cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ပရိဗိုဇ်တဖြာꩻရီ
"ပရိဗ္ဗာဇကသုတ် (ပရိဗိုဇ်တဖြာꩻရီဘုရာꩻ၊ ဘုရာꩻသျင်ꩻနယ်ချာ)" အတွင်ꩻမော့ꩻနဝ်ꩻခါ- ပုဏ္ဏာꩻလိုꩻမျိုꩻ ပရိဗိုဇ်တဖြာꩻနဝ်ꩻ ဖျော်လွဉ်ဗွေႏဘုရာꩻထျꩻ၊ ရီဗွေႏဘုရာꩻနုဲင်းယို- "ဩဗွေႏဂေါတမ နီဗွေႏကဟော်ꩻဒါႏ တရာꩻနဝ်ꩻ- ၁။ သန္ဒိဋ္ဌိကော- နမ်းတွမ်ႏနမ်း ထီႏ'သေထွိုက်နုဲင်းမုဲင်ꩻ ၂။ အကာလိကော- အခိန်ႏရွေꩻတဝ်း အကျိုꩻဖေႏနုဲင်းမုဲင်ꩻ ၃။ ဧဟိ ပဿိကော- 'လွဉ်လုဲင်း ထွားဟုဲင်း'ဟဲ့ꩻဗွုန်ႏစွဉ်ႏနုဲင်းမုဲင်ꩻ ၄။ ဩပနေယျိကော- သော့ꩻထွိုက်နမ်းကို သꩻဖူꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ ၅။ ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗော- သေထွိုက်ပငါပရာꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ" ပရိဗိုဇ်ပုဏ္ဏာꩻ ရီနီဗွေႏဘုရာꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ပုဏ္ဏာꩻဟွေး- ရာႏဂတဏှာႏနိစ္စက် ခံႏဗာႏသꩻယူႏပက် ပါꩻတဖြာꩻနဝ်ꩻ ဝွေꩻအီႏမော့ꩻထာꩻဒုက္ခတဲ့ ယူႏယာႏဒွုမ်၊ ဝင်ꩻအီႏမော့ꩻထာꩻဒုက္ခတဲ့ ယူႏယာႏဒွုမ်၊ နီယင်ဝင်ꩻယင် အီႏမော့ꩻထာꩻဒုက္ခတဲ့ ယူႏယာႏဒွုမ်၊ ကွပ်ရာႏဂတဏှာႏ ထွာအမာႏ၊ သꩻချမ်ꩻသာႏဒွုမ်။ ပယ်ႏထိုꩻရာႏဂတဲင် သꩻဒုက္ခတဝ်း၊ ဝွေꩻအီႏဒုက္ခ၊ ဝင်ꩻအီႏဒုက္ခယူႏဒါႏ၊ စူꩻတဝ်းတဏှာႏ၊ ထွာတဝ်းထာꩻမာႏ၊ ထွာတဝ်းထာꩻမာႏတွော့ꩻ သꩻချမ်ꩻသာႏ၊ သꩻချမ်ꩻသာႏနဝ်ꩻ နမ်းတွမ်ႏနမ်း သေချာဒျာႏ၊ သꩻချမ်ꩻသာႏစွဉ်ႏ ယိုခါခါ၊ မဉ်ႏယွုမ်းတဝ်းနဝ်ꩻ ပယ်ႏစံꩻရာႏဂ၊ လွောက်ꩻမွုန်းတဏှာႏဟုဲင်း၊ သေဗာႏစွဉ်ႏသနယ်။ ပုဏ္ဏာꩻဟွေး- ပါꩻတဖြာꩻနဝ်ꩻ ဒေါသနိစ္စက် သꩻယူႏပက်တဲင် (သꩻလျားထာꩻတဲင်) ရွို့ꩻပါꩻ၊ တွဲႏနက်ဖဲ့ဗက်ꩻ၊ ကဲင်လောက်သွီႏလီ၊ ကသီထိုꩻစွဉ်ႏတဲ့အဝ်ႏ၊ နမ်းတဲ့စူလွဉ်ꩻ ခင်ႏလွဉ်ꩻ၊ နမ်းကျင်ꩻတဲ့ကုဲင် ထွာကာယဒုစရဲက်၊ ဖြောင်းတဲ့ခွန်းထွမ် ဒေါ့ꩻကျံꩻဒိုႏဝင်ꩻတဲင် ဖြောင်းကျင်ꩻတဲ့ကုဲင်၊ ထွာဝစီဒုစရဲက်၊ သꩻတဲ့လျား ကျံႏမာꩻဆာ၊ ကျံႏမာꩻသီ၊ သꩻကျင်ꩻတဲ့ကုဲင်၊ ထွာမနော်ꩻဒုစရဲက်? ပုဏ္ဏာꩻဟွေး- မဉ်ႏပယ်ႏထိုꩻလꩻ ဒေါသနဝ်ꩻ သꩻယူႏပက်တဝ်း၊ သꩻလျားဗာႏတဝ်း၊ ရွို့ꩻတဝ်းဝင်ꩻ၊ တွဲႏနက်ဖဲ့ဗက်ꩻတဝ်း၊ စူလွဉ်ꩻခင်ႏလွဉ်ꩻတဝ်း၊ ထွာတဝ်းထမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻ၊ နမ်းကျင်ꩻကုဲင်တဝ်း၊ ထွာတဝ်းကာယဒုစရဲက်၊ ဖြောင်းတဲ့ခွန်းတဝ်း၊ ထွမ်တဝ်း၊ ဒေါ့ꩻကျံႏတဝ်း၊ ဒိုႏတဝ်းဝင်ꩻတဲင် ဖြောင်းကျင်ꩻကုဲင်တဝ်း၊ ထွာတဝ်းဝစီဒုစရဲက်၊ သꩻလျားတဝ်းဝင်ꩻတဲင် ကျံႏမာꩻဆာ၊ ကျံႏမာꩻသီတဝ်းဝင်ꩻ၊ သꩻကျင်ꩻကုဲင်တဝ်း၊ ထွာတဝ်းမနော်ꩻဒုစရဲက်၊ သꩻချမ်ꩻသာႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ နမ်းတွမ်ႏနမ်း သေချာဒျာႏ၊ သꩻချမ်ꩻသာႏစွဉ်ႏ ယိုခါခါ၊ မဉ်ႏယွုမ်းတဝ်းတဲ့ သꩻလျားမွုန်းထာꩻ၊ ရွို့ꩻမွုန်းပါꩻဟုဲင်း၊ သေဗာႏစွဉ်ႏသနယ်။ ပုဏ္ဏာꩻဟွေး- ပါꩻတဖြာꩻနဝ်ꩻ မောဟဒို့ꩻတခြို့တဲင် မဉ်ႏမာꩻနုဲင်းယို၊ မဉ်ႏဒေါ့ꩻနုဲင်းယို၊ မဉ်ႏကျံႏနုဲင်းယို၊ ခွေအကျိုꩻထွာတဝ်း၊ ဝင်ꩻအကျိုꩻထွာတဝ်း၊ သေတဝ်း၊ ပယ်ႏထိုꩻမောဟ (အဝိဇ္ဇာႏ)နေးဉာဏ်ႏပညာႏမွိုင်ဟ 'နီအကျိုꩻထွာ-ဝင်ꩻအကျိုꩻအာ'ကရိုꩻနဝ်ꩻ နမ်းတွမ်ႏနမ်း သေဗာႏယိုခါခါ၊ သꩻချမ်ꩻသာႏဗာႏစွဉ်ႏ ယိုခါခါ ပငါပရာꩻနဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ တိကနိပါတ်၊ ပရိဗ္ဗာဇကသုတ်)
ဖြားတန်
ဖြားတန်
ကမ္ဘာႏလောင်းယိုခါ ခမ်းပေါင်ꩻအဝ်ႏ(၁၈၀)လွိုအကို ခမ်းတခမ်းယို လိုꩻမျိုꩻပေါင်ꩻအဝ်ႏသော့ꩻနေး အဆီအရျာꩻသွူ၊ နီမန်းခမ်းကိုယို လိုꩻမျိုꩻပေါင်ꩻ အ၀်ႏ(၁၃၅)ရိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းတခမ်းကိုယို ကွပ်စွဉ်ႏလိုꩻမျိုꩻပေါင်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻအာ၊ လိုꩻမျိုꩻတမျိုꩻတွမ်ႏတမျိုꩻယို လိတ်လုဲင်ꩻ၊ ငေါဝ်းငွါ၊ ကွဉ်ကꩻ၊ အံႏအွꩻ၊ အုံအဝ်ႏ၊ ဓလေ့ꩻထွုံႏစံႏဖုံႏယို ဗွိုန်ပီတောဝ်းလွဝင်ꩻဖုံႏသွူ။ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ခမ်းရင်ꩻသားလိုꩻမျိုꩻတမျိုꩻကထွာဒါႏ နီသွဉ်းသီးပအိုဝ်ႏယိုလဲ့ လိတ်လုဲင်ꩻ၊ ငေါဝ်းငွါ၊ ကွဉ်ကꩻ၊ အံႏအွꩻ၊ အုံအောဝ်ႏ၊ ဓလေ့ꩻထွုံႏစံႏဖုံႏ အဝ်ႏဒျာႏခေါ်ခေါ်၊ တဗွိုန်ပီဝင်းခမ်းရင်ꩻသား အလောင်ႏအလင်ဖုံႏသွူ။
တဲမ်းခြုဲင်းနယ်ဗာႏ
တဲမ်းခြုဲင်းနယ်ဗာႏ လိတ်ခရာ
ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ လိတ်လုဲင်ꩻ အီႏထိုမ်ႏအဖြေႏနုဲင်းမုဲင်ꩻ? (ဆွေꩻနွေꩻသွော့၊ မဉ်ႏဆွေꩻနွေꩻအလဲင်ႏအာအာနဝ်ꩻ ပြဲ့ꩻစုံႏလွဉ်၊ ပေါႏတဆွေꩻနွေꩻတဝ်းနဝ်ꩻ ပြဲ့ꩻစုံႏလွဉ်နွောင်ꩻတဝ်း-သီတဂူ ကမ္ဘာ့ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်ႏ) လိတ်လုဲင်ꩻသီးမျိုꩻယို ထွာအမျာꩻတခြိုꩻ၊ အမျာꩻပဲင်ႏတဲင် စူꩻဗာႏနေးအမျာꩻဆန္ဒကရိုꩻနဝ်ꩻ မွေး၊ ကွယ်ႏတွော့ꩻ အမျာꩻနမ်းခြောင်ꩻတင် (ကိုယ်ႏစာႏ)အမျာꩻကလွိုက်ဒင်ႏခါꩻ ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻလဲပ်လျင်ႏ ပညာႏသျင်ႏ (ပအိုဝ်းစာပေပညာရှင်၊ မြန်မာစာပညာရှင်) ကရိုꩻဒါႏ ဥက္ကဋ္ဌ၊ အတွင်းရေးမှူးအဝ်ႏဗာႏ၊ ဥက္ကဋ္ဌသီးမျိုꩻနဝ်ꩻ ဒေါ့ꩻခွင်ꩻမာꩻခွင်ꩻ အာႏဏာႏအဝ်ႏသွူ၊ ဥက္ကဋ္ဌလဲ့ အစွိုꩻကိုချင်ꩻချင်ꩻ အုံမွန်းဆွေꩻနွေꩻဗာႏပဲစ်ꩻပဲစ်ꩻနဲစ်ꩻနဲစ်ꩻဗာႏသွူ။ ပအိုဝ်ႏလိတ်မွူးယိုခါနဝ်ꩻ အထွူလိုꩻလမ်းဥက္ကဋ္ဌ အဖြာꩻမုဲင်ꩻ? ဗွေႏရဟန်ꩻကို အထွူဥက္ကဋ္ဌအပါꩻမုဲင်ꩻ? ဝင်ꩻရီလွဉ်၊ ဝင်ꩻကွီလွဉ် အထွူဥက္ကဋ္ဌ' အတွင်းရေးမှူး မဉ်ႏအဝ်ႏမꩻ သပ္ပါယဗော့ꩻဝင်ꩻ၊ ပအိုဝ်ႏလွောင်ႏဗူႏရေꩻထွာ၊ ထာꩻမာꩻအာႏရဲင်ꩻတလာ၊ ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻ ပအိုဝ်ႏသဒ္ဒါႏ ပအိုဝ်ႏအဘိဓာန်ႏ တဉ်ႏခြွော့ညတာႏဆွာꩻသွူ၊ ရန်ႏသူႏဗော့ꩻညာꩻ တရျိုးဗာႏပအိုဝ်ႏ၊ နပ်ခံႏရိုႏသေႏဗာႏ ပအိုဝ်ႏသွူ။
ကစ္စည်းသဒ္ဒါတောမ်ႏ မြန်မာသင်ပုန်းကြီး
၂၂-၉-၁၉၇၈ နီꩻ (မြန်မာ့အလင်း)သတင်ꩻစာႏကို ပါလွဉ်နုဲင်းဆꩻလယို- (တဲမ်းမန်းနေးဒျာႏ၊ ထွားချာသွော့ ဒဲဉ်သီႏလက်ဆောင်ႏကို) မဆလပါတီကောင် ဗိုလ်နေဝင်းခေတ်တွင်ꩻ "မြန်မာနိုင်ငံ ရှေးဟောင်းသုတေသနအသင်း လွဉ်ရီဗာႏဖို ဝေင်ꩻနယ်ႏသီႏသဲင်ႏ၊ ပါတီကောင်စီ တာႏဝွန်ႏခံႏသားထျꩻ "ပအိုဝ်းစာပေ အရေးအသား အသံနိမ့်မြင့် ဘယ်နှစ်ဆင့်ရှိပါသလဲ? ၃-ဆင့်လား၊ ၆-ဆင့်လား၊ ၈-ဆင့်လား? ဟွုန်ထွꩻတရန်းနုဲင်းနဝ်ꩻ။ နုဲင်းမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻတယဝ်း ပအိုဝ်ႏလိတ် အထီအသွီႏအခေႏနေႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏသေႏသေႏဗော့ꩻ (မူကြိုအဆင့်) မူကျိုအရန်း ဖေႏကထွာဗာႏမွုန်း၊ ပအိုဝ်ႏသဒ္ဒါႏ (ပအိုဝ်ႏဝိဘတ်ငဝ်းခြွိုင်း)၊ ပအိုဝ်ႏအဘိဓာန်ႏ၊ ပါဠိ-ပအိုဝ်ႏ၊ အင်္ဂလိပ်-ပအိုဝ်ႏအဘိဓာန်ႏ မဉ်ႏအဝ်ႏခန်းမꩻ၊ ပအိုဝ်ႏပေႏကျောင်ꩻသား အ-လ-က၊ အ-ထ-ကတာႏတဲ့နဝ်ꩻ၊ ဗဟိုႏသွဉ်တန်ꩻသား(တာႏလဲ့နဝ်ꩻ)၊ ပိဋကတ်ပြန်ႏပအိုဝ်ႏတာႏလဲ့ ကေꩻဇူꩻအာငါႏသွူ၊ လိတ်လုဲင်ꩻတဉ်ႏခြွော့ဒဲန်းခြောႏအီသွူ။ လိုꩻမျိုꩻဂုဏ်ႏ၊ လိတ်လုဲင်ꩻဂုဏ်ႏ ထင်ႏတသွောင်းအီ ခမ်းထန်ႏ(ပြည်ပ) ထူႏအီဘွဲ့ကျောင်ꩻသား ဝင်ꩻမဉ်ႏလွဉ်သွဉ် ထောင်လွူꩻ (လေ့လာ)တဲ့ အွဉ်ႏနယ်ယီးနယ်သာဓကစူဖွို့ꩻတဲ့ အီႏယံအီငါႏသွူ။ (မန်းခမ်း လွောင်ႏဗူႏသေꩻခါꩻ "မြန်မာစာအဖွဲ့"၊ ထွားသွော့လိတ်စောင်ႏ မဲ့ငါ-၁၈၅/၁၈၆ ကို)။
စင်ꩻနန္ဒဝံသ ထဲမ်ဆုဲင်ꩻ သရ-၁၄ဖြုံႏ
အုံဒေါင်ထီသိမ်ႏသရ ၁၂-ဖြုံႏတွော့ꩻ ကွဲးသွဉ်ကွဲးသွဉ် ညညတဲင် အဝ်ႏလိုႏဒွိုန်းက သော့ꩻယင်းသရ အံ၊ အား-၂ဖြုံႏ၊ ထွာလွဉ်ပအိုဝ်ႏသရ ၁၄-ဖြုံႏ၊ ယားကုဲင်ပက်ထဲ့(ပယ်ချ)ထီသိမ်ႏသရမွေးတဝ်း၊ မာꩻတလာ၊ မာꩻဗွေဖေႏ ပအိုဝ်ႏလိတ်မွူးအာႏရဲင်ꩻဒျာႏသွူ။ နျꩻ ၁၃၂၄-ဗာႏ၊ ပထမရန်း ပအိုဝ်ႏလိတ်မွူးတသာ အ၊ အာ၊ ဣ၊ ဤ၊ ဥ၊ ဦ၊ ဧ၊ အဲ၊ အုဲင်၊ ဩော၊ ဪ၊ အံ၊ အား၊ အို သရ-၁၄ဖြုံႏ။
ဗဟိုႏသွဉ်တန်ꩻတာႏ-
၁၃၄၉-ဗာႏ၊ ကျောင်ꩻတန်မွဉ်ခြဲင်လောင်း ဗဟိုႏသံဃာႏတောမ်ႏ တကာႏအမျာꩻ အုံမွန်းတွိုင်ႏပင်ႏဒင်ႏပျꩻနယ်လွဝင်ꩻ ထဲမ်စိမ်-ဗဲ့ꩻ၊ မွဉ်ႏဖျင်ပက်ရော့ꩻ လိတ်ကိစ္စ၊ စိမ်တသာလိတ်မွူး (၁၂)ရဲဉ်ႏကိုနဝ်ꩻ ဗွိုန်အခြဲမ်တရျာꩻမူပါလဲဉ်း၊ ဗွိုန်ခမ်းကောင် ပုဂ္ဂလိကတပါꩻစီႏ လိတ်မူပါလဲဉ်း၊ တလဲင်ႏတစိꩻစိꩻ ဗွောင်ဖေႏလဲဉ်းတဖူꩻ၊ အုံတဲင်သော့ꩻလဲဉ်း၊ ဗဟိုႏသွဉ်တန်ꩻကို ဗွေႏခွန်နင်ꩻ သွဉ်လွေꩻညလဲဉ်း၊ အဝ်ႏကုဲခွေသွဉ်းတောမ်ႏနီဗွေႏ ချꩻလင်ꩻအတ္တမာႏန လွူးသꩻဟဝ်မာꩻငီꩻဝင်ꩻထာꩻမာꩻလွုမ်ꩻ၊ ပအိုဝ်ႏသံႏတမန်ႏ ၂-၃ပါꩻ/ဖြာꩻ အုံဖွိုႏဖွိုႏ နေးတောမ်ႏငဝ်းအွီႏငွါသာႏ လဝ်းထင်ႏထွို့ꩻဗူႏနဝ်ꩻလွုမ်ꩻ။
မျန်မာခမ်းထီ ပညာႏရေꩻ
မျန်မာခမ်းထီ ပညာႏရေꩻ (အိန်းကလေတ်: Education of Myanmar) (မန်း: မြန်မာနိုင်ငံ ပညာရေး) ကရိုꩻနဝ်ꩻ မျန်မာခမ်းထီကို ကအဝ်ႏဗွောင်သွဉ်လွေꩻဒါႏ "ပညာႏရေꩻစနိစ်"ဒျာႏသွူ။ မျန်မာခမ်းထီ ပညာႏရေꩻနဝ်ꩻ ကဲဉ်းအာ ခမ်းထီတန်အစိုႏရအစွိုꩻအကို ကအဝ်ႏဒါႏ ပညာႏရေꩻဝွန်ႏတန်ဌာႏန အဝ်ႏထိန်ꩻချုတ်ခွုမ်လွေꩻနဝ်ꩻသွူ။ မျန်မာခမ်းထီ ပညာႏရေꩻကိုနဝ်ꩻ အဓိကအနေႏ အခေႏခံႏပညာႏတောမ်ႏ အရန်းထိုပညာႏ ကရိုꩻဒါႏ ဌာႏနတန် အဝ်ႏ(၂)ဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ မျန်မာခမ်းထီ ပညာႏရေꩻစနိစ်နဝ်ꩻ ထွာတယ်ႏဒျာႏ စိုးကရီးခါ မျန်မာယိုꩻယာႏ ပညာႏရေꩻစနိစ် ဗꩻတွိုႏလွေꩻ မျန်မာသိုသယ်လစ်တဖူꩻရဲဉ်ႏ ပညာႏရေꩻစနိစ်ကို တောမ်ႏအပြောင်ꩻလုဲင်ႏ အစွိုးစွိုး အဝ်ႏမွဉ်းဖျင်ခွုမ်မာꩻလွေꩻ ဗႏတွိုႏလွဉ်ယိုခါဖုံႏဒျာႏသွူ။
ဆာႏတံꩻခွေါန်ႏ
