kè taw, ni ko min man tè ka kè ni bè de be fô yen,kamalénnin ni npogotigiw côngôn sôrô don,u'be su beè ban manan manan kan fô la ni thé min na yen. Denminsenw ka tulon kè yôrô don,ni sènè kè wati tè dugu môgô bè be tile ni n'gala n'u'kan, a n'gala dôw be dilan guindôrô da la ,musokôrôbaw kelen be sigi yen. Ni n'gala ni nafan ka bon barsa dugu môgô ka ni lafien yôrô don.
Cɛkelen dugu
Cɛkelen dugu yɛ dugu Sikasso mara la yɛ. Cɛ dô tun be dugu dôla, a fa sala ka ba sa ka kelen to, dôgô ni kôrô fan chi té a fɛ fô a yɛrɛ kelen daman. A fa ni a ba salen kô dugu môgôw ye a ma ba u'la ka to a kelenna, môgôw bè bana ala a kelen o sabanula a ye dugu bila ka taa sigi kunko kônô. A taa wati sigi kunko la a si tun tèmè na muso furu kan, n'ka m'a si ma son ka den di a ma furula, alima ka muso nyini k'a di a ma. A ye a ka bugu sigi kunko ni na, a bɛ sɛnɛw kɛ a kelenna.
Don dô a tola sɛnɛna cɛ kôrôba dô na na sôrô foro la, a y'a nyinikan n'a sôrô a be sɛ ka su kè a ka bugu la, ni dugu jɛla a be taa a taa yôrôla, a ko basi tɛ. Wula sela minkè, u'taa la so, a ye ji kalaya ka di cɛ kôrôba ma, ka dumuni tobi u'y'a dun. Cɛkɔrɔba sôrô la ka nyini kan ko muso tɛ i'bolo y'an, a a ko awo, a sôrôla ka do a gneinna ka fô.
Dugu jɛlen, daraka dunlen kô fɛ, cɛkɔrɔba ye sira nyini, a taa tola ye yiri dô fô a ye ko ni a ye ni yiri kè jiw jiw la,ni musow musow ye a min, a'l ni a taa la yôrô yôrô a be segi ka na sôrô a ka yôrôla. O yôrô bɛ a ye ji fiɛn dô sigi a ka bugu don da la, ka yiri ni kɛ a ji la. Musow musow ye fiɛn ni ji min o bɛ segina ka na sôrô yen. Bi a ka dugu bonya na kosɛbɛ, dugu musow yɛrɛ ka ca ni tɛw ye. Ni cɛkɔrɔba de kɛ la sababu nyuman ye ni cɛ falatô jeliman goni man.
Wùlù
Wùlù (Canis lupus familiaris wala Canis lupus domesticus) yɛ sokɔnɔbagan yɛ.
Gafɛ
Gafɛ
Poyi
Poyi Biden
Aa! bi denko kɛra baara ye,
Fɔlɔmɔgɔw den tun b'u bolobɔ baara la,
nka biden tɛ mansa labi sanko k'a bolobɔ.
Mansaw ta kɛra si baara ye.
Dusukasi filɛ dɛ!
Hinɛ banna mɔgɔya la.
Bidenw ko lafiya.
Mara banna duw kɔnɔ.
Biden tɛ mansa dɛsɛlen dɔn.
Mansaw, den ye bɔgɔ kɛnɛ ye.
A mana ja cogo min na a bɛ to ten.
N'i y'i ta kɛ Baba komandan ye,
A bɛ nisɔngɔ kani i la.
Isa Jalo ka bɔ Kɔdugu Kati mara la'''. Nin poyi cira Interneti la Mohamɛd Misbaho Tarawere fɛ'''
Poyi : Bɛnbaliso
Farafina kɛra bebaliso ye.
ɲɔgɔnfaga ni ɲɔgɔnkɔniya,
ɲɔgɔntɔɔrɔ ni binkanniw,
ɲɔgɔnforoki ni yɛrɛdamakɛlɛ,
Siyawoloma ma ban Farafinna.
Sigi gɛlɛyara.
Ko Farafinna ye kelen ye,
An k’an bolo di ɲɔgɔn ma ka bɛn,
Si tɛ se ka taa ka si to abada.
Yɛrɛdamakɛlɛ ma dabɔ ɲuman kama.
Farafinna kelenyatɔn k’a firifirin dɔɔni sa
K’an bɔ lanɔgɔ dingɛ kɔnɔ.
Ne ma bɛnbaliso ɲɔgɔn tomo kolon ye.
Isa Jalo ka bɔ Kɔdugu Kati mara la. Nin poyi cira Interneti la Mohamɛd Misbaho Tarawere fɛ
Poyi : Faso
Libya
Libya (Arabu: ليبيا), madɔnnen Bonba Jamajeya Foroba ka Libya Arabu Jamahiriya (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية العظمى) Al-Jamahiriya al-Arabiyah al-Libiyyah aś-śa'biyyah al-Iśtirakiyah al-Udhma), ye jamana ye Saheli Afrika. A bɛ danbo ni Mediterane Baji ye saheli fɛ, Libya dalen cema Misra kɔrɔn fɛ, Sudan kɔrɔnworodugu, Cad ani Nijer worodugu, ani Aljeri ni Tunizi tlebi fɛ. A boɲa bɛsɛ bamɛtri 1.8 milion kɛnɛjɛ ma 90% (bikɔnɔtɔn kɛmɛ sarada) ye sahara ye. Libya ye Afrika kɔnɔ dugu belebele naninan ye fensen na ani 17an dunia kɔnɔ. A faaba ye Tripoli ye min ye so ye duguden 1.7 milion ye kabɔ Libya jamanaden 6.3 milion kɔnɔ (2016). Jamana ladala yɔrɔw ye Tripoli, Fezan ani Sirenaika.
Poyi
Fasodenw, an ka wuli k’an jɔ ni fasodenɲumanya jɔli ye.
Libya
Libya tɔgɔ tara Berberkan na: Libya ani Amazigh o sɛbɛnen don Misra seben kɔrɔw la ko Libu) min bɛ kɔrɔyalikɛ Berber ka kabilaw la sigilen Nile tlebi fɛ. Grek la kabila in mɔgɔ bɛ wele Liby uka jamana labana ka kɛ (Libya) ye, alinayasɔrɔ, Gres kɔrɔlen, daɲɛ kɔrɔ lawasalen, a bɛ talikɛ Saheli Afrika bɛɛ la Misra telbi fɛ. Kɔfɛ, Ibn Khaldun ka wati, a tun be fɔ nin kabila ninu ma kɔ Lawata.
Poyi
An ka faso bɔ nɔgɔ la.
Libya
Libya ye sanfeda kɔnɔtɔnan ye BSK (Bakrunba Sokɔnɔ Karajago) per Kapita Afrika kɔnɔ, Seshel ani Worodugu Afrika kɔ. Nin sabu ye aka taji lasago lahauta ye ani duguden fitini.
Poyi
Fasodenɲumaya ni sigili tɛ bɛn.
Mali ka kiltiri
Mali bɛn ka kiltiri be siya bɛɛ bolo.
Libya
Libya ka jɔnjɔn ye faso jɔnjɔn ye dunia kɔnɔ nin ye nɔniya kelen ye tamashiyen foyi tɛ a la.
