cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
တင်ꩻကျွစ်လာ
အကျောင်ꩻအောဝ်ႏမꩻ အကျိုꩻအောဝ်ႏ ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းယိုအတွိုင်ꩻ နီကမာꩻဒါႏထာꩻမာꩻယိုနောဝ်ꩻ ပွိုးတမုဲင်ꩻ အကျောင်ꩻပျုနုဲင်းမုဲင်ꩻမွော့ꩻ မာꩻဗာႏကရိုꩻယို အောဝ်ႏလိုႏသေစဲင်း အောဝ်ႏလိုႏသေချာငါႏ နောဝ်ꩻသွူ။ လာတင်ꩻကျွစ် နေင်ႏမဲ့လာမဲ့အကို ပအိုဝ်ႏယိုꩻယာႏကမာꩻဒါႏ တင်ꩻပြွတ်(ဆို့ꩻလူႏကျောင်ꩻ) ကလဲ့ပူႏဇောႏဒါႏမေႏ ကအွဉ်ႏစွဒါႏမေႏကွင်ႏ(မေႏကျောင်ႏ) ကကန်းတော့ꩻဒါႏမွိုးဖာ လိုꩻဖြားလိုꩻတန် ကထင်ႏဗာႏကျောင်ꩻကန်ႏ စတဲင်ထာꩻမာꩻတွိုင်ꩻ ထာꩻမာꩻတွိုင်ꩻနောဝ်ꩻ ပွိုးတမုဲင်ꩻပါႏတမုဲင်ႏ ကရိုꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏလိုႏသေစဲင်းစဲင်းငါႏ ဝင်ꩻပငါပရာꩻနောဝ်ꩻသွူ။ အောဝ်ႏမွိုးစိုးဖါစိုးမာꩻလွဉ် ယိုꩻယာႏထွုံႏစံႏ အောဝ်ႏလွဉ်တွော့ꩻ ဝတ္တရာꩻအလꩻမာꩻဗာႏ တာႏဝန်ႏအလꩻမာꩻဗာႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏလိုꩻထွာတောဝ်း အောဝ်ႏလိုႏသေစဲင်းငါႏ အကျောင်ꩻခရာႏ၊ မိဉ်ႏသေစဲင်းအကျောင်ꩻခရာႏနောဝ်ꩻမꩻ နီကမာꩻဒါႏထာꩻမာꩻယို အီႏသေလွဉ်အတန်ႏဖိုꩻ အီႏသေအွဉ်ႏရေꩻလွဉ်နောဝ်ꩻသွူ။ ကထွာဒါႏလိုꩻတန် ဆကီသားဖုံႏလဲ့ ပွိုးထာꩻမုဲင်ꩻမာꩻ ရေႏရွယ်ႏနုဲင်းမုဲင်ꩻတွော့ꩻ မာꩻဗာႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏလိုႏခြုဲင်း အောဝ်ႏလိုႏသျင်ꩻနယ်စဲင်းစဲင်းငါႏ လိုꩻပေႏ ဆꩻလ ပိုလီꩻသီးဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
မုဲက်ခရိုသကိုပ်
ဂရိဘာႏသာႏအကို မုဲက်ခရို ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ပေႏဖွန်ႏ ၊ သကိုပ် နောဝ်ꩻ ထီႏမော့ꩻ ရိုꩻတဲင် အဓိပ္ပါယ်ႏလꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ မုဲက်ခရိုစကိုပ်ယို ကိရိယာႏ ကမာꩻစီႏရင်ႏခါꩻတောမ်ႏ မာꩻခြဲ့ꩻတန် မာꩻထီႏတန်အီနွောင်ꩻ မှန်ꩻဖီလူꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ကမာꩻခြဲ့ꩻတန်အီမှန်ႏဖီလူꩻဖုံႏယို ပွိုင်းလဲင်ႏအစောဝ်းရီးခါကာႏလကာႏ လိုꩻသီးသေခါꩻလဲဉ်းတဲင် မန်ႏဖီလူꩻ ကမာꩻတန်နွောင်ꩻ ကခြဲ့ꩻတန်နွောင်ꩻ ဂုဏ်ႏသတ္တိယို လိုꩻပွိုင်းလဲင်ႏသီးအံႏဖြာႏမွေးစွဉ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။
နီသွဉ်းသီး ဟံႏခမ်ႏဖာႏအလောင်း ထွားတောမ်ႏမဲ့ရိုꩻရိုꩻ တထီႏလꩻနွောင်ꩻတောဝ်း သေ့ꩻ ထာꩻသား အောဝ်ႏအာမွေးလွဉ်ꩻငါႏသွူ။ လိုꩻတဖြာꩻနမ်းခန်ႏထာႏအလောင်း ကအောဝ်ႏဒါႏ သေ့ꩻ ထာꩻသားဖုံႏယို အာထဲင်းဒွိုန်းက ဟံႏလောင်းတယ်ႏခမ်ႏဖာႏဦꩻဗꩻထမ်လဲင်ႏခါ ကအောဝ်ႏဒါႏ လိုꩻအပေါင်ꩻကားကအောဝ်ႏသွူ။
ကွပ်နောဝ်ꩻမꩻတဲင် နီလိုꩻသီးယို ဖေႏကနွောင်ꩻသေꩻတဟောဝ်တောဝ်းစား သေ့ꩻကမာꩻထွာဖေꩻဥပါဒ်စား တဲင် သေ့ꩻကမာꩻထွာလိုꩻသီးအကျိုꩻ သေ့ꩻဟောဝ်စားယို ဖေႏကမွန် ဖေႏကအာအွဉ်ႏဗာႏ လွူးဗာႏနုဲင်းမုဲင်ꩻကရိုꩻယို ထွုမ်ႏထွားကျံႏမာꩻနွောင်ꩻလဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။ မှန်ႏပြောင်းကထွားအီ အဖွန်ႏအပေႏ မုဲက်ခရိုစကိုပ် မိဉ်ႏတပေါႏလွဉ်တောဝ်းဒွိုန်းနောဝ်ꩻ လိုꩻသီးကျံႏမာꩻလꩻနွောင်ꩻတောဝ်းသွူ။ ယိုခါနောဝ်ꩻတဲ ကွပ် မုဲက်ခရိုစကိုပ်ကေႏဇူꩻတဲင် ဟောဝ်ငမ်းခရာႏရောႏဂါႏအာဖုံႏ ဖေႏကထိုꩻမားလွေꩻအတာႏ မာꩻလꩻနွောင်ꩻလဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။ မုဲက်ခရိုစကိုပ် ကေႏဇူႏနောဝ်ꩻ ခွုင်ႏယိုလွုမ်ꩻတကာႏတောဝ်း ကသွဉ်ꩻ ကအောဝ်ႏမာꩻသတ္တု အဖွန်ႏပေႏဖုံႏ အောဝ်ႏထွာနုဲင်းမုဲင်ꩻကရိုꩻယို သေနွောင်ꩻလွဉ်အီတဲင် ကခွေါင်လွဉ်ꩻ သုံꩻအီကယံလွဉ်ꩻမရေႏမရာႏဒါႏ ပသီႏသံမဏိ လဲ့ ထွာအီလွဉ်ဖေႏနွောင်ꩻလဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကမာꩻထေစေး(စက္ကူလုပ်ငန်း)၊ ထာꩻမာꩻတသီႏသူႏဖုံႏတောမ်ႏ ထာꩻအံႏထာꩻအွꩻဖုံႏ ကြောင်းစင်နဲ့ ကြောင်းစင်တောဝ်းနဲ့ စဲစ်ထွားအီအတာႏဖုံႏ စတဲင် ထာꩻမာꩻကဏ္ဍအာမရေႏမရာႏဖုံႏအတာႏ မှန်ႏပြောင်ႏကထွားအီအဖွန်ႏအပေႏ မုဲက်ခရိုသကိုပ် ယို မာꩻလꩻနွောင်ꩻအီလို့နောဝ်ꩻသွူ။
ကေꩻဇူꩻတန်ငါႏ
အစꩻစꩻရာႏရာႏဆင်ႏပြေႏဒျာႏသွော့ꩻနော။
မျန်မာခမ်းထီကိုဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
မျန်မာခမ်းထီ အိုပ်ချုတ်ရေꩻဟံႏနယ်ႏကိုယို ဝေင်ꩻနယ်ႏယို အဝ်ႏလွေꩻ တတိယအရန်းတဲင် အဝ်ႏလွေꩻလုဲင်ႏ ခရဲင်ႏအရန်ႏ ခလသွူ။ မျန်မာခမ်းထီ သတင်ꩻအစူအဗာႏထွားချင်းထေင်ꩻထွားရေꩻအစွိုꩻ(MIMU) ထေစရင်ꩻအလꩻ ၂၀၁၉ နေင်ႏ လာဇူလုဲင်ယို မျန်မာခမ်းထီအကို ဝေင်ꩻနယ်ႏပေါင်ꩻအဝ်ႏ ၃၃၀ နယ်ႏ နဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
*
လာ
လာဆန်ꩻ လာမား တောမ်ႏ စမ်ꩻထောင်ထွားစိမ်ꩻ
မေႏတေဉ်ꩻမေႏရာႏနောဝ်ꩻ မွူးအနေႏ၊ ကတူႏနောဝ်ꩻ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏလုံꩻအနေႏ၊ တလီꩻလုံꩻ ဘောလုံးယို လာ အနေႏ သဖော်ꩻအွဉ်ႏခန်းနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ဟဲ့ꩻအွဉ်ႏတဝွေ့ꩻဒွိုန်း ခွဲႏတရွို့ꩻတောဝ်းဒွိုန်း ခုံႏအုံလင်ꩻ ကုလာထဲင်တွင် မေႏရာႏမေႏတေဉ်ꩻယို ဖေႏကအောဝ်ႏဗာႏ လိုꩻကအုံလင်ꩻကုလာထဲင်လောင်း ငင်းဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ တလီꩻလုံꩻအလောင်း ကတူႏဟေ့ꩻဖေႏကထဲ့လူးဗာႏမွိုန်းအတာႏ ယွိုင်ႏစူ ခွုမ်ဟမ်းထိုထိုခါꩻဗာႏသွူ။ အကျာꩻနောဝ်ꩻတွင်ꩻ မေႏအရောင်ႏထဲ့လူးစွဉ်ႏတရွဉ်း တလီꩻလုံꩻအလောင်းတဲင် တလီꩻလုံꩻကအောဝ်ႏခွဲႏထေ့ လိုꩻကအုံလင်ꩻမဲ့ငါဖဲ့ꩻယို အောဝ်ႏလေလင်းလို့နောဝ်ꩻသွူ။ ကအောဝ်ႏလေလင်းလို့ တလီꩻလုံꩻမဲ့ငါနုဲင်းယိုနောဝ်ꩻ ရုပ်ပွိုင်ဗွိုန် လာဗွေဝိုန်ꩻ သဖော်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။
မန်းလိုꩻမျိုꩻ ကထူႏယွုမ်းခါꩻဖုံႏတောမ်ႏ ကဟဲ့ꩻဖန်လာအမိဉ်ꩻ
မွူး ကပေါႏထန်ႏလွဉ် နုဲင်းယိုနောဝ်ꩻ လေပ်လွေꩻ နားရီႏ ၃၀ ထွူ ယုဂန္ဓိုလ်ႏကောင်တန်ဟေ့ꩻထိုꩻခိန်ႏတွင်ꩻ အကိုနောဝ်ꩻပတ္တမျာꩻ၊ အထန်ႏနောဝ်ꩻထွာလို့ရွဉ်တဲင် အဝိုန်ꩻအချင်ꩻအောဝ်ႏ (၄၉) ယူႏဇနာႏ ခွꩻရျူႏငြိမ်ꩻအရောင်ႏကလေဒါႏ လာမဲင်းယို နက္ခတ် (၂၇)ဖြုံႏတောမ်ႏ ဆာႏတာရာဖုံႏ အောဝ်ႏအသောင်အရင်ꩻထွာဖေႏအဆွေႏအရံႏတဲင် ထိုမ်းလွဉ် ကန်ရာသီႏ (၁၃)ဖြုံႏ ဟဿတနက္ခတ်တဲင် ကထွိုင်ႏဖျော်ပေါႏထန်ႏလွဉ်အဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻ လိုꩻခမ်ႏဖာႏဦꩻသီး သꩻသွိုꩻပျော်ႏသွင်ႏရောင်ငါႏတွော့ꩻ နီကလိုႏဆန္ဒအတွိုင်ꩻ လꩻလွဉ်သွူ ရိုꩻတဲင် လာမဲင်းယို ဟဲ့ꩻဖန်ရောင် အမိဉ်ꩻ "စန္ဒ" နောဝ်ꩻသွူ။
လာမဲင်းယို ဟဲ့ꩻဖန်ကဒွိုန်း တနင်္လာႏဂြိုဟ်ႏတဲင် မန်းဘာႏသာႏငေါဝ်းနောဝ်ꩻ ခမ်ႏဖာႏတန်ꩻဆာႏ ရာဇမတ္တဏ်လိတ်ကျမ်ꩻကလွဉ် " သသလနံ လက္ခဏံ ဟဿာတိ သသလနော" ဟောဝ်ꩻမာꩻသွူ။ ယဿ - လာမဲင်းယို ၊ သသလနံ - ကွဲ့သာႏတံꩻဆိပ်ကရိုꩻဒါႏ ၊ လက္ခဏံ - အမုဲင်ယို ၊ အတ္ထိ - အောဝ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဣတိ - ကွပ်နောဝ်ꩻမꩻတဲင် ၊ သသလနော - (ဟဲ့ꩻ ၊ ထွာ)တနင်္လာႏဂြိုဟ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏတန်ꩻဆာႏ ရာဇမတ္တဏ် တောမ်ႏ ယောဂယာတြာ လိတ်နီကျမ်ꩻအကို တနင်္လာႏယို ယဝနခမ်း ခိရောဒဓိ နဲဉ်းထီသမုဒ္ဒရာႏ(အလွိုးရေႏဒေါ့ꩻ galaxy) ကိုကအောဝ်ႏဒါႏ တနင်္လာႏဂြိုဟ်ႏ အကျောင်ꩻ ရိုꩻသေꩻခါꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
တနင်ꩻလာႏနီꩻ တောႏထွက်ထန်ႏတခြာခန်ꩻ
ဝုဲင်ႏဗာႏယိုနေား    တောႏထွက်ခန်ꩻ ဖြားဆာသီအန်ꩻ    သꩻဓိဋ္ဌာန်ႏ ယံလꩻနိဗ္ဗာန်ႏ      မွိုင်မွိုင်ယိုꩻ မိဉ်ႏလꩻဒွိုန်းရိုꩻ     တွိုႏပန်ငါ မျိုꩻမျတ်သဲင်ꩻထွာ   လိုꩻခြွေခြာႏ လူႏတန်ꩻကွိုင်ႏဗာႏ   မနန်းခီ ဟွုန်ငမ်းထာꩻသီ    သံႏဝွေႏသွင်ꩻ သေထုမ်ႏကံကျင်ꩻ   မာꩻကုသိုလ်ႏ ဟ၀်ဖဲ့ꩻကျိုꩻလိုႏ    နဲစ်သောင်ႏသာ စွုမ်ႏနီꩻစွုမ်ႏဟာ    တသေႏနား ပယ်ႏလောဘဗား   သꩻဓိဋ္ဌာန်ႏ ယံလꩻနိဗ္ဗာန်ႏ     ဆုꩻတောင်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻဩ။
ပေါင်ꩻကွိုက်ꩻပညာႏအဝ်ႏ
လွေꩻမော့ꩻခန်းဒျာႏ ရတနာႏကြွန်
သင်္ဘောꩻထွိုင်ႏပꩻနဝ်ꩻ ခွေခွေနာꩻနာꩻ ကျိုꩻစာꩻယားထီ ထင်ႏကီကြွန်နောင်းတွော့ꩻ တညတဝ်းအခိန်ႏ လွစ်လꩻလို့ခန်းဒျာႏ အသက်အန္တရာယ်ႏသွူ။ ထွိုင်ႏတွိုႏကြွန်လောင်းနဝ်ꩻ ခွေခွေနာꩻနာꩻ မာꩻလွခန်းသိုမ်းသေင်ႏလာႏဖုံႏတဲင် ရွိုးရွိုးလွားလွား အုံပဆားလွခန်းသွူ။ အရွိုးထွိုင်ႏပြေႏနဝ်ꩻ ထိုမ်ႏလွသေင်ႏဒီႏသေင်ႏရာႏ သေင်ႏလာႏသေင်ႏစော့ꩻဖုံႏတဲင် အံႏအွꩻလွေꩻခန်းနဝ်ꩻသွူ။ ဝါရဏနဝ်ꩻ ထိုမ်ႏနုဲင်းတဝ်းဝင်ꩻတွော့ꩻ အံႏညီꩻအံႏရိုမ်းဗော့ꩻဝင်ꩻထွူ- "ကုနာလနဝ်ꩻ အွဉ်လွေꩻအုံတငီႏတငါနီ၊ ခြောင်ဖင်ႏတဖဲ့ꩻဖဲ့ꩻလဲ့ တထီႏတဝ်း၊ နီယိုခါနဝ်ꩻ ဖမွိုးဖဖါအွဉ်ႏကုဲင်ပိုမာတွော့ꩻ အီႏသီလွင်ꩻဗာႏထာꩻ ကြွန်လောင်းယိုသွူ"ဒေါ့ꩻသံးထဲင်းဒွိုန်း ငဝ်းရွို့ꩻမာႏသွူ။ ဝွေꩻသီးကတွိုႏလွေꩻဒါႏ ကြွန်လောင်းနဝ်ꩻ ရွဉ်ခံꩻဥစ္စာႏ ရတနာႏသဲင်ဟဝ်ဖုံႏ အဝ်ႏဗွေအဝ်ႏပြုံႏထံထာꩻတဲင် သင်္ဘောꩻသားဖုံႏနဝ်ꩻ လွိုက်ထူႏလွဝင်ꩻ ဟဝ်ရာꩻကျွိုက်ရာꩻဖုံႏသွူ။ ဝါရဏနဝ်ꩻ "အီႏသီဗာႏထာꩻတူႏတူႏ ထူႏသေꩻခါꩻစွဉ်ႏလဲ့ ထူႏထာꩻမုဲင်ꩻဟောင်း"ရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻတွော့ꩻ တထူႏနုဲင်းတဝ်းဝင်ꩻ ထာꩻမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻသွူ။ ကုနာလနဝ်ꩻ ပညာႏအဝ်ႏ ထာꩻယူႏလိုမ်းတဲင် "ကြွန်ယိုနဝ်ꩻ အလွိုးလူꩻသီးကြွန်ဒျာႏ"ယူႏနုဲင်းနဝ်ꩻတွော့ꩻ "သွꩻဖုံႏဟွေး- ကြွန်ယိုနဝ်ꩻ ကြောင်းလဲ့ကြောင်းဒျာႏ၊ ရတနာႏလဲ့ လွိုင်ႏအာ၊ သေင်ႏတခြာလဲ့ လွိုင်ႏကွုန်ꩻ၊ အလွိုးလူꩻသီးကြွန်ဒျာႏကွေး၊ အုံကြောင်းကြောင်း အဝ်ႏကြောင်းကြောင်းလွဝင်ꩻဟုဲင်း၊ မီႏစွဉ်ꩻခွဉ်ႏပေႏခွဉ်ႏတန်လဲ့ တဗစ်ꩻခါꩻထွူတွမ်ႏသုဲင်ꩻဟုဲင်း၊ အုံဝွေႏထာꩻမဲ့ꩻ လူꩻသီးသꩻလျားဒါႏထာꩻ၊ လူꩻသီး သꩻမီႏလျားထာꩻနဝ်ꩻ မဲ့ꩻနီမော့ꩻဒါႏ ထာꩻဒုက္ခကွေးနေား"ဖေႏသတိလွေꩻခန်း အသွꩻသင်္ဘောꩻသားဖုံႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