ဆာႏတံꩻခွေါန်ႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ (သင်္ကေတ: ) ညညတလဲင်ႏကအောဝ်ႏထီႏဖိုဒါႏ မေႏတင်ႏဆဝ်အရောင်ႏကထန်လွဉ်ဒါႏနောဝ်ꩻသွူ။ကင်ဟောဝ်ခြွိုင်းယို ဆာႏတံꩻခွေါန်ႏဖုံႏ အံ့ဩခရာႏဟောဝ်ငါႏသွူ။ ဆာႏတံꩻခွေါန်ႏဖုံႏယိုနောဝ်ꩻ ပေါ်လွဉ်စွော့စွော့၊ မွူးနီꩻဆေ့ꩻဆေ့ꩻပေႏလဲ့တရိုꩻတောဝ်း၊ မွူးနီꩻညဆွာꩻလဲ့တရိုꩻတောဝ်း၊ စဲင်းစဲင်းစဲ့စဲ့ အောဝ်ႏထီႏညထွူမꩻ မွူးထျꩻယို ကွဲညာꩻညာꩻ ထန်ႏထိုဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။အွိုးကရီးခါနောဝ်ꩻ ပွိုင်းဝွို့တောမ်ႏဆာႏတံꩻခွေါန်ႏယို ယွုမ်းမာႏမုအောဝ်ႏအာတန်သွူ။ဆာႏတံꩻခွေါန်ႏမိဉ်ႏပေါ်ထန်ႏလွဉ်သွူနောဝ်ꩻ ကပ်ရန်ႏဖုံႏယိုကွဲတွိုလွဉ်ဒါႏ လိုꩻဖြားစခါဖုံႏ အောဝ်ႏယွုမ်းအံႏဒျာႏနေးနောဝ်ꩻသွူ။
သူပါမွန်း
ပင်ႏလယ်ႏထီကထင်ႏကလင်ꩻ(tide, ဒီရေ) အလောင်း အကျိုꩻထွာလူးမှု အာႏထဲ့လူးမှု
ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏလောင်းကအောဝ်ႏဒါႏ သမုဒ္ဒရာႏထီအဖဲ့ꩻကီ ထီမဲ့ငါဖုံႏအလောင်း မွူး တောမ်ႏ လာဖုံႏ အကျိုꩻ(စွန်ꩻအာႏ)ထဲ့ဒင်ႏလူးညီꩻနုဲင်းလို့ဝါင်ꩻတဲင် လာ ယို (full moon) မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း (new moon) ကထွာတွိုင်ꩻစွုမ်ႏလဲင်ႏနောဝ်ꩻ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏလောင်းကအောဝ်ႏဒါႏ သမုဒ္ဒရာႏကိုကထွာလွဉ်ဒါႏ ထီတိုꩻထင်ႏ ထီယွမ်ꩻလင်ꩻ(tide,ဒီရေ)လဲင်ꩻဖုံႏယို ထွာပေါႏထန်ႏလွဉ်အတန်သွတ်ꩻဖုံႏ တသေႏသေႏနောဝ်ꩻသွူ။ အလွိုသွတ်ꩻနောဝ်ꩻ လူနာပါလ်စီး (lunar perlgee) ကထွာခိန်ႏ ကာႏလတဲင် ထီပင်ႏလယ်ႏ ထီသမုဒ္ဒရာႏဖုံႏ ကထင်ႏ ကလင်ꩻ(ဒီရေအတက်အကျ)ယို အာႏတလာလွိုသွတ်ꩻ နောဝ်ꩻသွူ။  ကွယ်ႏတွော့ꩻ ထီကထင်ႏလင်ꩻ (ဒီရေ)ယို မိဉ်ႏထွားတဲတဲ ထီကထင်ႏလင်ꩻ လဲင်ꩻ နောဝ်ꩻ အပြောင်ꩻအလုဲင်ႏအောဝ်ႏ လဲစ်မ (inches, တဲက်အီအဖွိုႏအထို)ဆေ့ꩻဆေ့ꩻလွုမ်ꩻသွူ။
ဗျဉ္ဇန်သဝ်ꩻအချုက်
ပအိုႏလိုꩻမျိုꩻဒေါ့ꩻ ကျိကျီကျေကျဲငွ်း တဒါႏတွ်းနွ်ꩻ ပွိုးသဘာဂငွ်းယို ပအိုႏတသုင်ꩻတွ်းနွ်ꩻမꩻ အဒေါ့ꩻတဒါႏတွ်းနွ်ꩻသွူ၊ "အိ-အီ-အေ-အဲတွမ်ႏ ယ-ယို ထွာသဘာဂ"။ ဗိုန်ပီနွ်ꩻ "အု-အူ-အို-အော"အွန်ႏဟွဲးဝလဲ့ အသုင်ꩻအဲန်ထဝ်း၊ ထွာသဘာဂနေနေ၊ သဘာဂကရိုꩻနွ်ꩻ လိုꩻမူႏချင်ꩻင်ꩻ၊ လိုꩻခိုချင်ꩻင်ꩻနွ်ꩻ သဘာဂ။ အငွ်းအွ်ႏဒျာႏ ပအိုႏတသုင်ꩻတွ်း၊ ဝင်ꩻလိုꩻမျိုလင်ဖိုင်ႏ အွ်ႏသုင်ꩻဒျာႏ၊ မီႏထွာသရထွာလွန်ပုင်ႏဇꩻယားယို "အ-အာ"ယို ထွာဝင်ꩻအထျꩻနွ်ꩻမꩻ ပါသော့ꩻဗာႏစုမ်ႏရဲန်ႏန်ႏ၊ ထွာစွန်ႏသရသီးမွိုးဖါ၊ အွ်ႏ"အ-အိ"လွူးလင်ꩻ "အယ်-အဲ-အေ-အိ"၊ အဝ်ႏ"အ-အု"လွူးလင်ꩻ "အွ်-အော-အို-အူ"၊ အဝ်ႏ"အ-အွု"လွူးလင်ꩻ "အုဝ်-အွော-အွို-အွူ"။ လိုꩻဖိုင်ႏဒေါ့ꩻလွ မိဿကငွ်းအကျောင်ꩻ ကျု-ကိယု၊ ကျူ-ကီယူ၊ ကျို-ကေယို၊ ကျော-အဲယော၊ ကျဝ်-ကယ်ယွ် ယခွိုꩻ ထွာချာယပုင်ႏ။ နီသွန်းဗဟုသုတအလꩻ လေက်ကျမ်ꩻဖိုင်ႏ ကဒင်ႏပျꩻနယ်ဒါႏ သဘော်ꩻတရာꩻနျ်းယိုမျိုꩻနွ်ꩻ အွ်ႏဒျာႏပအိုႏကိုလွုမ်ꩻ၊ ဝင်ꩻနွ်ꩻ ငမ်းထာꩻမဲန်ႏတရာꩻပေါႏ၊ ငမ်းလိုꩻပေႏခလသေ၊ ပအိုႏနွ်ꩻ မဲလ္လꩻထာꩻမဲန္တရာꩻပေါႏ၊ မဲလ္လꩻလိုꩻပေႏခလသေ၊ နွ်ꩻမꩻ ထူႏထောင်ႏခမ်းထီ အီႏအောင်ႏယိုꩻ၊ ဗိုန်ပီဘုရာꩻ ကမဲန်အွန်ႏသေငါႏ သစ္စာႏလိတ်ꩻပါꩻ၊ စုမ်ႏဖြာꩻလိုꩻ မီႏသေငါꩻ သ်စာႏလိတ်ꩻပါꩻနွ်ꩻ ဒေါ့ꩻဗာႏအာတွ်းဒုမ်ငွ်း၊ ဥပဒေႏတဲ့ ပညတ်ခရာႏ တလိုႏတွ်းဒုမ်၊ တရာꩻရိုမ်ꩻဖိုင်ႏလဲ့ တလိုႏတွ်းဒုမ်၊ လိုꩻဖိုင်ႏတဲ့ အီႏလꩻလွ ထာꩻသုခ။
ဖေႏကဗိုန်တွမ်ႏလိက်မွူး သတ်ပုံကျမ်ꩻတဲ့ တလိုႏတဝ်း၊ တကမ္ဘာႏလိုမ်း လိုꩻမျိုꩻတရွေꩻတွ်း တဲမ်းသုင်ꩻအီလꩻလို့ꩻ၊ လိုꩻမျိုꩻပငါပရာꩻငွ်းဖိုင်ႏနဝ်ꩻ တဲမ်းအီတွမ်နီလိက်ပအိုႏ လꩻလို့၊ အွ်ႏဒျာႏပအိုႏငွ်း တဲမ်းအီတွမ်ႏ ဝွေꩻသီးလိက်တလꩻလို့တွ်းနွ်ꩻလွုမ်ꩻ၊ မဲန်လိုꩻမျိုꩻမျ်ꩻမုဲငဝ်း တဲမ်းအီတွမ်ႏလိက်ပအိုႏ ဖေႏကလꩻလို့နွ်ꩻ ပအိုႏသရအွ်ႏဗာႏ (၁၈)ဖြိုင်ႏ၊ ပအိုႏဗျဉ္ဇန်အွ်ႏဗာႏ (၃၈)ဖြိုင်ႏနွ်ꩻမꩻ လꩻစုမ်ႏသွူ။ ကွဲတဲင်တွော့ꩻ နီသွန်းတဖြာꩻ ထာꩻထီႏထာꩻသေ၊ ထာꩻမော့ꩻတန်ကွို့ꩻဒျာႏ၊ မွေးငါႏလဲန်းတဲ့ တရိုꩻနွောင်ꩻတဝ်း၊ မဲလ္လငါႏ အွ်ႏလိုႏငါႏ ဗွေႏဆရာႏသီးစဲစ္ဆေꩻရောင်၊ နေးနာႏရောင်၊ ဗွေႏဆရာႏသီး ဖေႏကလွန်စဲစ္ဆေꩻဒါႏနွ်ꩻ မဲန္တမဲန္တဝ်း လွန်စဲစ္ဆေꩻသွော့ꩻ တွမ်ႏသဒ္ဒါႏနဲꩻ၊ သဘာဝနဲꩻဖိုင်ႏ၊ စုမ္တစုမ္တဝ်း လွံထွန္တဲမ်းအီသွော့ ငွ်းယပ်ꩻချ်ႏဖိုင်ႏ၊ ထွူကရိုꩻနွ်ꩻ လိက်ဖြိုင်ႏ ဖေႏကစူꩻဗာႏယိုနျ်းနွ်ꩻမွေးတွ်း၊ ထွားနေးသဘော်ꩻဒျာႏ၊ ဥပမာႏ- (လေက်)ကရိုꩻဒါႏငွ်း အထျꩻနွ်ꩻလ၊ အထာႏဝနွ်ꩻ အေ၊ အသုတ်ꩻနွ်ꩻက မီႏအွ်ႏနွ်ꩻမꩻမဲန်ႏ၊ မီႏအွ်ႏဒျာႏ အထျꩻနွ်ꩻလ၊ အထာႏဝနွ်ꩻနဝ်ꩻအိ၊ အသုတ်ꩻနွ်ꩻတ မီႏအွ်ႏနွ်ꩻ မဲန္တဝ်း၊ ထူႏဒျာႏဓာတ်လွုမ်ꩻ၊ လိက်ဖြိုင်ႏနွ်ꩻ မဲန္တဲမ်းနုဲးမျ်ꩻတဲမ်း၊ ဥပမာႏ- လနွ်ꩻတဲမ်းခန်း Leik နျ်းနွ်ꩻတဲလꩻဒျာႏ၊ အရေꩻတန်ဒျာႏ ယိုခါတမျိုꩻ၊ စိုးခါတမျိုꩻ၊ ယိုကိုတမျိုꩻ၊ အလင်တမျိုꩻ ဖေႏကထွာမွုန်း၊ ယုမ်းအံႏသꩻဆွော့ꩻဖေႏကလꩻ မေတ္တာင်ꩻသီ ဖေႏကလꩻနွ်ꩻလုမ်ꩻ။
နွ်ꩻမꩻ လိက်ပအိုႏယို နီဟဲ့ꩻအမိန်ꩻ လိက်ပရမတ်၊ တဖေါက်ပြန်ႏဒါးတွ်း၊ ပရိဘာႏသာႏန္ကိုတမျိုꩻ၊ သရသွ်ꩻခန္ကိုတမျိုꩻ၊ ဗျဉ္ဇန်သဝ်ꩻခန္ကိုတမျိုꩻ ဖေႏကထွာဗာႏမွုန်းနျ်းနွ်ꩻ၊ မီႏယုမ်းအံႏသꩻဆွော့ꩻလꩻနွ်ꩻမꩻ၊ ကွပ်ယုမ်းအံႏသꩻဆွော့ꩻလꩻနွ်ꩻမꩻ မိန်ꩻဗာႏ"လိက်ပရိတ်"နွ်ꩻသွူ၊ ပအိုႏလိက်ယို ကွပ်ပရမတ်ဆွိုက်လဲန်းနွ်ꩻမꩻ နီဟဲ့ꩻဗာႏ "အထျꩻ"နွ်ꩻသွူ။ စဲစ္ဆေꩻထွူ မီႏမွေးမီႏမဲန်ႏတဲ့ဖြောမ်း၊ မီႏမွေးတွ်း မီႏယမ်တွ်းတဲ့ဝေါင်း၊ စူလျ်ႏနီဗွေႏသငီး ထာꩻမဲန်ထွာငါနျ်းနွ်ꩻသွူ။ ငွ်းရန်းခရာႏ- ပအိုႏငွ်းရန်းယို ဗိုန်ဖြားထီသိမ်ႏအွန္တဲႏ "က ကꩻ ကာ ကာꩻ ကား ကာႏ"ရဿဖဲ့ႏနီဖြိုင်ႏ၊ ဒီဃဖဲ့ႏလိတ်ꩻဖြိုင်ႏ၊ ထီသိမ်ႏငွ်းရန်းသူဖြိုင်ႏ။ ဗိုန်ဖြားထီသိမ်ႏ ကအွန္တဲႏဒါႏ ငွ်းရန်းသူဖြိုင်ႏနွ်ꩻ ဖေႏကငီႏယင်းလို့ဝင်ꩻ ရဿဖဲ့ႏလိတ်ꩻဖြိုင်ႏ၊ ဒီဃဖဲ့ႏလိတ်ꩻဖြိုင်ႏ၊ လိက်လွောင်ႏဗူႏတာႏ ငွ်းမီႏအွ်ႏသွတ်ꩻဖြိုင်ႏ၊ က ကꩻ ကႏ ကး၊ ကာ ကာꩻ ကား ကာႏ-နွ်ꩻမꩻထွူ၊ ငွ်းရန်းလိတ်မျိုꩻ (ရိုꩻရိုꩻ ထွို့ꩻငါ ပက္ခာꩻ အွံႏစွꩻ"။
ဒုံပင်မွဉ်ꩻ
ဒုံပင်မွဉ်ꩻ (အင်္ဂလိပ် : Pinmun ၊ မန်း :ပင်မွန်းရွာ )ယိုအောဝ်ႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ (အခဝ်နဝ်) ၊ စန္တာႏခမ်း ၊ ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ၊ ဝေင်ꩻပင်လောင်ꩻ ကိုသွူ။ ဒုံနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ ဝေင်ꩻပင်လောင်ꩻဒေသ အခေါဝ်ထင်ꩻ၊ အှိုင်ႏပင်မွဉ်ꩻကို၊ လဲန်း လွယ်ကောႏ-အောင်ႏဗန်း ခမ်းခြှောန်းဗူႏ ကားတဖူꩻဖဲ့ꩻကှောန်ႏ။ ပင်မွဉ်ꩻဒုံနောဝ် ခင်လမ်းကုဒ်နောဝ်ꩻ ၂၀၂၄၀၄ ၊ ပင်မွဉ်ꩻဒုံထင်ꩻ ခင်ႏလမ်းကုဒ်နောဝ်ꩻ ၂၀၂၄၀၃ သှူ။၂၀၁၄ မှူးကှို့ꩻနာꩻ လိတ်ရဲန်ႏအထျꩻကိုနောဝ်ꩻ အှိုင်ႏပင်မွဉ်ꩻကို လိုꩻဖြာꩻခြှောန်းအောဝ်ႏ ၅၇၆၁ ဖြာꩻ၊ အခို ၂၆၉၂ ဖြာꩻ၊ အမူႏ ၃၀၆၉ ဖြာꩻနောဝ်ꩻသှူ။
ပရောသတဇာတ်
"ပရောသတဇာတ်"
ကိုးကန့်နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ
ကပါဒါႏဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
thumb|ကိုးကန့်နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ {{Legend|#0000FF|ဝေင်ꩻနယ်ႏလောက်ကုဲင်}} {{Legend|#E31A1C|ဝေင်ꩻနယ်ႏကုံးစျံး}}
တဲမ်းလိတ်ခရာႏ လိုႏသေနာႏ
မဉ်ႏမဲဉ်တဲမ်းဒါႏလိတ်နဝ်ꩻ ဟော်ꩻကုဲင်းကုဲင်း၊ ဟော်ꩻအာအာဗာႏလိတ်၊ ဟော်ꩻလဲ့ ဟော်ꩻမွိုင်မွိုင်ကြွိုင်ကြွိုင် တဖီးတဖွေါင်းနေးလꩻတဝ်း၊ အဓိပ္ပါယ်ႏလဲ့ ဖေႏကသေနာႏ၊ တဲမ်းလိတ်နယ်ꩻဖုံႏလဲ့ ဖေႏကဒါႏနဝ်ꩻ ဟော်ꩻယွယွဗာႏ၊ ဟော်ꩻဟော်ꩻစဉ်ꩻစာꩻဗာႏ၊ တဲမ်းပုံႏတဲမ်းနယ်ꩻယို လိုႏထွားနုဲင်းလဲ့ ထွားနုဲင်းဗာႏ၊ သွဉ်တဲမ်းကုဲင်းကုဲင်း၊ သွဉ်တဲမ်းအာအာဗာႏ။ မဉ်ႏတဲမ်းလိတ်နဝ်ꩻ ဝါကျတဗာႏကို ငဝ်းတငွါတွမ်ႏတငွါယို လိုႏအွဉ်ႏဗော့ꩻ အွဉ်ႏတွိုက်ဝင်ꩻလဲ့ အွဉ်ႏဗော့ꩻဗာႏ၊ လိုႏအွဉ်ႏခါႏပသာႏလဲ့ အွဉ်ႏခါႏဗာႏ၊ လိုႏအွဉ်ႏခါႏဟမ်းအာလဲ့ အွဉ်ႏခါႏဗာႏ၊ နုဲင်းယိုမဉ်ႏမွေးတဝ်း တလိုႏအွဉ်ႏခါႏတဝ်း မဉ်ႏလွေꩻအွဉ်ႏခါႏထိုꩻ၊ လိုႏအွဉ်ႏခါႏသွူလဲ့ မဉ်ႏအွဉ်ႏခါႏတဝ်းနဝ်ꩻ အီႏသေနာႏဗာႏ အဓိပ္ပါယ်ႏယို ယိုꩻတဝ်း၊ နန်ꩻသေနာႏအဓိပ္ပါယ်ႏ၊ ဟော်ꩻဖတ်ဗာႏယပ်ꩻထိုꩻသွူ။ ပအိုဝ်ႏနဝ်ꩻ ဝိဘတ်ငဝ်း သေႏသေႏချာႏချာႏ တအဝ်ႏတဝ်းဒွိုန်းတဲင် ယိုခါ ကအဝ်ႏသုံꩻအာဒါႏ ဝိဘတ်ငဝ်း၊ နဝ်ꩻ၊ ယို၊ တဲင်၊ တွော့ꩻ၊ တွမ်ႏ၊ သူꩻ၊ တွင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းယိုဖုံႏနဝ်ꩻ သင်ꩻရာꩻသေန်ႏရာꩻ အခင်ႏလမ်းကို သုံꩻမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏဖေႏဗာႏ။ တဲမ်းလိတ်မဉ်ႏတကျင်ႏလယ်ႏငါႏတဝ်းဒွိုန်း၊ တဒါႏငါႏတဝ်းဒွိုန်းနဝ်ꩻ တဲမ်းထွူတလဲင်ႏ ထွားစဲစ်ဆေꩻဟော်ꩻချာသွူတွော့ꩻ လိုႏဖျင်၊ လိုႏပယ်ႏ၊ လိုႏထဲမ် မဉ်ႏအဝ်ႏလဲ့ ဖျင်-ပယ်ႏ-ထဲမ်ထွူတဲင် တဲမ်းကူꩻချော်ꩻဗာႏဖျင် တလဲင်ႏနဝ်ꩻမꩻ ထွာနွောင်ꩻလိတ်မူဟဝ်သွူ။ အမာႏတူႏတူႏတန်ႏတန်ႏယို မာꩻဖေ့ထွူ တဲမ်းမဲဉ်ႏဒင်ႏချာ ဖေႏကလꩻနဝ်ꩻ ဖြေꩻအွဉ်ႏဗာႏ မွိုက်မာꩻဖေ့ (မှင်ဖျက်ဆေး)သွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:လိတ်လုဲင်ꩻ
ကိံဖလဇာတ်
၆။ ရက်တဝ်းလိုꩻ မက်ဒျာႏတခြိုꩻ၊ "ပါꩻမဉ်သီသီ နီလꩻတခြိုꩻငါ"ကအွဉ်ႏသꩻနုဲင်းဒုံသားဖုံႏနဝ်ꩻ "ဝိသမလောဘ-လောဘလွဉ်ꩻချိုꩻသား"ဖုံႏဒျာႏ၊ လိုꩻယွုတ်တန်ဖုံႏဒျာႏအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။
ထေရဝါဒ
ထေရဝါဒ တွမ်ႏ မဟာယာန ဗွိုန်တောဝ်းဝင်ꩻအချက်ꩻဖုံႏခရာႏ