Poyi
Faso tɛ mɔgɔ kelen ta ye, bɛɛ jɛ don.
An ye dɔ kɛ kuma caman na sa.
An k’an bolo di ɲɔgɔn ma ka baara kɛ ;
Wulakɔnɔbaarakɛla ni dugubakɔnɔmɔgɔ.
Faantan ni setigi, bɛɛ k’a seko kɛ faso jɔli la.
Fàransi
Fàransi, madɔnnen Fàransi Fasojamana (faransɛkan: République française) galo dugukolo don min bɛ Tlebi Eropa ani min bɛ kamarilen jikɔkan jigunw na ani duguw gun werew la. Galo jamana Fàransi fɛnsɛnen kabɔ Mediterane Ji kabla Ingliz Bajalan ani Saheli Ji; ani kabɔ Rine la kabla Atlantik Kɔgɔji la. A bɛ fɔ Fàransi galo jamana ma (Tinkunwɔrɔ) a dugukolo kɛcogo kama. Fàransi ye jamanakuntigi sigi fasojamana. Aka yefen labonba ɲɛfɔlen Mɔgɔ ani Duguden Josira ka Datigɛli kɔnɔ. Fàransi faaba ye Paris.
Poyi
Ni min k’a ɲɛ tɛ da fasojɔlaw kan,
Fàransi
Fàransi bɛ danbɔ ni Bɛliziki, Luxembourg, Alimaɲi, Swisi, Itali, Monako, Andora, ani Espaɲi ye. Aka kɔkan dugu kɔsɔn, Fàransi bɛ dan tla ni Brazil, Suriname ani Nederland Anti ye. Fàransi tugulen Keleyalen Mansamara (UK) la ni Bajalan Dugujukɔrɔwo ye min bɛ tɛmen Ingliz Bajalan jukɔrɔ.
Fàransi tun ye dunia fangama jamanaw dɔ ye kabi kɛmɛda 17nan laban cema wati. 18nan ani 19nan kɛmɛdaw kɔnɔ, Fàransi ye jɔlikɛ mara mansamara baw dɔ la min bɛ fɛnsen Tlebi Afrika ani Worodugu Asia ka se ka yɔrɔ kofɔlen in sekonidɔnko ni politikow yɛlɛma a sago la. Fàransi ye jamana yirwalen.
Dumuni
Dumuni ...
Voir aussi: Tobilinɔ
Nijeria
Nijeria tɔgɔ madɔnnen Nijeria ka Kurufa Fasojamana, ye shariyanbaju jamana ye min lakafolikɛ jamana bisaba-ni-wɔrɔ la ani Kurufa Faaba Dugukolo. Jamana in sigilen don Afrika Tlebi fɛ. A bɛ dancɛ bo ni Benin tlebi fɛ, Cad ni Kamerun kɔrɔn fɛ, ani Nijer saheli fɛ. A bɛ Gine Jida la ani Atlantik Kɔgɔji worodugu fɛ. A faaba ye Abuja.
Moritani
Moritani (Arabukan na موريتانيا) tɔgɔ madɔnnen ye Moritani ka Silame Fasojamana. Jamana don min bɛ Afrika Saheli-Tlebi fɛ. A bɛ danbo ni Atlantik Kɔgɔji ye tlebi fɛ, Senegal worodugu-tlebi, Mali kɔrɔn ani worodugu-kɔrɔn, Aljeri saheli-kɔrɔn, Maroko ka Tlebi Sahara mara saheli-tlebi. A tun bɛ f'a ma lawale la Berberuw ka mansamara Moritani. A faaba ye Nuakshot ye min bɛ Atlantik dala.
Togo
Togo bɛ jamana Afiriki kɔnɔ.
7000 km plus loin
Filmu posteri
Kunafoni filmu kan
ɲɛmɔgɔ:
Labɔɔra:
Sɛbenna:
Lakalira:
Doloyat:
Donkiliy:
Sinimanjata:
Sɛbenca:
Jɛnsenni:
Blasugula don:
Jɛnɲa:
Jamana: Mali Fasojamana
Kan: Bamanankan
Bakrunba sɔrɔ:
Nɔdonna ni:
A Banna
Filmu posteri
Kunafoni filmu kan
ɲɛmɔgɔ:
Labɔɔra:
Sɛbenna:
Lakalira:
Doloya:
Donkili:
Sinimanjata:
Jɛnsenni:
Bɔɔ don:
Jɛnɲa:
Jamana: Mali Fasojamana
Kan: Bamanankan
Baarakɛwari:
Bakrunba sɔrɔ:
Kɔnna ni:
Kɔnɔwari
Kɔnɔwari (Kodiwari), madɔnnen Kɔnɔwari ka Fasojamana (Franse: République de Côte d'Ivoire) bɛ jamana Afiriki kɔnɔ. A ye faaba Yamusukuro.
Sinima
Sinima (filmi)
An Be Nɔ do
Kunafoni filmu kan
ɲɛmɔgɔ:
Labɔɔra:
Sɛbenna:
Lakalira:
Doloya:
Donkili:
Sinimanjata:
Sɛbenca:
Jɛnsenni:
Blasugula don:
Jɛnɲa:
Jamana: Mali Fasojamana
Kan: Bamanankan
Baarakɛwari:
Bakrunba sɔrɔ:
Kɔnna ni:
Nɔdonna ni:
Cinéma de notre temps: Souleymane Cissé
Anka waati siniman
Filmu posteri
Kunafoni filmu kan
ɲɛmɔgɔ: Sulemani Sise
Labɔɔra: Sulemani Sise
Sɛbenna:
Doloya:
Donkili:
Sinimanjata:
Sɛbenca:
Jɛnsenni:
Blasugula don:
Jɛnɲa:
Jamana: Mali Fasojamana
Kan: Bamanankan
Baarakɛwari:
Nɔdonna ni:
Faransekan
Bleu foncé: langue maternelle ; Bleu: langue administrative ; Bleu clair: langue de culture ; vert: minorités francophones.]]Faransikan (français, la langue française) ye kan romane ye kan fo Fàransi, Beljiki, Swisi, Kanada, Côte d'Ivoire ani jamana wɛrɛ 47.
Mali la faransikan ye jamana ka kan ye.
Mali njeta faransi fo mi soro an ka kaladinba sabadedo peaduni an niakademinu akademi kan dedo tsokosogo aga fangan soro an ni janman janganmina wo kan jin konon na folo mi kere Jean Baptiste Poquelin; je an u janman fo Molière kan na.
Slumdog Millionnaire
Slumdog Millionaire 2008 Fantankin miliyontigi ye filmu kura ye min bɛ kuma Jamal Malik kan denmisen falatɔ don a bɛ san 18 kabɔ Mumbai fatankin na nin kera aka ɲamanya dɔnw bɛɛ labelebele. Jamana bɛɛ sigilen k'a lajɛ a tɔtolen ka ɲikali kelen dron jabi walasa ka wili nin rupi wari miliyon 20 saraba ye India ka tulon na "Jɔn b'a fɛ ka kɛ Miliyontigi ye?" Nka tuma min shu kora, polisiw y'a minɛ k'a tuhuma ni namara ye: cogodi bɔlɔnkɔnɔ den sera ka nin bɛɛ dɔ?