လိုꩻမွိုက်တွမ်ႏပညာႏသျိ ပွိုင်းကွာႏလွဝင်ꩻပုံႏ
သင်္ဘောꩻသားအတန် ကုနာလနဝ်ꩻ "သွꩻဖုံႏဟွေး- နီနဝ်ꩻ တလိုႏအုံစွူစွူတဝ်းဒွုမ်ယိုကို၊ ဖေꩻတကင်ꩻတဝ်း၊ နီမာꩻဖျင်သင်္ဘောꩻတသာတဲင် ပြောင်ꩻထိုꩻခန်းနဝ်ꩻမꩻ၊ မီႏမဲန်ႏပထမလူꩻငဝ်းတဲ့ နေးတွမ်ႏနီသင်္ဘောꩻတဲင် နီထန်ႏထိုꩻလ၊၊ မီႏမဲန်ႏဒုတိယလူꩻငဝ်းလဲ့ နီလိုႏသုံꩻဆုဲင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻသုံꩻလꩻ"ရိုꩻဖေႏထွူ သင်္ဘောꩻသားနုဲင်းနဝ်ꩻတွော့ꩻ စီႏရင်ႏမာꩻသေꩻခါꩻခန်း သင်္ဘောꩻ၊ ဒင်ႏသေꩻခါꩻခန်း ရွဉ်ခံꩻဥစ္စာႏ သဲင်ပတ္တမျာꩻ ရတနာႏဖုံႏသွူ။ ဝါရဏနဝ်ꩻ တယွုမ်းတဝ်းလူꩻငတ်းတဲင် "ပါꩻမုဲင်ꩻယွုမ်းတဝ်းတဲ့ ပါခွေဖဲ့ꩻဟုဲင်း" ဒေါ့ꩻဖေႏသင်္ဘောꩻသားနုဲင်းနဝ်ꩻတွော့ꩻ အုံကမ်းသꩻလွေꩻဒျာႏထာꩻနဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ သင်္ဘောꩻသားဖုံႏနဝ်ꩻ တပါအာတဝ်းဝွေꩻဖဲ့ꩻ၊ ပါဒျာႏကုနာလဖဲ့ꩻကဲန်းအာအာသွူ။ ထွိုင်ႏလꩻ (၇)နီꩻနဝ်ꩻ လူꩻပွေါးကြွန် ပသေထိုꩻမွေးခန်းဒျာႏ ကြွန်တွော့ꩻ ကုနာလတွမ်ႏ သင်္ဘောꩻသားဖုံႏနဝ်ꩻ ကျံႏနွန်ႏကျံႏဝါး သင်္ဘော်ꩻ ထန်ႏထိုꩻခန်းဒျာႏတဲင် လွစ်လꩻထာꩻသီဖုံႏသွူ။ ဝါရဏနဝ်ꩻ အဝ်ႏကုဲင်တဖြာꩻဖြာꩻလွုမ်ꩻ၊ ထီအီထိုꩻ အီခြွဉ်ႏတွော့ꩻ ထွာထိုꩻခန်းဒျာႏ ထပေႏဆာႏနဝ်ꩻသွူ။ သင်္ဘောꩻသားဖုံႏနဝ်ꩻ ပေါင်ꩻကွိုက်ꩻပညာႏသျိတဲင် ထာꩻသီလဲ့လွစ်ဒျာႏ၊ ခြွေခြာႏချံꩻသာႏတငါခန်းဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။
ပခုက္ကူခရဲင်ႏ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:မကွေးတွိုင်ꩻကိုခရဲင်ႏဖုံႏ
ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ
ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ (အဲင်းကလေတ်: Buddhism) (မန်း: ဗုဒ္ဓဘာသာ) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကိုꩻကွယ်ႏဘာႏသာႏတရာꩻခင်ႏလမ်းတဲ့မွေးမွေး၊ သွဉ်ထူႏလွောက်ꩻနာႏကံကျင်ꩻ 'ဓမ္မ'တဲ့မွေးမွေးနဝ်ꩻသွူ၊ ထွာဒျာႏ နီဗွေဘုရာꩻ ဟော်ꩻသေꩻခါꩻ အယူႏဝါႏဒဖုံႏဒျာႏတဲင် ဟဲ့ꩻ'ဗုဒ္ဓဝါႏဒ'နုဲင်းနဝ်ꩻယင်၊ နီဗွေႏဘုရာꩻအသွဉ်အသင်ဖုံႏ အဓိပ္ပါယ်ႏလꩻနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် 'ဗုဒ္ဓသာႏသနာႏ'နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏဟဲ့ꩻလွဝင်ꩻဖုံႏသွူ။ ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏအကိုနဝ်ꩻ ယိုꩻယာႏဓလေ့ꩻထုံꩻစံႏ အခင်ႏမွဉ်အွဉ်ႏဒျာႏ ဗုဒ္ဓဂေါတမ အသွဉ်အသင်အဆုံꩻမꩻဖုံႏ၊ ထာꩻယွုမ်းအံႏဖုံႏတွမ်ႏ ထာꩻကိုꩻကွယ်ႏဆဲင်ႏရာꩻဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏပါသော့ꩻရော်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ 'ဗုဒ္ဓဂေါတမ'မဉ်ꩻနီငွါအကို 'ဂေါတမ'နဝ်ꩻ ထွာစွိုးခွိုꩻမဉ်ꩻ၊ 'ဗုဒ္ဓ'နဝ်ꩻ 'လိုꩻဉာဏ်ႏရောင်ႏ တုဲင်ဗန်လွဉ်သား'(လိုꩻသေသစ္စာႏလစ်ꩻပါꩻ) အဓိပ္ပါယ်ႏလꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏအထုံꩻ ထာꩻယွုမ်းအံႏမုꩻအလꩻ ဗီသီ ၆-ရျာꩻဗူႏတွမ်ႏ ဗီသီ ၄-ရျာꩻဗူႏအတွင်ꩻ ဗုဒ္ဓအုံအဝ်ႏလွေꩻ အိန္ဒိယခမ်းအခဝ်ထင်ꩻ မာဂဓခမ်းအကို သေထွꩻဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏခွိုꩻသားဖုံႏနဝ်ꩻ ဗွေႏမျတ်ဘုရာꩻအလောင်း ထွာလိုꩻသေဖြွဉ်လꩻလဲဉ်း သစ္စာႏလစ်ꩻပါꩻနုဲင်းနဝ်ꩻယင်၊ တံꩻခိုꩻတန်ဗွေႏဘုရာꩻအနေႏယင်၊ ပယ်ႏထိုꩻလꩻ အဝိဇ္ဇာႏတွမ်ႏတဏှာႏထွူတဲင် ဖေႏနေးကလွစ်ထန်ႏလꩻ သံႏသရာႏဒုက္ခနဝ်ꩻ အွဉ်ႏနယ်ဖေႏဒါႏတဖူꩻ၊ ဉာဏ်ႏရောင်ႏတုဲင်ဗန်ထွူဒါႏ ဗွေႏဆရာႏယွုမ်းအံႏလွနုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။
ထေရဝါဒတွမ်ႏ မဟာယာန
အနတ္တယို နီဖဲ့ꩻဖဲ့ꩻ အဝ်ႏလက်ခံႏလွဒျာႏ၊ မဟာယာနကရိုꩻနဝ်ꩻ အတ္တဝါဒတမွေးတဝ်း၊ အထျꩻထျꩻ ကဖဖြယ်ခေါ်ငါႏနဝ်ꩻ တရာꩻအလောင်းတမွေးတဝ်း၊ အဝ်ႏဒင်ႏဒျာႏ ဘုရာꩻလောင်ꩻကရိုꩻဒါႏ ဗောဓိသတ္တအလောင်းတွမ်ႏ သဘော်ꩻကအွဉ်ႏဒါႏ ဘုရာꩻကျင်ꩻစဲဉ်ႏအလောင်းနဝ်ꩻဒျာႏသွူ။ ထေရဝါဒသားနဝ်ꩻ ဘုရာꩻအလောင်ꩻယို အဝ်ႏထွာနေဒွိုန်း ပုထုဇဉ်ႏတဲင် တကိုꩻကွယ်ႏလွတဝ်း၊ မဟာယာနနဝ်ꩻ ကိုꩻကွယ်ႏဘုရာꩻအလောင်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဘုရာꩻဟော်ꩻခါꩻအတွိုင်ꩻ ဝိနယ်ꩻ+သုတ္တန်ႏ+အဘိဓမ္မာႏဖုံႏယို ကဟော်ꩻအတွိုင်ꩻ (၁၀၀)ရျာꩻခေါင်ꩻနုံꩻဗွေဗွေ ထေရဝါဒသားနဝ်ꩻလွောက်ꩻနာႏလွဉ်ꩻ ခံႏဖျင်တဝ်းတစိꩻစိꩻနဝ်ꩻသွူ၊ ပေါႏမဉ်ႏဖျင်ထိုꩻဆေ့ꩻဆေ့ꩻနဝ်ꩻ ထွာမဟာယာနဝါဒနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
*
ကေꩻဇူꩻ
ယိုကိုနောဝ်ꩻ ထောက်ထွားအကျိုꩻတရာꩻ အရန်းဖွိုႏထိုတွမ် ကမာꩻဖေႏသား သꩻကိုကြောင်းစင်မုꩻ အေလာင်းနောဝ်ꩻတဲင် ကေꩻဇူꩻအတန်စား၊ ကေꩻဇူꩻတအေလာင်ꩻစား၊ ကေꩻဇူꩻအပေႏစား ခွယ်ꩻထွားနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကေꩻဇူꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ ဆေ့ဆေ့ꩻတဲ့နောဝ်ꩻ၊ အာအာတဲ့နောဝ်ꩻ ထွာကေꩻဇူꩻလွဉ်းလွဉ်း၊ အာမꩻတမွေးတဝ်း၊ ဆေ့ꩻဆေ့ꩻပေႏငါတဲ့ယောဝ်း - ကေꩻဇူꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ သေချာဗာႏ၊ ယူႏလꩻဗာႏ၊ ဖြော်ချာဗာႏနောဝ်ꩻသွူ။ ကသေချာကေꩻဇူꩻ (ကတညူ)သားတဲ့ အောဝ်ႏသွံမျိုꩻနေနေ၊ သွံမျိုꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ- အောဝ်ႏသွံမျိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ "သေချာမွေးကေꩻဇူꩻ"ကရိုꩻနောဝ်ꩻ - ယူႏလꩻသေႏသေႏမွေး ဝင်ꩻကေꩻဇူꩻ၊ သꩻရေꩻမွေး၊ ကေꩻဇူꩻတင်ႏမွေးဝင်ꩻ၊ ရေႏဖြော်ချာမွေးမွေး ဝင်ꩻကေꩻဇူꩻ အချက် ယို(၄)ချက် ကဗွေဒါႏလိုꩻနောဝ်ꩻ ရိုꩻဗာႏ "သေချာမွေးကေꩻဇူꩻ"နောဝ်ꩻသွူ။ "သေချာတောႏတောႏတန်ႏတန်ႏကေꩻဇူꩻ"ကရိုꩻနဝ်ꩻ- ယူႏလꩻဝင်ꩻကေꩻဇူꩻ ညညမတလဲင်ႏလွုမ်ꩻ၊ သꩻပေါႏရေꩻတဝ်း၊ ကေꩻဇူꩻပေါႏတင်ႏတောဝ်း၊ ဝင်ꩻကေꩻဇူꩻနောဝ်ꩻ ယလဲင်ႏလဲင်ႏတဲ့ ရေႏဖြော်ချာ၊ ယလဲင်ႏလဲင်ႏတဲ့ ရေႏဖြော်ချာတောဝ်း၊ အချက် ယို(၄)ချက်ကဗွေဒါႏလိုꩻနောဝ်ꩻ ရိုꩻဗာႏ "သေချာတောႏတောႏတန်ႏတန်ႏကေꩻဇူꩻ"နောဝ်ꩻသွူ။ "သေချာပေႏပေႏကေꩻဇူꩻ"ကရိုꩻနဝ်ꩻ- ဝင်ꩻမဉ်ႏဒေါ့ꩻ၊ ဝင်ꩻမဉ်ႏခြုဲင်းမꩻ ယူႏလꩻဝင်ꩻကေꩻဇူꩻ၊ သꩻရေꩻတောဝ်း၊ ကေꩻဇူꩻတင်ႏတောဝ်းဝင်ꩻ၊ ရေႏဖြော်ချာတောဝ်း ဝင်ꩻကေꩻဇူꩻ အချက်(၄)ချက် ကဗွေဒါႏလိုꩻနောဝ်ꩻ ရိုꩻဗာႏ "သေချာပေႏပေႏကေꩻဇူꩻ"နောဝ်ꩻသွူ။
ကံစွဉ်ꩻ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ
လိတ်ပအိုဝ်ႏညိမ်ꩻချံꩻ
နမ်းပဲင်ႏ အုပ်ချုက်ခွင်ꩻလဲ့ အဝ်ႏလွဉ်လဲဉ်း၊ ပိဋကတ်ပြန်ႏပအိုဝ်ႏလဲ့ အဝ်ႏမွဉ်းလွဉ်လဲဉ်းတဲင် ကောကထွာဒါႏ ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻစွိုးခွိုꩻအတာႏ အွဉ်ငါသားသီးဖုံႏဟွေး- လိုႏတွိုင်ႏပင်ႏ၊ လိုႏဆွေꩻနွဗꩻဝင်ꩻတွော့ꩻ လိတ်မူကိစ္စယို အဝ်ႏလိုႏအွဉ်ႏထွော့တီႏဖေႏလဲဉ်းအကျောင်ꩻ ဒေါ့ꩻခွင်ꩻမဉ်ႏအဝ်ႏ ခွေသွဉ်းမဉ်ဒေါ့ꩻလွေꩻဖေႏငါႏ ငဝ်းနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ "သေင်ႏတန်စွဉ်ႏမꩻ လမ်းခြွိုင်းလꩻ၊ လိုꩻတန်စွဉ်ႏမꩻ ခမ်းထီခွꩻ"ငဝ်းယိုအတွိုင်ꩻ လိုꩻတန်အွဉ်ငါမဉ်ႏခြွမ်းဗူႏဝင်ꩻမꩻ ခွိုꩻပအိုဝ်ႏပိုလီꩻသီး အုံကွူꩻဗာႏအဟေ့ꩻတဲ့ အီႏခွꩻရျူႏနွောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ အွဉ်ငါသား မဉ်ႏအဝ်ႏထွာဒျာႏ သꩻဖြာꩻမျိုꩻမျိုꩻ၊ ထာꩻထီႏဖြာꩻစားစား၊ ထာꩻမာꩻမဉ်ႏဗွိုန်ပီတဝ်း၊ ဒေါ့ꩻရီဝင်ꩻလဲ့ မဉ်ႏတခွဲးတဝ်းနဝ်ꩻ နီပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻတာႏ သꩻထွူႏခရာႏသွူ၊ အွဉ်ငါသား မဉ်ႏစွိုꩻစွဉ်ႏလဲ့ ပိုလီꩻဆေꩻချာသား လွေꩻလွဉ်ꩻစွဉ်ႏ၊ အွဉ်ငါသား မဉ်ႏလွေꩻကောင်ႏကဲင်ႏဒျာႏထာꩻလဲ့ ပိုလီꩻဆꩻချာသီး အီႏလွေꩻကောင်ႏကဲင်ႏဒျာႏထာꩻလဲ့ ပိုလီꩻဆꩻချာသီး အီႏလွေꩻကောင်ႏကဲင်ႏလွဉ်ꩻ ဒျာႏနုဲင်းနုဲင်းနဝ်ꩻ သဘာဝအမဲဉ်ႏတရာꩻဒျာႏရင်ꩻသွူ။ = သꩻဟဝ်လိတ်ဒါႏ၊ လိုꩻမျိုꩻတာႏ၊ လိုႏငါႏခွိုꩻပအိုဝ်ႏ။ = တဲ့ꩻခဝ်းထီꩻသင်ꩻ၊ ပအိုဝ်ႏချင်ꩻ၊ နီꩻရင်ꩻအဝ်ႏလိုႏငါႏ။ = ဖြွမ်းဗူႏရဲင်ꩻအာႏ၊ စွိုးခွိုꩻတာႏ၊ လိုႏငါႏစွုမ်ႏဖြာꩻသွူ။ ခွန်မျတ်ခမ်း(ခြမ်ႏ)နောင်တရား၊ ခမ်းသားငဝ်း အမုဲင်-၂၊ အစဲဉ်ႏ-၆၊ မဲ့ငါ-၁၄</ref
ဗွေႏဗွန်
အခန်ꩻ(၃)