(၁)နီဖဲ့ꩻလွုမ်းယိုနဝ်ꩻ သကျမုနိ ဗုဒ္ဓ ဗွေႏဘုရာꩻ ယို အမျတ်လွိုသွတ်ꩻ ဗွေႏဘုရာꩻ အကျောင်ꩻဗွိုန်ဗွိုန်ဒျာႏဝင်ꩻသွူ ။ (၂)သစ္စာ လစ်ပါꩻ တရာꩻယို နီဖဲ့ꩻလွုမ်း ယွုံးအမ်ႏဒျာႏသွူ ။ (၃)မဂ္ဂင်သွစ်ꩻပါ တဖူꩻစဲဉ်ႏ ယိုလဲ့ꩻ နီဖဲ့ꩻလွုမ်း တရာႏတောႏဒျာႏသွူ ။ (၄)ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဒေသနာတောႏ ယိုလဲ့ꩻ ဗွိုန်ဗွိုန်ဒျာႏဝင်ꩻသွူ ။ (၅)ဖန်ဆင်ꩻဗွေႏ ယို နီꩻဖဲ့ꩻလွုမ်း လက်ခံႏတောဝ်းသွူ ။ (၆) အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ ၊ အနတ္တ တွမ်ႏ သီႏလ ၊ သမာဓိ ၊ ပညာႏ ဖုံႏယို နီꩻဖဲ့ꩻလွုမ်း လက်ခံႏဒျာႏသွူ ။
ဒုံဖရာꩻယွန်ꩻ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ
ဒုံဖရာꩻယွန်ꩻ (အိန်းကလေက်: Payar Yoon၊ မန်း : ဘုရားယွန်းရွာ) ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ (အခဝ်နဝ်) ၊ မျင်ꩻမိုရ်ႏခမ်း ၊ ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ၊ အွိုင်ႏလွယ်အွန်ႏကို ဒုံတဒုံဒျာႏသွူ။ ဒုံကအဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်း ကိုဒ်နဝ်ꩻ ဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏ ထီခိုႏဆꩻကီ ၄၀၇၀ ပေ (၁၂၄၀ မီတာ) ကိုသွူ။ ဒုံဖရာꩻယွန်ꩻအကို လမ်းငင်းအဝ်ႏ  လမ်း၊ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ  ဖြာꩻသွူ။ အွိုင်ႏလွယ်အွန်ႏကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ ၆၀၁၈ ဖြာꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ အွိုင်ႏလုံခုတ်၊ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ ဒုံထီနဲ့ꩻ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံလုံးထွိုင်ႏ၊ ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻဒုံနောင်ခွံꩻဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။
တွမ်ရွမ်လွမ်
၈။ လိုꩻခိုပဉ်ဖြာꩻ၊ ထုမ်ႏကျိုꩻစာꩻ၊ အမျာꩻထီႏဖွီတဝ်း။
၉။ ထုမ်ႏတွမ်-ထုမ်ႏရွမ်၊ ထွာအလွမ်၊ မဉ်ꩻဟွမ်ဝင်ꩻတဲ့ꩻခဝ်း။
လုံးဒါညီႏလာႏခံႏ
၄။ ထွို့ꩻဗူႏလွေꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻတပ်မတောႏ(PNA)
၄။ ကရီးခါ စိန်ႏဌာႏနယို ယိုခါ ဟဲ့ꩻဖန်တသာသွုံꩻသော့ꩻလုဲင်ႏ ဖြားဗွာခမ်း။
၁၄။သူႏရိယစန္တာႏလွူးဖွာꩻမွူးနီꩻဒဲဉ်သီႏဗွေနီꩻယိုအွဉ်ႏထွော့လွေꩻပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻမွူးနီꩻ(ပအိုဝ်ႏအမျိုꩻသာꩻမွူးနီꩻ)။
ကုက္ကုဋမိတ္တ
ပုဗ္ဗေဝ သန္နိဝါသေန-ဂါႏထာႏပြန်ႏပအိုဝ်ႏခြေင်ခြေင်- ထီကိုသူꩻ ကဒေါ့ꩻဒါႏ ဥပ္ပလဗိုမျိုꩻတဲ့နောဝ်ꩻ၊ လွိုလိုကတုဲင် ကအောဝ်ႏကုဲင်ဗိုမျိုꩻတဲ့နောဝ်ꩻ ထီတွမ်ႏဟံႏဗော့ꩻ ကွပ်မော့ꩻလို့ဝင်ꩻ အကျောင်ꩻရင်ꩻနီမျိုꩻနဝ်ꩻတဲင် ဗိုကရိုꩻနဝ်ꩻ ဒေါ့ꩻလွဉ်၊ ဥပမာႏဗွန်ပီနုဲင်းနဝ်ꩻနေနေ၊ ထာꩻရက်မေတ္တာႏ ကထွာဗာႏနဝ်ꩻတဲ့ ဇာတ်ကရီးပန်အွဉ်သူꩻ စွုမ်ႏဟာစွုမ်ႏနီꩻ ကွပ်အုံညီꩻဖိုလို့ဝင်ꩻတရိုꩻတဝ်း၊ ဘဝယိုခါ စင်ဗွာမေတ္တာႏ မာꩻဖေႏဗာႏလို့ဝင်ꩻအကျိုꩻတရိုꩻတဝ်း အကျောင်ꩻတရာꩻယိုနီပါꩻတွော့ꩻ သဲစ်ကထီႏတဲ့ သꩻကိုခွိုက်လောႏ ထာꩻကျွိုက်ပေါႏစွဉ်ႏနဝ်ꩻသွူ။
ကပ္ပလာ အာႏကာႏသ တယ်လီသကုပ်
‍‍‍‍
တခမ်းလွုမ်းချွစ်
တခမ်းလွုမ်းချွစ် အတွိုက်ꩻအခꩻ အွဉ်ႏဆွိုးရေꩻတွမ်ႏ ညိမ်ꩻချမ်ꩻရေꩻ(၂)
ဒေႏသအကို ခွုမ်စံႏညီꩻအတွိုက်ꩻအခꩻ အွဉ်ႏဆွိုးလွေꩻကောႏမတီႏ (Local Ceasefire Monitoring Committee JMCL)ကိုနောဝ်ꩻ အစိုႏရဖဲ့ꩻတွမ်ႏ စူခွုမ်စူစံႏတောႏလန်ႏရေꩻသားနောဝ်ꩻ တဖဲ့ꩻ(၃)ဖြာꩻစီႏ၊ နီဖဲ့ꩻကယွုမ်းအံႏဒါႏ ရပ်မွိုးရပ်ဖါနောဝ်ꩻ (၁)ဖြာꩻစီႏ၊ လို့လို့စင်စင် အစွိုꩻနောဝ်ꩻ ထွာ(၈)ဖြာꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ (၁) (၃) (၁၅/၁၇/၁၀-၂၀၁၅)နီꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏပထမအလဲင်ႏ (JICM)ပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲးယို ထွို့ꩻဗူႏလွေꩻဖေႏ (UPDJC- Union Peace Dilogoue Joint Committee)ဖုံႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ (UPDJC)ကိုနောဝ်ꩻ အစိုႏရဖဲ့ꩻ(၁၆)ဖြာꩻ၊ စူခွုမ်စူစံႏ ခမ်းရင်ꩻသား(၁၆)ဖြာꩻ၊ လွိုက်ရွေꩻပွယ်ꩻကိုကနွောင်ꩻဒါႏ ခမ်းအရေꩻထီအရေꩻ အစွိုꩻ(နိုင်ငံရေးပါတီ) (၁၆)ဖြာꩻ၊ လို့လို့ထွာလွေꩻ (၄၈)ဖြာꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ အောဝ်ႏအစွိုꩻတန်သွံစွိုꩻအကို ထွို့ꩻဗူႏလွေꩻယင်း အွဉ်အကိုရေꩻအစွိုꩻ တစွိုꩻယို(၅)ဖြာꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ မဉ်ႏဒေါ့ꩻယင်းတနယ်ꩻတဲ့ (UPDJC)ယိုနောဝ်ꩻ အထျꩻအောဝ်ႏဆွေꩻနွေꩻတွိုင်ႏပင်ႏဒေါ့ꩻရီလွေꩻ ခမ်းရေꩻထီရေꩻ(နဲင်ႏငံႏရေꩻ)ဖုံႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ ကတွိုင်ႏပင်ႏဒေါ့ꩻရီလွေꩻ ခမ်းရေꩻထီရေꩻကိုယိုနောဝ်ꩻ အွဉ်ႏထွော့လွေꩻ ကဏ္ဍ(၅)ဗာႏနောဝ်ꩻသွူ၊ ကဏ္ဍ(၅)ဗာႏယိုနောဝ်ꩻ-
ပိုလ်ႏချန်ဇုံ(ပိုလ်ႏတုံ)
thumb|ဗိုလ်ချန်ဇုံ (ခ) ပိုလ်းတွုံ နမ်းခြောင်ꩻအအဲဉ်ႏ
၁၉၆၈-၉ ဗာႏနေင်ႏအတွင်ꩻကို KNU ပါတီကိုကအဝ်ႏဒါႏ ပိုလ်ႏကယ်ꩻတန်ဗော်လ်ဒွင်ဖဒိုသံလင်းတွမ်ႏဖဒိုမီးသ သီးစွိုꩻ ဖျော်တွိုႏလွဉ် ရ.လ.လ.ဖ ဟံႏနယ်ႏကိုနောဝ်ꩻသွူ။ KNU ပါတီနောဝ်ꩻ ဖွဲ့ဗူႏလွေꩻ ၁၉၅၄ဗာႏနေင်ႏ ခံႏထူႏသေꩻခါꩻ ထာꩻမာꩻသား ပါတီအနေႏနောဝ်ꩻသွူ။ ထွိုင်ႏတွိုႏ ၁၉၅၆ နောဝ်ꩻ KNU အွဉ်ငါတဲင် ဖွဲ့ဗူႏလွေꩻ မ.ဒ.ည.တ အမျိုꩻသာꩻဒီမိုကရေသီ လွောင်ႏဗူႏရေꩻတပ်ပေါင်ꩻစုသွူꩻ။ အစွိုꩻနွို့ဖုံႏနောဝ်ꩻ KNU ပါတီ၊KNPP မဲင်ꩻခမ်းတသာပါတီ သီးဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ KNU ပါတီနောဝ်ꩻ ခံႏထူႏသေꩻခါꩻ ထာꩻမာꩻသားပါတီအွဉ်ငါရိုꩻကီလဲꩻ တခံႏထူႏပါတဝ်း မန်းခမ်းကွန်မျူနစ် အွဉ်ငါမုနောဝ်သွူ။
မျန်မာခမ်းထီ ဟံႏပထဝီႏ
မျန်မာခမ်းထီနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ အာသျတွိုက်အခဝ်ကွဉ်ႏနဝ် ဟံႏကောင်တန်လောင်း အခဝ်တွို့ꩻထင်ꩻကိုကအဝ်ႏဒါႏ ခမ်းထီတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဗွော့ꩻ အေင်ဒိယသမုဒ္ဒရာႏထျꩻတဲင် သင်ဖော်ꩻတန်ဖုံႏ ကာႏလွေꩻချာငါတဲင် စီꩻပွာꩻရေꩻတာႏ ထွာအီအရေꩻတန် အချက်အချာခင်ႏလမ်းဒျာႏသွူ။ မျန်မာခမ်းထီ ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏ အအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏပေါင်ꩻ ၂၆၁,၂⁠၂၈ စတုရန်းမဲင်ႏ (၆၇၆,၅၇၈ စတုရန်းကီလိုမီတာ)တဲင် အာသျခဝ်ကွဉ်ႏနဝ်ဒေႏသကိုနဝ်ꩻ ထွာစွဉ်ႏ ဒုတိယဟံႏနယ်ႏအတန်လုဲင်းသွတ်ꩻ ခမ်းတခမ်းနဝ်ꩻသွူ။ မျန်မာခမ်းထီ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ လာအို၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏထင်ꩻနဝ်ꩻ ခယ်ႏခမ်း၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်နဝ်ꩻ ထုဲင်ꩻခမ်း၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ ဗဉ်းကလားဒေတ်ခမ်း၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ အေင်ဒိယခမ်း၊ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ ခယ်ႏခမ်း၊ ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ အန်ဒမန်ပင်ႏလယ်ႏ(ကပ္ပလီပင်ႏလယ်ႏ)၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ ဗဉ်းကလားပင်ႏလယ်ႏအော်ဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။
ပအိုဝ်ႏခွိုꩻနွယ်ႏ ၃၃ မျိုꩻ
၁။ ပအိုဝ်ႏတတောက် (နောင်တရား၊ပင်လောင်ꩻ၊နောင်ဆꩻတွို့ꩻ)
၁၃။ ပအိုဝ်ႏဝါးဖြဲ့ꩻ (ခင်ႏလမ်းစွစ်ꩻ လိုꩻမျိုꩻဆေ့ꩻ စင်းသင်းကောင်ရွေꩻ)
ဂါမဏိဇာတ်
'ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် မဃဒဝဇာတ်ယိုတဲင် ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏ ထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ-" ၁။ တောႏထွက်ထန်ႏတခြာနောဝ်ꩻ အံႏဖြာႏခရာႏဟောဝ်ငါႏအကျောင်ꩻ၊
လုံးနဂါꩻပတ်ဘုရာꩻ
လုံးနဂါꩻပတ်ဘုရာꩻထျꩻ ထူꩻချာꩻချက် (ထူꩻဆန်ꩻ)
၁။ လုံးနဂါꩻပတ်တန်ယို တဲက်ကီလနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏပေကွတ်ꩻဆီ(၉၀)၊အတဝွိုန်ꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏတရျာꩻ လစ်ꩻဆီနွတ်ꩻပေ (၁၄၇)၊အခင်ႏထျꩻဆꩻလနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏနီဆီလစ်ꩻပေ (၂၄) ပုဲင်၁၀လက်မလွုမ်ꩻသွူ။
ကုရုင်္ဂမိဂဇာတ်
၁၀။ လူꩻခမ်းတွိုႏတာႏ၊ လꩻချမ်ꩻသာႏ၊ ရာႏဇာႏသေႏသေႏနန်း။
စဉ်မီဝေး
လိဉ့်အထန်ႏဖုံႏ
ကဏ္ဍ:အမေႏရိကန်ႏ ဘလော့ဂါ ကဏ္ဍ:အမေႏရိကန်ႏ စီꩻပွာꩻရေꩻထာꩻမာꩻတန်သား ကဏ္ဍ:ဝီခီပီးဒီးယား သမဲင်ꩻ ကဏ္ဍ:ဝီခီပီးဒီးယား ကဏ္ဍ:ဝီခီမီဒီယာ ရွဉ်တောင်ႏတာႏအစွိုꩻ
မျန်မာခမ်းထီ အလံႏတောႏ
မျန်မာခမ်းထီ အလံႏတောႏ (မန်း: မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလံတော်) (အဲင်းကလေတ်: Flag of Myanmar) မန်းခမ်းအလံႏတောႏ နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ခမ်းခြွဉ်းဗူႏ ခမ်းနမ်းဗွေႏမျန်မာခမ်းထီတန် နမ်းခြောင်ꩻကိုႏစာꩻပျုဒါႏ အလံႏတောႏဒျာႏသွူ။ အစိုႏရ တရာꩻဝင်ႏထူႏသုင်ꩻလွေꩻ အလံႏတသာနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ တယ်ႏစ ၂၀၁၀ ဗာႏ အောက်တိုဗာလာ ၂၁ နီꩻ မွူးဟာလင်ꩻ ၃ နားရီႏ မိနိစ် ၃၀ ခိန်ႏဒျာႏတဲင် တယ်ႏ ၁၉၇၄ ဗာႏ ကထူႏသုင်ꩻခါꩻဒါႏ "ခမ်းခြွဉ်းဗူႏ သိုသယ်လစ် ခမ်းနမ်းဗွေႏ မျန်မာခမ်းထီအလံႏတောႏ"နဝ်ꩻလဲ့ ယားကုဲင်ထူႏသိမ်ꩻချာယင်းနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီတန် အလံႏဥပဒေႏ၊  ခမ်းထီတန်အထိန်ꩻအမုဲင်  မိတ်မုဲင် ဥပဒေႏ၊ ခမ်းထီငဝ်းသချင်ꩻ ဥပဒေႏ တောမ်ႏ ခမ်းထီအလံႏ နယ်ꩻဥပဒေႏဖုံႏ၊ ခမ်းထီတန်အမုဲင် နယ်ꩻဥပဒေႏဖုံႏ၊ ခမ်းထီငဝ်းသချင်ꩻ ဥပဒေႏဖုံႏလဲ့ အွောန်ႏထွော့ခါꩻထွူစွဉ်ႏ တလဲင်ႏချင်ꩻသွူ။ ခမ်းထီတန် အလံႏ၊ အမုဲင်၊ ငဝ်းသꩻချင်ꩻတသာဖုံႏယို အွဉ်ႏအတီႏသော့ꩻလွေꩻ ပျꩻဋ္ဌာန်ꩻတဲမ်းခါꩻဖေႏ ၂၀၀၈ ဗာႏ ဖြွမ်းဗူႏပွုံႏအခေႏခံႏဥပဒေႏ  အခန်ꩻ ၁၃၊ ပိုဒ်မွူး ၄၁၇၊ ၄၃၈၊ ၄၃၉ ကိုသွူ။