A jigitɛgɛlen k'a-yere lajɛya, Jamal y'aka ɲamaya lakali fantankin in na a n'a dɔgɔni lamɔcɔgɔ yen, uka kungɛlɛyakow ɲwanfɛ sira kan,u ni kin bandiw ka kunbeniw ani Latika yeli a nikan bogoti min bora a bolo. Nin lakali in bonda kelenkelen bɛ jabi dakɔrɔta kaɲɛshin tulon ɲinikali dɔw ma. Kɔnɔrɔfilen Jamal ka lakali la, Polisi ɲɛmɔgɔ kabakɔyara muna nin funankɛ in min a tɛ ta a ɲa kan ko a b'a fe ka kɛ banna ye, bɛ ka mun de kɛ nin tulon in na?
Genre: seko/Kɔkan, Yɛlɛko, Drama,Maben, Funankɛya,
Bɔ don: Nofanbrukalo tle 12, san 2008
Kɔnɔko: kɛlɛ, ja ni kuma tɔrɔtaw
Jɛnsɛna: Fox Searchlight Pictures
U.S sinima dɔn: dolar wari $56065245
Buguni
Neyeyoussouf bava diallo ye ka bon Bougouni.png|right|225px|Location of Bougouni in Mali]] --> Buguni ye Mali ka dugu ye.
Baara (film)
Filmu posteri
Kunafoni filmu kan
ɲɛmɔgɔ:
Sɛbenna:
Lakalira:
Doloya:
Donkili:
Sinimanjata:
Sɛbenca:
Jɛnsenni:
Blasugula don:
Jɛnɲa:
Jamana: Mali Fasojamana
Kan: Bamanankan
Baarakɛwari:
Bakrunba sɔrɔ:
Kɔnna ni:
Nɔdonna ni:
Sera Leon
Sera Leon (Jàdakuru, Siyera Lewɔni, Saralon, Sàrlon), madɔnnen Sera Leon ka Fasojamana, ye jamana ye Tlebi Afrika. A bɛ danbɔ ni Gine ye sahelikɔrɔn fɛ, Liberia worodugukɔrɔn ani Atlantik Kɔgɔji worodugutlebi. Sera Leon bɛ datugunikɛ 71740 kɛnɛjɛ bamɛtri la a jamanadenw bisigiyalen mɔgɔ 7 075 641 kabɔ juyekalo san 2015. Jamana in ye tudugu fiɲɛ ye, lamunu soginen don, wulakɔnɔla ani tufinw. A faaba ye Freetown, fanga sigiyɔrɔ ani jamana duguw labonba. Jamana duguba dɔwɛrɛ min dugudenw bɛ se 100000 ma ye: Bo, Kenema, Koidu Town, ani Makeni.
Sera Leon sigiba fɔlɔw ye Sherbro, Temne ani Linba ye, kɔfɛ Mendew naara, ani Kono minu y’u sigi jamana Kɔrɔn fɛ. San 1462 (san tanninani biwɔrɔ ni fla) Portigiz yaalakɛla Pedro da Cintra bɔra yɔrɔ in na ka tɔgɔda Sera Leon min kɔrɔ « Wara Kuluw ». Sera Leon nara laban ka kɛ dagayɔrɔ ba ye Cela-atlantik jɔn jago kama, fɔkase 1787 (tanniwolofla bishegin ni wolofla) ma tumamin Sera Leon Cakɛda sigira ka kɛ Farafin jɔnw ani ani Tlebi Indikaw ka so ye. San 1808, Freetown kera Britishw ka mara dɔ ye, ani san 1892, jamana kɔnɔna kera British Koloshi ye. San 1961, u fla farala ɲwankan ka u yɛrɛta. Tanda fla kɔnɔ, fanga minu nara ma u mako don jamana cɛmancɛ la, ka tugun Liberiakaw ka benbaliya woyoli la k’a danw kɔsagon, wolora Sera Leon Duguden Kɛlɛ la, min daminera san 1991 ka fɔkaben kɛ san 2000
Den Muso
Kunafoni filmu kan
Djourou, une corde à ton cou
Filmu posteri
Den Muso
ɲɛmɔgɔ:
Santiago de Compostela
Santiago de Compostela yè Galicia (Espagne) ka kapitali yè.
Den Muso
Labɔɔra:
Desebagato
Kunafoni filmu kan
Djourou, une corde à ton cou
Kunafoni filmu kan
Den Muso
Sɛbenna:
Desebagato
ɲɛmɔgɔ:
Den Muso
Lakalira:
Desebagato
Labɔɔra:
Sɛbenna:
Lakalira:
Doloya:
Donkili:
Sinimanjata:
Sɛbenca:
Jɛnɲa:
Jamana: Mali Fasojamana
Alimaɲi
Alimaɲi, walima Jermani, madɔnnen Alimaɲi ka Kurufa Fasojamana (Alimaɲikan: Bundesrepublik Deutschland, fɔcɔgo: Bundesrepablik Dɔcland) ye jamana min bɛ Cɛma Eropa. A bɛ danbɔ saheli ni Saheli Ji, Danmark ani Baltik Ji; kɔrɔn fɛ ni Poland ani Cɛk Fasojamana; worodugu ni Ostria ani Swisi; ani tlebi ni France, Luksanburg, Beljik ani Nederland. Alimaɲi dugukolo boɲa bɛ se 357021 Bm2 ma (bametri kɛnɛ) a sigiyɔrɔ bene watila nɛnɛ fiɲɛ ma. Alimaɲi jamanadew jatelen mɔgɔ milion 82 min b'a kɛ Eropa Kelenya duguw bɛɛ la jamatigi ye, kafara a bena jɔrɔ sabanan na selekenani tungarankew ka ca yɔrɔ min dunia kɔnɔ.
Alimaɲi kabilaw caman sigira dugukolo kan min tɔgɔdara Jermania o gafeyara kakɔn Yesu Krisa ni san 100. Kabii 10nan kɛmɛda, Alimaɲi dugukolo tun ye Lɔhɔrɔma Roman Mansamara cɛma fan dɔ ye fokase san 1806 ma. Kɛmɛda 16nan kɔnɔ, Alimaɲi saheli labanna ka kɛ Protestan Yɛlɛmali cɛmancɛ ye. N'a tara inafɔ watikura manto-dugu, jamana in farala ɲwankan Franko-Prusi kɛlɛ senfɛ san 1871. San 1949, Dunia Kɛlɛ II (Dunia Kɛlɛ Flanan) kɔ, a nara tla jamana fla ye - Kɔrɔn Alimaɲi ani Tlebi Alimaɲi ka kɛɲɛ ni sebaaw ka dan cilen ye. Dugu fla in nara fara ɲwankan san 1990. Tlebi Alimaɲi ye sintili tɔnden ye Eropa Jɛkulu la san 1957 min nara wolo Eropa Kelenya (EU) la san 1993. A sen bɛ dancɛtan Shengen yɔrɔ la an'a ye talikɛ Eropa wari la min ye ero ye san 1999. Alimaɲi ye tɔnden ye Kelenyalen Mantow (UN) na ani Saheli Atlantik Benkan Tɔn (SABT) NATO, G8, G4 mantow a y'a bolono bla Kyoto Benkan na. Sɔrɔko fangama ba don sabu a bena jɔyɔrɔ sabanan na dunia sɔrɔko jamana baw cɛla san 2007 karajago labɔli jatemine la.