မွူးယာခိုႏ (၃)နားရီႏရပ်။ သဲစ်ကထွို့ꩻကီဖါကင်းလဲ့ ဗွေႏဗွန်အဝ်ႏအုံဗာႏ တပန်ꩻလောင်း ခင်ႏလမ်းအုံကို၊ အဝ်ႏယာဗာႏပြူး၊ ယိုအတွင်ꩻ တမွစ် အဝ်ႏဇာတ်ခြေင်ႏဖဲ့ꩻစေႏနွို့လွဉ်၊ လွဉ်အုံတနွောင်းဗာႏ ဗွေႏဗွန်ဆꩻငါ။ မွစ်။ ။ ဖေႏဗဲင်း နာꩻထထီႏမွိုင် ။ ဗွန်။ ။ (ငပယွုမ်းထာꩻတဲင်) တထီႏအဲဉ်ထဝ်း ။ မွစ်။ ။ အ၀်ႏ ။ ဗွန်။ ။ ပါꩻမုဲင်ꩻရိုꩻအဝ်ႏ ။ မွစ်။ ။ ဝင်ꩻရိုꩻ ။ ဗွန်။ ။ ဝင်ꩻနဝ်ꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻ ။ မွစ်။ ။ ဝင်ꩻ ။ ဗွန်။ ။ နာꩻနဝ်ꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻပို ။ မွစ်။ ။ နီမွိုးပို ။ ဗွန်။ ။ သီမွိုးနဝ်ꩻ မဉ်ꩻစွိုးမုဲင်ꩻ ။ မွစ်။ ။ မဉ်ꩻနီမွိုး ။ ဗွန်။ ။ သီဖါက မဉ်ꩻစွိုးမုဲင်ꩻ ။ မွစ်။ ။ မဉ်ꩻနာꩻ ။ ဗွန်။ ။ (စင်းရိုꩻဒွုမ်တဲင် ထူႏတခိုးထုတ် မွဉ်ထျꩻ ဖေႏခန်းတမွစ်) ယော့ꩻ - ထထီႏအဲဉ်ထဝ်းက၊ ထူႏဗော့ꩻ တခိုးယိုဟုဲင်း ။ မွစ်။ ။ (တွမ်ႏစူနီပင် ထူႏတခိုးထုတ် ဗွေႏဗွန်စူကို၊ ဗွေႏဗွန်အွဉ်ႏစွꩻတဝ်းတဲင် ငင်ႏနွိုင်ႏနေးဗာႏ၊ ဗွေႏဗွန်အွဉ်ႏစွꩻဗာႏ)။ ဗွန်။ ။ ဆုဲင်ꩻကွီပုဲင်ႏဒွုမ်နေား ။ မွစ်။ ။ အွူ-ဩ (သꩻရောင်းသꩻရေꩻတဲင် နဲစ်ဖင်းထန်ႏဗာႏ ဇာတ်ခြေင်ႏအစေႏဖဲ့ꩻ) (ယိုအတွင်ꩻ တပျာꩻအဝ်ႏဇာတ်ခြေင်ႏ အထွေဖဲ့ꩻနွို့လွဉ်၊ စူကိုနဝ်ꩻ ခွုမ်ပါဗာႏတွမ်ႏ နꩻမွူး၊ တွိုႏဗွေႏဗွန်ဆꩻငါနဝ်ꩻ အွဉ်ႏလင်ꩻနꩻမွူး၊ ဝုဲင်ႏဝတ္တရာꩻကေႏဗော့ꩻထာꩻ) ဗွန်။ ။ တွမ်ႏနꩻမွူး အီႏမာꩻမုဲင်ꩻနဝ် ။ ပျာꩻ။ ။ ကွီဗဲင်း နီဗွေႏဝါႏဩ ။ ဗွန်။ ။ ဖြေꩻနေးမွိုင်၊ ကွီဗဲင်းနေးခန်းနဝ် ။ ပျာꩻ။ ။ ရွဉ်အဲဉ်ထဝ်းကဗွေႏ ။ ဗွန်။ ။ လွꩻက၊ မော့ꩻအွိုးမုဲင်ꩻရွဉ်အဝ်ႏ၊ ဝင်ꩻကလုပ်ꩻ၊ ဝင်ꩻကမာꩻ၊ အုံဗော့ꩻလမ်း ပနီꩻနီꩻက ။ ပျာꩻ။ ။ အဝ်ႏလုပ်ꩻဒျာႏအီဗွေႏ၊ နီဗွေႏတထီႏလွဉ်ꩻတဝ်းက ။ ဗွန်။ ။ လုပ်ꩻက ရွဉ်မွော့ခြောအီ ။ ပျာꩻ။ ။ ခြောနေနေသနယ်ဗွေႏ၊ ဖေႏဒျာႏကရိုဗွေႏ နီလီးလွုမ်ꩻ ။ ဗွန်။ ။ မာꩻအီထာꩻမုဲင်ꩻ၊ ကွီဗဲင်းဝါႏထာꩻမုဲင်ꩻတွော့ꩻ နုဲင်းစွဉ်ႏစွန်က ။ ပျာꩻ။ ။ ဒါအီ ပနာအော်၊ တွာပနာဖြင်းထိုꩻအော် ။ ဗွန်။ ။ တလီးငါမွိုင် ။ ပျာꩻ။ ။ နီလီးမꩻဗွေႏ လင်ꩻဖဲ့ꩻသွူဩ ။ (ဝုဲင်ႏပရီႏပရာႏထွူတဲင် ထန်ႏလွေꩻဇာတ်ခြေင်ႏဖဲ့ꩻစေႏ) ဗွန်။ ။ (ထွားလွဉ်ꩻတပျာꩻတဲင်) ယာသားမွ၊ ယာသားကေန်ꩻ ။ (အွဉ်ႏလင်ꩻဗာႏ ဖုဲင်ကင်းယွယွ) (ထွူလဲဉ်းသွူ)
ပေါင်ꩻကွိုက်ꩻဗာႏ
ပေါင်ꩻကွိုက်ꩻဗာႏ ပညာႏအောဝ်ႏသား
နီဗွေႏဘုရာꩻ ကဟော်ꩻခါꩻဒါႏ တရာꩻမင်္ဂလာႏနောဝ်ꩻ ပါဠိဂါႏထာႏပေါင်ꩻ အောဝ်ႏ(၁၀)ဂါႏထာႏသွူ။ တဂါႏထာႏနောဝ်ꩻ မင်္ဂလာႏတရာꩻ (၃)ပါꩻအောဝ်ႏ၊ (၄)ပါꩻအောဝ်ႏ၊ (၅)ပါꩻအောဝ်ႏသွူ။ မင်္ဂလာႏတရာꩻ ဂါႏထာႏ(၁၀)အကို ပထမဂါႏထာႏနောဝ်ꩻ နုဲင်းလယိုအတွိုင်ꩻသွူ။ - အသေဝနာ စ ဗာလာနံ၊ ပဏ္ဍိတာနဉ္စ သေဝနာ။ ပူဇာ စ ပူဇနေယျာနံ၊ ဧတံ မင်္ဂလ မုတ္တမံ။
ဥပဒေသ
ဝတ္ထုယိုအကို ထော့ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ "ပဏ္ဍိတာနဉ္စ သေဝနာ"မင်္ဂလာႏတရာꩻအလꩻ မာꩻသွꩻပေါင်ꩻကွိုက်ꩻဗာႏ ဘုရာꩻလောင်ꩻထော့ꩻ ပညာႏအောဝ်ႏတဲင် လွစ်ကင်ꩻလွေꩻဗာႏ ကေအန္တရာယ်ႏသွူ။ ကေနောဝ်ꩻ တလိုႏပေါင်ꩻကွိုက်ꩻတောဝ်း ရသေ့ꩻမွိုက်ယို ဝွေꩻပေါင်ꩻကွိုက်ꩻတဲင် ထွာထိုꩻထော့ꩻဆာႏ သက်ဒွေါင်ႏဗာႏနောဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်နောဝ်ꩻမꩻ လိုꩻသီးလဲ့ လိုႏပေါင်ꩻကွိုက်တောဝ်းလိုꩻမွိုက်၊ လိုႏပေါင်ꩻကွိုက်ꩻဒျာႏ ပညာႏအောဝ်ႏ သူႏတောႏကောင်ꩻသီးသွူ။ မဉ်ႏပေါင်ꩻကွိုက်ꩻပညာႏအောဝ်ႏ သူႏတောႏကောင်ꩻသီးနောဝ်ꩻ "ပဏ္ဍိတာနဉ္စ သေဝနာ"မင်္ဂလာႏသွူ။
ဖြားဗွာလှဖေ
ထွို့ꩻဗူႏရေꩻသား ဖြားဗွာလှဖေ
နေင်ႏ ၁၉၄၆-ဗာႏ၊ တဲႏစ မတ်လာ(၂၀)နီꩻ ဗꩻတွိုႏ (၂၈)နီꩻကို ကမာꩻဒါႏ ဖြောဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ စူမုꩻပညာႏအမဉ်ꩻဖေႏသေꩻဒါႏ ပျꩻပွယ်ꩻကရိုꩻဒါႏ ပထမပင်ႏလုံညီႏလာႏခံႏနောဝ်ꩻ ဖဆပလ-နမ်းခြောင်ꩻတင် ဦးဘအေး၊ သခင်နု-ရက်ခွိုꩻ ပါတီသား၊ ဂဠုံ-ဦးစော၊ မိတ္ထီလာ-ဦးဘရင်၊ စောက်ꩻဖါးဖြောဝ်ꩻခမ်းပေႏတန်ဖုံႏ၊ ခင်ဒူးဝါးဖုံႏ အပါအဝင်ႏ ဖြားဗွာ-လှဖေနောဝ်ꩻလဲ့ ထင်ႏဗာႏပါညီႏလာႏခံႏကိုနောဝ်ꩻသွူ။ ဝွေꩻသီးဖုံႏနောဝ်ꩻ "ရှမ်းပြည်လွတ်လပ်ရေးအဖွဲ့+ရပလ" နွို့အစွိုꩻသားဖုံႏတဲင် အောဝ်ႏညီႏလာႏခံႏသဲင်ꩻချာနောဝ်ꩻ သဲင်ꩻအုံကွံပါယင်း စွိုးခွိုꩻအွဉ်ငါသား စောက်ꩻဖါးခွန်ကြည် (သထွုံႏပေႏ-သီႏသဲင်ႏ)နောဝ်ꩻသွူ။ နေင်ႏ ၁၃၀၈-ဗာႏ၊ ဝါႏဆိုႏဆန်ꩻ(၂)နီꩻ နေင်ႏ ၁၉၄၆-ဗာႏ၊ လာဇွန် (၃၀)နီꩻနောဝ်ꩻ ဖြားဦးခဲ၊ ဖြားဗွာလှဖေ၊ ဖြားဘိုးမျဉ်၊ ဖြားပျူးသီး အွဉ်ကတူႏ ဖွဲ့ဗူႏလွဉ် "ပအိုဝ်းတောင်သူအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်ကြီး" နောဝ်ꩻသွူ။ ခင်ႏလမ်းနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻသထွုံႏဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻ ညောင်ႏဝွိုန်ꩻကိုတဲင် ဖွဲ့ဗူႏလꩻနွောင်ꩻ "ခွိုꩻပအိုဝ်ႏအစွိုꩻ အဗူႏတဖြုံႏ"နောဝ်ꩻသွူ။ နေင်ႏ ၁၃၀၈-ဗာႏ၊ လာဒဲဉ်သီႏလောင်း(၂)နီꩻ၊ စနေႏနီꩻကို မာꩻထူႏယင်း အရီးသွတ်ꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻညီႏလာႏခံႏ ဝေင်ꩻသထွုံႏ ကျယ်တာယာရွုတ်မွန်ယွုံႏကိုသွူ၊ ရေႏမိုးချက်နောဝ်ꩻ- ၁။ ခွိုꩻပအိုဝ်ႏသီး သောင်ႏသာလွထွူတဲင် ဘွုံꩻတံꩻခိုꩻဖေႏကတန်ထိုဗာႏ။ ၂။ ခွိုꩻပအိုဝ်ႏသီးဖုံႏ ဖေႏကလွူးလွ သꩻရက်ခွိုꩻပငါပရာꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ "ပအိုဝ်ႏတောင်သူအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်" ကရုဲင်ꩻတသွိုးဒါႏဟမ်ႏနယ်ႏနောဝ်ꩻ သထွုံႏခရဲင်ႏတွမ်ႏ ခြုတ်ꩻခြိက်ꩻ၊ ဖားအံ၊ တောင်ႏအူ၊ တရွပ်တန်-ထန်ꩻတမွူး၊ ဒဲက်ဦး လမ်းငင်း(၄၀)ဖုံႏယို ထွာလွဉ်ဧရိယာႏ ရုဲင်ꩻတသွိုးခင်ႏလမ်းဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ နေင်ႏ ၁၉၄၇-ဗာႏ၊ လာဖေဖော်ဝါရီ (၅)နီꩻကို စောက်ꩻစွိုးခွိုꩻအစွိုꩻအဗူႏ KCOBKNA ဒေါကလူတွမ်ႏ KYO-ကစဒါႏ အစွိုꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ ယားကုဲင်ထွူတဲင် လွောင်ႏဗူႏတသာချာယင်း KNU စောက်ꩻစွိုးခွိုꩻအစွိုꩻအဗူႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဥက္ကဋ္ဌနောဝ်ꩻ စောစံဖိုးသင်၊ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌနောဝ်ꩻ ဖြားဗွာ-လှဖေ လို့လို့စင်စင် နွို့အစွိုꩻအဝ်ႏ(၁၇)ဖြာꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ဖြားဗွာ-လှဖေနောတ်ꩻ စွိုးခွိုꩻအွဉ်ငါသားတဖြာꩻအနေႏ အောဝ်ႏသော့ꩻ "ပအိုဝ်ႏတောင်သူအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်"ကိုတဲင် စောက်ꩻစွိုꩻ KNU ကို ထွာဒုတိယဥက္ကဋ္ဌနောဝ်ꩻသွူ။ ဖွဲ့ဗူႏတသာထွူနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏစောက်ꩻညီႏလာႏခံႏ အွဉ်ႏထွော့ချက်အပွိုက်(၃)အလꩻ စောဘဦးတန်၊ စောစံဖိုးသင်၊ ဖြားဗွာ-လှဖေတွမ်ႏ သရာသာထိုသီး ကပါဝင်ႏဒါႏ နမ်းခြောင်ꩻတင်အစွိုꩻယို ဖေႏကအုံကွံဗာႏတွမ်ႏ ဘိလပ်ပါႏလီႏမန်ႏနမ်းခြောင်ꩻတင် မစ္စတာအေဗီဗော့စ် တွမ်ႏမလေနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ရုဲင်ꩻတသွိုး ဥပဒေႏတဖွောင်ꩻကို
နေင်ႏ ၁၉၆၃-ဗာႏနေင်ႏ၊ လာဇွန် (၂၆)နီꩻနောဝ်ꩻ ဖွဲ့ဗူႏ"ခမ်းသားကောႏမတီႏ"တဲင် ဥက္ကဋ္ဌနောဝ်ꩻ ဖြားဗွာလှဖေ အွဉ်အကိုရေꩻ-ဗိုလ်မြသွေး။ ရေႏမိုးချက်နဝ်ꩻ- ၁။ လွိုဆန်စနစ်ခြဲ့ꩻနယ်ႏတွမ်ႏ စနစ်ပဒေႏသရာဇ်။ ၂။ ခမ်းကို ဖေႏကတဲႏဆို့ꩻအီ ညိမ်ꩻခွꩻရေꩻ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းသားကောႏမတီႏဥက္ကဋ္ဌ ဖြားဗွာလှဖေ အွဉ်ကတူႏမုဆလကို မာꩻထူႏနွောင်ꩻပါ (၆)ခရဲင်ႏပွယ်ꩻပျꩻဆန္ဒ ဝေင်ꩻရန်ႏကွုန်ႏကိုတဲင် လိုꩻထုထင်ႏလွဉ် (၁)သိန်ႏလွိုတွော့ꩻ ညိမ်ꩻခွꩻရေꩻအွဉ်ကတူႏသား ဆရာႏတန်သခင်ကိုယ်တော်မှိုင်းတွမ်ႏ ဖြားဗွာလှဖေသီး ဒေါ့ꩻဖေႏငေါဝ်းမိန်းငွါဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ နေင်ႏ ၁၉၆၄-ဗာႏနေင်ႏကို နဲင်ႏငံႏတောႏအနေႏ ဆွမ်ꩻထူႏထွူတဲင် နေင်ႏ ၁၉၇၁-ဗာႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏထောင်ႏကို လွစ်သဲင်ꩻချာနောဝ်ꩻသွူ။ နေင်ႏ ၁၉၇၃-ဗာႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏရန်းကွုန်ႏကို ထန်ႏသဲင်ꩻချာ တွူႏတရန်ရေꩻ ဟံႏနယ်ႏကိုတဲင် နေင်ႏ ၁၉၇၄-နေင်ႏကို ထွာလွဉ် "ရှမ်းပြည်လူမျိုးပေါင်ꩻစုံ လွတ်မြောက်ရေးတပ်ဦး SSNLF ဥက္ကဋ္ဌတဲင် အွဉ်အကိုရေꩻနောဝ်ꩻ ဖြားတန်အောင်ႏခမ်းထီ (ယိုခါ ပီအဲန်အိုဥက္ကဋ္ဌ)နောဝ်ꩻသွူ။
ဝေင်ꩻသွေဗို
ဝေင်ꩻသွေဗို (မန်း: ရွှေဘိုမြို့) (အဲင်းကလေတ်: Shwebo) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ သကုဲင်းတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အခဝ်နဝ် သွေဗိုခရဲင်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏသွေဗိုကို ကအဝ်ႏဒါႏ ခွန်ဟော်ခံꩻဝေင်ꩻလီꩻတောမ်ႏ ခရဲင်ႏဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ သွေဗိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ခွန်ဟော်ခံꩻမန်း အဆုဲင်ꩻသွတ်ꩻအဆက် ကုန်းဘောင်စိုး ကတယ်ႏစဒါႏ ဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ ခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၆၉,၀၃၆ ဖြာꩻသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ မန်ႏတလေꩻ-ကလေး ကာꩻတဖူꩻတန်လောင်းတဲင် မုံယွာနဝ်ꩻ မျန်မာခမ်းကို လွိုင်ႏကွုန်ꩻထင်ႏထိုဒါႏ ဝေင်ꩻဖုံႏအကို အဝ်ႏပါသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။
အီလဲစ်ထရွန် မှန်ႏပြောင်ႏ
အီလဲစ်ထရွန် မန်ႏပြောင်ႏ (Electron microscope) အီလဲစ်ထရွန် မုဲက်ခရိုသကိုပ် ကရိုꩻနောဝ်ꩻ မန်ႏပြောင်ႏထွားအီအဖွန်ႏအပေႏ ကယိင်းစဲင်းထဲင်း မန်ႏပြောင်ႏ ရိုꩻရိုꩻ (microscope) တဲင် ရောင်ႏလေဖိုတွန်ကိုယ်ႏစာꩻနမ်းတင်အတာႏ သုင်ꩻအီအာႏကထိုတလာ အီလဲစ်ထရွန်ဖုံႏတွော့ꩻ ကထွင်ႏမာꩻခါꩻ  မန်ႏပြောင်ႏကထီႏစဲင်းအီအဖွန်ႏအပေႏစား ဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။