မန်းခမ်းသမဲင်ꩻခေတ်ရီးကို ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏအလံႏနဝ်ꩻ တမော့ꩻဗာႏတဝ်း သာဓကလဲ့ သမဲင်ꩻခေတ်ထာႏဝကို သက္ကရာဇ် နေင်ႏ ၈၄၂-၈၄၃ တွင်ꩻ ဒုတိယမင်းခေါင် ခွန်စိုးခိန်ႏနဝ်ꩻ မော့ꩻလွေꩻ (အထောက်အထား) သက်သေႏဖုံႏသွူ။ ကုန်းဘောင်ခေတ် မန်းခွန်စိုးဖုံႏနဝ်ꩻ ခွန်ဟော်ခံꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အနေႏ (နဝ်ꩻတဝ်းလဲ့) ခမ်းထီနမ်းခြောင်ꩻတင်အနေႏ အွဉ်ႏထွော့သတ်မတ်လွေꩻ ဝါးတောင်ꩻရုတ်အလံႏသွူ။ မင်းတုန်းခွန်စိုးတွင်ꩻနဝ်ꩻ ဝါးတောင်ꩻရုတ်အလံႏယို အွဉ်ႏထွော့လွေꩻ မန်းလိုꩻမျိုꩻအလံႏ၊ မန်းခမ်းအလံႏတဲင် သွတ်ꩻလွေꩻထမ်စွဉ်ႏ ကုန်းဘောင်ခွန်ဆက်နဝ်ꩻသွူ။ နေင်ႏ ၁၉၃၀-ဗာႏ၊ မတ်လာ၊ ဆရာစံ လုဲင်းသားအရေꩻတောႏပုံႏ အလံႏနဝ်ꩻ သွုံꩻလွေꩻကျက်သာႏအလံႏတဲင် ဂဠုန်ႏအဝ်ႏကိပ်ꩻနဂါꩻပုံႏသွူ။ မန်းအစွိုꩻအဗူႏ ပေါႏလွဉ်ထွူတဲင် ထင်ႏတွိုႏမန်းအစွိုꩻအဗူႏ တတိယညီႏလာႏခံႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏထွော့လွေꩻ ဝါးတောင်ꩻရုတ်တွမ်ႏ စန်ရုတ်ပါ အလံႏသွံရောင်ႏ။ နေင်ႏ ၁၉၆၃-ဗာႏ၊ ဖေဖေါ်ဝါရီလာ၊ မန်းခမ်းကိုလိုနီ ခွုမ်မာꩻဥပဒေႏ လွတ်တောႏကို အိင်္ဂလေချ် ခွန်သဘော်ꩻဗွိုန်ချက်အလꩻ သွုံꩻလွေꩻမန်းခမ်းအတွက် ခံႏတာႏဝွန်ႏခွန်မန်း ကအွဉ်ႏထွော့ဖေႏဒါႏအလံႏနဝ်ꩻ အရောင်ႏသွမ်ႏ၊ အလံႏအနာဖဲ့ စက်ဝွိုင်ꩻကိုနဝ်ꩻ ရောင်ႏစွုမ်ႏ၊ ဝါးတောင်ꩻရုတ်၊ အလံႏအစ အလံႏထွန်ႏထျꩻဖဲ့ꩻ အစဲင်ႏကီနဝ်ꩻ ဗျိတိသျယူနီယံအမုဲင်ပါ အလံႏနဝ်ꩻသွူ။ ဂျပန်ခေတ် ဘီအုဲင်အေအလံႏနဝ်ꩻ သွုံꩻလွေꩻစက်ဝွိုင်ꩻဗွာကို ဝါးတောင်ꩻပုံႏသဏ္ဌာန်ႏကပါဒါႏ တသီးတွမ်ႏ တနျာႏသွံရောင်ႏအလံႏ။ နေင်ႏ ၁၉၄၂-ဗာႏ၊ လီဒီအေ အလံႏနဝ်ꩻလဲ့ ဖျင်ပသာႏ သွုံꩻလွေꩻ ဘီအုဲင်အေအလံႏနဝ်ꩻတွိုင်ꩻတွိုင်ꩻ။ နေင်ႏ ၁၉၄၅-ဗာႏ၊ မတ်လာ(၂၇)တွိုက်ꩻထန်ႏလွိုဆန်ချာ ဂျပန်တာႏ ကသွုံꩻဒါႏ အလံႏပုံႏနဝ်ꩻ အရောင်ႏခံႏတနျာႏ၊ တထွန်ႏထျꩻဖဲ့ꩻ ဆာႏဗွာတတုဲင်ပုံႏပါအလံႏ။ လွိုဆန်ဂျပန်ထွူလဲ့ သွုံꩻလွေꩻယင်း ကအောင်ႏနွောင်ꩻအီဒါႏ ဂျပန်၊ ကနွို့အီတွိုက်ꩻပွယ်ꩻအလံႏနဝ်ꩻတွိုင်ꩻတွိုင်ꩻ။
ပင်ႏလယ်ႏ
thumb|right|A sea, as seen from a beach. thumb|Marginal seas as defined by the International Maritime Organization ပင်ႏလယ်ႏ (အဲင်းကလေတ်: Sea) ကရိုꩻနဝ်ꩻ ကတန်ကလုဲင်းထဲင်းဒါႏ ထီခြောင် ထီခိုႏမဲ့ငါကပေႏထဲင်းဒါႏ သမုဒ္ဒရာႏဖုံႏ ထီခိုႏထီမဲ့ငါလုဲင်းတန် ထီခိုႏထီနောင်တမျိုꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။
ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအုတ်ချွုတ်ခွင်ꩻလဒေႏသ
၅၊၊ ကိုးကန့်နမ်းပဲင်ႏအုတ်ချွုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ (ကုန်ကြမ်း၊လောက်ကိုင်) ဝေင်ꩻနယ်ႏ ၂ ဗာႏ
ပသီႏခေတ်
ပသီႏခေတ် (Iron Age) ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ လိုꩻအသုင်ꩻအဆောင်ႏတခြိုꩻတောမ်ႏ စူခွုမ်ကရိယာႏဖုံႏနဝ်ꩻ တယ်ႏကမာꩻထူႏအီစတောမ်ႏပသီႏ အခိန်ႏကာႏလနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻပသီႏခေတ်(ပသီႏစိုး)နဝ်ꩻသွူ။ သမဲင်ꩻအလꩻ ပသီႏခေတ်နဝ်ꩻ ခေတ်တန်သိုမ်ခေတ် (လုံးခေတ်၊ တောင်ꩻခေတ်၊ ပသီႏခေတ်) အကို ထွာဒျာႏ အဆုဲင်ꩻသွတ်ꩻခေတ်နဝ်ꩻသွူ။ ဟံႏပထဝီႏခင်ႏလမ်းအခေႏနေႏအလꩻ ပသီႏခေတ်ယို ကထွာစဒါႏ အခိန်ႏကာႏလနဝ်ꩻ တခမ်းတောမ်ႏတခမ်း ကွာႏအာဗိုန်ပီတဝ်းဝင်ꩻသွူ။ ပသီႏခေတ်ယို ကအီႏထိုꩻမားလို့ထိုꩻခိန်ႏ မွူးနီꩻနဝ်ꩻ အစဲင်းတဗာႏ အွောန်ႏနယ်ခါꩻ အဝ်ႏတဝ်းဒွိုန်းသွူ။
ဟုဲက်ဒရိုမီတာ
thumb|upright=0.6|ကခွုမ်မာꩻရူပဗေဒ (လက်တွေ့ရူပဗေဒ)အကို ကသုံꩻအီဒါႏ ဟုဲက်ဒရိုမီတာ
စနေႏနီꩻ ဟော်ꩻဓမ္မစကျာႏခန်ꩻ
မဟာႏသက္ကရာဇ် ၁၀၃-ဗာႏ၊ ဝါႏဆိုႏလာဗွေရဝ်ꩻနဝ်ꩻ နီဗွေႏဘုရာꩻ အဝ်ႏမဟာႏဗောဓိ ကျွလွဉ် ဗာႏရာႏဏာႏသီႏခမ်း၊ တဖူꩻလောင်းနဝ်ꩻ ဖေႏကခွဲးတွမ်ႏ ဥပကတက္ကတွဉ်ꩻတဲင် ကျွလွေꩻခင်ႏနေးဒျာႏနဝ်ꩻသွူ၊၊ ဝါႏဆိုႏလာဗွေဟာနဝ်ꩻ ဖျော်ငါလွေꩻခန်း ဗာႏရာႏဏာႏသီးခမ်း၊ ဣတိပတနမိဂဒါဝုန်ႏ တခြာတန်ကိုနဝ်ꩻတဲင် မော့ꩻခွဲးယင်းတွမ်ႏ ပဉ္စဝဂ္ဂီႏရဟန်ꩻငတ်ပါꩻနဝ်ꩻသွူ၊၊
ချင်ꩻခမ်းနယ်ႏ
ချင်ꩻခမ်းနယ်ႏ (အဲင်းကလေတ်: Chin State) (မန်း: ချင်းပြည်နယ်) ယို အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီကို ခမ်းခဝ်ဆꩻတွို့ꩻသွတ်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ချင်ꩻခမ်းနယ်ႏယို အလုဲင်းအဝ်ႏ ၃၆,၀၁၉ စတုရန်းကီလိုမီတာ(၁၃,၉၀၇ စတုရန်းမဲင်ႏ) နဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းနယ်ႏ ဆနဝ်ဖဲ့ꩻယို ထွာဒျာႏ ရခဲင်ႏခမ်းနယ်ႏ ဆꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဗဉ်းဂလားဒေတ်ခမ်းထီ၊ ဆကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ စစ်ကိုင်းတွိုင်ꩻဒေႏသတန် တွမ်ႏ မကွေးတွိုင်ꩻဒေႏသတန်၊ ဆꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အေင်ဒိယခမ်းထီ မဏိပူရခမ်းနယ်ႏတန် တွမ်ႏ ဆꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻအိန္ဒိယခမ်းထီ မီဇိုရမ်ခမ်းနယ်ႏဖုံႏ အဝ်ႏခူခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းနယ်ႏဝေင်ꩻတန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻဟားခါး နဝ်ꩻသွူ။ ချင်ꩻခမ်းနယ်ႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကောင်ရွေꩻကောင်ဆောင်ႏကဲဉ်းအာအာ တဖူꩻသွုပ်ဆွိုက်ရေꩻလဲ့ ယပ်ꩻခုဲင်ႏငါႏတဲင် မျန်မာခမ်းထီကိုနဝ်ꩻ လွိုင်ႏကွုန်ꩻသာႏယာႏရေꩻထင်ႏထိုမုꩻ ထွာအဖွိုႏသွတ်ꩻဒေႏသနဝ်ꩻသွူ။ ချင်ꩻခမ်းနယ်ႏကိုနဝ်ꩻ ချင်ꩻခွိုꩻနွယ်ႏဖုံႏ တောမ်ႏ မန်း၊ ရခဲင်ႏလိုꩻမျိုꩻ စတဲင် တောမ်ႏလိုꩻမျိုꩻအလင်ဖုံႏ အဝ်ႏအုံညီꩻသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။
ခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏ၊ ဝေင်ꩻ၊ ရပ်ကွက်၊ အွိုင်ႏ၊ ဒုံဖုံႏ
thumb|ချင်ꩻခမ်းနယ်ႏကို ခရဲင်ႏဖုံႏ {{Legend|#E31A1C|ဟားခါးခရဲင်ႏ}}
ရပ်ကွက်ဝေင်ꩻကိုဖုံႏ
ချင်ꩻခမ်းနယ်ႏကို ဝေင်ꩻနယ်ႏ(၉)ဖြုံႏ၊ ဝေင်ꩻ (၁၈)ဝေင်ꩻ၊ ရပ်ကွက် (၆၆)ရပ်ကွက်၊ အွိုင်ႏ (၄၆၄) အွိုင်ႏ တောမ်ႏ ဒုံခြွောန်း (၁၃၄၇)ဒုံ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။
ပိုလ်ႏချုတ်အောင်သန်း
အမိဉ်ꩻဖုံႏ
ပိုလ်ႏချုတ်အောင်သန်း ဇာတာႏကို ကပါဒါႏမိဉ်ꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖန်ခါꩻဒျာႏ "မောင်ထိန်လင်း" နဝ်ꩻသွူ။ ဖေႏကလွောက်ꩻတောမ်ႏ အဝေးတန် အောင်းတန်းတဲင် မွိုးဖါသီးနဝ်ꩻ ပြောင်ꩻဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻလုဲင်ႏ "အောင်သန်း" နဝ်ꩻသွူ။ ထွိုင်ႏနွို့လွေꩻ တို့ဗမာအစည်းအရုံး ကိုနဝ်ꩻ ထွာလုဲင်ႏ "သခင်အောင်ဆန်း" သွူ။ သခင်အောင်သန်း မိဉ်ꩻခယ်ႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ "ထန်လုရှို(တန်လုရှောင်)"(Tan Lu Shaung)တဲင် မိဉ်ꩻဂျပန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ "အိုမိုဒါမွန်းစိ"(Omoda Monji (面田紋次) သွူ။ ထွိုင်ႏတွိုႏ ထုဲင်ꩻခမ်း ဝေင်ꩻဗန်ကောက်ကို ကအဝ်ႏဒါႏ ရဲဘော်သုံးကျိတ်စွိုꩻ ခံႏထူႏပိုလ်ႏအမိဉ်ꩻတဲင် ထွာလွေꩻလုဲင်ႏ "ပိုလ်ႏတေဇ" နဝ်ꩻသွူ။ ထွိုင်ႏခွုမ်မာꩻဖေႏ ခမ်းထီတောမ်ႏလိုꩻမျိုꩻတာႏ ခမ်းထီရေꩻထာꩻမာꩻကျာꩻနဝ်ꩻ မိဉ်ꩻထင်ႏသျာꩻလွဉ် "ပိုလ်ႏချုတ်အောင်သန်း" နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ တောႏလန်ႏရေꩻကာႏလကို ကထူႏသုင်ꩻဒါႏ မိဉ်ꩻပလို့ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ "ဦးနောင်ချို၊ မျိုးအောင်" ဖုံႏဒျာႏတဲင် အီႏသွုပ်ဆွိုက် တောမ်ႏထောက်လှမ်းရေꩻ ပိုလ်ႏနေဝင်းနဝ်ꩻ ထူႏသုင်ꩻမိဉ်ꩻပလို့ꩻ "ကိုစက်ဖေ" ဒျာႏသွူ။ ထွူတကာႏတဝ်း အရိုင်း၊ ငမိုး စတဲင် သွꩻပေႏဖုံႏ ကဟဲ့ꩻဖန်ဒါႏ မိဉ်ꩻလွင်ꩻမိဉ်ꩻလင်ဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။
သီမား
ပိုလ်ႏချုတ်အောင်သန်းနဝ်ꩻ တွိုႏခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၄၇ ဗာႏ လာဇူလုဲင်(၁၉)နီꩻ ဝေင်ꩻရန်ႏတကုင်ႏ အကိုရေꩻဝွန်ႏတန်ဖုံႏရွုမ်ꩻကို အဝ်ႏထေင်းထံႏ ခမ်းထီတာႏ အရေꩻတန်ထာꩻမာꩻကျာꩻ ခံႏဗာႏဝင်ꩻကျမ်ႏတကုဲင်ခꩻသီထိုꩻတဲင် တောမ်ႏအွဉ်ငါခေါင်းဆောင်တန်သီး(အာႏဇာႏနီႏပုဂ္ဂိုလ်ႏ၉)ဖြာꩻ ထဲ့သွုမ်ꩻသီမားကုဲင်ထိုꩻဗာႏနဝ်ꩻသွူ။
ထောင်လွူꩻဝွေႏဖန်ႏစံꩻ
ထောင်လွူꩻဝွေႏဖန်ႏစံꩻ မန်းလိတ်မွူး
နဝ်ꩻတွော့ꩻ မန်းလိတ်လဲ့ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏမုꩻ တအဲန်ထဝ်း၊ အဝ်ႏဒျာႏတွိုင်ꩻတွိုင်ꩻ နုဲင်းယိုခါနဝ်ꩻသွူ၊ ယိုနဝ်ꩻ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏမန်းလိတ်တဲင် အထွာအကုဲင်အကျောင်ꩻ တမျိုꩻတဗာႏယို နီပအိုဝ်ႏ ယံသေရိုမ်းတွော့ꩻ တဲမ်းသော့ꩻအွဉ်ရီးရီးဗာႏ နုဲင်းယိုသွူ။ နဝ်ꩻထွူတွော့ꩻ ကဖေႏသေꩻခါꩻဒါႏ ရွမ်ဖြုဲင်ꩻမဉ်ꩻယိုအတွိုင်ꩻ ယိုနဝ်ꩻ အီႏထောင်လွူꩻဝွေႏဖန်ႏစံꩻ မန်းလိတ်မွူးနုဲင်းငါယိုဖုံႏအတွိုင်ꩻသွူ။