Desebagato
Baarakɛwari:
Den Muso
Doloya: Bala Musa Keyita
Desebagato
Bakrunba sɔrɔ:
Den Muso
Donkili:
Desebagato
Nɔdonna ni:
Den Muso
Sinimanjata:
Sɛbenca:
Jɛnsenni:
Blasugula don:
Jɛnɲa:
Kan: Bamanankan
Baarakɛwari:
Bakrunba sɔrɔ:
Kɔnna ni:
Nɔdonna ni:
Djourou, une corde à ton cou
ɲɛmɔgɔ:
Labɔɔra:
Sɛbenna:
Lakalira:
Nizɛri
Nizɛri bɛ jamana Afrika kɔnɔ. A ye faaba Niamɛ.
Djourou, une corde à ton cou
Doloya:
Donkili:
Sinimanjata:
Sɛbenca:
Jɛnsenni:
Blasugula don:
Jɛnɲa:
Jamana: Mali Fasojamana
Kan: Bamanankan
Bakrunba sɔrɔ:
Kɔnna ni:
Nɔdonna ni:
Sahara-cɛla jago
Kakɔrɔ, Sahara lamunu tun ni nin bɔlen ɲwan ma kosobɛ. Masurunaya la san 70000 kakon Yesu Krisa ka wati (KYW), Libya ni Aljeri tun ye bagan-genyɔrɔ ye, baa ni saga wɛrɛ ka ca. Dugu baw tun be yen ani bɔgɔdaga-baara tun cɛnsennen. Began donna a shiɲɛ fɔlɔ Cema Sahara la kata san 4000 katabla san 3500 (KYW).
Falato
Filmu posteri
Lionkan
Lionkan (Llionés)
Falato
Kunafoni filmu kan
ɲɛmɔgɔ:
Labɔɔra:
Sɛbenna:
Lakalira:
Doloya:
Donkili:
Sɛbenca:
Jɛnsenni:
Jɛnɲa:
Kan: Bamanankan
Baarakɛwari:
Bakrunba sɔrɔ:
Aisland
Aisand madɔnnen Aisland ka Fasojamana ye gun jamana ye min sigilen Saheli Atlantik Geji ni Eropa gerekanna ani Grinland cɛla. A jamanaden ye mɔgɔ 332 529, dugukolo boɲa ye bamɛtri/Kilomɛtri kɛnɛ 103 000 km2. A faaba an'a duguw labebele ye Rekiavik ye.
Falato
Kɔnna ni:
Aisland
Aisland ye tasumakulu yɔrɔ ye min caman ɲanama don. Dugukolo kɔnɔla ye fuga cencenma ye, kuluw ani kulujimaw (glaciers), tumamin jikuru yelenen bɛ woyo yɔrɔmajinenw fɛ kataa geji la.
Falato
Nɔdonna ni:
Finland
Finland, madɔnnen Finland ka Fasojamana (Finnishi: Suomi; Swedikan: Finland) ye Nordik Jamana ye min sigilen Fennoskandia yɔrɔ la Eropa saheliyanfan. A bɛ danbɔ ni Swedi tlebi fɛ, Risila kɔrɔn fɛ, ani Norwij saheli, tumamin Estonia dalen a kɔrɔn ka tɛmɛ Finland Jikori fɛ. Faaba ye Helsinki ye.
La Genèse
Jenɛzi
China
China ka Foroba Fasojamana ye jamana min bɛ Asia.
La Genèse
Filmu posteri
Kunafoni filmu kan
ɲɛmɔgɔ:
Labɔɔra:
Sɛbenna: säp
Lakalira:
Doloya:
Donkili:
Sinimanjata:
Jɛnsenni:
Blasugula don:
Jɛnɲa:
Jamana: Mali Fasojamana
Kan: Bamanankan
Baarakɛwari:
Albert Einstein
Albert Einstein (1879, Jermani - 1955, Amerika ka Kelenyalen Jamanaw).
Mogo kalanen don ba. Tun ye hakili tigi ye laboratoire la. Ale jiginna Alemanya la, san ba kelen keme segin ani biwolofila ni kononto. A togo bora mun na. O ye hakilina caman caman ye. Albert Einstein togo bora barisa ale ko A ka kalandenw ma. Ko: giriya ani yeelen teleya be se ka yelema ka ke fanga walima fangya ye. I na fo, fangali dow be yeelen kononana, yeelen, min be bo tile la. Tile sera mun o mun ma, Giriya be U bee lajelen na. E=mc^2. Walasa Mogow ka se ka a nafa don, E = fangaya, m = giriya, c = yeelen teliya x yeelen teliya. Olasa A kera Giriya ani Fangya kelenya ye.
Denya ani Kalanya
Albert jiginna Ulm, Württemberg, Alemanya. A ka cekoroba, a togo ko Hermann Einstein, ye baara caman ke electricien baara ani negejuru bara ni tasuma baara la. Albert tun ye Jeuf ye, nka a tun te taa misirila ka seli. Albert tun te deli seli la. Waati min a tun taara filana kalanyoro la, Ale taara lakoliso Katoliki ye.
La Genèse
Kɔnna ni:
Nɔdonna ni:
Maroko
Maroko (Arabukan المغرب) madɔnnen Maroko Mansamara (Arabukan المملكة المغربية), a bɛ Afrika Saheli fɛ min jamanadenw jatelen ka kɛ 33 848 242 (2014). A sigilen Atlantik Kɔgɔji dala min bɛ mɔnɔbɔ kase Gibraltar Mɔsɔn ma Mediterane Baji la. Maroko bɛ danbɔ ni Aljeri kɔrɔn fɛ, Espania saheli fɛ (kɔgɔji bolo kan fo kase Espania dugu fla ma Seta ani Melila) ani Moritani wordugu fɛ.
Maroko ye Afrika jamana ye min ye tɔnden ye Afrika Kelenya kɔnɔ. Kafara, a ye tɔnden ye Arabu ka Tɔn, Magreb Arabu ka Kelenya, Fransekanfɔtɔn, Silameya Lajɛ ka Tɔn na. A fɛnsɛn bɛse 710 850 bametri kɛmɛjɛ ma.
Liberia
Liberia madɔnnen Liberia ka Fasojamana, ye jamana ye Afrika ka tlebi dankan na, a bɛ danbɔ ni Sera Leon, Gine, Kote D’Ivoire ani Atlantik Kɔgɔji. Liberia ye tudugu ye min fiɲɛ (taksu) ka kalan, sanji bɛna kawula wati ani harmatan fiɲɛ jalan tlema fɛ. Liberia kɔgɔjibolo ye jiritu ye, tumamin dugu gerekanna ye jiritu warowarolen ye, min dayelen fuga kan ani bin jalanw. Kabii san 1989, Liberia kɛra wilikajɔ dugu ye min sereyara duguden kɛlɛ fla la. Liberia Duguden Kɛlɛ Fɔlɔ (1989 – 1996) ani Liberia Duguden Kɛlɛ Flanan (1999-2003) ye mɔgɔ bakɛmɛ caman b’u sigiyɔrɔ ka jamana sɔrɔ dafiri. Liberia tɔgɔ bɛ kɔrɔyalikɛ “hɔrɔnya” tumamin farafin kanhɔrɔnyalenw ani jɔnw siginna ka na Liberia san 1822, ka jamana in sigi san 1847 ni Keleyalen Duguw (US) ka Fanga ka dɛmɛ ye, kasɔrɔ ka kabila kura sintin min bɛ wele Ameriko-Liberiakaw. Nin kabila kura in nali ye gɛrɛntɛ jubɔ u ni kabila ba taniwɔrɔ tɔw cɛ.