ရာႏဇႏဝင်ႏသမဲင်ꩻ
ခရေတ်နေင်ႏ (၁၉၂၆) ကို ဟန်းသ်ဘတ်ဆ် (Hans Busch) စုဗူႏထာꩻလေ နုဲင်းမှန်ႏဖီလူꩻကစုခြွဉ်းဖေႏအတွိုင်ꩻ သုင်ꩻနေး ပသီႏထွို့ꩻငင်ႏအာႏစက်ဝွိုင်ꩻ(သံလိုက်စက်ကွင်း)တဲင် မာꩻထွင်ႏတျာႏမေႏပသီႏထွို့ꩻငင်ႏအာႏမှန်ႏဖီလူꩻ ကအွဉ်ႏခြွဉ်ႏဗူႏနွောင်ꩻ အီလဲစ်ထရွန်ဖုံႏ နောဝ်ꩻသွူ။။
တွိုႏ (၁၉၃၁) နေင်ႏနောဝ်ꩻ ရူပဗေဒပညာႏသျှင်ႏ အန်းသ်ရပ်သကာ (Ernst Ruska) တောမ်ႏ တျာႏမေႏအင်ဂျင်နီယာ မဲက်သ်နိုး(Max Knoll) သီး မာꩻထွင်ႏ အရီးစသွတ်ꩻကမာꩻအွဉ်ရီးပုင်ႏစံႏ(prototype) အီလဲစ်ထရွန်မန်ႏပြောင်ႏတဲင် ခြဲ့လုဲင်းတန်နွောင်ꩻရုပ်ပုင်ႏ အပွန်း(၄၀၀)ပိဉ် နောဝ်ꩻသွူ။ မန်ႏပြောင်ႏယိုနောဝ်ꩻ ပထမသွတ်ꩻ အရီးစသွဝ်ꩻ အွဉ်ႏနယ်နွောင်ꩻမွေး အီလဲစ်ထရွန်မန်ႏပြောင်ႏ သဖော်ꩻတရာꩻ နိယာမနောဝ်ꩻသွူ။
ဒေဝဓမ္မဇာတ်
၄။ တရာꩻသားနဝ်ꩻ လိုꩻတွမ်ႏရိုꩻမွုန်း ဘီလူꩻဖြားတန်မဉ်ႏတဲ့ ငမ်းဗာႏ၊ ဝုဲင်ႏဗာႏအကျောင်ꩻ၊
"ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် ကဋ္ဌဝါဟနဇာတ်ယိုတဲင် ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏ ထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ"
ဝေင်ꩻယေဦး
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:သကုဲင်းတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻဖုံႏ
ဖြားဗွာဦးဖြူ
စဝ်းစဝ်းခါကာႏ ထွာလိုꩻပရဟိတသꩻတလာတဲင် ကွပ်မဉ်ခွုမ်မာꩻ ဝင်ꩻအကျိုꩻတွော့ꩻ လိုꩻမုꩻရေꩻထာꩻမာꩻဖုံႏအကို နေးတွမ်ႏသꩻပါပါ နွို့ခွုမ်မာꩻလွေꩻစွဉ်ႏသွူ။ ကွပ်မွိုးစိုးဖါပန်သꩻတဲင် ဆို့ꩻရုဲင်ရေꩻထာꩻမာꩻယိုလဲ့ သꩻဝါႏသနာႏပါနဝ်ꩻသွူ။ ၁၉၂၈-ဗာႏနေင်ႏနဝ်ꩻ တောင်ႏကီꩻဝေင်ꩻကို နေးတွမ်ႏဗုဒ္ဓဘာႏသာႏထုံꩻစံႏအတွိုင်ꩻ တောႏလမ်းတွမ်ႏ မွိုးနင်ꩻပေါက်ꩻနဝ်ꩻသွူ၊ ပိုခိုပိုမူႏ ထွန်ꩻကာꩻလွဉ် ၁၃-ဖြာꩻသွူ၊ အမာမွိုးနင်ꩻပေါက်ꩻနဝ်ꩻ ခန္ဓာႏပြောင်ꩻထိုꩻခန်းဒျာႏ ၁၉--၁-ဗာႏနေင်ႏ၊ ဇန္နဝါရီလာကိုနဝ်ꩻသွူ၊ ဦးဖြူနဝ်ꩻ သက် ၂၅-အရွယ်ႏတွင်ꩻ ၁၉၂၆-ဗာႏနေင်ႏကိုနဝ်ꩻ နွို့ထေင်းထမ်ႏ ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ၊ သစ်တောရွုမ်ꩻ စာႏရေꩻတာႏဝွန်ႏနဝ်ꩻသွူ။ မာꩻငတ်ꩻနေင်ႏဗော့ꩻဗော့ꩻထွူ ၁၉၃၀-ဗွေနေင်ႏနဝ်ꩻ နွို့မာꩻအခွဉ်ႏစာႏရေꩻ သထုံႏ-သီႏသဲင်ႏစောက်ꩻဖါး ခွန်စိန်ႏထျꩻ၊ စောက်ꩻဖါးအုပ်ချုပ်ရေꩻအကို ထွာဖေႏတရာꩻသူꩻကီꩻ နွို့ထေင်းထမ်ႏ ဗꩻစွဉ်ႏ ၁၉၄၈-ဗာႏနေင်ႏကိုသွူ၊ ဖြဝ်ꩻခမ်းအကို နယ်ႏယင်ဟန်ႏဖုံႏအကို အုံအဝ်ႏလိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း ကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ ထွာလွဒျာႏ ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻလဲ့ အစဲဉ်ႏအဆက်အနေႏ စောက်ꩻဖါးဖြဝ်ꩻသီးဖုံႏ အုပ်ချုပ်လွဉ်ဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ပအိုဝ်ႏသွီႏကပါဒါႏ ဝေင်ꩻဗွေႏ(စောက်ꩻဖါး)ကအုပ်ချုပ်နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ သထုံႏ-သီႏသဲင်ႏတနယ်ႏလွုမ်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ သထုံႏ-သီႏသဲင်ႏ စောက်ꩻဖါးတခြွိုင်ႏသန်ꩻတဝ်းခိန်ႏတွမ်ႏ ဗꩻစွဉ်ႏကလယ်ꩻထိုꩻ ၁၉၄၈-ဗာႏနေင်ႏတွင်ꩻ စောက်ꩻဖါးခွန်စီနမ်းခြောင်ꩻတင်အနေႏ ဦးဖြူနဝ်ꩻ ထူႏတာႏဝွန်ႏအုပ်ချုပ်ဗာႏ သထုံႏ-သီႏသဲင်ႏနယ်ႏနဝ်ꩻသွူ၊ အခိန်ႏနဝ်ꩻတွင်ꩻ ၁၉၄၇-ဗာႏနေင်ႏ၊ တဲႏဖေဖော်ဝါရီလာ ၃-နီꩻ ဗꩻလွေꩻ ၁၂-နီꩻနဝ်ꩻ ထင်ႏဗာႏ ကအဝ်ႏမာꩻဒါႏ ပင်ႏလုံညီႏလာႏခံႏသူꩻသွူ၊ သထုံႏ-သီႏသဲင်ႏ ခွန်စောက်ꩻဖါးခွန်စီ နမ်းခြောင်ꩻတင်အနေႏ ပင်ႏလုံသဘော်ꩻဗွန်ချက်အကို နွို့တဲမ်းဗာႏ စူမုဲင်နဝ်ꩻသွူ။ စောက်ꩻဖါးခွန်စီ ထွိုင်ႏလယ်ꩻထိုꩻထွူ တဲႏ ၁၉၄၈-ဗာႏနေင်ႏ ဗꩻလွေꩻ ၁၉၅၉-ဗာႏနေင်ႏ နေင်ႏတဆီလွိုလွိုအတွင်ꩻ ထွာဖေႏစောက်ꩻဖါး စူထောက်အနေႏ အုပ်ချုပ်ဗာႏ သထုံႏ-သီႏသဲင်ႏနယ်ႏယိုသွူ၊ ၁၉၄၇-ဗာႏနဝ်ꩻ ခံႏဗာႏဝင်ꩻလွိုက်ဒင်ႏ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏမန်းနဲင်ႏငံႏတောႏ မာꩻတုံးမာꩻခမ်း လွတ်တောႏအမတ်နဝ်ꩻသွူ၊ ထွာဒျာႏ သထုံႏ-သီႏသဲင်ႏစောက်ꩻဖါးနမ်းတင်အနေႏ ခံႏဗာႏဝင်ꩻလွိုက်နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
ဂျိုလ်ႏ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဂျိုလ်ႏ
ဝေင်ꩻဒီပဲးယိဉ်း
ဝေင်ꩻဒီပဲးယိဉ်း (မန်း: ဒီပဲယင်းမြို့) (အဲင်းကလေတ်: Tabayin/ Depeyin) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ သကုဲင်းတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အခဝ်နဝ် ယေဦးခရဲင်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏဒီပဲးယိဉ်းကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ကရီးခါနဝ်ꩻ ပါသော့ꩻဒျာႏ သွေဗိုခရဲင်ႏကိုသွူ။ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၄,၃၀၈ ဖြာꩻသွူ။
ဗွေႏဗွန်ကဝိသာရ၊ မွိုင်ꩻပျိုꩻ
"သတင်ꩻသွုံꩻ ကျောင်ꩻတောႏရꩻ ဆောင်ႏဖိုးကောင်လောင်း တဲမ်းပျုစု လိတ်ကျမ်ꩻစောင်ႏမဉ်ꩻဖုံႏ"
၁။ ဓမ္မသောကတွမ်ႏ ဥပကတ်လိတ်ကျမ်ꩻ တဲမ်းကူꩻ ၁၁၇၁-ဗာႏ၊ ၂။ အဘိဓမ္မာႏဝတ္ထု ဒုတိယတွယ်ꩻ (ကူꩻလိတ်ဝါႏတောႏဖြား) ၁၁၇၅-ဗာႏ၊ ၃။ လစ်ꩻပါꩻခွယ်ꩻဝတ္ထုကျမ်ꩻ တဲမ်းနေင်ႏ ၁၁၇၆-ဗာႏ၊ ၄။ ဘုရာꩻခင်ႏခြောင်ꩻ (မန်းစက်တောႏ) တဲမ်းနေင်ႏ ၁၁၇၇-ဗာႏ၊ ၅။ ပေတ၊ ပရာဘဝ၊ ဒေဝသံယုတ် (၃)စောင်ႏတယ်ꩻ တဲမ်းနေင်ႏ ၁၁၇၇-ဗာႏ၊ ၆။ မနုဓမ္မသတ်လိတ်ကျမ်ꩻ ပ/ဒု (၂)စောင်ႏတွယ်ꩻ တဲမ်ႏနေင်ႏ ၁၁၇၈-ဗာႏ၊ ၇။ ခန္ဓီပုဒ် တဲမ်းနေင်ႏထီႏတဝ်း၊ ၈။ အလူႏခံႏပုဂ္ဂိုလ်ႏ တဲမ်းနေင်ႏထီႏတဝ်း၊ ၉။ အနန္တဇိနကျမ်ꩻ ပထမတွယ်ꩻ တဲမ်းနေင်ႏထီႏတဝ်း၊ ၁၀။ ဓမ္မစက္ကျာႏ တဲမ်းနေင်ႏ ၁၁၈၁-ဗာႏ။
"သတင်ꩻသွုံꩻ ကျောင်ꩻလုံးခြဲက်တွင်ꩻ တဲမ်းပျုစုသော့ꩻ လိတ်ကျမ်ꩻစောင်ႏမဉ်ꩻဖုံႏ"
(၁) ဓမ္မသင်္ဂဏီကျမ်ꩻ တဲမ်းကူꩻနေင်ႏ ၁၁၇၇-ဗာႏ၊ (၂) ဂိဟီစာရိတ္တကျမ်ꩻ တဲမ်းကူꩻနေင်ႏ ၁၁၇၈-ဗာႏ၊ (၃) ဓာတ်တောႏဝင်ႏခန်ꩻ (၄) ဘုရာꩻရခဲင်ႏသမဲင်ꩻ (မဟာမျတ်မုနိ) သမဲင်ꩻ (၅) ကပ္ပဝန္ဒနာႏကျမ်ꩻ တဲမ်းနေင်ႏ ၁၁၈၅-ဗာႏ၊ (၆) ဂိဟီစာရိတ္တကျမ်ꩻ တဲမ်းကူꩻပွာꩻယင်း ၁၁၈၇-ဗာႏ၊ (၇) သီႏလခန်ꩻ သီႏလကထာႏ (၈) စောက်အာႏဗွာဝတ္ထု (၉) သုတ္တနိဗ္ဗာန်ႏကျမ်ꩻ (တွဲႏနျꩻနေး လိတ်စက်အာလဲဉ်း) လိတ်ပပ်စားယိုဖုံႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ကဝိသာရ တဲမ်းထွတ်ထေနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏဗွေႏလိုꩻကျောင်ꩻသီး နမ်းခြောင်ꩻခရာႏ
ဖြော်တွမ်ႏတရာꩻမꩻကေႏမꩻ
နီဗွေႏဘုရာꩻဟော်ꩻဖေႏ ဗွေႏရဟန်ꩻသီးဖုံႏ တရာꩻနုဲင်းယို- ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- - မာတုစ - မွိုးဗွေႏတဲ့နောဝ်ꩻ - ပိတုစ - ဖါဗွေႏတဲ့နောဝ်ꩻ ဝွေꩻသီးနီဖြာꩻ ကေꩻဇူꩻတရာꩻအာငါႏ၊ အီႏဖြော်ချာဗာႏယိုꩻတဝ်း၊ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- - မွိုးဗွေႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏဒင်ႏပြေင်ပင်စေႏ - ဖါဗွေႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏဒင်ႏပြေင်ပင်ထွေ၊ ခေ့ꩻလေနီꩻနာꩻ နေင်ႏတရျာꩻအကို ပိုခိုတဲ့နဝ်ꩻ၊ ပိုမူႏတဲ့နဝ်ꩻ လွူးချာမွိုးဖါ၊ ဖြော်ချာမွိုးဖါကေꩻဇူꩻ၊ အထွူႏအဖွီပြေင်လောင်း၊ ဟွီညောင်ꩻစိမ်ႏဖေႏမွိုးဖါဗွေႏ နီပြေင်လောင်း၊ ဒေါ့ꩻဗာႏငေါဝ်းလို့နုဲင်းနဝ်ꩻ၊ အွဉ်ႏအုံသွူနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ မာꩻဖေႏသွူနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ ဖြော်ချာသွူကေꩻဇူꩻနုဲင်းနဝ်ꩻမဉ်ႏတဲ့ 'ကေႏလဲဉ်းနဲ့-လုမ်းလဲဉ်းနဲ့၊ 'လꩻကေႏတဝ်း-လꩻလိုမ်းတဝ်း'။ ကွပ်ပွိုးထမုဲင်ꩻအီ- 'မွိုးဖါကရိုꩻနဝ်ꩻ လွူးလွဉ်၊ ခွမ်ꩻလွဉ် ပိုခိုပိုမူႏသီး အွိုးကလွူးလင်ꩻစနဝ်ꩻကာႏ လွမ်ဖေႏဗီ၊ လူးဖေႏထီ၊ ဖျိုးဖေႏခွဉ်ႏပေႏခွဉ်ႏတန်၊ အွဉ်ႏနဲဉ်း၊ ဖေႏအံႏဒဲဉ်ဟန်ႏ၊ နဝ်ꩻမꩻ ပိုခိုပိုမူႏသီး ထွာလွဉ်လꩻလိုꩻ လောကကိုယို၊ ကွပ်ပွိုးနောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ဥပမာႏ- ပိုမူႏပိုခိုသီးနဝ်ꩻ ထွာခွန်တဲင် ခွုင်းကားတဲင် ခွန်အရာႏ၊ ခွန်သွဉ်းခွန်သယ်ႏ၊ ခွန်ထာꩻချမ်ꩻသာႏ၊ ခွန်တန်စေꩻစိန်ႏ၊ ခွန်ရွဉ်ခွန်ခံꩻ အွဉ်ႏတံꩻလို့လို့ဖေႏ၊ မွိုးဗွေႏဖါစောဝ်းတဲ့ယဝ်း ကေꩻဇူꩻနဝ်ꩻ တကေႏနွောင်ꩻတဝ်းနောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- မွိုးဗွေႏဖါဗွေႏယို 'မဉ်ႏဖြော်တွမ်ႏတရာꩻ-မဉ်ႏမာꩻတွမ်ႏကုသိုလ်ႏ'နဝ်ꩻ ကေꩻဇူꩻကုဲင်းကေႏဒါႏကွေး၊ မာꩻဗာႏနုဲင်းမုဲင်ꩻနဲးတဲင်- - အဿဒ္ဓေ- သဒ္ဓါႏတရာꩻတအဲဉ်ထဝ်း မွိုးတဲ့ယဝ်း ဖါတဲ့ယဝ်းနဝ်ꩻ သဒ္ဓါႏတရာꩻ ဖေႏနေးကအဝ်ႏလွဉ်၊ ဖေႏကယွုမ်းအံႏလွဉ် ဘုရာꩻ တရာꩻ သံဃာႏ ရတနာႏမျတ်သွံပါꩻတွမ်ႏ ကံႏ-ကံႏအကျိုꩻ။ - ဒုဿီလေ- သီႏလတအဲဉ်ထဝ်း မွိုးတဲ့ယဝ်း ဖါတဲ့ယဝ်းနဝ်ꩻ သီႏလဖေႏကအဝ်ႏလွဉ် (မာꩻသီတဝ်းဝင်ꩻသက်၊ ထူႏတခွန်ꩻတဝ်းဝင်ꩻထာꩻ၊ ပဲစ်မာႏတဝ်းဝင်ꩻပိုမာ၊ ဒေါ့ꩻလဲဉ်တဝ်းထာꩻ၊ အွꩻတဝ်းဒေါဝ်၊ အကျင်ꩻဟဝ်ယိုငတ်ꩻချက်၊ အကျင်ꩻမျတ်ယိုငတ်ꩻမျိုꩻ ဖေႏကတဉ်ႏခွေါင်လွဉ်)။ - အစာဂေ- အဒါနေ- သေလူႏသေတန်ꩻတဝ်း မွိုးတဲ့ယဝ်း ဖါတဲ့ယဝ်းနဝ်ꩻ ဖေႏကစေꩻမွုန်း၊ ဖေႏနေး ကတကေးမွုန်းဝင်ꩻ၊ ဖေႏနေးကသေလူႏ၊ ဖေႏနေးကသေတန်ꩻလွဉ်၊ - ဒုပ္ပညေ- ထာꩻသူႏသေအဲဉ်ထဝ်း မွိုးတဲ့ယဝ်း ဖါတဲ့ယဝ်း ဖေႏနေးကသူႏသေထာꩻ' ဖေႏနေးကအားထွုတ်တရာꩻ၊ ဖေႏနေးကမာꩻကုသိုလ်ႏတွော့ꩻ ပိုခိုပိုမူႏ မဉ်ႏဒေါ့ꩻလꩻလꩻဖေႏနဝ်ꩻ' တွမ်ႏကဖြော်ကေႏချာ မွိုးဖါကေꩻဇူꩻနဝ်ꩻ ဗွန်ပီဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။
ကျမ်ꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ
thumb|ကထေဒါႏ ၁၉၀၂ ဗာႏကို Brockhaus Konversations-Lexicon
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ကျမ်ꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏဖုံႏ
ဒေါဝ်ရဲင်ꩻအာႏ-သူႏရာႏအစွန်ꩻ
၂။ ဝွေꩻနောဝ်ꩻ နမ်းခြွေတဲ့ယဝ်း သꩻကေန်ꩻတဲင် ဘုရာꩻရဟန္တာႏသီး ရိုꩻဒျာႏ "ဒလိဒ္ဒ-လိုꩻကေန်ꩻ"၊ ဝွေꩻနဝ်ꩻ မဉ်ႏသီအနိစ္စ လဲဉ်းလ "ဒုဂ္ဂတိ-အပါယ်ႏခမ်း"သူꩻသွူ။
မျန်မာခမ်းထီလွောင်ႏဗူႏပွုံႏအခေႏခံႏဥပဒေႏ(၂၀၀၈)
ထွိုင်ႏထွူတဲင် တယ်ႏစ ကမာꩻဒါႏ အမျိုꩻသာꩻညီႏလာႏခံႏ ဗလွေꩻ နေင်ႏ တဆီလစ်ꩻ (၁၄)နေင်ႏ ၊ နေင်ႏ ၂၀၀၈ ဗာႏနဝ်ꩻ ညီႏလာႏခံႏ ထွိုင်ႏထွူတဲင် ထွို့ꩻဗူႏတဲမ်းလွေꩻစစွဉ်ႏ အခေႏခံႏဥပဒေႏ မူကျမ်ꩻ နဝ်ꩻသွူ ။ နေင်ႏ ၂၀၀၈ ဗာႏ ၊ လာမေ (၁၀)နီꩻ တွမ်ႏ (၂၄)နီꩻတွင်ꩻနဝ်ꩻ မာꩻလွေꩻခန်း တခမ်းလွုမ်းနွို့ထူႏခံႏဆန္ဒပွယ်ꩻတဲင် အောင်ႏလွေꩻခန်း (၉၃.၈၂%) ရပ် နဝ်ꩻမꩻ အွဉ်ႏထွော့လွေꩻခန်းဥပဒေႏအခေႏခံႏနဝ်ꩻသွူ ။ ဒေါ့ရိုꩻကီ တခမ်းလွုမ်းနွို့ထူႏခံႏဆန္ဒပွယ်ꩻ တဲ့ စဲ့စွိုꩻ ယို နဝ်ꩻခါ ဧရာႏဝတီႏတွိုင်ꩻကို အဝ်ႏထွာꩻ နာဂစ်တလီ တွင်ꩻထူႏလွေꩻခန်း ခမ်းရင်ꩻသား မဲးဆန္ဒ အလဲဉ် ဖုံႏ နဝ်ꩻမ အွဉ်ႏထွော့ခန်း ၂၀၀၈ လွောင်ႏဗူႏပွုံႏအခေႏခံႏဥပဒေႏ နဝ်ꩻသွူ ။ ဥပဒေႏ ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏရဲးဖေႏခါꩻ စဲ့ꩻစွိုꩻနဝ်ꩻမ ခမ်းသားမွိုးဖါ ဖုံႏ မိဉ်ဖျင်ဆင်ငါႏ မရေႏမရာႏနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻခရာႏအဖြေႏနဝ်ꩻ ထွာꩻလွေꩻခန်း အထေင်ငေါဝ်းအာ ခရားတဲင် အဖြေႏယိုနဝ်ꩻ တယွုမ်ႏတောဝ်ႏသားနဝ်ꩻ ကဲဉ်းအာအာသွူ။ နေႏတွမ်ႏအလွိုတဗာႏ နဝ်ꩻ ခလား ကမာꩻဒါႏ နွို့ထူႏဆန္ဒပွယ်ꩻယို နာဂစ်တလီꩻ ကထွာဒါႏ ဧရာႏဝတီႏတွိုင်ꩻ ကိုယို လိုꩻသီကအာနဝ်ꩻဒေႏသနဝ်ꩻကိုဖုံႏယိုလဲ့ အွဉ်ႏသွော့ꩻနွိုင်ႏဒျာႏ အွဉ်ႏမာꩻနွိုင်ႏနွိုင်ႏ စွဉ်ႏပွယ်ꩻနဝ်ꩻသွူ ။ မဲးဆန္ဒနွို့ထူႏပွယ်ႏယို ထီႏစဲင်းစဲ့မု အဝ်ႏတဝ်းတဲင် စဲ့ꩻအစိုႏရနဝ်ꩻ ဝွေꩻသီးကျွိုက်သꩻ မာꩻလွေꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ ။ ယဟန်းဒေႏသ မဲးဆန္ဒနယ်ႏ အကို ဖုံႏယို လိုꩻကသီလဲဉ်းဒျာႏဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏပါလွေꩻဒျာႏ ကဖေႏဒါႏမဲးသားစရင်ꩻကိုဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။  အဟုဲင်းသွတ်ꩻနဝ်ꩻ ယဟန်ႏမဲးဆန္ဒနယ်ႏ ဖုံႏယို ကဖေႏဒါႏမဲးသားနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၁၀၀ ရျာꩻနုန်းလွိုꩻတဲင် စဲ့ꩻအစိုႏရနဝ်ꩻ ထေꩻတရာꩻဝင်ႏရိုꩻကီလဲ့ ခမ်းသားဖုံႏထွိုင်ႏဒေါ့ꩻအာနဝ်ꩻ ဖျင်ဆင်လွေꩻချာယင်း စရင်ꩻတဲင် ထေꩻယင်းတလဲင်ႏနဝ်ꩻသွူ။ အခေႏခံဥပဒေႏယို နေင်ႏ ၂၀၀၈ ဗာႏ ၊ လာမေ ၊ မွူးနီꩻ ၂၉ နီꩻ တွင်ꩻနဝ်ꩻ တရာꩻဝင်ႏ အွဉ်ႏထွော့လွေꩻခန်းနဝ်ꩻသွူ ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဥပဒေႏ ကဏ္ဍ:မျန်မာခမ်းထီ
ပအိုဝ်ႏဒေႏသ ဟံႏပထဝီႏ
နီပအိုဝ်ႏဖုံႏယို အဝ်ႏအုံအာဒျာႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ အခဝ်နဝ်ကိုသွူ။ အဝ်ႏနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏဒုံဖုံႏနဝ်ꩻ တွိုႏလွေꩻစွောန်ႏ စောက်ꩻတနျာႏခမ်းနယ်ႏ ကူထျꩻသွူ။ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်နဝ် ဝေင်ꩻသထွုံႏဒေႏသယိုလဲ့ ပအိုဝ်ႏလိုꩻခွိုꩻဖုံႏ အဝ်ႏအုံအာ ဇာႏတိခင်ႏလမ်းဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ဒေႏသနဝ်ꩻကိုယို အုံမန်းအာငါႏထာꩻတွော့ꩻ ဝွေꩻသီး မဉ်းအဝ်ႏအုံလမ်းကိုယိုမꩻ ဒေါ့ꩻပအိုဝ်ႏနေႏ ကဉ်းအာအာသွူ။ ကရိုꩻဒါႏပအိုဝ်ႏနဝ်ꩻကိုယို မဉ်ႏခွဲး တွမ်ႏခမ်းရင်ꩻသား အလောင်ႏလင်နဝ်ꩻ ယပ်ꩻငါႏလဲဉ်းသွူ။ ပအိုဝ်ႏဖုံႏ ကအဝ်ႏအုံဒါႏဒေႏသဖုံႏယို ပါတွမ်ႏဟမ်ႏပုံႏ အီးဖောႏနယ်နဝ်ꩻသွူ။ နီပအိုဝ်ႏဌာႏနီႏနဝ်ꩻ ခတွို့ꩻဖဲ့ꩻခမ်းကူယို ခကွဉ်ႏလောင်ဂျီစျု့ ၉၆−ဒီဂရီ ၃၀-မိနစ် တွမ်ႏ ၉၇−ဒီဂရီ ၄၅-မိနစ်၊ ခထင်ꩻလတ္တီစျု့နဝ်ꩻ ၂၁−ဒီဂရီ ၃၀-မိနစ် တွမ်ႏ ၁၉−ဒီဂရီ ၃၀-မိနစ်ခါႏ အဝ်ႏနုဲင်ႏနဝ်ꩻကိုသွူ။ ကရိုꩻဒါႏ ခမ်းအကူအနား အထန်ႏယို ခမ်းရင်ꩻသားအလင် ဓနုꩻ၊ တောင်ႏရွိုꩻ၊ ဖြဝ်ꩻ၊ စောက်ꩻ တွမ်ႏ လိုꩻခွိုꩻအလင်ဖုံႏ အဝ်ႏအုံအာနဝ်ꩻသွူ။
နာယကဂုဏ်ႏ ပြဲ့စုံႏတောဝ်ႏလိုꩻ ၆ မျိုꩻ
ကြေ့ꩻလိုꩻမျိုꩻ
ထွီႏဗား
ပွုံႏဗွိုန်မျိုꩻပွာꩻ
မိုလီကျူလာ ကလုံးနီး
မိုလီစျူလာကလုံးနီး(molecular cloning) ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ကအွဉ်ႏထွော့ သတ်မှတ်ခါꩻဒါႏ ဒီအဲဉ်အေ(အရဲဉ်ႏ)သီးကွဲ့ (DNA sequence) ပုံႏဗွိုန်အာဖုံႏ ကထူႏကူꩻ ထာꩻမာꩻစဲဉ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ ပေါ့ꩻရိုꩻ ပုံႏဗွိုန်မျိုꩻပွာꩻ (cloning)လဲ့ ကဲဉ်းအာအာနောဝ်ꩻတဲ ယီးဒေါ့ရေႏလွေꩻ " စိဉ်း " ကရိုꩻဒါႏ ခွိုꩻဗီဇကပါဒါႏ ဒီအဲဉ်အေအကွို့ꩻအခေါဝ်ယို ကပွာꩻထူႏတောမ်ႏ မိုလီစျူလာကလုံးနီးနယ်ꩻ နောဝ်ꩻသွူ။ အနယ်ꩻနောဝ်ꩻနောဝ်ꩻ "စိဉ်း" တမွေးတောဝ်း (promoter )(promoter- အောဝ်ႏဗော့ꩻ စိဉ်းတဗာႏအထျꩻတဲင် စိဉ်းအဗာႏယိုသင်္ကေတဖုံႏ အီႏစသွူအကျောင်ꩻ ကယီးနယ်ဒါႏ ဒီအဲဉ်အေသင်္ကေတ) စတဲင် ဒီအဲဉ်အေ အကွို့ꩻအခေါဝ် အောဝ်ႏအဖဲ့ꩻမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻတယောဝ်း ထူႏကူꩻနွောင်ꩻတဲင် မိုလီစျူလာ ဇီဝဗေဒ ကို အရေꩻတန်မွေးငါႏနောဝ်ꩻသွူ။
သွိုꩻ(သိုး)မွူးပေႏ ဒေါ်လီ
သွိုꩻမွူးပေႏဒေါ်လီ (၁၉၉၆-၂၀၀၃) နောဝ်ꩻ သက်အောဝ်ႏပုံႏဗွိုန်မျိုꩻပွာꩻနေးတွော့ꩻ လꩻလွဉ်သန္ဓေႏသဲလ်မွေးတောဝ်းတဲင် အောဝ်ႏသဲလ် အစားရိုꩻရိုꩻတွော့ ပညာႏသျင်ႏသီး ပုံႏဗွိုန်မျိုꩻပွာꩻနယ်ꩻအလꩻ ဖွာꩻပေါ်ႏလွဉ် အရီးစသွတ်ꩻ သတ္တဝါႏကအွဉ်ႏနျဲဉ်းစား တဗာႏဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။
ကျိုꩻစာꩻမာꩻမွေးအဝ်ႏလစ်ꩻမျိုꩻ
၄။ 'ကျိုꩻစာꩻမာꩻ ပွေါထိန်ꩻတာႏ'ကရိုꩻနဝ်ꩻ နုဲင်းမုဲင်ꩻတဲင်- ဥပ္ပန္နာနံ ကုသလာနံ ဘိယျောဘာဝါယ ဝါယမတိ- ကထွာလွဉ်လဲဉ်း ကုသိုလ်ႏနဝ်ꩻ ဖေႏနေးကယိန်းထွာအာအာ၊ မဉ်ထွာအာအာထဲင်း၊ ခံႏထွာအာအာထဲင်း၊ ခံႏယွမ်ꩻထိုꩻတဝ်း၊ အွဉ်ႏသꩻနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ ကကျိုꩻစာꩻ မာꩻမွေးနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ရိုꩻဗာႏ'ကျိုꩻစာꩻမာꩻ ပွေါထိန်ꩻတာႏ'နောဝ်ꩻသွူ။
လိတ်ပအိုဝ်ႏတန်ႏဖိုꩻ
"လိတ်ပအိုဝ်ႏတန်ႏဖိုꩻ" လိတ်ပအိုဝ်ႏယိုခါနဝ်ꩻ အသွဉ်သား ကွဲးဆေ့ꩻဆေ့ꩻထိုꩻလဲဉ်း၊ အွဉ်ႏသွဉ်လိတ်ပအိုဝ်ႏလဲ့ တကုဲင်းလွတဝ်းဒွုမ်သွူ၊ ယဟန်ႏသားနဝ်ꩻရိုꩻ "ဒါႏတဝ်းလိတ်ပအိုဝ်ႏတဲ့ ထွာလေႏကဲးတမုဲင်ꩻ"နုဲင်းနဝ်ꩻ၊ ယဟန်ႏသားနဝ်ꩻရိုꩻ "ဒါႏစွဉ်ႏလိတ်ပအိုဝ်ႏတဲ့ ထူႏလေႏကဲးတမုဲင်ꩻ"နုဲင်းနဝ်ꩻ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻ
မန်ႏတလေꩻတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
ဝေင်ꩻတန်
မန်ႏတလေꩻတွိုင်ꩻဒေႏသတန် ဝေင်ꩻတန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻမန်ႏတလေꩻသွူ။
သီလီကွန်
ထူႏတောမ်
ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ
ဒေါ့ꩻခြုဲင်းဗာႏယင်း
ဒေါ့ꩻခြုဲင်းဗာႏယင်း လိတ်ပအိုဝ်ႏခရာႏ
လိတ်ယိုနီရဲဉ်ႏနောဝ်ꩻ အငေါဝ်းဗွိုန်တဝင်ꩻလဲ့ လိတ်အောဝ်ႏထိုꩻ နီမျိုꩻတဲင် ပအိုဝ်ႏအနေႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏတမျိုꩻငါလဲ့ လꩻလဲဉ်းသွူ၊ နောဝ်ꩻတွော့ꩻ မုဲင်ကီ (သေးသေးတင်)လိတ်ရဲဉ်ႏနောဝ်ꩻ အတွယ်ꩻအဲဉ်ထောဝ်းတဲင် အွဉ်ႏကုဲင်ထိုꩻခန်းတွော့ꩻ ထူႏသုံꩻငါ ပ-သွတ်ꩻ၊ မ-သွတ်ꩻလိတ်ရဲဉ်ႏ (ကပ် ကပ်ꩻ ကမ် ကမ်ꩻ ကမ်း ကမ်ႏ)ငါနောဝ်ꩻ လိတ်ရဲဉ်ႏဆေ့ꩻပိုႏသွူ၊ မုဲင်ကီလိတ်ရဲဉ်ႏ လိတ်မန်းကို ပါဠိကို အောဝ်ႏပါတဲင် တသွဉ်ပါတောဝ်းစွဉ်ႏလဲ့ ဟော်ꩻအောဝ်ႏဒါႏဒျာႏသွူ၊ လိတ်ပါဠိ၊ လိတ်မန်းဒျာႏရိုꩻဗာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
လိတ်ပအိုဝ်ႏယိုခါ အသွတ်ꩻဗီးနောဝ်ꩻ ပါတွမ်ႏ စ-သွတ်ꩻ၊ ဉ-သွတ်ꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏဖြုံႏဆီသွူ၊ စ-သွတ်ꩻ၊ ဉ-သွတ်ꩻ ယိုနီဖြုံႏနောဝ်ꩻ တွယ်ꩻဒျာႏ အသရတွမ်ႏ အဲသရနီဖြုံႏလွုမ်ꩻ၊ သွူတကာႏတောဝ်း အငေါဝ်းထန်ႏဗွိုန်လဲဉ်း တ-သွတ်ꩻ၊ န-သွတ်ꩻတွော့ꩻ ထူႏငါ တ-သွတ်ꩻ၊ န-သွတ်ꩻငါနောဝ်ꩻ အလွိုးဟောဝ်သွူ။ နီပအိုဝ်ႏလိတ်ယိုနောဝ်ꩻ ဖေႏကဗွိုန်ဗာႏမွိုန်းမန်းလိတ်၊ စွုမ်ႏလဲ့ဖေႏကစွုမ်ႏ၊ မဲဉ်ႏလဲ့ဖေႏကမဲဉ်ႏ၊ သွဉ်လဲ့ဖေႏကယိုꩻနောဝ်ꩻ နီကျိုꩻစာꩻဗာႏသွူ၊ လိတ်မန်းယိုခါနောဝ်ꩻ အတွဘ်ꩻအဲဉ်ထောဝ်းဒွုမ်၊ အစဲဉ်ႏအဲဉ်ထောဝ်းဒွုမ်၊ လိတ်မွူးအဲဉ်ထောဝ်းဒွုမ်၊ တဗူႏတဗန်ႏ ရော်ꩻရယ်ꩻလို့လဲဉ်း၊ နောဝ်ꩻမꩻ လိတ်မန်းယို ကမ္ဘာႏလောင်းကို ထွာထိုꩻလိတ်ယပ်ꩻ တမျိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ လိတ်မန်းယိုခါနောဝ်ꩻ တဲမ်းအီလိုꩻမျိုꩻလင်ငေါဝ်းလဲ့ တလꩻလို့တောဝ်း၊ တွိုႏမီႏသွဉ်နောဝ်ꩻ သမ်းယပ်ꩻ၊ အသွတ်ꩻခန်ꩻကိုနောဝ်ꩻ တအွဉ်ႏထန်ႏမဲဉ်ႏတောဝ်း သရငေါဝ်း၊ အသွတ်ꩻငေါဝ်းဖုံႏ မဲဉ်အွဉ်ႏထန်ႏနုဲင်းမုဲင်ꩻလဲ့ အွဉ်ႏထန်ႏဒျာႏ၊ သွူတကာႏတောဝ်း "ယပင့်၊ ယရစ်"ပျဿနာႏယိုလဲ့ သျုက်တရေင်ငါႏ၊ မူစီꩻကန်ꩻတိတိကျကျ တအဲဉ်ထောဝ်း၊ ငေါဝ်းအငွါယိုနောဝ်ꩻ တဲမ်းဗာႏတွမ်ႏ ယပင့်နဲ့၊ တဲမ်းဗာႏတွမ်ႏ ယရစ်နဲ့-ကရိုꩻနောဝ်ꩻ စီꩻကန်ꩻမူတအဲဉ်ထောဝ်း၊ နောဝ်ꩻမꩻ အတယိုꩻတောဝ်း၊ ယပ်ꩻဗာႏသွူ၊ နောဝ်ꩻမꩻ နီပအိုဝ်ႏယို ဖေႏကယပ်ꩻဗာႏမွိုန်းနုဲင်းမန်းနောဝ်ꩻ ယိုခါခါ အောဝ်ႏလိုႏစီႏရင်ႏဝွေႏဖန်ႏငါႏလဲဉ်းသွူ။