မန်းသရ(၂)မျိုꩻ
ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏမန်းသရတဲင် "မြန်မာစာဦးစီးဌာန"ကတဲမ်းဒါႏ နဲင်ႏငံႏတောႏအတန်ꩻကျောင်ꩻကို တဲႏပဉ္စမတန်ꩻမာꩻငါ ကအဝ်ႏသွဉ်လွေꩻဒါႏ မြန်မာသဒ္ဒါ အတွဲ(၁)၊ အခန်း(၁)၊ ပဉ္စမတန်ꩻ လိတ်မဲ့ငါ(၂)ကိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻနုဲင်းလယိုအတွိုင်ꩻသွူ။ မန်းသရနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻ(၂)မျိုꩻနုဲင်းယိုသွူ။ မန်းသရ အမဉ်ꩻကအဝ်ႏဗာႏ ၂-မျိုꩻနုဲင်းယိုအကျောင်ꩻအခရာႏနဝ်ꩻ သံးတတဲမ်းပါတဝ်းတဲင် သေထွꩻတဝ်းသွူ၊ ကတတဲမ်းပါတဝ်း သရ ၂-မျိုꩻအကျောင်ꩻအခရာႏနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ ထွာလဲန်းမန်းလိုꩻမျိုꩻ ချို့ꩻလွင်ꩻချက်သွူ။ မန်းသရ ၂-မျိုꩻယို ကထွိုင်ႏပေါင်ꩻခြွဉ်းလွဝင်ꩻနဝ်ꩻ အ-အာ၊ ဣ-ဤ၊ ဥ-ဦ၊ ဧ၊ အဲ၊ ဩ၊ ဪ၊ အို၊ အံ၊ အား အဝ်ႏ(၁၃)ဖြုံႏနုဲင်းယိုသွူ။ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏမန်းသရ (၁၃)ဖြုံႏယို မီႏစဲစ်ဆေꩻ၊ မီႏဝွေႏဖန်ႏဗာႏနဝ်ꩻ အ-အာ၊ ဣ-ဤ၊ ဥ-ဦ၊ ဧ၊ ဩ-ယို(၈)ဖြုံႏနဝ်ꩻ ပါဠိသရ(၈)ဖြုံႏတွိုင်ꩻတွိုင်ꩻ၊ အလွိုးလဲ့ တပြောင်ꩻတဝ်း၊ အငဝ်းလဲ့ တပြောင်ꩻတဝ်းတဲင် ဝွေႏဖန်ႏခရာႏ တအဲန်ထဝ်းသွူ။
ပီအံႏပိုယာႏ နေးတဝ်းအရသာႏ
"ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- သီကသွုံꩻဒဲဉ်ဟန်ႏ သီကအံႏ အာႏဟာႏရဖုံႏနဝ်ꩻ ရသတဏှာႏ ဖြေꩻကိလေႏသာႏ ဖေႏကထွာမွုန်းနဝ်ꩻ နေးတွမ်ႏဉာဏ်ႏပညာႏ ဆင်းချင်ႏသွုံꩻဒါႏဒါႏဟုဲင်း။ အွိုးစခါ ပါꩻတမာဝါꩻ- - လွေꩻတဖူꩻညာꩻ ကန္တာရ (ကန္တာရ မဂ္ဂံ)၊ - တဖူꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ 'နိရုဒကံ - ထီအဲဉ်ထောဝ်း'၊ - တဖူꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ 'အပ္ပဘိက္ခံ- အံႏခရာႏခြောတန်'၊ - အန္တမသော ကန္ဒမူလာဒိမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ- - မဉ်ႏဒေါ့ꩻဗာႏလို့လို့နဝ်ꩻ သေင်ႏရွီး သေင်ႏလာႏငါတဲ့ အဲဉ်ထောဝ်း'၊ - ယောဇနသတိက ကန္တာရံ- ညာꩻယူႏဇနာႏတရျာꩻ (တယူႏဇနာႏ ၁၂-မဲင်ႏ၊ မဲင်ႏပေါင်ꩻ-၁၂၀) ထင်ႏတွိုႏ ယူႏဇနာႏငတ်ꩻဆီ၊ မဲင်ႏပေါင်ꩻသူဆီနဝ်ꩻ ဝွေꩻသီးစရိပ်လို့လဲဉ်း၊ သေင်ႏမွူးအဲဉ်ထဝ်း၊ ထီအဲဉ်ထဝ်း၊ ထာꩻလျားခြာ၊ လွေꩻတဆင်ႏဆင်ႏလွုမ်ꩻ အုံပဆားဗာႏ၊ အံႏခရာႏအဲဉ်ထဝ်းဒွုမ်၊ အွန်းအန်းဖြွို့ဖြ၊ ရွိုးဒုက္ခမွေးမုဲင်းလဲဉ်းသွူ၊ ဒါႏယာႏဒါႏယီႏဒွုမ်။ "ပါꩻမူႏဖြားနဝ်ꩻ မာꩻဗာႏနုဲင်းမုဲင်ꩻယို- အံႏခရာႏအဲဉ်ထဝ်းဒွုမ်ဟ ရွိုးဖြွို့ဖြမွေးလဲဉ်း၊ အနယ်ꩻအဝ်ႏကုဲင် တနယ်ꩻလွုမ်ꩻ" "အနယ်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻအီ" အမာရီသွူနုဲင်းနဝ်ꩻတဲ့ အဝါꩻခါးလားကဒေါ့ꩻဒေါ့ꩻ၊ ထွားအပိုပေႏ၊ အဝ်ႏဗေင်ႏအွီႏထာꩻ၊ အမွိုးအဝ်ႏယွော့ခါꩻ၊ လွေꩻထာꩻစဒါႏ ကော့ကော့ကက၊ အခိုပေႏ၊ တဖုတ်ဖဲ့ꩻယောင်ꩻသမ်းရေꩻ၊ ဖါတဖြာꩻမေတ္တာႏ အီႏဒေါ့ꩻထန်ႏဗာႏ ငေါဝ်းတထန်ႏတဝ်း" "ယူႏယော့ငါႏထမုဲင်ꩻ မောင်ႏဖါ၊ မဒေါ့ꩻဒွုမ် ငေါဝ်းတငွါငွါအီ" "ယို - မောင်ႏမွိုး၊ နာꩻဟို့ꩻခိုးနေဒဲဉ်ဟောင်း" "ဟို့ꩻခိုးမွေးစွဉ်ႏထာꩻ၊ နုဲင်းစွဉ်ႏသꩻအီႏထဲ့" "ခွေတဲ့နုဲင်းနောဝ်ꩻနေနေ၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ-" "ကွပ်နောဝ်ꩻမꩻ ထမုဲင်ꩻ" "ယိုဖူးမူႏ - ယူႏယွယွနော- ခွေအီႏဒေါ့ꩻယို သꩻလျားစွော့ꩻမွုန်းခွေနော၊ နီအံႏခရာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏကုဲင်ပိုခိုယာႏယိုလွုမ်ꩻ" "မာꩻသီထိုꩻစွဉ်ႏ မောင်ႏယိုနဝ်ꩻ-နဲ့၊ တောဝ်း-တောဝ်း၊ မာꩻသီတောဝ်း" အဖါတဲ့ မဉ်မာꩻသီတဝ်း၊ အမွိုးတဲ့ မဉ်မာꩻသီတဝ်း၊ မဉ်ႏတခံႏအံႏတဝ်း ပိုယာႏနဝ်ꩻ အီႏသီလို့ဗာႏသွံဖြာꩻ၊ မာဝါꩻ ဖေႏကလဲဉ်းလꩻတဖူꩻယိုနဝ်ꩻ မဉ်အံႏတဝ်းတဲ့ အံႏဗာႏစွဉ်ႏပိုယာႏ၊ ခံႏစာꩻအရသာႏ အံႏမွေးတဝ်း၊ သီတဲ့ 'ယံကမာꩻနွောင်ꩻ သာႏသနာႏအတွက် ဖေႏကလꩻမဂ်ဖိုလ်ႏအတာႏ သွုံꩻအံႏဗာႏ'အွဉ်ႏသꩻဗာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻ သွုံꩻအံႏသွော့နော"ဗုဒ္ဓေါဗွေႏမျတ် ပညတ်သေꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ နိဒါနဝဂ္ဂသံယုတ်ပါဠိ၊ ပုတ္တမံသူပမသုတ်)
ကုသိုလ်ႏသွစ်ꩻမျိုꩻလိုႏကျိုꩻ
"အဘိသန္ဒသုတ် (ကုသိုလ်ႏ ၈-မျိုꩻ အောဝ်ႏလိုႏကျိုꩻ)" ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ကုသိုလ်ႏယိုသွစ်ꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ ဘဝယိုတဲ့နဝ်ꩻ၊ ဘဝငါတဲ့နဝ်ꩻ မာꩻချမ်ꩻသာႏလိုꩻ၊ သွစ်ꩻမျိုꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ- ၁။ ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂတော ဟောတိ- 'ကိုꩻကွယ်ႏယွုမ်းမတ်-ဆယ်ꩻကပ်ဘုရာꩻ'၊ ကုသိုလ်ႏ(ပထမတလွမ်)ယို ပေါႏရွမ်၊ ပေါႏကျိုꩻစာꩻ၊ ပေါႏမာꩻနဝ်ꩻ-သꩻရေꩻသꩻချမ်ꩻသာႏ၊ လꩻချမ်ꩻသာႏ၊ မဉ်ႏသီသူꩻ-တွိုႏကီလူꩻခမ်း။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၂။ ဓမ္မံ သရဏံ ဂတော ဟောတိ- 'ကိုꩻကွယ်ႏယွုမ်းမတ်-ဆယ်ꩻကပ်တရာꩻ'၊ ကုသိုလ်ႏ(ဒုတိယတလွမ်)ယို မဉ်ႏရွမ်၊ မဉ်ႏကျိုꩻစာꩻ၊ မဉ်ႏမာꩻနဝ်ꩻ-သꩻရေꩻသꩻချမ်ꩻသာႏ၊ လꩻချမ်ꩻသာႏ၊ မဉ်ႏသီသူꩻ-တွိုႏကီလူꩻခမ်း။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၃။ သံဃံ သရဏံ ဂတော ဟောတိ- 'ကိုꩻကွယ်ႏယွုမ်းမတ်-ဆယ်ꩻကပ်သံႏဃာႏ'၊ ကုသိုလ်ႏ(တတိယတလွမ်)ယို ပေါႏမဉ်ႏရွမ်၊ ပေါႏမဉ်ႏကျိုꩻစာꩻ၊ ပေါႏမဉ်ႏမာꩻနဝ်ꩻ-သꩻရေꩻသꩻချမ်ꩻသာႏ၊ လꩻချမ်ꩻသာႏ၊ မဉ်ႏသီသူꩻ-တွိုႏကီလူꩻခမ်း။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၄။ ပါဏာတိပါတတော ပဋိဝိရတော ဟောတိ- 'လဲ့ꩻညာꩻထိုꩻပက်-မာꩻသီတဝ်း ဝင်ꩻသက်'၊ ကုသိုလ်ႏ(စတုတ္ထတလွမ်)ယို ပေါႏရွမ်၊ ပေါႏကျိုꩻစာꩻ၊ ပေါႏမာꩻနဝ်ꩻ-သꩻရေꩻသꩻချမ်ꩻသာႏ၊ လꩻချမ်ꩻသာႏ၊ မဉ်ႏသီသူꩻ-တွိုႏကီလူꩻခမ်း။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၅။ အဒိန္နာဒါနာ ပဋိဝိရတော ဟောတိ- 'ထိုꩻလဲ့ꩻညာꩻခြူႏ-ထူႏတခွန်ꩻတဝ်း ဝင်ꩻတခြိုꩻ'၊ ကုသိုလ်ႏ(ပဉ္စမတလွမ်)ယို မဉ်ႏရွမ်၊ မဉ်ႏကျိုꩻစာꩻ၊ မဉ်ႏမာꩻနဝ်ꩻ-သꩻရေꩻသꩻချမ်ꩻသာႏ၊ လꩻချမ်ꩻသာႏ၊ မဉ်ႏသီသူꩻ-တွိုႏကီလူꩻခမ်း။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၆။ ကာမေသု မိစ္ဆာစာရာ ပဋိဝိရတော ဟောတိ- 'သျောင်ႏထိုꩻညာꩻဒျာႏ-ပဲ့စ်မာႏတဝ်း ဝင်ꩻပိုမာ'၊ ကုသိုလ်ႏ(ဆဋ္ဌမတလွမ်)ယို ပေါႏမဉ်ႏရွမ်၊ ပေါႏမဉ်ႏကျိုꩻစာꩻ၊ ပေါႏမဉ်ႏမာꩻနဝ်ꩻ-သꩻရေꩻသꩻချမ်ꩻသာႏ၊ လꩻချမ်ꩻသာႏ၊ မဉ်ႏသီသူꩻ-တွိုႏကီလူꩻခမ်း။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၇။ မုသာဝါဒါ ပဋိဝိရတော ဟောတိ- 'ဒေါ့ꩻတဝ်းလာꩻလာꩻ-ငေါဝ်းမုသာꩻ'၊ ကုသိုလ်ႏ(သတ္တမတလွမ်)ယို ပေါႏရွမ်၊ ပေါႏကျိုꩻစာꩻ၊ ပေါႏမာꩻနဝ်ꩻ-သꩻရေꩻသꩻချမ်ꩻသာႏ၊ လꩻချမ်ꩻသာႏ၊ မဉ်ႏသီသူꩻ-တွိုႏကီလူꩻခမ်း။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၈။ သုရာမေရယ မဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနာ ပဋိဝိရတော ဟောတိ- 'စွူးန်စွို့ꩻကျင်ꩻဟောဝ်-အွꩻတောဝ်းဒေါဝ်'၊ ကုသိုလ်ႏ(အဋ္ဌမတလွမ်)ယို မဉ်ႏရွမ်၊ မဉ်ႏကျိုꩻစာꩻ၊ မဉ်ႏမာꩻနဝ်ꩻ-သꩻရေꩻသꩻချမ်ꩻသာႏ၊ လꩻချမ်ꩻသာႏ၊ မဉ်ႏသီသူꩻ-တွိုႏကီလူꩻခမ်းနောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ အဋ္ဌကနိပါတ်၊ ဒါနဝဂ်၊ အဘိသန္ဒသုတ်)
ကူဋဝါဏိဇဇာတ်
၁။ ထာꩻတဟောဝ်တဝ်းယို သꩻကိုမဉ်ႏစွယ်ꩻခြꩻလꩻနဝ်ꩻ အီႏပယ်ႏထိုꩻနဝ်ꩻ ယပ်ꩻတန်၊ ပါလွေꩻဒါႏ ဘဝအသွုပ်သွုပ်-
ကကျော်ႏကာႏလွဉ် ခွိုꩻမျိုꩻကွဲꩻဖုံႏ
thumb| အမေႏရိကန်ႏခမ်း ဖလော်ရီဒါခမ်းနယ်ႏအကို မန်းမျန်ႏမာႏခမ်း မျိုꩻရင်ꩻ ရူးစပါးအုံး(ဟမ်းပေါင်းဗွိုန်ရူးတလင်ꩻ)တဗာႏ လော်ထာꩻသားအဆာႏအတာႏ အောဝ်ႏတွိုက်ꩻ အမေႏရိကန်ႏ အယ်လီဂေတာ မိင်ꩻကျောင်ꩻပုံႏ။ ။ [[စပါးအုံးမြွေ|မြန်မာ့စပါးအုံးမြွေယို အမေႏရိကန်ႏခမ်းအကို အယ်လီဂေတာမိင်ꩻကျောင်ꩻတောမ်ႏ ကအောဝ်ႏထွူရီး စွိုးမျိုꩻဖုံႏအတာႏ ထွာလွဉ်ငမ်းခရာႏတဲင် ကကျော်ႏတကာႏစွစ်ꩻလီလွဉ် စွိုးမျိုꩻတသားတန်သွူ။]]
သက်အောဝ်ႏသတ္တဝါႏသီး ကအုံလွဉ် နေင်ႏပေါင်ꩻညဆွာꩻ ကအောဝ်ႏထွူလဲဉ်း ဂေဟစနစ်ဖုံႏအလောင်း ကျော်ႏတကာႏနွို့လွဉ်ယိုနောဝ်ꩻ သဘာဝဒျာႏတဲင် ထွာဒျာႏအစေဉ်ႏရိုꩻစွဉ်ႏလဲ့၊ ကွပ် လိုꩻသီး ပယောဂတဲင် တွိုႏလွဉ်ယိုꩻယိုꩻသာႏသာႏကျော်ႏတကာႏလွဉ်နှုန်ꩻ ၊ အဆေ့ꩻအအာ တောမ်ႏ ပထဝီႏအလꩻ တွိုႏညာꩻယော့မှုဖုံႏ စတဲင်အချက်ဖုံႏအလꩻ ကျော်ႏတကာႏနွို့လွဉ်နှုန်ꩻ မာꩻထိုလွဉ်အီငါႏ(အလွန်မြင့်မားလာစေ) နောဝ်ꩻသွူ။ အွိုးနေင်ႏရေင်ပေါင်ꩻကအာ ကညလဲဉ်းအခိန်ႏကာႏဒွေါႏ လိုꩻသီး အစောဝ်းသွတ်ꩻ ကထိုꩻပြောင်ꩻအုံအောဝ်ႏမှု ကမာꩻခိန်ႏကာႏဒွေါႏနောဝ်ꩻ သားစွော်မာꩻနေးမွေးတောဝ်း (မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း) ရေႏရွယ်ႏချက်အောဝ်ႏတဲင် ဒေႏသခံႏစွိုးတမွေးတောဝ်း သက်အောဝ်ႏသတ္တဝါႏဖုံႏ လိုꩻသီးကအီတောပါ ကမာꩻမာꩻစွစ်ꩻလော်လယ်ထာꩻယို မာꩻသေꩻခါꩻလဲဉ်းတဲင် ၊ တွိုႏထောင်ထွားလယ်ႏထိုမ်ႏခေတ်ကာႏလနောဝ်ꩻ တခမ်းတောမ်ႏတခမ်း ဖြေꩻစာကူꩻကားမှုတွော့ꩻ အာႏကွဲလꩻလꩻတဲင် ကျော်ႏကာႏလွဉ်ခွိုꩻမျိုꩻဖုံႏ ကွဲအာအာလွဉ်နောဝ်ꩻသွူ။
ဗွောင်နယ်သꩻရာႏ
နိတန်ꩻ
ထွိုင်ႏဟော်ꩻထွားဗာႏ ဗွေႏဆရာႏတောႏ ဗွေႏဗွန်ကောဝိဒ၊ ဇဝနာရာမလိတ်သွဉ်တွိုက်၊ ဝေင်ꩻသီႏသဲင်ႏ လိတ်တုတ်ꩻဖြေ့ꩻစောင်ႏ ၁၃၇၅-ဗာႏ၊ ဒဲဉ်ရုတ်ꩻဆန်ꩻ(၂)နီꩻ (၁၁-၅-၂၀၁၃) "ဖေႏကျံႏဉာဏ်ႏ ဒင်ႏပျꩻထေ့ ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻပညာႏသျင်ႏ"နဝ်ꩻ သꩻရေꩻဟွုန်ဟဝ်ငါႏတဲင် သာႏဓုစွဉ်ႏအလဲင်ႏလဲင်ႏအခြွိုက်ခြွိုက်တွော့ꩻ နီသွဉ်းသီးပအိုဝ်ႏဟံႏပြင်ႏသားအနေႏ ဟံႏပြင်ႏသားစွိုꩻသီး ထာꩻခံႏထူႏချက်ယို ကောင်ရွေꩻဟံႏပြင်ႏပအိုဝ်ႏသီးဖုံႏ အဝ်ႏလိုႏအွဉ်ႏသေလဲဉ်း ယူႏနုဲင်းနဝ်ꩻမꩻ ဒင်ႏပျꩻနယ်ဗာႏနုဲင်းလယိုအတွိုင်ꩻသွူ။