Antropolojy ɲiniw y’a jira ko Liberia yɔrɔ sigili wati surun ye 12an kɛmɛda, adɔla ka kɔn o ɲɛ. Manden kanfɔlaw sigira kataa tlebifɛ, min ye kabila fitini caman jagoya k’u sigi kɔrɔnfɛ ka digi Atlantik Kwaji kan. Deyiw, Basaw, Kruw, Golaw ani Gisiw jatelen nabaa fɔlɔw fɛ. Nin tamaasegin farala Tlebi Sudan Mali Mansamara bini na san 1375 ani kɔfɛ san 1591 ni Songai Mansamara wilili. Ka fara, gerekanyɔrɔ sɛgɛnna cencentaama bolo, o ye sigibaaw jagoya ka yɛlɛma Pepper Coast babolo ɲiginen na. Nin sigibaa kuraw naara ni uka ɲɛdɔnw ye inafɔ kɔri parata, gesedan, nɛgɛbaara, malo ni ɲɔ sɛnɛ, ani sigi ni marataabolo cakɛdaw kabɔ Mali ani Songai Mansamara la.
Manew ka yɔrɔ in minali ma mɛn, Vai kabila mɔgɔw fana naara u sigi Grand Cape Mount yɔrɔ la. Vai kabila tun ye Mali Mansamara dɔ ye minu jagoyara ka boli mansamara yurulen kɔ tanninaninan kɛmɛda wati kɔnɔ. U y’a suganti k’u sigi kɔgɔjibolo yɔrɔw la. Kru kabila y’u banamini Vai ka sigi u sigiyɔrɔ la. Manew ani Kruw ka jɛ sera ka Vai ka taama wɛrɛw bali yɔrɔ in na, nka Vai tora Grand Cape Mount yɔrɔ la min ye bii Robertsport dugu ye.
Kɔgɔji dala mɔgɔw ye kurunw dilan ka jago daminɛ ni Tlebi Farafinw ye kataa Kape verdo kabla Sanu Dankan na. Kɔfɛ, Eropa julaw ye karajago sifayaw donɲwanakɛ ni dugudenw ye, tumadɔ u b’uka kuruw siri dankan na. Tumamin Kru ye julaya sigi sen kan ni Eropa ye, uka jago tun sinsinnen daminɛ la jɔntan karajagow kan, nka taalen ɲɛ u y’u sen don ni barika ye Farafin jɔn jago la. Kru surugaw y’u sigiyɔrɔ bila ka taa baara kɛ jiriforow la ani sojobaara sarama la. A dɔw yɛrɛ ye baara kɛ Suez and Panama bajalanw sennin baara la.
Kabila wɛrɛ min dɔnnen yɔrɔ in na bɛ wele Glebo. Glebow genna ka b’u sigiyɔrɔ Manew doni senfɛ, u taara u sigi jidala min ye bii Liberia ye.
Elhaj Umar Tal
El-Hadj Umar ibn Sa’id Tal, (san 1797 – 1864) tun ye Tlebi Afrika marakɛla, Silameya mɔgɔkalannen ani Tukulor mansa ye min ye mansamara sintin o tun bɛ kafolikɛ bii Gine fan caman na, Senegal, ani Mali. Jona, a ye kawantili daminɛ ani sɛbɛnni ka kɛnyɛ ni sigi tɲɔniw ani Cɛla-Atlantik jon jago.
ɲanamaya kunfɔlɔ
Umar bin-Said bangera Halwar kɔnɔ, Futa Tooro (bii Senegal). Umar Tal donna madrassa la a demisenma kasɔrɔ k’i kunshin Hiji ma san 1820. San caman kalan kɔfe, Umar Tal seginna san 1826 n’aka tɔgɔ kura “El Haj” ka kɛ Tijaniyaw ka kalifa ye Farafinna. A sigira Sokoto, minkɔnɔ a ye muso caman ta, o do lakelen tun ye Fula Sultan Muhamad Bello denmuso ye. San 1836, El Haj Umar Tal tamara ka taa Futa Jalɔn o kɔfɛ Dingiraye (bii Gine) yen a y’aka jihadi labenw damine.
San 1848, Elhaj Umar ka Fila kɛlɛbolo labenne ni Tubabu marifaw ye, ye kɛlɛ bin Madenka dafɛ dugu caman kan k’u minɛ. Umar Tal sɔrɔla k’i kun da Kayi kan Mali la, ka dugu caman wɛrɛ minɛ ani tata Kayi dugu dafɛ min ye bii sangawili yala ɲɛshinyɔrɔ dɔ ye.
Aprilkalo, san 1857, Umar Tal ye kɛlɛ bin Khaso mansamara kan ka dagasigi Franse marakelaw ka kɛlɛbolo kan Medin. Daga in ciɲena Juye tle 18 tumanin Luis Federb, min tun ye Senegal ka Franse Jamanatigi ye nalen ni dɛmɛn kɛlɛbolo ye.
Bamananw Kɛlɛli
Dɛsɛlen ka Fransew bin, Elhaj Umar Tal ye binkaniw dabɔ Kaarta ani Segu Bamanan mansamara kan. Kaarta faaba Saheli ɲɔrɔn bira jona Umar Tal bolo an’aka mujahidinuw, Segu daara o kan Marsi tle 10, san 1861.
Tumamin Umar Tal ka kɛlɛw tun ɲɛshinen Bamanan josonaw ani Franse Kreciyenw ma, sisan a y’i ɲɛshin Silame dugu fitiniw ma. A denkɛ Ahmadu Tal sigilen Almamiya la Segu, Umar Tal tamara Joliba babolo fɛ k’i kunda Masina ani Hamdalayi kan. Yen, mɔgɔ 70000 sara kɛlɛ saaba senfɛ kakɔn Hamdalayi ka bi ani ka dagakolonci Marsi 16, 1862.
Sisan Cema Joliba dafalen b’aka mara kɔnɔ, Umar Tal ye kɛlɛ ta ka Tumutu sɛgɛrɛ, nka Burdamew, Suraghaw ani Filaw ka kɛlɛbolow faralen ɲwankan y’a gen ka segin. O tuma muruti dabɔra Hamdalayi Balɔbɔ ka ɲɛmɔgɔya kɔnɔ min ye Masina mansa Amadu Amadu balima ye, min fagara Umar Tal bolo. San 1864, Filaw ni Kuntaw ka kɛlɛbolo faralen ɲwankan Balɔbɔ b’u kuna, ye Umar Tal n’aka kɛlɛbolo gen fo Bajangara yenmin Umar Tal sara aka marifamugu lasagolen pɛrɛnni senfɛ, Februye tle 12. A mɔden Tijani Tal blara a nɔ la, watimin a denkɛ Amadu Seku ye fen bɛɛ kɛ ka Segu to aka mara kɔnɔ. Labanna, Fransew ye Segu mina san 1890.