ထင်ႏလာမဲင်းလောင်း
အစောဝ်းသွတ်ꩻ လိုꩻတပါတောဝ်း သိုဗီယဲစ်သီး ကလွေꩻလာလောင်းဖုံႏ (၁၉၅၆-၁၉၆၆)
တွိုႏ (၁၉၉၁) ဗာႏနေင်ႏ သိုဗီယဲစ်ခမ်းပေါင်ꩻစု ထွိုင်ႏကုဲင် ပြုဲင်လီထိုꩻထွူမꩻ သိုဗီယဲစ်သီး ဖေႏကတွိုႏလာအလောင်း ကကျိုꩻစာꩻကကျံႏစယ်ႏ ကထေအာႏမာꩻဒါႏ သမဲင်ꩻအမဲဉ်ႏဖုံႏယို ဗွောင်ဖွင်ꩻ အွဉ်ႏနယ်ထေ့ ခမ်းသားအမျာꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ရုသျားတောမ်ႏ အမေႏရိကန်ႏတဗွိုန်တောဝ်းလို့ဝါင်ꩻတဲင် အမေႏရိကန်ႏသီးယို ပေါ်ꩻအွဉ်ႏစွꩻထင်ႏအာႏကာႏသယာဉ်လဲ့ ကေႏငြာႏထေထန်ႏဖေႏပါထွူသတင်ꩻ တဖူꩻစဲဉ်ႏမိဉ်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ရုသျားသီးနောဝ်ꩻတဲ တကေႏငြာႏရီးတောဝ်း တထေပြန်ႏရီးဒွိုန်းသတင်ꩻ လꩻဟဲ့ꩻဖန်ဒွိုန်းတဖူꩻစဲဉ်ႏမိဉ်ꩻဖုံႏတွော့ꩻ မိဉ်ႏတွိုႏလꩻလဲဉ်း အောင်အောင်ႏမျင်ႏမျင်ႏ တွိုႏလဲဉ်း ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏတဖူꩻကလေပ်ဗဲဉ်(ကမ္ဘာ့ပတ်လမ်း)သူꩻမꩻ ကွဲဖန်အမိဉ်ꩻ လူနာ တဖူꩻစဲဉ်ႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
သိုဗီယဲစ်သီး လိုꩻတပါတောဝ်း ကလင်ꩻယွယွလာလောင်းဖုံႏ (၁၉၆၆-၁၉၇၆)
လူန ၁၆သည် လပေါ်ဆင်းသက်ပြီး လမြေသားနမူနာများကို ကမ္ဘာသို့အောင်မြင်စွာပြန်လည်ယူဆောင်လာနိုင်သော ပထမဆုံးစက်ရုပ်အာကာသယာဉ်ဖြစ်သည်။ အပိုလို ၁၁ နှင့် အပိုလို ၁၃ တို့က နောက်ကလိုက်သည်။ ခရီးစဉ်အား လူနာ ၂၀ (၁၉၇၂) လူနာ ၂၄ (၁၉၇၆) တို့ဖြင့် အောင်မြင်စွာ ထပ်ကာလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၀ နှင့် ၁၉၇၃ ခုနှစ်များတွင်  လူနိုခေါ့ဒ် ("လပေါ်လမ်းလျှောက်သူ") စက်ရုပ်အာကာသယာဉ်နှစ်စင်းကိုလပေါ်သို့စေလွှတ်ခဲ့သည်။ အဆိုပါယာဉ်များသည်  ၁၀ လတာနှင့် ၄ လတာ အသီးသီး အလုပ်လုပ်ခဲ့ကြပြီး လူနိုခေါ့ဒ် ၁ သည် ၁၀.၅ ကီလိုမီတာ၊ လူနိုခေါ့ဒ် ၂ သည် ၃၇ ကီလိုမီတာ အသီးသီးရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။ ရိုဗာ မက်ရှင်များအား လူနာနှင့်ဇွန်း လအနားဖြတ်ပျံသည့် စီမံကိန်းများကို ဆက်တိုက်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။
ဟ
ပအိုဝ်ႏငေါဝ်းတွိုင်ꩻ(ဟ) ၁။ ဟူပေႏတရုပ် ဒွိုႏလွူးနွောင်ꩻ လိုꩻတနယ်ႏ၊ ဟန်ႏပေႏတကလဲႏ ဒွိုႏလွူးနွောင်ꩻ လိုꩻတခမ်း။ ၂။ ဟူဗွာဟူဟဝ် ထောင်းမꩻသေ၊ လိုꩻကုဲင်လုိꩻဟောဝ် ပေါင်ꩻမꩻသေꩻ။ ၃။ ဟူမဉ်ႏအောဝ်ႏသော့ꩻတောဝ်း တခီနဝ်ꩻ ထွာထာꩻဒါႏ၊ ဟူမဉ်ႏအောဝ်ႏသော့ꩻအာ အုံတဲင်တနွောင်းနွောင်ꩻ။ ၄။ ဟူအဲဉ်ထောဝ်း အံႏဗွူအဲဉ်၊ ဒဲဉ်အဲဉ်ထောဝ်း အံႏဗွစ်ꩻနေး။(လိုꩻနုတ်ꩻလိုꩻတွူ လိုꩻထာꩻသူႏေသဆေ့ꩻ၊ တအဲဉ်ထဝ်းလဲ့ အဝ်ႏကွီနွိုင်ႏ။) ၅။ ဟို့ꩻကို အောဝ်ႏငခြေင်ဒျာႏ နုဲင်းညာꩻထီး။(လိုꩻထာꩻဒါႏ ဉာဏ်ႏပညာႏ ဗဟုသုတ တအဲဉ်ထောဝ်းနုဲင်းဝင်ꩻ။) ၆။ ဟို့ꩻခြေ့တွမ်ႏမာႏဆာႏ တသီႏခါႏမꩻ ဟောဝ်။ ၇။ ဟို့ꩻတထာ အံႏစာအဗွေႏ။(ကွပ်ပွိုးဟို့ꩻပေႏတထာအတွက် မဉ်ႏမာꩻတငီႏတငါ ထာꩻတဟောဝ်တောဝ်းနောဝ်ꩻ မဉ်ꩻသတင်ꩻတကုဲင် သေင်ဖုံးဒါႏ။) ၈။ ဟို့ꩻတဖြုံႏကိုထန်ႏ၊ လမ်းတဗာႏချင်ႏအုံ၊ ဒုံတဖြုံႏချင်ႏပီ၊ ခမ်းထီတဗာႏချင်ႏစိုꩻ၊ လိုꩻတမျိုꩻချင်ꩻနုဲင်းနုဲင်းလဲ့ သဖော်ꩻတရာꩻဝါဒ သွိုန်ႏသꩻတပီတောဝ်းလွဝင်ꩻ။ ၉။ ဟို့ꩻတွမ်ႏငင်း ချင်းခေႏဗာႏ။(ဒေါ့ꩻရီငေါဝ်းငွါ တရိုꩻတဝ်း ခွုမ်မာꩻထာꩻမာꩻ တရိုꩻတဝ်းနဝ်ꩻ ချိုꩻချင်းသွော့ချာချာငါငါ။) ၁၀။ ဟို့ꩻဒွဉ်းပူႏယန်ꩻ သေန်ႏကီးရန်ꩻ၊ ကလူꩻဆွဉ်ႏဖြေင်းဗွာ သေန်ႏဆျာအေႏ၊ တငါအောဝ်ႏညာꩻညာꩻတဗီႏ ေသန်ႏဝါးရွို့ဒီႏ။ ၁၁။ ဟို့ꩻပေႏဗုက်ꩻဗုက်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻစွိုင်ꩻ၊ ဟို့ꩻပေႏ လွိုင်ꩻလွိုင်ꩻအဝ်ႏသော့ꩻဉာဏ်ႏ၊ ပါꩻလင် သေတောဝ်း ထင်းဒျာႏအောဝ်ႏသော့ꩻဖဲဉ်ႏ။(စွိုင်ꩻ-လိတ်လုဲင်ꩻ၊ လိုꩻတွိုင်ꩻစွုမ်ႏဖြာꩻအလောင်းယို တလိုႏထင်းဖွီ သွင်ꩻပေါ်ꩻတောဝ်းနော။) ၁၂။ ဟန်ႏတအွီႏတောဝ်း ဟန်ႏေဆာဝ်၊ မွိုးတဟောဝ်တောဝ်း မွိုးပေႏ။ ၁၃။ ဟန်ႏနွန်းပါႏအခြွီ၊ တဒွီ ပါႏအစွိုး၊ လိုꩻပေႏ ပါႏဖါမွိုး။ ၁၄။ ဟန်ႏနွန်းရာႏလဲ့ ဟန်ႏနွန်းအီ၊ တဒွီရာႏလဲ့ တဒွီဟွဲး။(လိုꩻပေႏလိုꩻတန်နွောင်ꩻရာꩻနွောင်ꩻရာꩻ တာႏဝွန်ႏပငါပရာꩻ ကျိုꩻစာꩻထေင်းထံႏ ခွုမ်မာꩻနောဝ်ꩻမꩻ ထာꩻမာꩻအောင်ႏမျင်ႏသွူ။) ၁၅။ ဟန်ႏနွန်း အခြွီ၊ တဒွီအစွိုး၊ လိုꩻပေႏ ဖါမွိုး။(၁၃-တွမ်ႏ ၁၅-ကီယိုနီပွုတ် လိုꩻပေႏသီး ပိုလီꩻသီး တပဲ့ꩻသီး အကျင်ꩻစာရိတ္တဟောဝ် တဟောဝ်တောဝ်းနဝ်ꩻ အထျꩻအောဝ်ႏလိုꩻတန် မွိုးဖါ ဆရာႏသမာꩻသီးသွူ။) ၁၆။ ဟံႏဆွော့ꩻမꩻ ထေꩻ၊ လိုꩻစေꩻမꩻ ခြွေ။ ၁၇။ ဟံႏမျောႏနဝ်ꩻ လိုꩻမျိုꩻတလို့တဝ်းလဲ့ လိုꩻမျိုꩻမျောႏနဝ်ꩻ လိုꩻမျိုꩻလို့။ ၁၈။ ဟံႏမျောႏလိုꩻမျိုꩻ ထိုꩻမားတဝ်း၊ လိုꩻလိုꩻချင်ꩻမျောႏမꩻ လိုꩻမျိုꩻထိုꩻမား။ ၁၉။ ဟံႏယာႏညမ်း လုိႏဖိုးအေႏ၊ လိုꩻကံႏပေႏလိုႏသောင်ႏသာ၊ နာႏအာအာ ဒေါ့ꩻေဆ့ꩻဆေ့ꩻ၊ ကျံႏတေ့ꩻတေ့ꩻ မာꩻမွေးမွေး။ ၂၀။ ဟွမ်ကလာꩻနဝ်ꩻ တသေတဝ်း ကတူႏခင်ႏ၊ မူႏနံꩻခိုဗင်ႏ တသေတဝ်း ဖူးဝေး၊ မေးတကဲင်ႏ နုဲင်းထွီႏ။ ၂၁။ ဟွမ်တေင်ပြာႏ၊ ကမ္ပလာႏတွာ၊ မွဉ်ရိုသေင်ႏ၊ ေဗင်ႏစောဝ်းေစာဝ်း။(လိုꩻကေန်ꩻ လိုꩻခြေား လိုꩻဆင်ꩻရဲꩻ လိုꩻဒုက္ခ လိုꩻထာꩻရာꩻအဲဉ်ထဝ်းသား။)
မျန်မာအခိန်ႏအွိုင်ꩻ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:မျန်မာခမ်းထီ
ဒေါ့ꩻငဝ်းပညာႏ လိုႏဒါႏခေတ်
ခေတ်ယိုခါ ခမ်းထီရေꩻစတဲင် အရေꩻအစွိုးစွိုးအဒဝ်ႏဒဝ်ႏယို ဖေႏနေးကတိုꩻတက် ထင်ႏတသွောင်းလွဉ်တဲင် မာꩻပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲ အဝ်ႏတွိုင်ႏပင်ႏဆွေꩻနွေꩻလွေꩻဗာႏဝင်ꩻသွူ။ ကောအွဉ်ဆꩻငါသား ပုဂ္ဂိုလ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ မဉ်ႏထင်ႏတွိုႏလွဉ် ပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲကိုခါ အဝ်ႏလိုႏဒေါ့ꩻငဝ်းစဲင်း ငဝ်းချက်ထို့သွူတကာႏတဝ်း ဖေႏနေးကောနာႏသား သꩻကဝင်ႏစာꩻနဝ်ꩻလဲ့ အရေꩻတန်ငါႏသွူ။ အခရာႏစဲင်း အချက်ဟဝ်ဟဝ် ထာꩻဒေါ့ꩻကျင်လယ်ႏသားနဝ်ꩻမꩻ နမ်းကမဉ်အွဉ်ႏထွာဒါႏ အဖဲ့ꩻအမျိုꩻ ထွို့ꩻသော့ꩻနွောင်ꩻထွူတဲင် နမ်းကမဉ်လꩻ ကနစ်သက်ရာꩻ ထာꩻမာꩻတစွိုးစွိုးနဝ်ꩻ အောင်ႏမျင်ႏအီနွောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်ပွိုးနဝ်ꩻမꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻတရိုꩻတဝ်း နမ်းကမဉ်ခွုမ်မာꩻလွေꩻဒါႏ ကိစ္စအမျိုꩻမျိုꩻ မီႏမဉ်အောင်ႏမျင်ႏနဝ်ꩻ ဒေါ့ꩻငဝ်းပညာႏယို ဟဝ်ဟဝ်ဒါႏဒါႏ လေ့လာစဲင်းစဲင်းနဲင်းနဲင်းထွူတွော့ꩻ ထာꩻဒေါ့ꩻယံလျင်ႏနဝ်ꩻ ကျိုꩻစာꩻကျံႏဖန်ႏဗာႏသွူ။
ကျောင်ꩻသွဉ်လိတ်
ကျောင်ꩻသွဉ်လိတ်သွဉ်လုဲင်ꩻ
ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ခေတ်ယိုခါနဝ်ꩻ ဖေႏအာႏလဲဉ်းသွူ သွဉ်လိတ်လဲ့ ဖေႏအာႏပါဗဲင်းဝင်ꩻ သွဉ်လုဲင်ꩻဟုဲင်း၊ သွဉ်လိတ်ကျောင်ꩻ အဝ်ႏလဲဉ်းသွူလဲ့ ကျောင်ꩻသွဉ်လုဲင်ꩻ အဝ်ႏလိုႏဗွောင်သန်မွေးငါႏလဲဉ်း မရေႏမရာႏနဝ်ꩻသွူ။ မဉ်ႏတဗွောင်မွိုင်တဝ်း ကျောင်ꩻသွဉ်လုဲင်ꩻ ယိုခါခဲ့ꩻခဲ့ꩻနဝ်ꩻ လိုꩻဖြားသက်ငတ်ꩻဆီမာꩻကီသား မဉ်ႏတအဝ်ႏတဝ်းဒွုမ်မဲ့ꩻ နီပအိုဝ်ႏလုဲင်ꩻထိုꩻမားဒါႏနဝ်ꩻသွူ။ ယိုမာꩻငါနဝ်ꩻ ယူႏဖွီမွိုန်းထာꩻ၊ ဒေါ့ꩻဖွီမွုန်းထာꩻ၊ မာꩻဖွီမွုန်းထာꩻတဲင် ထွူႏထွူႏတွုမ်တွုမ် အဝ်ႏလိုႏယူႏကိုလဲဉ်းဝင်ꩻ၊ အဝ်ႏလိုႏထွိုင်ႏပွိုင်ဆင်သေꩻလဲဉ်းဝင်ꩻ၊ အဝ်ႏလိုႏရုဲင်ꩻတသွိုး လဝ်းဟွုန်တမာလူႏလုဲင်ႏလဲဉ်းဝင်ꩻ၊ အဝ်ႏလိုႏလွောင်ႏဗူႏလွေꩻမွိုင်ငါႏလဲဉ်း လုဲင်ꩻသားအစွုမ်ꩻအစွိုꩻအကျောင်ꩻ တဲမ်းလိတ်သား မဲဉ်ဒေါ့ꩻသန်ငါႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ယူႏစံꩻဗော့ꩻ နာႏစံꩻဗော့ꩻ ထွားစံꩻဗော့ꩻ လိုꩻပေႏယိုခါအလောင်းလုဲင်း ကရီးခါနဝ်ꩻရိုꩻ "ဒါႏလုဲင်ꩻမာꩻအီတမုဲင်ꩻ"ကွပ်ငဝ်းခူႏအွော့ꩻဝန်ထိုꩻ ပအိုဝ်ႏထွုံꩻစံႏယံ အရွီးအခိုႏနဝ်ꩻမꩻ ယိုခါ ပအိုဝ်ႏလုဲင်ꩻအီႏထိုꩻမား တမွာမွာဗာႏလဲဉ်းနဝ်ꩻသွူ။
မဟာကစ္စာယနမထေရ်ႏ
ဗွေႏမဟာကစ္စာယနမထေရ်ႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဗွေႏမျတ်ဖရာꩻ သာႏသနာႏတောႏကို ကအဝ်ႏဒါႏ ရဟန်ꩻတပါꩻဒျာႏသွူ။
မဟာကဿပတပဲ့ꩻ
၆၁။ ဂါႏထာႏပြန်ႏပအိုဝ်ႏခြေင်ခြေင်- လိုꩻကလွေꩻထုမ်ႏဒါႏ သွꩻဟောဝ်သားနဝ်ꩻ သီႏလ သမာႏဓိ ပညာႏ သိက္ခာႏယိုသွံပါꩻ ဗွေခါꩻလွိုနီသားတဲ့နဝ်ꩻ၊ တွမ်ႏနီကဗွန်ပီသားတဲ့နဝ်ꩻ မဉ်ႏတမော့ꩻတောဝ်းစိန်ႏစွော့ꩻနဝ်ꩻ တဉ်ႏတဉ်ႏခြွော့ခြွော့ အုံခေါ်ခေါ် မာꩻသျင်ꩻသျင်၊ ကျင်ꩻဒျာႏသွော့တပါꩻငါ၊ ကွပ်ပွိုးထမုဲင်ꩻနဲတဲင် - အာႏကွိုꩻသꩻဆွော့ꩻ လိုꩻမွိုက်ယိုတွော့ꩻ သွꩻဟောဝ်ဥပမာႏ သိက္ခာႏသွံပါꩻကိုနဝ်ꩻ အီႏလꩻရုမ်းခါꩻ တပါꩻပေႏငါတဲ့ အဲဉ်ထောဝ်းနောဝ်ꩻသွူ။
၃။ ပေါႏသꩻလျားဆရာႏ၊ ပေါႏမာꩻမောင်းထာꩻနဝ်ꩻ ဘဝယိုတဲ့ ဝင်ꩻကဲ့ꩻရဲ့ꩻ သဲ့ꩻသွမ်ꩻ၊ မဉ်ꩻတဲ့ကုဲင်ဆုဲင်ꩻ၊ ဘဝငါသူꩻတဲ့ ထဲ့ဗာႏငါးရုဲင်ꩻအကျောင်ꩻ၊
မဟာကဿပထေရ
"မဟာကဿပထေရဝတ္ထု"
၅။ ရဟန္တာႏသီးမျိုꩻနဝ်ꩻ သꩻဝွို့ဗွို့ꩻခြꩻ လောဘတဏှာႏအဲဉ်ထဝ်းအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ သေထွꩻ လꩻဗဟုသုတ လꩻသတိꩻအာတန်သွူ။