ပအိုဝ်ႏဒီပလိုမာသွဉ်တန်ꩻကျောင်ꩻ
"ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအုပ်ချွုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ အွဉ်ငါအစွိုꩻ ဗွောင်လွေꩻဖေႏ ထွာနွောင်ꩻဆရာႏ ဒီပလိုမာအထူꩻသွဉ်တန်ꩻ (ပအိုဝ်ႏပညာႏရေꩻကေားလေက်ကျောင်ꩻ-PEC)"
ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသကို ခမ်းရင်ꩻသားကျောင်ꩻဆရာႏ ဖေႏကပေါႏထန်ႏလွဉ်နောဝ်ꩻ နေင်း ၁၃၇၇-ဗာႏ၊ လာဒဲဉ်စေင်လောင်း (၁၁)နီꩻ၊ မွူးနီꩻ-ဗုဒ္ဓဟူꩻ၊ နေင်ႏ ၂၀၁၆-ဗာႏ၊ လာဆန်နဝါရီ(၆)နီꩻ ဗွောင်လွေꩻဖေႏ ထွာနွောင်ꩻဆရာႏ ဒီပလိုမာအထူꩻသွဉ်တန်ꩻ ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ၊ ကန်ႏတန်ရပ်ကွက်၊ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအဖဲ့ꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ လွိုင်ႏကွိုန်ꩻသာႏယာႏရေꩻ (ဒဲဉ်သီႏဗွေ)ကွင်ꩻကိုနောဝ်ꩻသွူ။
တငါရောႏဂါႏ
တငါနဝ်ꩻ လိုꩻသီးအတာႏ အရေꩻတန်ငါႏ အခြွိုင်းကိရိယာႏတမျိုꩻလဲ့ လိုꩻသီးယို ပေါႏတငါတဆာတဝ်းဒွိုန်း၊ တငါတအော့ꩻတဝ်းဒွိုန်းနဝ်ꩻ သေအွဉ်ႏရေꩻတဝ်းတငါ၊ သေပျုပျင်ႏသုတ်သင်ႏတဝ်းတငါသွူ။ တငါမဉ်ႏဆာသွူမꩻ လောႏထုမ်ႏတသီႏ၊ တငါမဉ်ႏအော့ꩻသွူမꩻ ကွဲလꩻဆုဲင်ꩻနောင်ႏတနဝ်ꩻ ကဲဉ်းအာအာသွူ။ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ တငါဖေႏကဆာယွဲးပုဲင်ႏ၊ တငါဖေႏကခွေါင်နဝ်ꩻ ခါးလားကဆာ ခါးလားကအော့ꩻယို အဝ်ႏလိုႏပျုပျင်ႏသုတ်သင်ႏငါႏသွူ။ တငါဖေႏကဆာယွဲပုဲင်ႏ၊ တငါဖေႏကခွေါင်နဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏအံႏအာငါႏတဝ်း ငပိ၊ ထေသင်-စတဲင် အနွုမ်ꩻတရီမျိုꩻ၊ အဝ်ႏလိုႏအံႏအာငါႏတဝ်း တောင်းလျက်ꩻထန်ꩻ၊ တောင်းလျက်ꩻဖျဉ်စတဲင် အနွိုးမျိုꩻ၊ အဝ်ႏလိုႏအွဉ်ႏချုပ်ငါႏတဝ်းဟို့ꩻသွူ။ မီႏအံႏထွူ အာဟာႏရတမျိုꩻမျိုꩻလဲ့ အဝ်ႏလိုႏပွစ်ကြောင်းကြောင်းချာတငါသွူ။ မွူးရဝ်ꩻခိုႏ ဗေင်ႏထွိုင်ႏမီႏပွစ်တငါနဝ်ꩻ ဖြားထွူမဲ့ငါမꩻပွစ်နဝ်ꩻ တငါခွေါင်ပုံႏသွူ။ မီႏပွစ်အွဉ်တငါနဝ်ꩻ "အေးရှိရာ အပူလာ"ကရိုꩻဒါႏ မန်းငဝ်းအတွိုင်ꩻ အတအွိုလုမ်ꩻ၊ တအွိုလျားဖုံႏနဝ်ꩻ လွဉ်စုတငါထျꩻပြွူကိုတဲင် တငါဆာ၊ တငါရျူ၊ တငါအော့ꩻယိုꩻဒါႏသွူ။ နဝ်ꩻလွုမ်ꩻတကာႏတဝ်း တငါဖေႏကဆာယွဲပုဲင်ႏ၊ တငါဖေႏကခွေါင်နဝ်ꩻ ပွစ်တသီႏတငါပွစ်၊ ဝင်ꩻကအဝ်ႏစာနဝ်ꩻစားလွုမ်ꩻမꩻ တမွေးတဝ်း၊ နီလမ်းကို နီရပ်ကို ကအဝ်ႏဒါႏ တသီႏတငါခွေါင်ဖုံႏယိုလဲ့ ထူႏသွုံꩻနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။
ကောကထွီႏမုဆိုꩻ
၅။ ရဟန္တာႏနဝ်ꩻ ကူꩻလꩻနိဗ္ဗာန်ႏ၊ ထန်ႏတငါဝွဋ်ဒုက္ခ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ သေထွꩻ လꩻအီသတိꩻအာတန်သွူ။
မန်းခမ်းပညာႏရေꩻ
"မန်းခမ်းပညာႏရေꩻ အပြောင်ꩻအလုဲင်ႏ" (၁) အတန်ꩻကျောင်ꩻ(အိန်ကျောင်း)ပညာႏရေꩻကိစ္စနောဝ်ꩻ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏမုꩻ အောဝ်ႏခွုမ်စံႏဆောင်ႏရွက်လွေꩻလဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။ (၂) လိတ်ဖြေႏပွယ်ꩻယို ဟဲ့ꩻပြောင်ꩻလုဲင်ႏတေား စဲစ်ဆေꩻရိတ်ခေႏဗက်ꩻထွော့မုꩻသွူ။ (၃) ပညာႏရေꩻ နယ်ꩻဗျူဟာနောဝ်ꩻ ကရီးခါဗျူဟာတွမ်ႏ ယိုခါ မဟာဗျူဟာ အောဝ်ႏသွုံꩻလို့လို့နီမျိုꩻသွူ။ (၄) ကေစီတွမ်ႏ ပထမတန်ꩻ ယိုနီတန်ꩻနောဝ်ꩻ လိတ်ဖြေႏပွယ်ꩻ အွဉ်ႏတောဝ်းဒွုမ်သွူ။ ဖြေႏဗာႏတောဝ်းလဲ့ သီပီအာစွုမ်ႏနီꩻ မတ်တန်ꩻနောဝ်ꩻ ဒင်ႏသွင်ꩻဗာႏဒျာႏသွူ။ (၅) ကေစီတွမ်ႏ ပထမတန်ꩻ ယိုနီတန်ꩻနောဝ်ꩻ အရန်းအစဲဉ်ႏ အေဘီ အွဉ်ႏတောဝ်းသွူ။ (၆) ပညာႏရေꩻနောဝ်ꩻ စွုမ်ႏနေင်ႏပြောင်ꩻလုဲင်ႏဖေႏ ကေစီ၊ ၂၀၁၇-၂၀၁၈ ဗာႏနေင်ႏနောဝ်ꩻ ကေစီတွမ်ႏပထမတန်ꩻ သွဉ်ဖေႏလိတ်အုတ် (ထဲက်ဘုတ်) ပြောင်ꩻတသာဖေႏလဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။ လိတ်အုပ်လီꩻနောဝ်ꩻ သွုံꩻတောဝ်းဒွုမ်၊ သွုံꩻလွေꩻလဲဉ်း လိတ်အုတ်တသာသွူ။ (၇) နေင်ႏငါ (၂၀၁၈-၂၀၁၉)နောဝ်ꩻ ဒုတိယတန်ꩻ (ကရိတ်တူး)ယို လိတ်အုပ်လီꩻနောဝ်ꩻ သွုံꩻတောဝ်းဒွုမ်၊ အီႏသွုံꩻလွေꩻဒျာႏ ကအွဉ်ႏထွော့တသာ လိတ်အုတ်(ထဲက်ဘုတ်)သွူ။ (၈) စွုမ်ႏနေင်ႏနေင်ႏ အီႏပြောင်ꩻလွေꩻဖေႏ လိတ်အုတ်တသာတဲင် သွဉ်ထူႏသွဉ်ဖေႏဒျာႏ တွမ်ႏလိတ်အုတ်တသာနောဝ်ꩻသွူ။ (၉) စနစ်လီꩻနောဝ်ꩻ လစ်ꩻတန်ꩻမာꩻလယို အွဉ်ႏထွော့ခါꩻ အခေႏခံႏပညာႏရေꩻ မူလရန်းနောဝ်ꩻသွူ။ ယိုမာꩻငါနောဝ်ꩻ တယ်ႏကေစီတန်ꩻ ဗꩻငတ်ꩻတန်ꩻ (ပဉ္စမ)နောဝ်ꩻ ချꩻမတ်အွဉ်ႏထွော့ဒျာႏ အခေႏခံႏပညာႏရေꩻ မူလရန်းသွူ။ (၁၀) ဆဋ္ဌမ(သူတန်ꩻ)မာꩻကီနောဝ်ꩻ ထွာလုဲင်ႏ အထာႏဝရန်း ပညာႏရေꩻသွူ။
စင်ꩻတန်ဓမ္မသာမိ
ထေရုပ္ပတ္တိအအဲဉ်ႏ
ဝွေꩻဗွေႏယိုနဝ်ꩻ ဇာႏတိ သထွုံႏခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏသထွုံႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏသိမ်ႏတွူး (သိမ်ဆိပ်)၊ ဝေင်ꩻကျိုက်ကော်ထျꩻ ဒုံထီပုံꩻ၊ လွူးသက္ကရာဇ် ကောဇာနေင်ႏ ၁၂၇၆-ဗာႏ၊ လာဝါႏခေါင်ႏဆန်ꩻ (၄)နီꩻ၊ မွူးနီꩻ-စနေႏ၊ မွူးဟာခိုႏ (၉)နားရီႏခိန်ႏ၊ ဖြားစန်းလ+မွိုးသုဲင်ꩻဖွန်ႏ (သဲမုံ)သီး ပိုဝင်ꩻလစ်ꩻအကို ဝွေꩻဗွေႏယို ထွာအပေႏသွတ်ꩻ၊ အမဉ်ꩻလမ်းနဝ်ꩻ ခွန်ထွန်းလဲင်ႏ၊ (အဖါဖြားနဝ်ꩻ လိုꩻဇာႏတိခမ်းကောင် တောင်ႏကီꩻခရဲင်ႏကို)နဝ်ꩻသွူ။
လိုႏလွူးမွိုးတာႏ-ထွက်သဲင်ꩻဗာႏ
ထွာသျင်ႏ လꩻနီဝါႏ တွိုႏလွေꩻ ၁၂၉၁-ဗာႏ၊ (အသက် ၁၅နေင်ႏ)ကိုနဝ်ꩻ ဝွေꩻဗွေႏဝေးမူႏ (နင်ႏမယ်စိန်၊ နင်ႏနု၊ နင်ႏငွေရှိန်) ဝင်ꩻသွံလုမ်း တွိုႏထိုꩻလို့အနိစ္စတဲင် အမွိုးနဝ်ꩻ ကောလွူးအဲဉ်ထဝ်းတွော့ꩻ ဝွေꩻဗွေႏထွက်သဲင်ꩻလမ်း၊ သဲင်ꩻလွူးအမွိုးနဝ်ꩻသွူ။
မျန်မာခမ်းထီကို ဘာႏသာႏငဝ်းငွါဖုံႏ
မန်းဘာႏသာႏငဝ်းငွါ
ထွားထဲင်းမန်းဘာႏသာႏငဝ်းငွါခရာႏ
ဒြပ်ခြွဉ်း
‍‍‍‍‍‍‍
သျင်ꩻနယ်အလုဲင်း
ကဖောႏနယ်ခါꩻဒါႏ အခရာႏကီယိုနဝ်ꩻ ချို့ꩻယွင်ꩻချက်အဝ်ႏထိုꩻဆေ့ꩻဆေ့ꩻသွူ။ နမ်းပွိုင်ခြုံး (ပုံဆောင်ခဲ) ဒြပ်ခြွဉ်းယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ non-stoichiometric ဒြပ်ခြွဉ်းဖုံႏသွူ။ နမ်းပွိုင်ခြုံးအကိုကအဝ်ႏခံဒါႏ အဲတ်တမ်အဆေ့ꩻအအာအလွောက်ꩻ အကွာႏတဝင်ꩻအဝ်ႏနေနေသွူ။ ဒြပ်ခြွဉ်းယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ မိဉ်ႏထွားဓာတုသင်္ကေတနဝ်ꩻ အဗွိုန်ပီဒျာႏကီလဲ့ အသံးဖွဲ့ꩻဗူႏခါꩻနေးဒျာႏတွမ်ႏ အလေꩻခိဉ်ႏကွာႏ အိုင်သိုတုပ်ဖုံႏတဲင်တွော့ꩻ အလေꩻခိဉ်ႏကွာႏစွဉ်ႏရိုꩻရိုꩻသာꩻသာꩻသွူ။ ကွပ်ပွိုးနုဲင်းနဝ်ꩻမ့ꩻတဲင် ဒြပ်ခြွဉ်းဖုံႏအီႏထွာဗာႏတယာႏချင်ႏနဝ်ꩻ တထွာနွောင်ꩻတဝ်းစွဉ်ႏရိုꩻကီလဲ့ ဝင်ꩻမိဉ်ႏစမ်ꩻထွားခိန်ႏနဝ်ꩻ ဖေႏနေးကယိုꩻအီတဲင် မော်လီစျူးကားကအဝ်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏတယာႏချင်ႏအကျောင်ꩻ ယူႏမတ်ခါꩻဒျာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
လာအိုခမ်းထီ
လာအိုခမ်းထီ မွေးတဝ်းလဲ့ "လဝ်" ခမ်းထီ (လာအို: ລາວ, Lāo) (အဲင်းကလေတ်: Laos) နဝ်ꩻ တရာꩻဝင်ႏအမိဉ်ꩻအနေႏ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ခါꩻဒါႏ လာအို(လဝ်) ခမ်းသားဒီမိုကရဲစ်တစ် ခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ သိုသယ်လစ်ခမ်းထီတဖြုံႏတဲင် အာသျ အခဝ်ကွဉ်ႏနဝ်ကို ထွာဒျာႏ ပင်ႏလယ်ႏထီတဖူꩻတအဝ်ႏတဝ်းဒါႏ ဟံႏကောင်ခမ်းတခမ်းဒျာႏသွူ။ အဉ်ဒိုခယ်ႏကြွန်ရွေꩻ အခဝ်ထာႏဝ်ကို ကအဝ်ႏဒင်ႏဒါႏ လာအိုခမ်းထီယို ဖဲ့ꩻတွို့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ မျန်မာ၊ ခယ်ႏ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻတောမ်ႏဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ ထုဲင်ꩻ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဗီယက်နမ်၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ကမ်ဗောဒီးယား ခမ်းထီဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီဝေင်ꩻတန်တောမ်ႏ အတန်သွတ်ꩻဝေင်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻဗီယန်ထျန်း နဝ်ꩻသွူ။ ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏ အအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၉၁,၄၂၉ မဲင်ႏ၊ ၂၀၁၉ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအရမ်ꩻအလꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၇,၁၂၃,၂၀၅ (၇ သန်း) ဖြာꩻတဲင် ခမ်းကိုလိုꩻဖြာꩻ (၉၀%)နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ လောလာအိုခွိုꩻ လိုꩻမျိုꩻဖုံႏဒျာႏသွူ။ လာအိုခမ်းထီကို ကိုꩻကွဲႏဘာႏသာႏအနေႏ ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏ(၉၈ %)၊ ခရိယာန်ႏဘာႏသာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏ(၁.၅ %)နဝ်ꩻသွူ။
ထင်းပရီႏပရာႏမွိုန်းဝင်ꩻ
၁။ အဲ့ꩻမဲ့ထွား၊ ဒွူႏနား နာႏသွူမဉ်ႏတဲ့ အမာႏပါနေဒွိုန်းက ဆေ့ꩻဆေ့ꩻ။
၂။ အဲ့ꩻမဲ့ꩻ-မထွား၊ ဒွူႏနား-မနာႏ၊ ထင်းပရီႏပရာႏဝင်ꩻနဝ်ꩻ အမာႏယိန်းပါအာ။
"လွိုးမေတ္တာႏ"
ကိရိယာႏ
သမဲင်ꩻ