Elhaj Umar Tal tolen kabako-mɔgɔ ye Senegal, Mali ani Gine, ali n’aka kɔfɛnw bɔlen ɲwan ma jamana ninu kɔnɔ. Tumamin Senegalikaw bolo, a tun ye Franse-kunben cefarin ye, Mali ka tayɔrɔ bɛ jengɛ k’a mankutu innafo binganina min ye sira laben Fransew ye ni Tlebi Afrika fanga laghafoli ye. Umar Tal tɔgɔ kɔrɔtalen Marys Kondé ka Segu tariku lakali kɔnɔ.
Mansaya Bruju
Kɔnkɛra ni Mɔgɔsi
Tukulor Mansamara ka Kalifa San 1850 – 1864
Nɔblara ni Tijani Tal
Confucius
Confucius (bangera san -551 - ka sa kalo san -479) China philosophie don.
Kasso Den
Kasoden
Tunizi
Tariku sɛbɛni daminɛ tuma, Burdamɛ kabilaw sigilen Tunizi. Fenisikaw sigilen tun jida la kata jona kɛmɛda 10n (KYW). Kartaje dugu sigira kɛmɛda 9n (KYW) mɔgɔw fɛɛ kabo Tyre sisan Lubnan. Lakalikɔrɔ b'a jira ko Elisa Mansamuso de ye dugu in sigi san 814 (KYW) inafo a segina ka fɔ cogo min Grek sɛbɛnna fɛɛ Timaeus ka Tauromenium. Kartaje sigibaw nara n'uka sekoindɔnko ye ani uka dinɛ kabɔ Fenisikaw ani Kanaankaw fɛ.
Kasso Den
Filmu posteri
Kunafoni filmu kan
Risila
Risila, Irisijamana (Risikan: Россия, Rossiya) walima Risila Kurufa (Risikan: Российская Федерация, Rossiyskaya Federatsiya) ye jamana fensenenba ye min lasamanen kɔrɔnfɛ Erasia kan. Semi-jamanatigiya fasojamana don min lakafolen kurufa 83 la. Risila bɛ danbɔ ni jamana nataw ye (ka jigin ka ta kɔrɔntlebi kataa worodugukɔrɔn): Norwij, Finland, Estonia, Latvia, Lituania, Poland, Belarus, Ukrain, Gorgia, Azerbaijan, Kazakstan, China, Mongolia ani Saheli Kore a ka surun Kelenyalen Jamanaw (US) la Alaska fan fɛ, a bɛ danbɔ tugun ni Worodugu Kore, Swedi, ani Zapan. A bɛ danbɔ ni Artik Geji, Pasifik Geji, Kaspian Ji, Baltik Ji ani Ji Fin.
Ni bamɛtri/Kilomɛtri kɛnɛ 17075400, Risila ye dunia jamanaw labonba ye, a fensɛnen ka ca ni dugukolo tlashegin ye; a jamanaden jate ye mɔgɔ miliyon 142, a bɛ jɔyɔrɔ kɔnɔtɔnan na jamanaden caya taboloma. A kɛnbɛ ka kɔrɔn Asia caman ta ani 40% (biinaani kɛmɛsarada) Eropa la, wati yɔrɔ 11 b'a kɔnɔ; lamini ani dugukolo kɛcogo suguya caman. Risila ye dunia dugujukɔrɔ nafolo ani wuyen lasagoyɔrɔ ba ye, a jatelen wuyen fangatigiba ye. Dunia tufinw lasagoba jamana don a dalaw bɛ talikɛ masurunyala dunia ji duman tlanaani la.
Kasso Den
Labɔɔra:
Sɛbenna:
Finye (filmu)
Fiɲɛ
Ta Dona
Tadonna
Filmu posteri
Kunafoni filmu kan
Gambia
Gambia, madɔnnen Gambia ka Fasojamana, a bɛ wele caya la Gambia. Jamana don min bɛ Afrika Tlebi fɛ. A ye Afrika gun jamanaw bɛɛ lafitini ye, a bɛ danbɔ saheli, kɔrɔn ani worodugu fɛ ni Senegal ye. A sigilen dankan fitini kan Atlantik Kɔgɔji dala tlebi fɛ. Gambia ba bɛ Gambia cɛci kab'a kun kataa a kun. Februyekalo tle 18, san 1965, Gambia y'aka yɛrɛmahɔrɔnya ta kabɔ Britania Mansamara kɔnɔ a sɔrɔla ka don Komonwelf (Forobanafolo) la. A faaba ye Banjul, nka a duguw labeleble ye Serekunda ye.
Finye (filmu)
Filmu posteri
Gambia
Kɛmɛda 10n, jula Silamɛ jamakulu ani dɔnnikɛla dow taara u sigi Afrika Tlebi jagokɛyɔrɔ caman na, o kɛra subu ye ka Sahara-cela jago ni sanu ani samaɲin yiriwa. Kata kɛmɛda 11n walima 12n na, Tukrur mansamara faamaw (kɔrɔlen Gana ani Gao) donna Silameya la, u sɔrɔla ka Silameya mɔgɔ-kalanen dɔw ta ladilibaw ye. Sɛbɛnni fɔlɔw nin yɔrɔ in kan bɛ segin kataa Arabu jagokɛlaw ma kɛmɛda kɔnɔtɔnnan ani tannan Yesu Krisa bangelen kɔ (YB). Kɛmɛda tannanan daminɛ la, bi Gambia fan caman tun bɛ Mali Mansamara kɔnɔ. Portigalikaw taara yɔrɔ in na ji fɛ kɛmɛda tandurunan-cema u sɔrɔla ka jago tnoma kɛ u ta ye. Bi-bi-in-na, Gambia jamanaden bikɔnɔtɔn kɛmɛsarada 90% ye Silamɛ ye. Kuranɛ kalanso ani foraba kalan bɛ u disi da ɲwan na.
Finye (filmu)
Kunafoni filmu kan
Kasso Den
Lakalira:
Ta Dona
ɲɛmɔgɔ:
Labɔɔra:
Sɛbenna:
Lakalira:
Doloya:
Donkili:
Benɛn
Benɛn bɛ jamana Afiriki kɔnɔ. A faaba ye Porto Novo.
Ta Dona
Sinimanjata:
Moko Dakhan
Mɔgɔ dakan
Ta Dona
Jɛnsenni:
Moko Dakhan
Filmu posteri
Kunafoni filmu kan
Ta Dona
Blasugula don:
Jɛnɲa:
Jamana: Mali Fasojamana
Moko Dakhan
Labɔɔra:
Ta Dona
Kan: Bamanankan
Moko Dakhan
Sɛbenna:
Kasso Den
Doloya:
Moko Dakhan
Lakalira:
Ta Dona
Baarakɛwari:
Moko Dakhan
Doloya:
Ta Dona
Bakrunba sɔrɔ:
Moko Dakhan
Donkili:
Ta Dona
Kɔnna ni:
Finye (filmu)
ɲɛmɔgɔ: Suleman Sise
Guimba, un tyran une époque
Ginba nijugu
Finzan
Filmu posteri
Jakuma
Jakuma (Felis catus wala Felis silvestris catus) yɛ sokɔnɔbagan yɛ.