ဈာန်ႏ
"ဈာန်ႏ" ယို ၁။ ရူပဈာန်ႏ၊ ၂။ အရူပဈာန်ႏ ဖြယ်ထန်ႏလွောဉ် ယိုနီပါꩻသွူ။
ဒုံပုံꩻချို့ꩻထီ
ဒုံပုံꩻချို့ꩻထီ (မန်း: ဆတ်သေရွာ) ဒုံချို့ꩻထီနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏအခဝ်နဝ် တောင်ႏကီꩻခရဲင်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏရောက်ꩻစောက်ꩻ အွိုင်ႏဟံႏဖြေင်းကို ကအဝ်ႏပါဒါႏ ဒုံတဒုံဒျာႏသွူ။ ချို့ꩻထီနဝ်ꩻ ရပ်ကွက်အဝ်ႏ(၁၂)ကွက် လမ်းငင်းအဝ်ႏ တရေင်လွိုရပ် ထွာဒျာႏ ပအိုဝ်ႏဒုံတဒုံဒျာႏ နဝ်ꩻသွူ။ ဒုံကအဝ်ႏဒါႏ ခင်ႏလမ်းကိုဒ်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ၂၀၂၀၂၀ သွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ အွိုင်ႏဟံႏဖြေင်းကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၃၆,၉၁၈ ဖြာꩻသွူ။
တယောဇန
ဟော်ꩻထွားသွဉ်ဗာႏ "တယောဇန"ဝတ္ထုယိုတဲင် "လꩻဗဟုသုတ၊ လꩻသတိꩻနုဲင်းယို"
လိတ်ပအိုဝ်ႏယိုခါစွုမ်ႏ
အငဝ်းထန်ႏမဲဉ်ႏတဝ်း
လိတ်ပအိုဝ်ႏခမ်းကောင်ယိုခါ ဥ-သရ၊ ပ-သွတ်ꩻ၊ မ-သွတ်ꩻခန်ꩻ "ကုပ် ကုပ်ꩻ ကုမ် ကုမ်ꩻ ကုမ်း ကုမ်ႏ"နဝ်ꩻ အွဉ်ႏထန်ႏမဲဉ်ႏတဝ်း ဥ-သရငဝ်း၊ အွဉ်ႏထန်ႏတေား အို-သရငဝ်းတဲင် မီႏအဝ်ႏလိုႏတဲမ်း "ကုမ်ꩻလမ်းကုမ်ꩻပါႏ၊ မာꩻထာꩻမာꩻရုမ်ꩻ"နုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ လိတ်ဖြုံႏအဲဉ်ထဝ်းဒွုမ်တဲင် တဲမ်းအီဗာႏတေားဒျာႏ "ရွုမ်ꩻ"နုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ အမျိုꩻတမွေးတဝ်းသွူ၊ မန်းကဟဲ့ꩻဒါႏ "ရုံး"ယိုနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏဟဲ့ꩻဒျာႏ"ရုမ်ꩻ"၊ တဟဲ့ꩻတဝ်း"ရွုမ်ꩻ"တဲင် တဲမ်းမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏဒျာႏ "ရုမ်ꩻ"မꩻမွေးသွူ။ လိတ်ပအိုဝ်ႏခမ်းကောင်ယိုခါ ဥ-သရ၊ ပ-သွတ်ꩻ၊ မ-သွတ်ꩻယို အွဉ်ႏထန်ႏမဲဉ်ႏတဝ်း ဥ-သရငဝ်း၊ အွဉ်ႏထန်ႏတေားဒျာႏ အို-သရငဝ်း၊ တွိုႏအို-သရဒျာႏ ပ-သွတ်ꩻ၊ မ-သွတ်ꩻတွော့ꩻ "ကိုပ် ကိုပ်ꩻ ကိုမ် ကိုမ်ꩻ ကိုမ်း ကိုမ်ႏ"လိတ်ရဲဉ်ႏယိုနဝ်ꩻ သမ်းထူႏသုံꩻတဝ်း၊ သမ်းအွဉ်ႏကုဲင်သဲစ်သဲစ်တေားတွော့ꩻ သျုက်သျက်တရေင်တရင် ကွင်ကိင်ထိုꩻလို့သွူ။
ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ
ဒေႏသအွဉ်ငါအစွိုꩻ
တယ်ႏခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၁၁ ဗꩻတွိုႏ ၂၀၁၅ ဗာႏ ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်တ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ အွဉ်ငါအစွိုꩻနောဝ်ꩻ လွောင်ႏဗူႏသေꩻခါꩻနုဲင်းဆꩻလယိုအတွိုင်ꩻသွူ-
ဟံႏခိုႏဟံႏငုဲင်ꩻ(မြေမျက်နှာသွင်ပြင်)
အဝ်ႏဒျာႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏထီခိုႏဆꩻကီ(အောဝ်ႏ)ပေပေါင်ꩻ-၃၅၄၁ ပေတဲင် ထွာဒျာႏ ကောင်ရွေꩻကောင်ဆောင်ႏခြာ ခမ်းကောင်နဝ်ꩻသွူ။
မဟာသုပိနဇာတ်
၁။ အဝ်ႏလိုႏယွုမ်းတမွိုꩻတမာꩻတဝ်း ဝင်ꩻငေါဝ်း၊ ပေါႏယွုမ်းတမွိုꩻဝင်ꩻငေါဝ်းနဝ်ꩻ ထွာထာꩻမာႏ၊ မော့ꩻဒါႏထာꩻဒုက္ခ၊
လိတ်ပအိုဝ်ႏယိုခါ
လိတ်မွူးယိုခါနဝ်ꩻ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယို၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏနဝ်ꩻ ထူႏတာႏဝွန်ႏ ဖျင်စီႏစဲဉ်ႏဖေႏနုဲင်းနဝ်ꩻ အမဉ်ꩻတပါတဝ်း၊ "ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻစွစ်ꩻလီတာႏ ဗဟိုႏသံဃာႏစွိုꩻ"စီႏစဲဉ်ႏတဲမ်းထန်ႏဖေႏ အဝ်ႏပါနုဲင်းနဝ်ꩻလွုမ်ꩻလဲ့- ကျောင်ꩻဇဝနာရာမ၊ ဝေင်ꩻသီႏသဲင်ႏ။ ကျောင်ꩻလွယ်ကောင်ꩻ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်ႏကီꩻ။ ကျောင်ꩻစခုဲင်း၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်ႏကီꩻသီး ထူႏတာႏဝွန်ႏ တဲမ်းထန်ႏဖေႏ ဟွုန်ထွꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
တဲႏနေင်ႏ ၁၃၄၀-ဗွေ၊ ကထွို့ꩻဗူႏလွေꩻဒါႏ ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻစွစ်ꩻလီတာႏ ဗဟိုႏသံႏဃာႏစွိုꩻမာꩻငါ ဗꩻတွိုႏလွဉ်ဟန်ႏသနီꩻ ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻ ရုဲင်ꩻတသွိုးမုꩻနဝ်ꩻ နေင်ႏပေါင်ꩻ(၃၀)ဗော့ꩻလဲဉ်းတဲင် စစရာႏရာႏ အမန်ႏအဝ်ႏလဲဉ်းသွူ။ ကွဲႏတွော့ꩻ ခွေသွဉ်းနဝ်ꩻ လိတ်ပအိုဝ်ႏ ဆရာႏတဖြာꩻအနေႏ နမ်းမော့ꩻချက်အလꩻလဲ့နဝ်ꩻ၊ လိတ်ပအိုဝ်ႏဆရာႏလင် နမ်းမော့ꩻချက်အလꩻလဲ့နဝ်ꩻ၊ သꩻကဝင်ႏစာꩻဒါႏ လိတ်ပအိုဝ်ႏ သုတေသီပုဂ္ဂိုလ်ႏသီး ထာꩻထီႏအနေႏလဲ့နဝ်ꩻ လိတ်ပအိုဝ်ႏယိုခါနဝ်ꩻ အပဲစ်ကင်ꩻ၊ အမင်ꩻလွစ် သဲင်ဟဝ်ပတ္တမျာꩻတဖြုံႏအနေႏ တဟဲ့ꩻထွိုက်တဝ်းဒွိုန်းသွူ။ ပွိုးတမုဲင်ꩻနဲးတဲင် လိတ်ပအိုဝ်ႏယိုခါနဝ်ꩻ- (၁) က (၂) ကꩻ (၃) ကး (၄) ကႏ (၅) ကာ (၆) ကာꩻ (၇) ကား (၈) ကာႏ ပအိုဝ်ႏငဝ်းရန်း ယို(၈)ရန်းအကို လိတ်ပအိုဝ်ႏယိုခါနဝ်ꩻ အမုဲင်(၃/၄)နဝ်ꩻ လိတ်ဖြုံႏအဲဉ်ထဝ်း၊ အမုဲင်(၁/၂)နဝ်ꩻ အငဝ်းအဲဉ်ထဝ်း၊ လိတ်ဖြုံႏနဝ်ꩻ ထူႏနံပတ်(၁/၂)တဲင် အငဝ်းနဝ်ꩻ ထူႏနံပတ်(၃/၄)ငဝ်းသွူ။ ဝါကျယိုအကို စူမီႏကွင်ꩻကို လိတ်နီဖြုံႏနဝ်ꩻ မီႏထူႏငဝ်းရန်း(၈)ဖြုံႏအနေႏနဝ်ꩻ လိတ်ဖြုံႏမဲဉ်ႏ၊ အငဝ်းမဲဉ်ႏဒျာႏသွူ။ ကွဲႏတွော့ꩻ- လိတ်ပအိုဝ်ႏယိုခါနဝ်ꩻ ငဝ်းရန်းအဝ်ႏ(၆)ဖြုံႏလွုမ်ꩻတဲင် (လဲ့း)(လဲ့ႏ)သမ်းပါတဝ်း၊ အဝ်ႏ(လဲ့)(လဲ့ꩻ)လွုမ်ꩻတွော့ꩻ (လဲ့)(လဲ့ꩻ)လိတ်ဖြုံႏယို(၂)ဖြုံႏနဝ်ꩻ အငဝ်းထန်ႏတေား(လဲ့း)(လဲ့ႏ)သွူ။ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ဝါကျကီယိုနဝ်ꩻ မဉ်ႏထွာလိတ်ပအိုဝ်ႏယိုခါ ငဝ်းရန်း(၆)ဖြုံႏနဝ်ꩻ လိတ်ဖြုံႏမဲဉ်ႏတဲ့ အငဝ်းထန်ႏတေား(လဲ့း)(လဲ့ႏ)တွော့ꩻ ငဝ်းမဲဉ်ႏတဝ်း ရိုꩻဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻ။ ကွဲႏတွော့ꩻ- လိတ်ပအိုဝ်ႏယိုခါ မဉ်ႏသွဉ်လိတ်မွူးနဝ်ꩻ (လဲ့)(လဲ့ꩻ)ယို အငဝ်းအွဉ်ႏထန်ႏ(လဲ့း)(လဲ့ႏ)လဲ့ ကထွိုင်ႏသွုံꩻမွေး ဝါကျကိုနဝ်ꩻ အငဝ်းအဝ်ႏထန်ႏစွူစွူဒျာႏ (လဲ့)(လဲ့ꩻ)တွိုင်ꩻတွိုင်ꩻသွူ၊ မဉ်ႏလိုႏတဲမ်း"လဲ့ႏမေႏ"နုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ တဲမ်းအီယင်းဒျာႏ "လဲ့ꩻ)ယိုတဖြုံႏနေနေသွူ။
ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ လိတ်ပအိုဝ်ႏယိုခါနဝ်ꩻ တဲမ်းအီပအိုဝ်ႏငဝ်း တလꩻလို့တဝ်း၊ လိတ်(၁)ဖြုံႏ အငဝ်းထန်ႏ(၂)ငွါတဲ့အဝ်ႏ ရိုꩻဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ၊ လိတ်(၁)ဖြုံႏ အငဝ်းထန်ႏ(၂)ငွါနဝ်ꩻ ငဝ်းရန်းကိုလွုမ်ꩻကာႏတဝ်း လိတ်မွူးတွဲꩻကို လိတ်(၁)ဖြုံႏ အွဉ်ႏထန်ႏ(၂)ငွါစားလဲ့ အဝ်ႏနေဒွိုန်းသွူ။ နဝ်ꩻနဝ်ꩻ လိတ်မွူးအတွယ်ꩻ(၄)သွဉ်ခန်ꩻ(၁)(၂)(၃) လိတ်ရဲဉ်ႏ(၄)သွူ။ ကွတ် ကွတ်ꩻ ကွန် ကွန်ꩻ ကွန်း ကွန်ႏ ကျွတ် ကျွတ်ꩻ ကျွန် ကျွန်ꩻ ကျွန်း ကျွန်ႏ ကြွတ် ကြွတ်ꩻ ကြွန် ကြွန်ꩻ ကြွန်း ကြွန်ႏ လိတ်ယို(၃)ရဲဉ်ႏနဝ်ꩻ "အ"သရဒျာႏလဲ့ "အ"သရငဝ်း တအွဉ်ႏထန်ႏတဝ်း၊ အွဉ်ႏထန်ႏဒျာႏ"အု-အူ"သရငဝ်းတွမ်ႏ"အို့-အို"သရငဝ်းသွူ။ ခွတ်ꩻ(အုသရငဝ်း)ကတူႏ-သူႏနမ်းမန်ꩻမောက်ꩻအွန်(အူသရငဝ်း)။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻ
တဖူꩻလွေꩻသား
စောက်ꩻထူႏသိမ်ꩻ ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ
၁၉၄၉-ဗာႏနေင်ႏ နေင်ႏစောဝ်းခါ စောက်ꩻလိုꩻတန် ဘဦးတန်၊ ဖြားဗွာလှဖေ၊ ကာနယ်အဲစ်သိမ်း(စောက်ꩻ)နောင်ဆိုင်း (ခင်) လိုꩻတန်စွိုꩻ မော့ꩻခွဲးလွဝင်ꩻ လွယ်ကောႏဝေင်ꩻကိုတဲင် ၁၉၄၉-ဗာႏနေင်ႏ လာဇူလဲင်ကို တွိုက်ထူႏဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကထူႏသိမ်ꩻဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻနောဝ်ꩻ စောက်ꩻတပ်(ကာနယ်အဲစ်သိမ်း)အွဉ်ကတူႏ ထူႏသိမ်ꩻနောဝ်ꩻသွူ၊ ထူႏသိမ်ꩻဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻထွူ (၅)နီꩻမꩻ ခင်တပ်(နောင်ဆိုင်း)နောဝ်ꩻ ဆွတ်သဲင်ꩻထင်ꩻနောင်ချို၊ အောဝ်ႏနောဝ်ꩻမꩻ သဲင်ꩻချာခင်ခမ်းသွူ၊ ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻနောဝ်ꩻလဲ့ နေးတွမ်ႏစဲ့ꩻအုပ်ချုပ်ရေꩻ ပွုံႏစံႏတွော့ꩻ အုပ်ချုပ်လွေꩻနောဝ်ꩻသွူ။
တဖူꩻလွေꩻသား
နီဗွေႏဘုရာꩻ ကဟော်ꩻသေꩻခါꩻ တဖူꩻလွေꩻခရာႏကို မဉ်ႏလွေꩻညီꩻဗာႏတဖူꩻ နီလာမာꩻငါနောဝ်ꩻ ထွာလဲဉ်း "အတ္တသမ-ဝင်ꩻနီတထွိုင် နီပွိုင်တယာႏချင်ႏ"ရိုꩻပီႏနောဝ်ꩻတဲင် နီနာꩻခွိုꩻပအိုဝ်ႏသီး ကလွေꩻညီꩻဒါႏဝင်ꩻ တဖူꩻကရိုꩻလဲ့ မဉ်ႏတွက်ချာ တယ်ႏစဘီစီ ၁၁၃၃-ဗာႏနေင်ႏ ဗꩻတွိုႏဟန်ႏသနီꩻယို လꩻလဲဉ်းနေင်ႏပေါင်ꩻ(၃၀၀၀)လွိုလဲဉ်းဒျာႏသွူ။
ဂျပန်စိုးကိုလဲ့နောဝ်ꩻ၊ ရ-ပ-လကိုလဲ့နောဝ်ꩻ သွုမ်ꩻတိန်ဗာႏလဲဉ်းသွီႏသက် လမ်းပါႏ ဒုံဆောင်ႏ ခွိုင်းမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻလဲဉ်းဒျာႏ၊ ပဒေႏသရာဇ် တောႏလန်ႏရေꩻကို သွုမ်ꩻတိန်ဗာႏလဲဉ်း နီနာꩻသွီႏသက် တရေင်လွို၊ ဒုတိယအလဲင်ႏ စွိုးခွိုꩻတောႏလန်ႏရေꩻကိုလဲ့ သွုမ်ꩻတိန်ဗာႏလဲဉ်း နီနာꩻသွီႏသက် နီရေင်လွို၊ လွိုဒွိုန်းက လမ်းပါႏ ဒုံဆောင်ႏ အသွုမ်ꩻအတိန်ခွိုင်းမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻသွူ။ ပဒေႏသရာဇ် တောႏလန်ႏရေꩻတွမ်ႏ ဒုတိယအလဲင်ႏ စွိုးခွိုꩻတောႏလန်ႏရေꩻ ကေားအွဉ်ငါသားဖုံႏ ရက်ခွိုꩻအာႏဇာႏနီႏဖုံႏနောဝ်ꩻလဲ့ ယဟန်ႏသားနောဝ်ꩻ ဘဝခန္ဓာႏပြောင်ꩻငါတေားလဲဉ်း၊ ကအောဝ်ႏကုဲင်ဒါႏ ယဟန်ႏသားရိုꩻလဲ့ ဇရာႏထောင်းတဲင် အရွယ်ႏဖြားကုဲင်လို့လဲဉ်းဒျာႏ၊ နောဝ်ꩻမꩻ စွိုးခွိုꩻအတွက် အနာႏဂတ်ဘဝ သာႏယာႏရေꩻနောဝ်ꩻ တရန်တိုꩻ လိုႏကာႏငါလဲဉ်းဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏသမဲင်ꩻ
တယောဓမ္မဇာတ်
"ဘေရိဝါဒကဇာတ်" ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် ဘေရိဝါဒကဇာတ်ယိုတဲင် ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ-
ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ လွူးဖွာꩻမွူးနီꩻ
"ပအိုဝ်ႏလꩻနမ်းပဲင်ႏဒေႏသ လွူးဖွာꩻမွူးနီꩻ" နီပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻ ခမ်းထီကသူႏရံꩻ၊ ဟော်နန်ꩻကထိုꩻမား၊ လိုꩻမျိုꩻကမော့ꩻလွဉ် ထာꩻခိုးလျား အရန်းရန်းနောဝ်ꩻ တယ်ႏမဟာႏသက္ကရာဇ် ၄၁၉-ခွန်တန်မနုဟာႏစိုး မာꩻလွဉ်ယို နေင်ႏပေါင်ꩻတရေင်ဗော့ꩻဗော့ꩻအကို မော့ꩻလွဉ်အတိဒုက္ခ ဘဝယပ်ꩻခုဲင်ႏပေါင်ꩻစွုမ်ႏတဲင် နီဖါဖြားသီးပွိုင်းလဲင်ႏခါ ထွိုင်ႏအွဉ်ငါတောႏလန်ႏယင်းနောဝ်ꩻမꩻ ယိုခါ လꩻလွဉ်ချာ ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏ ခင်ႏလမ်းအုံတာႏ တစူးတစိꩻပေႏနောဝ်ꩻသွူ။ ခွေသွဉ်းတဲမ်းလိတ်သား ဟော်ꩻထွားဗာႏ "မောင်းမွူးခံꩻ"လိတ်လွီးလယ်ႏ အမုဲင်(၇၂) လိတ်မဲ့ငါ(၂၃)ကို အထူꩻဒေႏသ(၆) ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻခမ်းထီကောႏမတီႏစွိုꩻ ကတဲမ်းဒါႏ လိတ်ဖေႏသေ ခမ်းသားမွိုးဖါအကိုနောဝ်ꩻ ဧပြီလာ(၇)နီꩻယို အွဉ်ႏထွော့လွေꩻသေꩻခါꩻ "ပအိုဝ်ႏလꩻနမ်းပဲင်ႏဒေႏသ လွူးဖွာꩻမွူးနီꩻ"အကျောင်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၉-ဗာႏ၊ လာဧပြီ(၇)နီꩻနောဝ်ꩻ ပထမလဲင်ႏ မာꩻလွေꩻလဲဉ်း ဒေႏသအွဉ်ငါကဲႏရွုမ်ꩻဟော်တန်၊ ဝေင်ꩻဟိုပုံꩻကို သေထွꩻဗာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻတဲင် ဟွိုန်သꩻရေꩻငါႏ မရေႏမရာႏနောဝ်ꩻသွူဩ။
တမ္ဗဒါဌိကဝတ္ထု
တွိုႏတနီꩻတွော့ꩻ လိုꩻခူလိုꩻဝေင်ꩻ တွမ်ႏခွန်လိုꩻ ပေါင်ꩻဝင်ꩻ ဆွမ်ꩻ တခွန်ꩻစွန်ထွူတဲင် ပသာလွဉ် အမတ်ထျꩻ၊ ထွဉ်ႏအမတ် ဆွုံꩻဖျတ်ဖေႏတရာꩻ၊ အမတ်တဲ့ "ပါꩻတခွန်ꩻစွန်သားဖုံႏနောဝ်ꩻ တွမ်ႏခွါ တဒွေါ့ꩻတပွတ်ꩻစွဉ်ႏ အကတူႏဟုဲင်း" ဖေႏစွဉ်ႏအမိန်းနုဲင်းနောဝ်ꩻတဲင် "ပါꩻမုဲင်ꩻ အီႏမာꩻသီဗွိုန်ႏ တခွန်ꩻစွန်သားယို" ထွိုင်ႏထွုမ်ႏရီနောဝ်ꩻ တဖြာꩻဖြာꩻတဲ့ ကအီႏမာꩻသီနွောင်ꩻ တခွန်ꩻစွန်သားနောဝ်ꩻ တဖြာꩻဖြာꩻတဲ့ တမော့ꩻတောဝ်း၊
ဗွေႏသာရိပုတ္တရာႏ ထွိုင်ႏဟော်ꩻဖေႏတရာꩻတဲင် တမ္ဗဒါဌိကနောဝ်ꩻ နေးတွမ်ႏ သꩻစင်ႏစင်ႏကြယ်ႏကြယ်ႏသꩻစွူစွူ နာႏဗာႏ တရာꩻတဲင်ခါ လꩻခန်း သောတာပတ္တိမဂ် ဆꩻငါ ဝိပဿနာႏဉာဏ်ႏ "အနုလောမိက ခန္တီ"ထွူခါ မထေရ်ႏတဲ့ ဟော်ꩻတရာꩻထွူ ကျွꩻချာခန်းဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။
၁၀၀။ သဟဿမပိ စေ ဝါစာ၊ အနတ္ထပဒသံဟိတာ။ ဧကံ အတ္ထပဒံ သေယျော၊ ယံ သုတွာ ဥပသမ္ပတိ။
မွန်းဒီႏ-တခစ်ရောႏဂါႏ
မွန်းဒီႏနဝ်ꩻ မန်းဟဲ့ꩻ"ဝက်ခြံ"၊ တခစ်(တဆစ်ꩻ)နဝ်ꩻ မန်းဟဲ့ꩻ"တင်းတိတ်"နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ မွန်းဒီႏ-တခစ်ကရိုꩻနဝ်ꩻ တွမ်ႏသွူႏသာႏ ကပေါႏလိုꩻနမ်းလောင်းနဝ်ꩻ ဗွိုန်လွဝင်ꩻ၊ မဉ်ႏအွဉ်ႏအရေꩻလဲ့ ထွာအရေꩻ၊ မဉ်ႏအဝ်ႏတဝ်းအရေꩻလဲ့ ထွာတဝ်းအရေꩻသွူ။ လိုꩻသီးယိုနဝ်ꩻ ကျွိုက်ထာꩻတရေꩻလွောန်းလွောန်းတဲင် ကမာꩻတကုဲင်ဒါႏအီဒါႏလိုꩻမဲ့ငါ မွန်းဒီႏ တခစ်ဖုံႏယိုနဝ်ꩻ တကျွိုက်တဝ်း' မဲန်မာꩻထိုꩻမားလွောန်းလွောန်းသွူ။ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ မွန်းဒီႏ တခစ်ကထိုꩻမားအီဒါႏ၊ ကသက်သာႏအီဒါႏ တသီႏအနယ်ꩻဖုံႏလဲ ပေါႏပေါက်မော့ꩻထီႏလွောန်ဗာႏသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ မွန်းဒီႏ'တခစ်ထိုꩻမားအီဒါႏ အနယ်ꩻသေႏချာႏ၊ အနယ်ꩻရျာꩻခေါင်ꩻဗွေဖုံႏနဝ်ꩻ အလွိုးတအဲန်ထဝ်းသွူ။
ပျူခွိုꩻနွယ်ႏအောဝ်ႏနေဒွိုန်း
ပုဂံႏခေတ် ပျူလိတ်လုံး ထင်ႏသျာꩻအဝ်ႏ
ကွပ်ပွိုးနဝ်ꩻမꩻတဲင် နုဲင်းမုဲင်ꩻခန်းတဲ့ယဝ်း အတိတ်ကာႏလကို ပျူကရိုꩻသားနဝ်ꩻ အွိုးနေင်ႏပေါင်ꩻ နွတ်ꩻသွတ်ꩻကွတ်ꩻရျာꩻအကို ပေါက္ကံခေတ်သူꩻနဝ်ꩻ ထင်ႏထင်ႏသျာꩻသျာꩻအဝ်ႏတဲင်တွော့ꩻ အဝ်ႏနွောင်ꩻတွမ်ႏအလိတ်လုံး၊ ပုဂံႏခေတ်က်ုနဝ်ꩻ ပျူလိတ်ထင်ႏထင်ႏသျာꩻသျာꩻအဝ်ႏ၊ ကွပ်ပွိုးနဝ်ꩻမꩻတဲင် ပျူကရိုꩻနဝ်ꩻ ဗော့ꩻနေင်ႏ (နွတ်ꩻသွစ်ꩻကွတ်ꩻရျာꩻ)ကို ထင်ႏထင်ႏသျာꩻသျာꩻအဝ်ႏတွော့ꩻ-
မဉ်ႏခီႏမျောက်ထောက်ပံ့တဝ်း
ပဉ္စမဂါႏထာႏ မင်္ဂလာႏတရာꩻ (၄)ပါꩻ
(၁) စွဉ်ꩻကြယ်ꩻစာႏဂ ဖေႏဖလူႏတန်ꩻ၊ (၂) အကျင်ꩻဟောဝ်မျတ် သုစရဲက်တရာꩻဖုံႏယို အုံအောဝ်ႏကျင်ꩻသွုံꩻ၊ (၃) ခီႏမျောက်ထောက်ပမ်းဗာႏ ဖူးဝေးသွꩻဟောဝ်၊ (၄) မာꩻဒျာႏ အပဲစ်တအဲဉ်ထောဝ်း ထာꩻဟောဝ်မျိုꩻ။ မင်္ဂလာႏတရာꩻလစ်ꩻပါꩻယိုအကို အမုဲင်(၃)မင်္ဂလာႏတရာꩻနောဝ်ꩻ "ခီႏမျောက်ထောက်ပမ်းဗာႏ ဖူးဝေးသွꩻဟောဝ်"ရိုꩻနောဝ်ꩻတဲင် မဉ်ႏခီႏမျောက် ထောက်ပမ်းတောဝ်း ဖူးဝေးသွꩻဟောဝ်နောဝ်ꩻ ထွာနုဲင်းမုဲင်ꩻဟောင်း ဖေႏကသေနောဝ်ꩻ တဲမ်းနယ်လွေꩻဗာႏ သက်သေႏနုဲင်းငါယိုအတွိုင်ꩻသွူ။
ဥပဒေသ
မဉ်ႏခီႏမျောက် ထောက်ပမ်းတောဝ်း ဖူးဝေးသွꩻဟောဝ် စွိုးခွိုꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ ပညာႏအောဝ်ႏ သူႏတောႏကောင်ꩻသီး တကျွိုက်တောဝ်းတဲင် ဟောဝ်ဟောဝ်ဒါႏဒါႏ အုံအောဝ်ႏလွေꩻဗာႏတောဝ်း၊ မော့ꩻဗာႏထာꩻဒုက္ခအမျိုꩻမျိုꩻသွူ။ "လိုꩻယိုခါလူႏထာꩻ" ထုံꩻစံႏအောဝ်ႏတွော့ꩻ လူႏနုဲင်းပါꩻ ဝတ္တရာꩻအောဝ်ႏတွော့ꩻ လူႏလေႏကြွို့ꩻ လူႏကြွို့ꩻတန်ꩻကြွို့ꩻ ကဲဉ်းအာအာ လိုꩻခေတ်ယိုခါ လူႏထာꩻနောဝ်ꩻ။
ကြောင်းစင်ရေꩻ
ကြောင်းစင်ရေꩻ တကာႏမူႏခိုသီးဟွေး- ကြောင်းစင်ရေꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ နမ်းကြောင်းစင်ရေꩻ၊ ဒုံကြောင်းစင်ရေꩻ၊ အွိုင်ႏကြောင်းစင်ရေꩻ၊ နဲင်ႏငန်ႏကြောင်းစင်ရေꩻ-စတဲင်အဝ်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
လမ်းထန်ႏကြောင်းစင်ရေꩻ
ကရိုꩻနဝ်ꩻ လမ်းသောင်လမ်းထျꩻ ဖွစ်ꩻဖျိုးကြောင်းကြောင်းဗာႏ၊ လမ်းဖွေါင်ꩻနဝ်ꩻ မဉ်ႏဆို့ꩻနေးထာꩻမွူးတဲ့ ဖျက်ꩻတွောင်ႏတွောင်း၊ ရုဲင်ꩻတွောင်းတွောင်းဗာႏ၊ ထာꩻအီႏထာꩻစျꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ဝေါင်းလွင်ꩻလိန်ꩻမွုန်းလမ်းထျꩻ၊ မာꩻတဗော့ꩻ တဗꩻမွုန်းလမ်းငါ၊ ထာꩻအီႏဖုံႏနဝ်ꩻ သော့ꩻဒျာႏသွော့ ထာꩻအီႏဗုံꩻကို။ မာꩻတရေႏအိန်ႏနဝ်ꩻ စွယ်ꩻမွုန်းတဝ်း ဘုမ္မိ ဘုမ္မ၊ အရေꩻတန်ဒျာႏ ကြောင်းစင်ရေꩻဒျာႏ၊ မဉ်ႏမာꩻတရေႏအိန်ႏနဝ်ꩻ မာꩻညာꩻညာꩻသွော့တဖူꩻ၊ မာꩻဗဉ်ႏဗဉ်ႏဗꩻဗꩻ မဉ်ႏလꩻနဝ်ꩻ ယိန်းဟဝ်၊ မာꩻတရေႏအိန်ႏနဝ်ꩻ မာꩻဟဝ်ဟဝ်ဗဲင်း၊ လိုꩻယဟန်ႏနဝ်ꩻ မာꩻလွꩻမာꩻလိꩻထာꩻ၊ နွို့တထွိုင်ႏလိုꩻတဲ့ လꩻတဝ်း၊ အဝ်ႏကွို့တအုံလင်ꩻလိုꩻလွုမ်ꩻ၊ ဆေင်ႏယို့ꩻယို့ꩻယꩻယꩻ၊ ဆေင်ႏလွꩻလွꩻလိꩻလိꩻကွို့ꩻထာꩻ၊ ပေါႏနွို့ယာတဲ့ ပါꩻအီႏထီႏသော့ꩻဒျာႏ၊ တရေႏအိန်ႏဟဝ် တဗာႏငါမဉ်ႏတဲ့ မဉ်ႏတမာꩻဒါႏတဝ်ႏ/ မဉ်ႏတမာꩻနွောင်ꩻတဝ်းနဝ်ꩻ ဟဝ်ဝင်ꩻသꩻငါႏဝင်ꩻ၊ သေဝင်ꩻသꩻသွော့ဝင်ꩻ။ (လိုꩻဝေင်နဝ်ꩻ မာꩻနေး တရေႏအိန်ႏထီနဝ်ꩻသွူ။) မာꩻတဒေါင်တဲ့ မာꩻဟဝ်ဟဝ်ဗဲင်း၊ တဒေါင်ကာခင်ႏယမ်းနဝ်ꩻ မာꩻဖါးဖါးသွော့၊ သော့ꩻပါသွော့စူဖွို့ꩻ၊ စူဖွို့ꩻတဲ့ မာꩻတဉ်ႏတဉ်ႏသွော့၊ တဒေါင်လောင်းတဲ့ ဖွစ်ꩻကြောင်းကြောင်း-မဉ်ႏမာꩻစတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာလမ်းထန်ႏကြောင်းစင်ရေꩻဖုံႏသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ခမ်းသားခြွိုင်ႏသန်ꩻတာႏ
ပျꩻတွိုက်
thumb|ကမ္ဘာႏလောင်း ပျꩻတွိုက်ဖုံႏ ကအဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်းဟံႏပုင်ႏ thumb|လူဗာပျꩻတွိုက်၊ ပဉ်တစ် thumb|စွိုးခွိုꩻပျꩻတွိုက်၊ ဝေင်ꩻရန်ႏတကုန်ႏ thumb|[[:en:Grand Egyptian Museum, ကာရီရို၊ အီဂျစ်]] thumb|[[:en:National Museum of African American History and Culture|စွိုးခွိုꩻပျꩻတွိုက်၊ ဝါသဉ်တန် ဒီသီ၊ အမေႏရိကန်ႏ]] thumb|[[:en:Mausoleum of the First Qin Emperor Site Museum in Shaanxi province၊ ခယ်ႏခမ်း]]
ဒေါ့ꩻဟော်ꩻခရာႏ လိုႏသေနာႏ
ငဝ်းဟဝ်လစ်ꩻစွိုး
တရာꩻဟော်ꩻသား ပုဂ္ဂိုလ်ႏတွိုင်ꩻယို မဉ်ႏဒေါ့ꩻဒါႏတွိုင်ꩻ ငဝ်းဟဝ်နဝ်ꩻမꩻ ဟဲ့ꩻလိုꩻကျင်ႏလယ်ႏနုတ်မုꩻပညာႏနဝ်ꩻသွူ။ ပွိုးနဝ်ꩻမꩻ အင်္ဂ္ဂုတ္တိုရ်ႏကျမ်ꩻကို ကပါသော့ꩻဒါႏငဝ်းယို နီကဒေါ့ꩻဒါႏငဝ်းနဝ်ꩻ - (၁) သေအခိန်ႏခါႏ။ (၂) ဒေါ့ꩻငဝ်းမွေးငွါမဲဉ်ႏ။ (၃) ဒေါ့ꩻငဝ်းပနဲဉ်ႏနုညံꩻ။ (၄) ငဝ်းဒုစရဲက်တရာꩻကင်ꩻ အင်္ဂါႏအဝ်ႏယိုလစ်ꩻစွိုးသွူ။ နဝ်ꩻထွူတကာႏတဝ်း ပညာႏသျိစခါ ကဒေါ့ꩻသေꩻခါꩻဒါႏငဝ်းနဝ်ꩻလဲ့ ဒေါ့ꩻသေꩻခါငဝ်းလစ်ꩻစွိုးနေနေသွူ။ ငဝ်းလစ်ꩻစွိုးကရိုꩻနဝ်ꩻ - (၁) ငဝ်းဟဝ်၊ (၂) ငဝ်းရက်၊ (၃) ငဝ်းမဲဉ်ႏ၊ (၄) ငဝ်းကစပ်ဆွိုင်ꩻတွမ်ႏတရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။
ဒေါ့ꩻဟော်ꩻခရာႏ ကလိုႏအပ်ဒါႏအချက်ဖုံႏ
ပုဂ္ဂိုလ်ႏအပါꩻ/ဖြာꩻမုဲင်ꩻတရိုꩻတဝ်း ထင်ႏထွူစင်ႏခြေင်ႏလောင်းတဲင် ပွိုးစွဉ်ႏပရိသတ်စွူႏတွော့ꩻ သꩻတွမ်ႏခင်ႏလေင်း ကွဲးတနွော့ꩻဒါႏ၊ ထာꩻငမ်းလဲ့ ကွဲးပေါႏလွဉ်ဒါႏနဝ်ꩻသွူ။ ပရိသတ်သီးအခြာ ထာꩻငမ်းဖေႏကအဝ်ႏဗာႏမွုန်းတဝ်းနဝ်ꩻ ထုမ်ႏအံႏနေးတသီႏနဝ်ꩻ တမော့ꩻနွောင်ꩻတဝ်းဒျာႏရင်ꩻသွူ။ ကွဲးဒေါ့ꩻဟော်ꩻဗာႏအာအာလွဉ်မဲ့ꩻ သꩻတနွော့ꩻတွမ်ႏထာꩻငမ်းဖုံႏယို ထိုꩻမားလွဉ်ဒျာႏသွူ။ တရာꩻဟော်ꩻပုဂ္ဂိုလ်ႏသားတဖြာꩻ/ပါꩻယို ဖြောင်းဖြေꩻမဉ်ႏထွူႏနဝ်ꩻလဲ့ တဟဝ်တဝ်း၊ ဖြောင်းဖြေꩻကထွူႏဒါႏပုဂ္ဂိုလ်ႏနဝ်ꩻ တရာꩻဟော်ꩻသားတွမ်ႏရိုꩻမွုန်း လိုꩻသာမညတဖြာꩻ/ပါႏဖြောင်းဖြေꩻထွူႏတဲင် ကဒေါ့ꩻဒါႏငဝ်းနဝ်ꩻ ကောမဉ်နာႏသားလဲ့ အဲဉ်ထဝ်းနဝ်ꩻသွူ။