ခွိုင်ႏကားလိုꩻသီး ကထွင်ႏလဲဉ်း ကိရိယာႏဖုံႏအကို အရေꩻပါငါႏ၊ ထာꩻမာꩻထွူအီငါႏ ကိရိယာႏတန်ꩻဆာႏတမျိုꩻနောဝ်ꩻ လေတ်ခုံႏ (Lathe:တွင်ခုံ) နောဝ်ꩻသွူ။ လေတ်ခုံႏ(တွင်ခုံ) ကရိုꩻနောဝ်ꩻ သေင်ႏ မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း သတ္တု တမျိုꩻမျိုꩻယို မိဉ်ႏမဲဉ်မာꩻထို့ မာꩻတပွတ်ꩻတယောဝ်း၊ မာꩻချော်ꩻတယောဝ်း၊ ခြွစ်ꩻထိုꩻအီတာႏတယောဝ်း၊ ထူႏသွူ(တခြိုꩻ) သေင်ႏ မိဉ်ႏမွေႏတောဝ်း သတ္တုနောဝ်ꩻတဲင် အွဉ်ႏရေိပ်ꩻ အွဉ်ႏနျပ်ꩻထွူတွော့ꩻ ဖေႏကတဝေ့ꩻ မာꩻတပန်ႏနွောင်ꩻအီ ကိရိယာႏ တမျိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ အွဉ်ႏနျပ်ꩻထွူတခြိုꩻနောဝ်ꩻတွော့ꩻ ပေါ့ꩻအတဝေ့ꩻလွဉ်သွူနောဝ်ꩻ ခြွစ်ꩻလွေꩻ ပွစ်လွေꩻ ဖေႏကထွာ ပြောင်ႏပွုံႏ၊ အတဒွီႏပွုံႏ၊ လယ်ꩻ (ကတော့)ပွုံႏဖုံႏအတာႏ ခြွစ်ꩻပွစ် မာꩻပွစ်လွေꩻလꩻအီနွောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။
စက်အမျိုꩻမျိုꩻ အရန်းထိုစားပေါႏတသာလွဉ်တဲင် ကိရိယာႏတန်ဆာႏဖုံႏလဲ့ ပေါ်ႏလွဉ်တသာအမျိုꩻမျိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကပေါ်ႏလွဉ်တသာဖုံႏနောဝ်ꩻ ကိရိယာႏကသွဲအီထာꩻရုတ်(ပုံဆွဲကိရိယာ)တောမ်ႏ ကတဲက်အီတာႏကိရိယာႏဖုံႏ(တိုင်းတာရန်ကိရိယာများ)တဲင် သကရူဂေ့၊ သလဲက်ကယ်လစ်ပါ၊ မဲက်ခရိုမီတာ နုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ တဲက်စဲစ်ဆေꩻအီတာႏ ကိရိယာႏတသာ ကပေါ်ႏလွဉ်ခတ်ယိုခါစားဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
ပအိုဝ်ႏတောႏလန်ႏရေꩻ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏသမဲင်ꩻ
သဲလ်
သဲလ်ယို သက်ကအောဝ်ႏဒါႏရုပ်သီးအကို အပေႏသွတ်ꩻ မူလအကွို့ꩻအခေါဝ် (အဖွန်ႏအတျꩻ)နောဝ်ꩻသွူ။ အမွူး(အပင်)မျိုꩻ တောမ်ႏ သက်အောဝ်ႏမျိုꩻ (လိုꩻ+ တိရိစ္ဆာန်ႏ)ဖုံႏယို သဲလ်ဖုံႏအောဝ်ႏလွနောဝ်ꩻသွူ။ နုဲင်း အမီးဗား ကရိုꩻဒါႏ တိရစ္ဆာန်ႏ တောမ်ႏ ဗဲစ်တီးရီးယားဖုံႏ ကရိုꩻဒါႏအမွူးဖုံႏနောဝ်ꩻတဲ သဲလ် အောဝ်ႏတဗာႏလွုမ်ꩻသွူ။ အမွူးမျိုꩻအလင် တောမ်ႏ သက်ကအောဝ်ႏသားအလင်ဖုံႏနောဝ်ꩻတဲ သဲလ်အောဝ်ႏအာခြွဉ်းဗူႏ Multicellular ဖုံႏဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻတဖြာꩻနမ်းခန်ႏထာႏကိုယို သဲလ် အောဝ်ႏ အသန်ႏပေါင်ꩻအာတန်သွူ။ သဲလ်ကအောဝ်ႏအာဒျာႏ တိရိစ္ဆာန်ႏ တောမ်ႏ အမွူးမျိုꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ သဲလ်ဖုံႏယို ဖေႏကထွာ တေတ်သျှူး(အယာႏလီး, အသားမျှင်) အတာႏ အောဝ်ႏပေါင်ꩻစွိုင်ခြွဉ်းဗူးနေးနောဝ်ꩻသွူ။
Eukaryotic cells
Organelles:
(9) mitochondria
လိက်ပအိုဝ်ႏသဒ္ဒါႏ
နီကအွန်ႏဗိုန်ဒါႏ ပါဠိနဝ်ꩻ ပါဠိကလာꩻဒျာႏ၊ ပွိုးမျ်ꩻနဲးတဲင် နီပအိုႏငွ်းကို (ထင်္သေင်ႏ)ထင်ႏသေင်ႏ၊ (ထမ္ခေါန်း)ထမ်ႏခေါန်း၊ (အမ္ဒဲန်)အမ်ႏဒဲန်၊ (ခမ္ထိန်ႏ)ခမ်ႏထိန်ႏ၊ (ပတ္ဗောလိုင်း)ပတ်ဗောလိုင်း- ပအိုႏငွ်းယို တွမ်ႏကလာꩻငွ်းဗိုလ္လို့ဝင်ꩻ၊ နဝ်ꩻမꩻ ညောင်ႏရွီႏအွန်ႏဗိုန်ပါဠိရိုꩻကီတဲ့ ပါဠိဘုရာꩻကဟော်ꩻနွ်ꩻတဲ့ အွန်ႏဗိုန်ဒျာႏ၊ ဘုရာꩻဟော်ꩻမွေးတွ်း ကလာꩻငွ်းနွ်ꩻတဲ့ အွန်ႏဗိုန်ဒျာႏ။ ပွိုးအွန်ႏဗိုန်ပါဠိကလာꩻနွ်ꩻမꩻတဲင် လိက်ပအိုႏကို လိက်ဆင်းတန်ဖိုင်ႏပါဗာႏ၊ ပါဠိတဆင်းတွ်းတဲ့ ပွိုးကလာꩻအွ်ႏဆင်းဒျာႏနွ်ꩻမꩻ ပအိုႏတဲ့ အွ်ႏဆင်းဒျာႏနွ်ꩻသွူ။ တသုင်္တဝ်းလိက္ဆင်းတဲ့ တလꩻတွ်းဒျာႏရင်ꩻ၊ ပွိုးမဲလ္လꩻထာꩻဒွေါင်ႏ၊ အခင်္လမ္လို့ဆေ့ꩻနွ်ꩻမꩻ ဆင်္ဗာႏ၊ "အုန်-အိုန်-အောန်"ကို (အောန်)နွ်ꩻတဲ့ မာꩻဒျာႏအွန်၊ အယ်နွ်ꩻတဲ့ မာꩻအျ်၊ အဝ်နွ်ꩻတဲ့ မာꩻအွ်၊ "အိန်-အေန်-အဲန်"ကို "အေန်"နွ်ꩻတဲ့ မာꩻဒျာႏအီန်နျ်ႏနွ်ꩻသွူ။
မျန်မာခမ်းထီကိုခရဲင်ႏဖုံႏ
၂၀၁၆ နေင်ႏ လာဖေဖော်ဝါရီ စရင်ꩻအလꩻ မျန်မာခမ်းထီ ကိုယို ခရဲင်ႏအဝ်ႏ (၇၆) ခရဲင်ႏနဝ်ꩻသွူ ။
ပဂိုꩻတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အခဝ်တွို့ꩻ
thumb|ပဂိုꩻတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အခဝ်တွို့ꩻ ပဂိုꩻတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
ရန်ႏတကွုန်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
thumb|ရန်ႏတကွုန်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အကိုခရဲင်ႏဖုံႏ ရန်ႏတကွုန်ႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
ခြုံꩻခြောင်
ခြုံꩻခြောင် (အဲင်းကလေတ်: Salween river) (မန်း: သံလွင်မြစ်) ယို မျန်မာခမ်းထီ အဆွာꩻသွတ်ꩻခြောင်တန်ဖုံႏအကို အဝ်ႏပါသော့ꩻ ခြောင်တဖြုံႏဒျာႏသွူ။ နဝ်ꩻထွူတကာႏတောဝ်း ကမ္ဘာႏလောင်ႏ ထွာဒျာႏ သာႏယာႏသွတ်ꩻ တွမ်ႏ ထီခြောင် ထီထွတ်ꩻအကျမ်ꩻသွတ်ꩻ ခြောင်ဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏပင်ႏလယ်ႏထီခိုႏဆကီꩻ ထိုလွေꩻ မီတာ ၄၀၀၀ လွိုတဲင် အဝ်ႏဒျာႏ ဟိမဝန္တာႏကောင်တန်အလောင်း တိဘက်ဒေႏသသူꩻ ထွတ်ꩻရွယ်ႏလင်ꩻဒျာႏသွူ။ ခြောင်ယိုနဝ်ꩻ ထွတ်ꩻကာႏလင်ꩻ ခယ်ႏခမ်းထီ၊ ယူနင်ခမ်းနယ်ႏ ကောင်ရွေꩻကအာဒါႏ ဒေႏသကိုတယောဝ်း၊ မျန်မာခမ်းထီကို ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ၊ စောက်ꩻတနျာႏခမ်းနယ်ႏ၊ စောက်ခမ်းနယ်ႏ တွမ်ႏ မဲင်ꩻခမ်းနယ်ႏ ဖုံႏ၊ ပါတွမ်ႏ ထုဲင်ႏခမ်းကို ခမ်းကူဟံႏနယ်ႏ ကီလိုမီတာ ၁၂၀ လွို တဆေ့ꩻပေႏဖုံႏလဲ့ပါပါ၊ အဝ်ႏကာႏထွတ်ꩻရွယ်ႏ လင်ꩻဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏခယ်ႏခမ်း ထွတ်ꩻလင်ꩻထွူ မျန်မာခမ်းထီ၊ မဲင်ꩻခမ်းနယ်ႏ ဝေင်ꩻတန်မောႏလမျင်ႏထျꩻ မုတ္တမပင်ႏလယ်ႏအဲဉ်ႏ ထျꩻတဲင် ထွတ်ꩻနွို့သွော့ꩻဒျာႏ ဗဉ်းဂလားပင်ႏလယ်ႏ(အန်ဒမန်ပင်ႏလယ်ႏ) ကိုသွူ။ အဆွာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻအဝ်ႏ မဲင်ႏ ၁၇၄၉ (ကီလိုမီတာ ၂၈၁၅ ) တဲ့ အဝ်ႏမျန်မာခမ်းထီကို အဆွာꩻနဝ်ꩻ မဲင်ႏ ၆၅၀ လွုမ်ꩻသွူ။
လိတ္တဇာတ်
၆။ အမုꩻတဗာႏ ပျဿတနာႏတမျိုꩻယို ရီစဲစ်ဆေꩻ ထျꩻထျꩻနာနာဗာႏ၊ စူꩻလောဘ စူꩻဒေါသ စူꩻမာနတဲင် ဆွုံꩻဖျတ် (အွဉ်ႏထွော့)တငါတငီလꩻတဝ်း၊ နေးတွမ်ႏဉာဏ်ႏ ဝွေႏဖန်ႏခူခူမꩻ လꩻအမဲဉ်ႏတရာꩻ-
တရာꩻဂုဏ်ႏတောႏ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ
ပအိုဝ်ႏခမ်း
လိတ်ထွားဟော်ꩻဖတ် ပရိတ်သတ် ဗွေႏ၊ ခွန်၊ နင်ꩻ ဖြားဆားပေႏတန်သီႏဖုံႏဩ၊ ခြိုင်ႏသန်ꩻချံꩻသာႏ ယံအဝ်ႏလဒျာႏသွော့ဝင်ꩻ ပငါပရာꩻနဝ်ꩻ ရီးအွဉ်ဆုꩻတောင်ꩻမင်္ဂလာႏပသာဗာႏ မေတ္တာႏသွူဩ။ လိတ်တဲမ်းသားခွေသွဉ်း မဲဉ်ဖွင်ꩻခြုဲင်းနယ်ငါႏ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻထွာစဲဉ်ႏအကို ဟော်နန်ꩻလောင်းကီ ခွန်ရာႏဇာႏ၊ ထိန်ꩻထာႏခမ်းထီ အကဲႏတန်သား၊ အုပ်ချွုတ်ရေꩻသား ကအွဉ်ငါစတဲင် အစေန်ႏဆက်အထွာအကုဲင်ဖုံႏယို မဲဉ်စေနယ်လွေꩻဖေႏ တခူႏတခဝ်တွမ်ႏ “ပအိုဝ်ႏခမ်း’’ ကရိုꩻ ရွမ်ဖြုဲင်ꩻယိုတပုဒ်သွူဩ။
သမဲင်ꩻ၊ ငွေါဝ်းခြုဲင်းဖုံႏအကို သုဝဏဘူမိယို နီပအိုဝ်ႏ(တောင်သူ/ပျူ)ခမ်းထီ ခွန်သူရိယစန္တာႏ ဗꩻတွိုႏလင်ꩻ ခွန်မနုဟာႏစိုး ခမ်းထီအအဲဉ်ႏအလုဲင်း အကူအနားဖုံႏယို တွက်လွဉ်ꩻလဲင်ꩻမခိꩻဒါႏ တန်လုဲင်းမွေးငါႏသွူ။ ယေန်ႏကေႏမုꩻ၊ ဓလေ့ꩻထွုံꩻ၊ ယေန်ႏငဲးရေꩻစတဲင်ဖုံႏတဲ့ ထွန်ꩻကာꩻမွေးငါႏသွူ။ သုဝဏဘူမိခမ်းတန် ပွိုးတမုဲင်ꩻ မွော့ကုဲင်ပြင်ꩻထိုꩻဗာႏ အကျောင်ꩻခရာႏဖုံႏ၊ ပအိုဝ်ႏဘဝ တစက်ꩻတစင် ပြုဲင်လီထိုꩻဗာႏအကျောင်ꩻခရာႏယို ဟဝ်ထောင်ထွား စောႏတနာႏသွုံꩻသပ်ချာꩻငါႏနောဝ်ꩻသွူ။
ဗွေႏဗိုန်တိလောက
အုံကျောင်ꩻဗုဲင်သျင်ႏ ခံႏရဟန်ꩻ
၁၂၈၂-ဗာႏ၊ ဒဲဉ်သီႏလာဆန်ꩻ (၈)နီꩻ၊ မွူးနီꩻ-စနေႏ ဝွေꩻဗွေႏသက်ကထင်ႏလꩻ (၁၅)နေင်ႏတဲင် မွိုးဖါနီပါꩻယို ခံႏထူႏပစ္စေꩻလစ်ꩻပါꩻတွော့ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏသထုံႏ၊ ဒုံကျိုက္ကောႏ၊ ထီပုံꩻစုရပ်၊ ကျောင်ꩻထီပုံꩻ(ဟဲ့ꩻ) ကျောင်ꩻညောင်ႏဝွုန်ꩻ ဗွေႏဆရာႏတောႏ ဦးအာဒိစ္စ ထွာဖေႏဥပဇ္ဈာယ်ႏဆရာႏတဲင် အွဉ်ႏထင်ႏသာႏမဏေႏနဝ်ꩻသွူ။ ၁၂၉၇-ဗာႏ၊ ဝါႏဆိုႏလာဆန်ꩻ (၁၀)နီꩻ၊ မွူးနီꩻ-စနေႏ၊ မွူးရဝ်ꩻခိုႏ (၉)နားရီႏ (၂၇)မိနစ် အခိန်ႏနဝ်ꩻ ကျောင်ꩻရွာကြီးတိုက် ဗွေႏဗွန်ဦးဂန္ဓမာနဝ်ꩻ ခံႏထွာဖေႏဥပဇ္ဈာယ်ႏတဲင် မွိုးဖါနီပါꩻ ခံႏထူႏလွေꩻပါယင်း ပစ္စယာနုဂ္ဂဟတကာႏတွော့ꩻ ဒင်ႏဖေႏယင်းဝွေꩻဗွေႏသိက္ခာႏ ကျောင်ꩻထီပုံꩻ ခဏ္ဍသိမ်ႏကိုနဝ်ꩻသွူ။
ကောင်အေဝရဲစ်
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ကောင်ဖုံႏ
ကောဒဏ္ဍညမထေရ်ႏ
၁။ သွဉ်း-နဝ်ꩻ ငမ်းအဗွေႏ ဘဝယိုလွုမ်ꩻမွေးတောဝ်း၊ လꩻသွူနီသွံဘဝတဲ့ အဝ်ႏငမ်းနေကဒျာႏ-
၂။ အကုသိုလ်ႏတဲ့ အကုသိုလ်ႏ အကျိုꩻဖေႏခေါ်ခေါ်၊ ကုသိုလ်ႏတဲ့ ကုသိုလ်ႏအကျိုꩻ ဖေႏခေါ်ခေါ်ဒျာႏ-
လိတ်တဖြုံႏ
"လိတ်တဖြုံႏငေါဝ်းတငွါ ယံဖေႏကထွာဒျာႏ နီခွိုꩻတာႏ" နီလိုꩻမျိုꩻကအောဝ်ႏအုံဒါႏ ခင်ႏလမ်းအထွောင်းမုဲင်ꩻတရိုꩻတောဝ်း ကွပ်စွဉ်ႏလိုꩻသေလိုꩻဒါႏ လိုꩻပညာႏသား ခံႏအနစ်နာႏ အွဉ်ငါကွီဖေႏ၊ ခွုမ်မာꩻဖေႏတဖဲ့ꩻ၊ ခွိုꩻရက်သꩻ ကအောဝ်ႏငါႏ သွꩻဟောဝ်ထာꩻမာꩻဖက်ဖုံႏ စွဉ်ꩻသွီႏသက် ကျိုꩻစာꩻနက်တွော့ꩻ ခမ်းကောင်ခမ်းဒွမ် ကအောဝ်ႏဒါႏ နီလိုꩻမျိုꩻဖုံႏ အုံဗာႏဟောဝ်၊ မာꩻဗာႏဟောဝ်စီꩻပွာꩻရေꩻ၊ သွဉ်ဗာႏဟောဝ်ပညာႏ၊ လွေꩻသဲင်ꩻဗာႏဟောဝ်တဲင် ကထွိုက်တန်ႏတွမ်ႏနီလိုꩻမျိုꩻ အခွင်ꩻအရေꩻဖုံႏလဲ့ အင်းတူႏအင်းတန်ႏ ဝင်ꩻဖေႏလွဉ်၊ ဝင်ꩻဗွောင်ဖေႏ နဲင်ႏငံႏရေꩻတဖူꩻတွော့ꩻ မန်းခမ်းကို ထွာလွဉ်ဗာႏဝင်ꩻသေငါꩻ တင်ႏသျာꩻလွဉ် လိုꩻမျိုꩻတမျိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။
ဂျပန်ခမ်းထီ