Guimba, un tyran une époque
Filmu posteri
Mɛkisiki
Meksikano Dugu Kelenyalen, espanyikan na: Estados Unidos Mexicanos donnen tugun ni Meksiko ye. Kurufa shariyabaju fasojamana don min be Saheli Amerika. A be danbo saheli ni Kelenyalen Dugus (US) ye, worodugu ni tlebi ni Pasifik Kogoji, worodugukoron ni Gatemala, Belizi, ani Karaibu Ji, koronfe ni Meksiko Jikori.
Nyamanton
ɲamanton
Finzan
Kunafoni filmu kan
Kabala
Kabala
Nyamanton
Kunafoni filmu kan
Taafé Fanga
Taafe Fanga
Moko Dakhan
Sinimanjata:
El Salvador
El Savador, (República de El Salvador) ye Cema Amerika jamanaw bɛɛ la fitini ye duguden jama kunda. A bɛ ‎danbɔ ni Pasifik Kɔgɔji, Gwatemala, ani Honduras ye.‎
Gatemala
Gatemala, Espanyikan: República de Guatemala, ye jamana ye Cema Amerika a be danbo ni ‎‎Meksik ye kataa saheli worodugu, Pasifik Kogoji worodugutlebi, Belizi ani Karaibu ‎sahelikoron, Honduras ani El Salvador kataa worodugukoron.‎
Kasso Den
Donkili:
Kabala
Filmu posteri
Moko Dakhan
Sɛbenca:
Finzan
ɲɛmɔgɔ:
Moko Dakhan
Blasugula don:
Kabala
Kunafoni filmu kan
Finzan
Labɔɔra:
Kasso Den
Sɛbenca:
Honduras
Honduras, espaɳ̩ikan; República de Honduras ye bɛjɛfanga fasojamana ye Cema Amerika. Kɔrɔlen ‎a tun dɔnnen Espaɳi Honduras k’ani Britania Honduras bɔɳɔgɔnma min ye bii Belizi ye.‎
Cema Amerika
Cɛma Amerika (Espanyikan: Centroamérica walima América Central) ye Amerikaw ka cɛma dugukolo ‎yɔrɔ ye. Saheli Amerika worodugunu don min b’a tugun Worodugu Amerika la worodugukoron.‎
Kabala
ɲɛmɔgɔ:
Taafé Fanga
Filmu posteri
Swedi
Swedi, madɔnnen Swedi ka Faamamara (Swedikan: Konungariket Sverige) ye Nordik jamana ye Skandinavi Gunjate kan Eropa Saheli. Swedi bɛ dugukolo danw bɔ ni Norwij tlebi ani Finland sahelikɔrɔn, an'a tugunen Danmark la ni Oresund Babili. A kera Eropa Kelenya tɔnden ye kabii Januari tle 1, san 1995. Swedi faaba ye Stokolm ye min ye tuguni jamana duguw labonba ye (a duguden jatelen mɔgɔ 810000 ni mɔgɔ militon 2 dugubaw kɔnɔ). A dugu labonba flanan ni sabanan ye Gotenburg ani Malmo.
Finye (filmu)
Labɔɔra: Suleman Sise
Kabala
Labɔɔra:
Nyamanton
ɲɛmɔgɔ:
Kasso Den
Jɛnsenni:
Belize
Belizi, korolen Britania Belizi ye jamana ye min be Cema Amerika. Ali nayasɔrɔ ko Maya ‎Mansamara fan dɔ don, Belizi ma deli ka kɛ Espanyi Mansamara kɔnɔ. Belizi tun nɔrɔlen Britania ‎Mansamara la kan kɔn yɛrɛta ɳɛ san 1981. Jamana in be danbɔ saheli ni Meksik ye, tlebi ni ‎‎Gatemala, kɔrɔn ani worodugukɔrɔn ni Karaibu ye.‎
Kabala
Sɛbenna:
Finye (filmu)
Sɛbenna:
Lakalira:
Sinimanjata:
Sɛbenca:
Jɛnsenni:
Blasugula don:
Jɛnɲa:
Jamana: Mali Fasojamana
Kan: Bamanankan
Kiri Kara Watita
Filmu posteri
Finye (filmu)
Baarakɛwari:
Taafé Fanga
Kunafoni filmu kan
Labɔɔra:
Sɛbenna:
Lakalira:
Kiri Kara Watita
Kunafoni filmu kan
Kabala
Lakalira:
Kiri Kara Watita
ɲɛmɔgɔ: Falaban Isa Trawere
Kabala
Doloya:
Taafé Fanga
Doloya:
Kosta Rika
Kosta Rika, madɔnnen Kosta Rika ka Fasojamana (Espaɳikan: Costa Rica walima República de Costa Rica) ye jamana ye Cema Amerika, a bɛ danbɔ ni Nikaragwa saheli, Panama kɔrɔn ani worodugu, Pasifik Kɔgɔji tlebi worodugu ani Karaibu Baji kɔrɔn.
Moko Dakhan
Jamana: Mali Fasojamana
Finzan
Lakalira:
Taafé Fanga
Donkili:
Kiri Kara Watita
Labɔɔra:
Nyamanton
Labɔɔra:
Finye (filmu)
Bakrunba sɔrɔ:
Moko Dakhan
Kan: Bamanankan
Kenya
Kenya ka Fasojamana ye jamana ye Afrika Kɔrɔn fɛ. A bɛ danbɔ, saheli ni Etiopia ye, Somali kɔrɔn fɛ, Tanzania worodugu fɛ, Uganda tlebi fɛ, ani Sudan saheli-tlebi fɛ. A bɛ sigilen kɔgɔji dala worodugu-kɔrɔn fɛ. Jamana in tɔgɔ dara Kenya Kulu la min ye tamashiyen ba ye. Jomo Kenyatta ka fanga wati san 1960w kɔnɔ, nin fɔcɔgo fɔra a ma. A faaba ye Nairobi.
Finzan
Doloya:
Brazil
Brazil (República Federativa do Brasil) bɛ jamana.
Sia, le rêve du python
Siya
Finye (filmu)
Nɔdonna ni:
Taafé Fanga
Sinimanjata:
Kasso Den
Blasugula don:
Yeelen
Yeelen
Finzan
Donkili:
Kiri Kara Watita
Sɛbenna:
Lakalira:
Jine
Jine ye jamana ye min bɛ farafina tile bin yan fan fɛ. Jine ye sɛnɛ ni bagan mara jamana le di balo sila fe. konin sene le taanen nye ka tamin baara too lu la. Jine talanen a sunkun ma tinkudun nanin ne di, jine koojida, Jine temala, Jine sandola, ani Jine Tukodola. o kelen bee talanen a ta marada ni marada duula lu le di.