ဂျပန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အဓိက ရောမ်ဗူႏ စီꩻပွာꩻရေꩻအာႏတဲင် ခမ်းကိုထေထန်ႏကွန်ႏခြွဉ်း(GDP) တန်ႏဖိုꩻအလꩻ ကမ္ဘာႏလောင်း ထွာစွဉ်ႏ ဒုတိယအတန်သွတ်ꩻ စီꩻပွာꩻရေꩻစနစ်တောမ်ႏ တတိယအတန်သွတ်ꩻ ဖြေꩻထူႏနွောင်ꩻအာႏ အဝ်ႏဒါႏ ခမ်းတခမ်းနဝ်ꩻသွူ။ ဂျပန်နဝ်ꩻ အဝ်ႏထွာလဲဉ်း ကုလသမဂ္ဂ၊ G8၊ G4၊ OECD တောမ်ႏ APEC အစွိုꩻကို အစွိုꩻနွို့ခမ်းတခမ်းတဲင် ရဲးလိုမ်းဗိဉ်ႏရေꩻ ထူႏသုင်ꩻရွဉ်စရိပ်လဲ့ ကမ္ဘာႏလောင်း ထွာစွဉ်ႏ စတုတ္ထအအာသွတ်ꩻ ခမ်းထီသွူ။ ထွူတကာႏတဝ်း ကမ္ဘာႏလောင်း ဒင်ႏပသာထန်ႏကွန်ႏကို ထွာစတုတ္ထအတန်သွတ်ꩻတောမ်ႏ ဒင်ႏသွင်ꩻနွို့ကွန်ႏကို ထွာဆဋ္ဌမအတန်သွတ်ꩻသားသွူ။ ဂျပန်ခမ်းနဝ်ꩻ လိုꩻအုံအဝ်ႏရေꩻ အဆင်ႏအရန်း ကထိုထွူလဲဉ်း ဖြိုတန်လွိုင်ႏကွုန်ꩻထွူလဲဉ်း ခမ်းတခမ်းဒျာႏသွူ။ လိုꩻအာပြူးဖြိုတာႏယီးနယ်ခမ်းထီဖုံႏ(HDI)စာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏအရန်း(၈)သွူ။ ကမ္ဘာႏလောင်း ထွာအွဉ်ငါ အနယ်ꩻပညာႏ၊ စက်တခြိုꩻတောမ်ႏ စက်ရုက်ဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻဖုံႏကိုသား နေနေသွူ။ ကုလသမဂ္ဂတောမ်ႏ ကမ္ဘာႏခြွိုင်ႏသန်ꩻရေꩻ အစွိုꩻသီး အရမ်ꩻချက်အလꩻ လိုꩻသက်တန်ꩻ အုံအဝ်ႏအတန်သွတ်ꩻ သက်အဆွာꩻသွတ်ꩻတောမ်ႏ လိုꩻပေႏဆားဖုံႏ သီကုဲင်ထိုꩻ အဆေ့ꩻသွတ်ꩻ ခမ်းတခမ်းဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။
ကောသမ္ဗိဝါသီတိဿထေရ်ႏ
၉၆။ ဂါႏထာႏပြန်ႏပအိုဝ်ႏခြေင်ခြေင်- နေးတွမ်ႏအနယ်ꩻဟဝ်သေတဲင် ကလွစ်ထန်ႏဒါႏ ကိလေႏသာႏကငိမ်ꩻငဲ့ဒါႏ လောကဓံႏသွစ်ꩻပါꩻ ခွေါင်းမာꩻတဲ့ယဝ်း ထွာရာꩻတဝ်း ကခံႏဒါႏ ရဟန္တာႏပုဂ္ဂိုလ်ႏနဝ်ꩻ အသꩻနဝ်ꩻ ငိမ်ꩻစွူဒျာႏသွူ၊ ငေါဝ်းတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထာꩻမာꩻတဲ့နဝ်ꩻ ငိမ်ꩻစွူဒျာႏရင်ꩻသွူ။
စွန်တန်ထာꩻအာႏကွိုꩻငတ်ꩻမျိုꩻ
"မဟာစောရသုတ် (စွန်တန်ထာꩻအာႏကွိုꩻ ငတ်ꩻမျိုꩻ)" ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- စွန်တန်နဝ်ꩻ ထာꩻအာႏကွိုꩻ အဝ်ႏငတ်ꩻမျိုꩻတဲင် စွန်ထာꩻအွိုးလမ်း၊ စွန်ထာꩻအွိုးဒုံ၊ စွန်ထာꩻတဖူꩻလောင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ၁။ လောကကိုယို စွန်တန်နဝ်ꩻ အာႏကွိုꩻ'ခင်ႏလမ်းယပ်ꩻခုဲင်ႏ'တဲင် စွန်ထာꩻ၊ ဝွေꩻအုံဒျာႏ လိုꩻလွေꩻကယပ်ꩻခုဲင်ႏ၊ ထီနောင်တန်ကို၊ ကောင်တန်လောင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ၂။ လောကကိုယို စွန်တန်နဝ်ꩻ အာႏကွိုꩻ'တခြာတန်၊ ထာꩻလုံꩻလုံꩻ'တွော့ꩻ စွန်ထာꩻ၊ ဝွေꩻအုံဒျာႏတခြာတန်ကို၊ ထာꩻလုံꩻလုံꩻကိုနောဝ်ꩻသွူ။ ၃။ လောကကိုယို စွန်တန်နဝ်ꩻ အာႏကွိုꩻ 'ခွန်တန်၊ အမတ်တန်'တဲင် စွန်ထာꩻ၊ ခွန်တဲ့နဝ်ꩻ အမတ်တန်တဲ့နဝ်ꩻ (ရော့ꩻဖူးဝေးဟောင်း၊ ငမ်းဝွေꩻဟောင်း) ဆွမ်ꩻတောဝ်းဝွေꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ၄။ လောကကိုယို စွန်တန်နဝ်ꩻ အာႏကွိုꩻ 'ရွဉ်ခံꩻ'တဲင် စွန်ထာꩻ၊ ဝင်ꩻမဉ်ႏဆွမ်ꩻလꩻစိန်ႏစွော့ꩻ ထိုꩻလာဘ်၊ မွဉ်ရွဉ်ဆဲင်ႏရာꩻ လိုꩻတန်ထျꩻ၊ ဝင်ꩻအွဉ်ႏစွꩻချာယင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ၅။ လောကကိုယို စွန်တန်နဝ်ꩻ အာႏကွိုꩻ'အုံတဖြာꩻလွုမ်ꩻ'တဲင်တွော့ꩻ စွန်ထာꩻ၊ ဝွေꩻနဝ်ꩻ အုံညီꩻတဝ်းဝင်ꩻ၊ အုံခေါ်တဖြာꩻဒျာႏ၊ စွန်ထာꩻအွိုးယို စွန်ထာꩻအွိုးနဝ်ꩻ ဖေႏဝင်ꩻကသေမွုန်းနောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- အဗွန်ပီနုဲင်း စွန်တန်နဝ်ꩻနေနေ၊ ရဟန်ꩻယွုတ်တဲ့ အာႏကွိုꩻထာꩻငတ်ꩻမျိုꩻ၊ ယားအနမ်း၊ ရဲးအနမ်း၊ မာꩻအာအကုသိုလ်ႏ၊ အပဲ့စ်အောဝ်ႏ၊ ပညာႏအောဝ်ႏသားဖုံႏ ကဲ့ꩻရဲ့ꩻသဲ့ꩻသွမ်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ၁။ သာႏသနာႏကိုယို ရဟန်ꩻယွုတ်နဝ်ꩻ မာꩻထာꩻတမွေးတဝ်း၊ ဒေါ့ꩻထာꩻတမဲဉ်ႏတဝ်း၊ ယူႏထာꩻတမွေးမဲဉ်ႏတဝ်း၊ ရဟန်ꩻယွုတ်ကအာႏကွိုꩻ 'ထာꩻတမွေးတဝ်း'နဝ်ꩻ တွမ်ႏစွန်တန် ကအာႏကွိုꩻခင်ႏလမ်းယပ်ꩻခုဲင်ႏနဝ်ꩻ ဗွန်ပီနောဝ်ꩻသွူ။ ၂။ ရဟန်ꩻယွုတ်နဝ်ꩻ အာႏကွိုꩻ'ထာꩻယူႏမာႏ-မိစ္ဆာႏဒိဋ္ဌိ'၊ ရဟန်ꩻယွုတ်ကအာႏကွိုꩻ 'မိစ္ဆာႏဒိဋ္ဌိ'နဝ်ꩻ တွမ်ႏစွန်တန်ကအာႏကွိုꩻ 'တခြာတန်၊ ထာꩻလုံꩻလုံꩻ'နဝ်ꩻ ပီဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ၃။ ရဟန်ꩻယွုတ်နဝ်ꩻ အာႏကွိုꩻ'ခွန်တန်၊ အမတ်တန်"ခွန်တန်၊ အမတ်တန် ကိုꩻကွယ်ႏဝွေꩻ၊ တွမ်ႏစွန်တန် ကအာႏကွိုꩻ ခွန်တန်၊ အမတ်တန်နဝ်ꩻ ဗွန်ဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ၄။ ရဟန်ꩻယွုတ်နောဝ်ꩻ (လိုꩻတသူႏသေတဝ်းထာꩻ)ခွန်ဖုံႏ၊ အမတ်တန်ဖုံႏ၊ လိုꩻခြွေဖုံႏ ကိုꩻကွယ်ႏတွော့ꩻ တခြိုꩻလာဘ်သပ္ပကာႏလွိုင်ႏအာ၊ ပေါႏပါꩻဒေါ့ꩻဝွေꩻအပဲ့စ်၊ ပေါႏပါꩻစွယ်ꩻတရာꩻဝွေꩻတဲ့ ဝွေꩻထိုꩻလာဘ်၊ မွဉ်ရွဉ်-ဆဲင်ႏရာꩻ အတန်သားထျꩻ၊ တွမ်ႏစွန်တန် ကထိုꩻလာဘ်၊ ကမွဉ်ရွဉ်နဝ်ꩻ ပီဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ၅ႏ ရဟန်ꩻယွုတ်နဝ်ꩻ အုံခေါ်ဒျာႏဝင်ꩻ၊ အကျောင်ꩻတဲ့မာꩻညာꩻ၊ မာꩻခေါ်ဒျာႏဝင်ꩻ၊ ငမ်းဝင်ꩻသေ ဝွေꩻထာꩻမာꩻ၊ ငမ်းဝင်ꩻသေ ဝွေꩻအပဲ့စ်၊ တွမ်ႏစွန်တန် ကအုံခေါ်ဝင်ꩻနဝ်ꩻ ဗွန်ပီဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ ပဉ္စကနိပါတ်၊ မဟာစောရသုတ်)
ဒုံသူမီႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ
ဒုံသူမီႏ (အိန်းကလေက်: Hsumi၊ မန်း : ဆွန်မီရွာ) ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ (အခဝ်နဝ်) ၊ မျင်ꩻမိုရ်ႏခမ်း ၊ ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ၊ အွိုင်ႏလွယ်အွန်ႏကို ဒုံတဒုံဒျာႏသွူ။ ဒုံကအဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်း ကိုဒ်နဝ်ꩻ ၂၀၀၉၄၅ ဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏ ထီခိုႏဆꩻကီ ၃၇၄၀ ပေ (၁၁၄၀ မီတာ) ကိုသွူ။ ဒုံသူမီႏအကို လမ်းငင်းအဝ်ႏ လမ်း၊ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ  ဖြာꩻသွူ။ အွိုင်ႏလွယ်အွန်ႏကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ ၆၀၁၈ ဖြာꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻဟိုပုံꩻ(နောင်တောင်ꩻပေါက်)၊ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ ဒုံလွယ်အွန်ႏ(ညောင်ႏဗွာ)၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ ဒုံကန်တွောင်း၊ ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ ဝေင်ꩻဟိုပုံꩻဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။
ဝေင်ꩻသကုဲင်း
ပညာႏရေꩻ
• သမဝါယမတက္ကသိုလ်ႏ(သကုဲင်း)
• သကုဲင်းတက္ကသိုလ်ႏ
• ခမ်းခြွဉ်းဗူႏ ခမ်းရင်ꩻသားလိုꩻယွဲးဖုံႏ စွန်ꩻထီထင် ဒီဂရီကေားလေက်(သကုဲင်း) ဖုံႏဒျာႏသွူ။
ထင်ႏသျာꩻမိဉ်ꩻတန်ခင်ႏလမ်းဖုံႏ
• ဟိန်ႏတန်မိဉ်းကွန်း
• ဖရာꩻငတ်ꩻရန်း
• ရွှေတောင်ဦးမော်ဘုရာꩻ
ဝေင်ꩻမျောင်
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:သကုဲင်းတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻဖုံႏ
ပအိုဝ်ႏခမ်းသားနဝ်ꩻ
ပွိုင်းလဲင်ႏခါ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻလွစ်ထန်ႏရေꩻအစွိုꩻ (ပအလဖ)အဝ်ႏခိန်ႏတဲ့ ပအိုဝ်ႏခမ်းသားလွောင်ႏဗူႏ၊ ဆုဲင်ꩻချာနဝ်ꩻ အပလဖအစွိုꩻ အဝ်ႏတဝ်းခိန်ႏတဲ့ ပအိုဝ်ႏခမ်းသားလွောင်ႏဗူႏ၊ ၁၉၉၀-မာꩻငါနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအစွိုꩻ (ပီအဲန်အို)အဝ်ႏတဝ်းခိန်ႏ၊ ပြည်ထောင်စုပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (ပအမဖ)အစွိုꩻအဝ်ႏခိန်ႏတဲ့ ပအိုဝ်ႏခမ်းသားနဝ်ꩻ လွောင်ႏဗူႏ၊ ၁၉၉၀-မာꩻလွဉ်ဆုဲင်ꩻချာနဝ်ꩻ ပြည်ထောင်စုပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် (ပအမဖ)အစွိုꩻ အဝ်ႏတဝ်းခိန်ႏ၊ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအစွိုꩻချုပ် (ပီအဲန်အို)အဝ်ႏခိန်ႏနဝ်ꩻလဲ့ ပအိုဝ်ႏခမ်းသားနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွောင်ႏဗူႏဒျာႏစွူစွူနဝ်ꩻသွူ။ ကွဲးတွော့ꩻ ယိုခါခိန်ႏ ကွပ်ဒျာႏနဲင်ႏငံႏရေꩻပါတီသား တစွိုꩻတွမ်ႏတစွိုꩻ တရိမ်ဝင်ꩻမဲး၊ တရိမ်ဝင်ꩻအာႏဏာႏ မာꩻပဲင်ႏခွင်ꩻတဲင် ဒေါ့ꩻသွီႏဒေါ့ꩻယောင်ႏတွော့ꩻ ပအိုဝ်ႏခမ်းသားသီး မဲ့ကွင်၊ နားယောင်ႏတဲင် တဖြာꩻတွမ်ႏတဖြာꩻ စွဲးကမ်းမု အာႏပေႏလွဉ်၊ တဒုံချင်ႏဒျာႏလဲ့ နီပါတီ သီပါတီ-စတဲင် ခွဲꩻချာꩻမုအဝ်ႏလွဉ်နဝ်ꩻသွူ၊ ကဖြွမ်းဗူႏထွူလဲဉ်းဒါႏ ပအိုဝ်ႏခမ်းသားအာႏယို ကွပ်ဒျာႏနဲင်ႏငံႏရေꩻပါတီသား ဖေႏကပြုဲင်လီထဲင်းဗာႏမွုန်းတဝ်းနဝ်ꩻ-
ပရိုတေင်း
ပေါင်ꩻစပ်ပရိုတေင်း
ဒီအဲန်အေခွိုꩻဗီသဖုံႏနဝ်ꩻ ပထမအရီးသွတ်ꩻ အမ်အာအန်အေ (messenger RNA, mRNA) အနေႏ RNA polymerase ကရိုꩻဒါႏ ပရိုတေင်းဖုံႏကူꩻပြောင်ꩻဖေႏဒျာႏသွူ။ အမ်အာအန်အေယို အွဉ်ႏတပျာႏနေးတွော့ꩻ ရိုင်ဗိုသုန်းဖုံႏနဝ်ꩻ ပေါင်ꩻစပ်ဖေႏ ပရိုတေင်းအနေႏသွူ။
တနိဉ်းတာယီတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
တနိဉ်းတာယီတွိုင်ꩻဒေႏသတန် (မန်း: တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး) (အဲင်းကလေတ်: Tanintharyi Region) ယို အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ ခမ်းဒွမ်ဖဲ့ꩻ ခမ်းခဝ်နဝ်သွတ်ꩻကို တွိုင်ꩻဒေႏသတန် တဗာႏဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻတန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻထာဝယ် သွူ။ မိဉ်ꩻတန်ဒါႏ ဝေင်ꩻအလင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻမေက် တွမ်ႏ ဝေင်ꩻကောတောင်း ဖုံႏဒျာႏသွူ။ တနိဉ်းတာယီတွိုင်ꩻဒေႏသတန်ကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ ၂၀၀၄ နေင်ႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ ၁,၄၀၈,၄၀၁ ဖြာꩻဒျာႏသွူ။
မန်းလိုꩻခွိုꩻ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:မျန်မာခမ်းထီလိုꩻခွိုꩻဖုံႏ