Kiri Kara Watita
Doloya:
Sia, le rêve du python
Filmu posteri
Guimba, un tyran une époque
Kunafoni filmu kan
Nyamanton
Sɛbenna:
Kabala
Donkili:
Sia, le rêve du python
Kunafoni filmu kan
Jine
Jine kube n'a Kubeso lu fele nin:
Finzan
Sinimanjata:
Moko Dakhan
Bakrunba sɔrɔ:
Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla
Yɛlɛma dona kow la Nakorola
Nyamanton
Lakalira:
Doloya:
Guimba, un tyran une époque
Labɔɔra:
Sɛbenna:
Lesoto
Lesoto, madɔnnen Lesoto ka Faamamara ye jamana dasɔgɔlen ye ani lakorilen tew ni Worodugu Afrika ka Fasojamana ye. A boya ye 30355 km2 (bametri kɛnɛ) ni jamanadew ye min jatelen ka kɛ mɔgɔ 2 203 821. A faaba ye Maseru. A sigilen worodugulaban dunia jamana dasɔgɔlen bɛɛ cɛla. Tɔnden don Forobanafolo (Commonwealth) mantow la. Lesoto tɔgɔ kɔrojɛ ye "mɔgɔw ka dugu minu bɛ Sesoto fɔ". Masurunyala 40% (binani kɛmɛsara) a jamandew na bɛ jenselekenani fantanya ci jukɔrɔ dolar wari 1.25 don kɔnɔ.
Finzan
Sɛbenca:
Moko Dakhan
Kɔnna ni:
Nɔdonna ni:
Guimba, un tyran une époque
Lakalira:
Sia, le rêve du python
ɲɛmɔgɔ:
Finzan
Jɛnsenni:
Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla
Filmu posteri
Yeelen
Filmu posteri
Taafé Fanga
Sɛbenca:
Kiri Kara Watita
Donkili:
Kasso Den
Jɛnɲa:
Waati
Filmu posteri
Jeliba
Jeliba (Faransekan: Niger) yɛ baji yɛ Mali kɔnɔ.
Nyamanton
Donkili:
Yeelen
Kunafoni filmu kan
Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla
Kunafoni filmu kan
Guimba, un tyran une époque
Doloya:
Waati
Kunafoni filmu kan
Latino Amerika
* Gatemala * Belize * Honduras * El Salvador * Nikaragwa * Kosta Rika * Panama * Venezuela * Bolivia * Argentina * Brazil * Peru * Cili
Kiri Kara Watita
Sinimanjata:
Kabala
Sinimanjata:
Yeelen
ɲɛmɔgɔ: Sulemani Sise
Labɔɔra: Sulemani Sisie
Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla
ɲɛmɔgɔ:
Nyamanton
Sɛbenca:
Finzan
Blasugula don:
Panama
Panama, madɔnnen Panama ka Fasojamana, (Espaɳikan: República de Panamá) ye jamana ye min bɛ worodugujan Cema Amerika ni Saheli Amerika fla bɛɛ la. Panama sigilen nunkun isthmus kan min bɛ Saheli ani Worodugu Amerika tugunɳɔgɔnna, a bɛ danbɔ ni Kosta Rika ye sahelitlebi, Kolombi worodugukɔrɔn, Karaibu Baji saheli ani Pasifik Kɔgɔji worodugu. Jamana faaba ye Panama Dugu ye.
Kiri Kara Watita
Sɛbenca:
Kasso Den
Jamana: Mali Fasojamana
Guimba, un tyran une époque
Donkili:
Latin
San 2300 kɔfɛ, Latin nara jigin doni-doni 16n kɛmɛda masuruya la. Nka, Foroba Latin tora senna ka k'a dama kan ye yɔrɔ caman na, san 800 kɔfɛ, a kera bii Romankanw ye. Obɛnata, Latin tora ɲanamayalen Tubabu Moriw bolo k'uka sariyaw sɛbɛn. Latin daɲɛ caman labaaralen dɔnni ani kalan sira fɛ. Ali bii, Kɔrɔlen Latin ni Greki fla ɲagaminen be lakalan duguma kalansow la, nka u yankan dɔgɔyara kosobe 20n kɛmɛda in kɔnɔ. Latin siginiden kafara watikura bɔnaw min bɛ Engliz, Espaɲɔl ani Franse siginidenw labaaralen katɛmɛ siginiden tɔw kan.
Huang Sianfan
Huang Sianfan (bangera Nofanbru tle 13, san 1899 - ka sa kalo 1 nan tle 18, san 1982) China tariku professeur don.
Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla
Labɔɔra:
Huang Sianfan
Deminsɛnya
A bangera Fusui Guangsi, China. A y'aka kalan kɛ École normale supérieure kalanso ani Université la Guangsi (1922-1926), Beijing (1926-1935, Beijing yɛ China faaba ye) ani Tokyo (1935-1937, Tokyo yɛ Japan faaba ye). Aka politik taabolo ye farafina jamayali. Aka kalan kuncera o kalanso in na kasɔrɔ a ye kalandenw na fɔlɔ ye. San 1938 daminɛ la, a ye tariku professeur baara dadɔ China Guangsi, Guangdong ani Guilin.
Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla
Sɛbenna:
Yeelen
Sɛbenna:
Nyamanton
Jɛnsenni:
Kabala
Sɛbenca:
Kasso Den
Kan: Bamanankan
Sia, le rêve du python
Labɔɔra:
Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla
Doloya:
Jeliba
Dugu minu bɛ Joliba dala:
Yeelen
Lakalira:
Doloya:
Nyamanton
Blasugula don:
Guimba, un tyran une époque
Sinimanjata:
Kabala
Jɛnsenni:
Kasso Den
Baarakɛwari:
Kabala
Blasugula don:
Kasso Den
Bakrunba sɔrɔ:
Waati
ɲɛmɔgɔ:
Sia, le rêve du python
Sɛbenna:
Lakalira:
Doloya:
Donkili:
Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla
Donkili:
Kap Verdi
Kap Verdi ka Fasojamana (Portigikan: Cabo Verde, fɔcɔgɔ [kabu verdi] ye jigun dugu ye min gunw kamarilen Makronesia yɔrɔ Saheli Atlantik Kɔgɔji kɔnɔ, Afrika tlebi dankan fɛ ka ɳashin Moritani ani Senegal ma. Cabo Verde bɛ datugunikɛ 4033 kɛnɛjɛ bamɛtri la a jamanadenw bisigiyalen mɔgɔ 583 255 kabɔ juyekalo san 2020.
Kasso Den
Kɔnna ni:
Finzan
Jɛnɲa:
Taafé Fanga
Jɛnsenni:
Sia, le rêve du python
Sɛbenca:
Waati
Labɔɔra:
Yɛlɛma donna kow la nankɔrɔla
Sinimanjata:
Finzan
Jamana: Mali Fasojamana
Bamakɔ
Bamakɔ yɛ Mali faaba ye, a bɛ mali worodugu-yanfan fɛ
Finzan
Kan: Bamanankan
Kabala
Jɛnɲa:
Kap Verdi
A ka bo dɔni ni 4000 km2 (bametri wanani kɛnɛ). A jamanadenw jatelen mɔgɔ 5000000 sanfɛ. Kap Verdi faaba ye Praya. Kɔrɔlen jigun in tun ma sigi mɔgɔ fɛ, f'a nara lakodɔn ani ka mara Portigiziw fɛ 15an (kɛmɛda tannidurunan), kasɔrɔ k'a yɛrɛta kabɔ Portigal bolo san 1975.
Gana
Gana ka Fasojamana ye jamana ye Tlebi Afrika. A bɛ danbɔ ni Cote D’Ivoire, (Samaɲi Dankan) tlebi fɛ, Burkina Faso Saheli fɛ, Togo kɔrɔn fɛ, ani Gine Jisigiyɔrɔ worodugu fɛ. Gana daɲɛ kɔrɔ “Mansakɛ kɛlɛkɛla”. A ye faaba Akra.
Waati
Sɛbenna: