cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
တခေါ့ꩻရာႏလစ်ꩻမျိုꩻ
"အမ္ဗသုတ် (တခေါ့ꩻရာႏလစ်ꩻမျိုꩻ-လိုꩻလစ်ꩻစား)" နီဗွေႏဘုရာꩻဟော်ꩻဖေႏ ဗွေႏရဟန်ꩻသီးဖုံႏ တရာꩻနုဲင်းယို- "ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- တခေါ့ꩻရာႏဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလစ်ꩻမျိုꩻ၊ လစ်ꩻမျိုꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ- ၁။ အာမံ ပက္ကဝဏ္ဏိ - အမိုဒျာႏ၊ သေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမဉ် ၂။ ပက္ကံ အာမဝဏ္ဏိ - အမဉ်ဒျာႏ၊ သေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမို ၃။ အာမံ အာမဝဏ္ဏိ - အမိုဒျာႏ၊ သေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမို ၄။ ပက္ကံ ပက္ကဝဏ္ဏိ - အမဉ်ဒျာႏ၊ သေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမဉ် တခေါ့ꩻရာႏအဝ်ႏလစ်ꩻမျိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- လိုꩻတဲ့ ဗွန်ပီတခေါ့ꩻရာႏနဝ်ꩻနေနေ၊ လိုꩻအဝ်ႏလစ်ꩻမျိုꩻ၊ လစ်ꩻမျိုꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ ၁။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ကာငါတဲ့နဝ်ꩻ၊ ဆွတ်ꩻချာတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွားတောက်ꩻတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွာတဖဲ့တ်တဲ့နဝ်ꩻ၊ အွဉ်ႏတုပ်ꩻစူတဲ့နဝ်ꩻ၊ ယွိုင်ႏစူတဲ့နဝ်ꩻ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်တဲ့နောဝ်ꩻ၊ သတိꩻအဝ်ႏပါသေႏသေႏ၊ ယေန်ႏကေႏဟောဝ်ငါႏ၊ ကေႏညိုႏခရာႏဟောဝ်ငါႏ၊ ကွဲႏတွော့ꩻ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻနောဝ်ꩻ သေတဝ်း 'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'တဲ့ မွေးမဲဉ်ႏအတွိုင်ꩻ၊ သေတဝ်းတရာꩻ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'တွမ်ႏအမိုဒျာႏ၊ သေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမဉ်'နဝ်ꩻ ဗွန်ဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၂။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ကာငါတဲ့နဝ်ꩻ၊ ဆွတ်ꩻချာတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွားတောက်ꩻတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွာတဖဲ့တ်တဲ့နဝ်ꩻ၊ အွဉ်ႏတုပ်ꩻစူတဲ့နောဝ်ꩻ၊ ယွိုင်ႏစူတဲ့နဝ်ꩻ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်တဲ့နဝ်ꩻ၊ အွဉ်ႏတဝ်းသတိꩻ၊ ယေန်ႏကေႏတဝ်း၊ ကေႏညိုႏခရာႏအဲဉ်ထဝ်း၊ ကွဲႏတွော့ꩻ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ သေထီႏ 'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'တဲ့ မွေးမဲဉ်ႏအတွိုင်ꩻ၊ သေတဝ်းတရာꩻ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'တွမ်ႏအမဉ်ဒျာႏ သေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမို'နဝ်ꩻ ပီဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၃။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ကာငါ၊ ဆွတ်ꩻချာ၊ ထွားတောက်ꩻ၊ ထွာတဖဲ့တ်၊ အွဉ်ႏတို့ပ်ႏစူ၊ ယွိုင်ႏစူ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်ဖုံႏနဝ်ꩻ၊ အွဉ်ႏတဝ်းသတိꩻ၊ ယေန်ႏကေႏတဝ်း၊ ကေႏညိုႏခရာႏတဲ့ အဲဉ်ထောဝ်း၊ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'တဲ့ သေတဝ်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'တွမ်ႏအမိုဒျာႏသေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမို'နဝ်ꩻ ဗွန်ဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၄။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ကာငါ၊ ဆွတ်ꩻချာ၊ ထွားတောက်ꩻ၊ ထွာတဖဲ့တ်၊ အွဉ်ႏတို့ပ်ႏစူ၊ ယွိုင်ႏစူ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်ဖုံႏနဝ်ꩻ သတိꩻအဝ်ႏပါသေႏသေႏ၊ ယေန်ႏကေႏဟောဝ်ငါႏ၊ ကေႏညိုႏခရႏဟောဝ်ငါႏ၊ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻ သေတဝ်း 'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'တဲ့ သေထီႏ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'တွမ်ႏအမဉ်ဒျာႏ သေန်ႏတခေါ့ꩻရာႏမဉ်'နဝ်ꩻ ပီဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ စတုက္ကနိပါတ်၊ အမ္ဗသုတ်)
ကိံဖလဇာတ်
"ကိံဖလဇာတ်" ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် ကိံဖလဇာတ်ယိုတဲင် ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏ ထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ-
၁။ နေးတွမ်ႏဉာဏ်ႏ ဝွေႏဖန်ႏထွူခါ အံႏတငါတငီမွုန်းထာꩻမꩻ အန္တရာယ်ႏကင်ꩻလꩻအကျောင်ꩻ၊
၂။ ရိက္ခေႏချင်းဒါႏ ပညာႏအောဝ်ႏမꩻ ကထွာလိုꩻဆꩻချာ အကျိုꩻအာ အန္တရာယ်ႏကင်ꩻအကျောင်ꩻ၊
၃။ အမွူး အလာႏ အရာ အရသာႏဗွိုန်ကီတဲ့ အံႏတငါတငီ လꩻတောဝ်း၊ သီစောဝ်းထိုꩻဒါႏအကျောင်ꩻ၊
၄။ သေတဝ်း ရီဆရာႏမꩻ၊ နာႏဆရာႏငေါဝ်းမꩻ၊ ဆရာႏတဲ့ ယံမꩻ အန္တရာယ်ႏကင်ꩻအကျောင်ꩻ၊
၅။ ထွားအနမ်း၊ ထွားအသောင်အရင်ꩻ၊ ထွားအခေႏအနေႏထွူတွော့ꩻ နေးတွမ်ႏဉာဏ်ႏ ဝွေႏဖန်ႏဒေါ့ꩻမꩻ မဲဉ်ႏတနꩻအကျောင်ꩻ၊
"ပဉ္စာဝုဓဇာတ်" ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် ပဉ္စာဝုဓဇာတ်ယိုတဲင် ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ-
၁။ စူခွုမ်လက်နက်-ကရိုꩻနဝ်ꩻ ရဲအီဒျာႏ ရန်ႏသူႏ၊ ထူႏအီဒျာႏ ကာႏကွယ်ႏရေꩻ၊ အံႏနွောင်ꩻအီဝင်ꩻ မွေးတဝ်းအကျောင်ꩻ၊
၂။ ပေါႏပညာႏအဝ်ႏနဝ်ꩻ ငမ်းသဲင်တခြစ်ꩻတဝ်းပါꩻ၊ ထာꩻယူႏပစ်ꩻတဝ်းလာꩻလာꩻ အကျောင်ꩻ၊
၃။ နေးတွမ်ႏထာꩻရုဲင်းဟန် အစွန်ꩻသတ္တိꩻတဲင် သေယူႏထေထူႏဒါႏ သꩻဓာတ်ရေꩻရာႏ အနယ်ꩻတသာ ဗျူဟာဟဝ်နဝ်ꩻမꩻ နွောင်ꩻလꩻရန်ႏသူႏအကျောင်ꩻ၊
၄။ ဘီလူꩻတန်သွူမဉ်ႏတဲ့ ဆွုံꩻမꩻလꩻ၊ ခံႏထူႏက သီႏလငတ်ꩻပါꩻ နီနာꩻယိုနောဝ်ꩻ သီႏလငတ်ꩻပါꩻ တရာꩻဗွို့ꩻနမ်းမꩻ အရန်းထိုလဲဉ်း ဘီလူꩻအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။
ထေရဝါဒ
thumb|300px|သီရိလင်္ကာခွန် ဒေဝနန္ပိယ တိဿ တယ်ႏခါဒါႏ သုပန်ရမယ စေႏတီႏတောႏတန် (ဘီစီ ၂၄၇-၂၀၇ ) thumb|300px|တိဘက် ၊ မွန်ဂိုးလီးယား ၊ နီပေါ ၊ တွမ်ႏ အာသျ အကို ကကိုႏကွဲႏဒါႏ ဗုဒ္ဓဘာႏသာ (၃) စွိုး အဝ်ႏနယ် ဟံႏပွုံႏ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ (Theravada) ယိုနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ ဂွိုဏ်ꩻဖြယ်တဗာႏဒျာႏသွူ။ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ ယိုနဝ်ꩻ ကမ္ဘောဒီးယား၊ လာအို၊ မျန်မာခမ်းထီ၊ သီရိလင်္ကာႏ တွမ်ႏ ထုဲင်ꩻခမ်း ဖုံႏအကိုနဝ်ꩻ ထွာကိုꩻကွဲႏအအာသွတ်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဗန်းကလားဒေတ်ခမ်းထီ၊ ခယ်ႏခမ်း၊ နီပေါခမ်းတွမ်ႏ ဗီယက်နမ်ခမ်း ဖုံႏအကိုနဝ်ꩻ ကိုꩻကွဲႏဆေ့ငါႏနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ ကဏ္ဍ:ဘာႏသာႏရေꩻ
ကိုꩻကွယ်ႏအမျတ်သွတ်ꩻ
"စုန္ဒီသုတ် (ကိုꩻကွယ်ႏအမျတ်သွတ်ꩻ၊ လꩻအကျိုꩻအမျတ်သွတ်ꩻ)" အွိုးခꩻတလဲင်ႏ- ဗွေႏဘုရာꩻအဝ်ႏအုံ ရာႏဇဂျိုဟ်ႏခမ်း၊ ကျောင်ꩻဝေဠုဝွန်ႏကိုအတွင်ꩻ 'နင်ꩻစုန္ဒီ'နဝ်ꩻ တွမ်ႏအသွꩻမူႏဖုံႏ ထင်ႏထေ့နီဗွေႏဘုရာꩻ၊ လောဝ်းနီဗွေႏဘုရာꩻနုဲင်းယို- "ဩဗွေႏ- ခွေသွဉ်းဖူးခို 'စုန္ဒ'နဝ်ꩻရိုꩻ- လိုꩻမူႏတရိုꩻတဝ်း၊ လိုꩻခိုတရိုꩻတဝ်း 'ကိုꩻကွယ်ႏဆယ်ꩻကပ် ဘုရာꩻ တရာꩻ သံဃာႏ ရတနာႏသွံပါꩻ၊ မာꩻသီတဝ်းဝင်ꩻသက်၊ ထူႏတခွန်ꩻတဝ်းဝင်ꩻတခြိုꩻ၊ ပဲ့စ်မာႏတဝ်းဝင်ꩻပိုမာ၊ ဒေါ့ꩻလိန်ႏလဲဉ်တဝ်းထာꩻ၊ အွꩻတဝ်းဒေါဝ်'၊ ဝွေꩻနဝ်ꩻ မဉ်ႏသီနဝ်ꩻ တွိုႏဒျာႏ'သုဂတိဘွုံႏ-ဘွုံႏဟောဝ်'ဘွုံႏဒါႏလွုမ်ꩻ၊ 'ဒုဂ္ဂတိဘွုံႏ-ဘွုံႏကုဲင်'(အပါယ်ႏခမ်း)နဝ်ꩻ တွိုႏနွောင်ꩻတဝ်း ဝွေꩻရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻ ဗွေႏဩ။ ဩဗွေႏ- ခွေသွဉ်း မဉ်ရီစဲင်းစဲင်းနုဲင်းယို၊ လိုꩻကေႏညိုႏဘုရာꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻတဲင် တွိုႏဗာႏဘွုံႏဟောဝ်၊ တွိုႏတောဝ်းဘွုံႏကုဲင်၊ လိုꩻကေႏညိုႏတရာꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻတွော့ꩻ တွိုႏဒျာႏဘွုံႏဟောဝ် တွိုႏတဝ်းဘွုံႏကုဲင်၊ လိုꩻကေႏညိုႏသံဃာႏနုဲင်းမုဲင်ꩻတဲင် တွိုႏဒျာႏဘွုံႏဟောဝ်၊ တွိုႏတဝ်းဘွုံႏကုဲင်၊ လိုꩻဆောက်တဲႏနေးထူႏသီႏလနုဲင်းမုဲင်ꩻတွော့ꩻ တွိုႏဒျာႏဘွုံႏဟောဝ်၊ တွိုႏတဝ်းဘွုံႏကုဲင်ဟောင်းဗွေႏ" နင်ꩻစုန္ဒီလောဝ်းရီ နီဗွေႏဘုရာꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ နီဗွေႏဘုရာꩻရိုꩻ- "နင်ꩻစုန္ဒီဟွေး- သတ္တဝါႏအခင်ႏအဲဉ်ထဝ်းမျိုꩻ၊ သတ္တဝါႏအခင်ႏနီပင်မျိုꩻ၊ သတ္တဝါႏအခင်ႏလစ်ꩻပင်မျိုꩻ၊ သတ္တဝါႏထီႏအနမ်း၊ သတ္တဝါႏတထီႏတဝ်းအနမ်း-စတဲင် သꩻသားကားကအဝ်ႏ(တဖြာꩻတောႏ)ကိုနောဝ်ꩻ ဗွေႏဘုရꩻနဝ်ꩻ ထွာအမျတ်သွတ်ꩻ၊ ပေါႏကေႏညိုႏ အမျတ်သွတ်ꩻတဲ့ လꩻအကျိုꩻအမျတ်သွတ်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကံႏ၊ သꩻ၊ ဥတု၊ အာဟာႏရ-နေးတွမ်ႏ အကျောင်ꩻတရာꩻယိုလစ်ꩻပါꩻ ကခံႏဗာႏ အမွဉ်းအဖျင် (ကခံႏဗာႏအပျုအပျင်ႏ) 'သင်္ခတတရာꩻ'ကားကအဝ်ႏကိုနဝ်ꩻ မဂ္ဂင်ႏတရာꩻ သွစ်ꩻပါꩻနဝ်ꩻ ထွာအမျတ်သွတ်ꩻ၊ 'အသင်္ခတတရာꩻ'ကိုနဝ်ꩻ 'နိဗ္ဗာန်ႏ'နဝ်ꩻ အမျတ်သွတ်ꩻ။ တထာဂတသာဝက ဘုရာꩻတပဲ့ꩻသံဃာႏ လစ်ꩻခိုမ်ꩻသွစ်ꩻမျိုꩻ ကရိုꩻအရိယာႏ သံဃာႏနောဝ်ꩻ ထွာအမျတ်သွတ်ꩻ။ ခွုင်းကားတဲင် သီႏလကိုနဝ်ꩻ သီႏလထို့တဝ်း၊ သီႏလတိုတဝ်း၊ သီလတဖြဲ့က်တဝ်း၊ လွစ်လꩻတဏှာႏ ပညာႏသား လိုꩻဟောဝ်သီးဖုံႏ အံႏဖြာႏ၊ ထွာအီဒါႏ သမာႏဓိ၊ အရိယာႏသီးနစ်သက်၊ လꩻအီဒါႏမဂ်ဖိုလ်ႏ-သီႏလအမျိုꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ထွာသီႏလအမျတ်သွတ်ꩻ။ လိုႏပေါႏကေႏညိုႏ ဘုရာꩻအမျတ်သွတ်ꩻ၊ တရာꩻအမျတ်သွတ်ꩻ၊ သံဃာႏအမျတ်သွတ်ꩻ၊ သီႏလအမျတ်သွတ်ꩻတဲ့ လꩻအကျိုꩻအမျတ်သွတ်ꩻနောဝ်ꩻသွူ"။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ ပဉ္စကနိပါတ်၊ စုန္ဒီသုတ်)
ဒုံဖရာꩻယွန်ꩻ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻကိုဒုံဖုံႏ
တွမ်ရွမ်လွမ်
"တွမ်ရွမ်လွမ်"
၁။ စွန်တခွန်ꩻထာꩻ၊ အဒိန္နာ၊ ဘုရာꩻတကျွိုက်တဝ်း။
၂။ မဉ်ႏသီတွိုႏဆုဲင်ꩻ၊ ထဲ့ငါးရုဲင်ꩻ၊ ပါꩻမုဲင်ꩻတကယ်ႏတဝ်း။
၃။ လိုꩻခိုတဖြာꩻ၊ ထုမ်ႏကျိုꩻစာꩻ၊ လွိုပါꩻအံႏမတောဝ်း။
၄။ လူႏဗာႏတန်ꩻဗာႏ၊ ခြွေချမ်ꩻသာႏ၊ ယံငါႏဆင်ꩻရယ်ꩻတဝ်း။
၅။ အာႏရဲင်ꩻစူခင်ႏ၊ သွုံꩻအပျင်ႏ၊ တဆင်ႏဒုက္ခစောဝ်း။
၆။ အာႏရဲင်ꩻစူခင်ႏ၊ သွုံꩻဟဝ်ထင်ႏ၊ တဆင်ႏခြွေစဝ်းစဝ်း။
၇။ လိုꩻခိုပဉ်ဖြာꩻ၊ စွန်အံႏထာꩻ၊ အမျာꩻထင်းတန်တဝ်း။
"အံႏလဲဉ်"တွမ်ႏ"လဲဉ်အံႏ"
၁။ လꩻရီး လဲဉ်ဆုဲင်ꩻနောဝ်ꩻ "အံႏလဲဉ်"၊
၂။ လဲဉ်ရီး လꩻဆုဲင်ꩻနောဝ်ꩻ "လဲဉ်အံႏ"၊
၃။ နာꩻ"အံႏလဲဉ်"ဝင်ꩻတဲ့ တဟောဝ်တောဝ်း၊
၄။ ဝင်ꩻ"အံႏလဲဉ်"နာꩻတဲ့ တဟောဝ်တောဝ်း၊
၅။ အံႏလဲဉ် - လဲဉ်အံႏနောဝ်ꩻ ထွာ "မုသာꩻ၊ ထွာအကြဲစ်၊ ထွာအပဲစ်"။
၆။ အံႏလဲဉ်တောဝ်း - လဲဉ်အံႏတောဝ်းနောဝ်ꩻ ထွာ"သစ္စာႏ၊ ထွာအစဲစ်၊ ထွာအမဲစ်"၊
၇။ အပဲစ်နောဝ်ꩻ ထွာအီ "ထာꩻဒုက္ခ"၊
၈။ အမဲစ်နောဝ်ꩻ ထွာအီ "ထာꩻချမ်ꩻသာႏ"၊
၉။ ဒေါ့ꩻမွိုန်းတောဝ်း "ငေါဝ်းမုသာꩻ"၊
၁၀။ ဖြောဝ်ႏဒျာႏသွော့ "ငွါသစ္စာႏ"နော။
"ထာꩻစေꩻတွမ်ႏထာꩻဆေ့ရေး"
၁။ "ထာꩻစေꩻ"နဝ်ꩻ "မစ္ဆရိယ - အကုသိုလ်ႏ" စေတသိက် အဝ်ႏဒို့ꩻခါꩻအသꩻ၊ မဉ်ဖေႏတဝ်းပါꩻ၊ မဉ်လူႏတောဝ်းထာꩻ၊
၂။ "ထာꩻဆေ့ꩻရေး"နဝ်ꩻ "ပညာႏ - သောဘန"စေတသိက် အဝ်ႏဖွေါင်ꩻခါꩻအသꩻ၊ ချင်းကွဉ်ကꩻ၊ ချင်းအံႏ-ချင်းအွꩻ၊ ဖေႏကယပ်ꩻသꩻဗာႏမွုန်း၊
၃။ "ထာꩻစေꩻ"နောဝ်ꩻ "ထွာ - အကုသိုလ်ႏ"၊ ထွာအီ ထာꩻဒုက္ခ၊
၄။ "ထာꩻဆေ့ရေး"နဝ်ꩻ "ထွာတဝ်း - အကုသိုလ်ႏ"၊ ထွာအီ ထာꩻချမ်ꩻသာႏ၊
၅။ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ "စေꩻမွုန်း-ဆေ့ရေး"နေးဒျာႏနော။
အာႏဏာႏတွမ်ႏ အာႏနာႏ"လိုꩻတန်တွမ်ႏလိုꩻယံ
၁။ ကပ်ꩻလိုꩻတန်၊ အွမ်ႏလိုꩻတန်တဲင် လိုꩻတန်ဒင်ႏတွော့ꩻ လꩻအာႏဏာႏ၊ ထွာဗာႏလိုꩻတန်၊
၂။ "အာႏနာႏ"နဝ်ꩻ အွဉ်ႏချာ၊ "အာႏဏာႏ"နောဝ်ꩻ အွဉ်ႏငါတဲင် နေးတွမ်ႏ "အာႏဏာႏ"တွော့ꩻ ကမာꩻဒါႏ "အတ္တဟိတ-နမ်းအကျိုꩻ"နဝ်ꩻ ထွာကီလိုꩻတန်တဲ့ "လိုꩻယံမွေးတောဝ်း"၊
၃။ အမျာꩻကျွိုက်၊ အမျာꩻလွိုက်တဲင် အမျာꩻဒင်ႏတွော့ꩻ လꩻအာႏဏာႏ၊ ထွာဗာႏလိုꩻတန်၊
၄။ "အာႏဏာႏ"နဝ်ꩻ အွဉ်ႏချာ၊ "အာႏနာႏ"နဝ်ꩻအွဉ်ႏငါတဲင် နေးတွမ်ႏ"ထာꩻအာႏနာႏ"တွော့ꩻ ကမာꩻဖေႏဒါႏ "ပရဟိတ-ဝင်ꩻအကျိုꩻ"နဝ်ꩻ "ထွာလိုꩻတန်ယင်-ထွာလိုꩻယံယင်"နဝ်ꩻသွူ။
၅။ နာꩻနဝ်ꩻ "အာႏဏာႏသား"နဲ့၊ "အာႏနာႏသား"နဲ့၊
၆။ နာꩻနဝ်ꩻ "ထွာလိုꩻတန်"နဲ့၊ "ထွာလိုꩻယံ"နဲ့။
"ထာꩻမွေးတွမ်ႏထာꩻမာႏ"
၁။ "ထာꩻဒါႏ"ကရိုꩻနောဝ်ꩻ - "ဒါႏအဟောဝ်"တွမ်ႏ "ဒါႏအကုဲင်"အဝ်ႏနီမျိုꩻ။
၂။ ထူႏတွမ်ႏထာꩻဒါႏဟောဝ် မာꩻနဝ်ꩻ "ထွာအမွေး"၊
၃။ နေးတွမ်ႏထာꩻဒါႏကုဲင် မာꩻနဝ်ꩻ "ထွာအမာႏ"၊
၄။ ထူႏတွမ်ႏအမွေးတဲင် နေးဆေ့ꩻဆေ့ꩻ၊ မာꩻအာအာဖေႏ အမျာꩻအကျိုꩻနဝ်ꩻ ဝင်ꩻရိုꩻနာꩻ "လိုꩻဟဝ်"၊
၅။ နေးတွမ်ႏအမာႏတဲင် ထူႏအာအာ၊ မာꩻဆေ့ꩻဆေ့ꩻဖေႏ အမျာꩻအကျိုꩻနဝ်ꩻ ဝင်ꩻရိုꩻနာꩻ "လိုꩻကုဲင်"၊
၆။ နာꩻနဝ်ꩻ မဉ်ထွာ "လိုꩻဟဝ်"နဲ့ꩻ မဉ်ထွာ "လိုꩻကုဲင်"နဲ့၊
၇။ မဉ်ႏမဉ်ထွာ လိုꩻဟောဝ်တဲ့ မာꩻသွော့အဟောဝ်၊
၈။ မဉ်ႏမဉ်ထွာ လိုꩻကုဲင်တဲ့ မာꩻသွော့အကုဲင်၊
၉။ အဟောဝ်တွမ်ႏ အကုဲင်အကျိုꩻနောဝ်ꩻ မဲ့ꩻ"ကံႏတရာꩻ မာꩻဖေႏဒျာႏ"။
လုံးဒါညီႏလာႏခံႏ
ရလလဖ ဖြောဝ်ꩻခမ်းလိုꩻမျိုꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ လွစ်ထန်ႏရေꩻအစွိုꩻချွုတ်(အဗွာ)နောဝ်ꩻ ခရစ်နေင်ႏ ၁၉၇၅ဗာႏ လာဩဂုတ် (၂၃) နီꩻယိုအမျိုꩻသာꩻပွုံႏစံႏလက္ခဏာႏ ကပီဗွိုန်ဒါႏ စွိုးခွိုꩻအစွိုꩻချွုတ်ယို ယံကထွို့ꩻ ဗူႏနွောင်ꩻအတာႏ ထွို့ꩻဗူႏဆောင်းခန်း ယာႏယီႏကောႏမတီႏအစွိုꩻတစွိုꩻသွူ။
ခရစ်နေင်ႏ၁၉၇၆ဗာႏ၊ လာဇန်နဝါရီနောဝ်ꩻ၊ သီႏသဲင်ႏဝေင်ꩻနယ်ႏ၊ အွိုင်ႏနာသံ၊ ဒုံလုံးဒါဗွေႏဗွန် ကျောင်ꩻကိုမာꩻလွေꩻခန်း ညီႏလာႏခံႏသွူ။ ညီႏလာႏခံပွယ်ꩻကို အောဝ်ႏဖြောဝ်ꩻခမ်းလွစ်ထန်ႏရေꩻအစွိုꩻချွုတ် (ရလလဖ)နောဝ်ꩻ ပြောင်ꩻဖန်ဟဲ့ꩻတသာလုဲင်ႏ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုးအစွိုꩻချွုတ်နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
လုံးဒါညီႏလာႏခံႏကို ဆွုံꩻဖျတ်ချက်ဖုံႏနောဝ်ꩻ
၁။ ယားကုဲင်လွေꩻ ရလလဖ ဗဟိုႏသဘာပတိစွိုꩻ
၂။ ပီအဲဉ်အို တွမ်ႏ ပီအဲဉ်အေ ပူꩻပေါင်ꩻဝင်ꩻ
၃။ ထွို့ꩻဗူႏလွေꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအစွိုꩻချွုတ်(PNO)
၆။ ကရီးခါ မေႏဌာႏနယို ယိုခါ ဟဲ့ꩻဖန်တသာသွုံꩻသော့ꩻလုဲင်ႏ စန္တာႏခမ်း။
၇။ ကရီးခါ လုံးဌာႏနယို ယိုခါ ဟဲ့ꩻဖန်တသာသွုံꩻသော့ꩻလုဲင်ႏ သူရိယခမ်း။
၈။ ကရီးခါ ဆာႏဌာႏနယို ယိုခါ ဟဲ့ꩻဖန်တသာသွုံꩻသော့လုဲင်ႏ မျင်ႏမိုရ်ႏခမ်း။
၉။ ဖားအံ၊သထွုံႏ ၊ခြုတ်ꩻခြိက်ꩻစတဲင် ခမ်းဒွမ်ဒေႏသဖုံႏယို ဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻ သုဝဏ္ဏခမ်း။
၁၀။ ဆွုံꩻဖျတ်အွဉ်ႏထွော့လွေꩻ ကလွိုက်ခါꩻဒါႏ ပီအဲဉ်အို(PNO)ဗဟိုႏကောႏမတီႏ (၁၆)ဖြာꩻ။
၁၁။ ဆွုံꩻဖျတ်အွဉ်ႏထွော့လွေꩻ ခမ်းသူခမ်း ဖေႏအပ်လွေꩻ ခမ်းဗွေႏတာႏဝွန်ႏ။
၁၂။ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအလံႏယို သွုံꩻသွုပ်လွေꩻ ခမ်းပေါင်ꩻစွုမ်ႏ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအလံႏတောႏ။
၁၃။ ပဒေႏသရာဇ်စနစ်တောႏလန်ႏရေꩻ ဒီသေန်ဗာ(ဒီဇင်ဘာ)(၁၁)နီꩻယို အွဉ်ႏထွော့လွေꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ တောႏလန်ႏရေꩻမွူးနီꩻ။
၁၅။ သက္ကရာဇ်နေင်ႏ ၁၃၃၇ဗာႏ ဖြားဗွားလှဖေကသီဒါႏ တောႏလင်ꩻလောင်း(၅)နီꩻယို အွဉ်ႏထွော့လွေꩻ ပအိုဝ်ႏအာႏဇာႏနီႏမွူးနီꩻ။
၁၆။ဆွုံꩻဖျတ်အွဉ်ႏထွော့ နွို့လွေꩻစွိုးခွိုꩻဒီမိုကရေစီတပ်ပေါင်ꩻဗူႏအစွိုꩻ (အမျိုးသားဒီမိုကရေစီတပ်ပေါင်းစု အဖွဲ့) စတဲင် အောဝ်ႏလွေꩻ (၁၆)ချက်သွူ။
ပလောင်နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ
ပလောင်နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ (မန်း: ပလောင်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ ၊ အင်္ဂလိပ်: PaLaung Self-Administered Zone ) တအာင်းနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ယို ခမ်းခြွဉ်းဗူႏ ခမ်းနမ်းဗွေႏ မျန်မာခမ်းထီ (၂၀၀၈ နေင်ႏ)ဖြွမ်းဗူႏပွုံႏအခေႏခံႏ ဥပဒေႏ ပုဒ်မွူး ၅၆ (ဃ) အလꩻ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ အကို ဝေင်ꩻနယ်ႏနမ်သန် တွမ်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏမန်တုံ ယို ဖြွဉ်းဗူႏအွဉ်ႏထွော့လွေꩻ နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ တဗာႏနဝ်ꩻသွူ။
ကပါဒါႏဝေင်ꩻနယ်ႏဖုံႏ
thumb|ပလောင်နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ
{{Legend|#E31A1C|ဝေင်ꩻနယ်ႏနမ်သန် }} {{Legend|#0000FF|ဝေင်ꩻနယ်ႏမန်တုံ }}
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏကိုတွိုင်ꩻတွမ်ႏဒေႏသဖုံႏ ကဏ္ဍ:မျန်မာခမ်းထီကိုနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသဖုံႏ
ဒုံဖာလွိုင်၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ
ဒုံဖာလွိုင် (အိန်းကလေက် : Phar Hlon၊ မန်း : ဖာလွိုင်ရွာ) ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ (အခဝ်နဝ်) ၊ မျင်ꩻမိုရ်ႏခမ်း ၊ ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ၊ အွိုင်ႏလွယ်အွန်ႏကို ဒုံတဒုံဒျာႏသွူ။ ဒုံကအဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်း ကိုဒ်နဝ်ꩻ ဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏ ထီခိုႏဆꩻကီ ၃၆၀၀ ပေ (၁၁၀၀ မီတာ) ကိုသွူ။ ဒုံဖာလွိုင်အကို လမ်းငင်းအဝ်ႏ  လမ်း၊ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ  ဖြာꩻသွူ။ အွိုင်ႏလွယ်အွန်ႏကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ ၆၀၁၈ ဖြာꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ ဒုံရန်ႏကင်ꩻ၊ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ ဒုံကန်တွောင်း၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံထမ်းချာ၊ ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ အွိုင်ႏပေါင်လဲင်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻကိုဒုံဖုံႏ
ကုက္ကုဋမိတ္တ
"ကုက္ကုဋမိတ္တဝတ္ထု"
၁၂၄။ ဂါႏထာႏပြန်ႏပအိုဝ်ႏခြေင်ခြေင်- စူꩻယာꩻကို အဆာမဉ်ႏအဲဉ်ထောဝ်းနဝ်ꩻ တွမ်ႏစူ ခွုမ်ခန်းအစွူႏတဲ့ယောဝ်း အဆာအဲဉ်ထဝ်းစူယို အစွူႏနောဝ်ꩻ တစိꩻတစျꩻငါတဲ့ယောဝ်း တခိုးလꩻတဝ်းစူယာꩻ၊ ကွပ်အကုသိုလ်ႏ စေႏတနာႏအဲဉ်ထဝ်းတဲင် ထူႏဖေႏလွုမ်ꩻအီ ရေႏမာꩻသီတဝ်းဝင်ꩻ (မုဆိုꩻမာနင်ꩻ)နဝ်ꩻ အကုသိုလ်ႏအဲဉ်ထဝ်း (အကုသိုလ်ႏထွာတောဝ်း။)
ဟော်ꩻထွားသွဉ်ဗာႏ "ကုက္ကုဋမိတ္တ"ဝတ္ထုယိုတဲင် "လꩻဗဟုသုတ၊ လꩻသတိꩻနုဲင်းယို"
၁။ ဇာတ်ကရီးပန်အွဉ် ပေါႏအုံညီꩻဗာႏဖိုလို့ဝင်ꩻ၊ ပေါႏမာꩻညီꩻဗာႏဖိုလို့ဝင်ꩻ ကုသိုလ်ႏနဝ်ꩻ ဘဝယိုတဲ့ မော့ꩻခွဲးယင်းလို့ဝင်ꩻ၊ အုံညီꩻဗာႏယင်းလို့ဝင်ꩻ-
၂။ လꩻတမဂ်တဖိုလ်ႏ ထွာသောႏတာႏပန်ႏပုဂ္ဂိုလ်ႏငါတဲ့ယောဝ်း မာꩻသီတဝ်းဒွုမ်ဝင်ꩻသက်၊ သီႏလငတ်ꩻပါꩻတဉ်ႏလဲဉ်း၊ ကုဲင်နွောင်ꩻတဝ်းဒွုမ်-
၃။ အရိယာႏပုဂ္ဂိုလ်ႏသီးနဝ်ꩻ အကုသိုလ်ႏစေႏတနာႏအဲဉ်ထဝ်း၊ မာꩻသီတဝ်းဝင်ꩻသက်တဲင် ထူႏဖေႏဗာႏ လက်နက်ခြီႏပြာႏတဲ့ယဝ်း အကုသိုလ်ႏထွာတဝ်း-
၄။ သောႏတာႏပန်ႏပုဂ္ဂိုလ်ႏခန်းတဲ့ယဝ်း လောဘတလို့တဝ်းဒွိုန်းတဲင် တောႏလမ်းတောႏပါႏဒျာႏနေက-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ သေထွꩻ လꩻအီသတိꩻအာတန်သွူ။
ကပ္ပလာ အာႏကာႏသ တယ်လီသကုပ်
ကပ္ပလာ အာႏကာႏသ တယ်လီသကုပ် (Kepler space telescope) နဝ်ꩻ နာသာကေားထိန်ꩻထွားဖေႏတဲင် ကအွဉ်ႏစွꩻထင်ႏအုံခမ်ဒါႏ အာကာသတယ်လီသကုပ်(မန်ႏပျောင်ꩻ ထွားညာꩻလꩻစား) တဆွိုင်ꩻဒျာႏသွူ။ ကအွဉ်ႏစွꩻထင်ႏဝွေꩻယိုနဝ်ꩻ လေ့လာထောင်ထွားအီ ဂျိုဟ်ႏအထန်ႏဖုံႏ ကအဝ်ႏလေပ်ခူႏဒါႏ ဆာႏယင်ဟန်ႏ ပီနုဲင်ႏကမ္ဘာႏဟံႏနဝ်ꩻသွူ။ အာႏကာႏသစက်မိဉ်ꩻနဝ်ꩻ ရေႏမတ်ဟဲ့ꩻလွေꩻဖေႏ နခတ္တပညာႏဗွေႏ ကပ္ပလာနဝ်ꩻသွူ။ ၂၀၀၉ခုနေင်ႏ၊ မတ်လာ ၇နီꩻနဝ်ꩻ အွဉ်ႏစွꩻထင်ႏစခန်း အာႏကာႏသစက်ယိုတဆွိုင်ꩻသွူ။ ကသွဲခါꩻဒီသိုင်းနဝ်ꩻ လေ့လာထောင်ထွားအီႏ နဂါꩻလူးရဲဉ်ႏ ဂယ်လသီ အတာႏဒျာႏတဲင် ရေႏမိုးချက်နဝ်ꩻ လွူꩻထွားအီ နဂါꩻလူးရဲဉ်ႏအကို ဆာႏအဖြုံႏပေါင်ꩻတွမ်ႏ မွူးစကျာႏဝဠာႏဂြိုလ်ႏအထန်ႏဖုံႏအတာႏသွူ။ ကပ္ပလာအဓိကအထျꩻအထောင်ꩻ(အမွူးနမ်း)တခြွိုꩻတမျိုꩻနဝ်ꩻ အုံပွေါထွားပွုံႏသီအီ အဓိကအစီႏစဲဉ်ႏကိုကအဝ်ႏဒါႏ ဆာႏအဖြုံႏပေါင်ꩻ ၁၄၅၀၀၀(တသိန်ႏလစ်ꩻသောင်ႏငတ်ꩻရေင်)အလောင်းသွူ။ ကလꩻလွဉ်ဒါႏ ဒေတာအချက်အလက်ဖုံႏနဝ်ꩻ ဝွေꩻပသာလင်ꩻချာဖေႏ ကမ္ဘာႏဟံႏတန်အလောင်းသွူ။ ကထွို့ꩻဗူႏစ စီႏမံကိန်ꩻယိုတဗာႏနဝ်ꩻ အခိန်ႏလို့စွဉ်ႏဒျာႏ သွံနေင်ႏခွဲꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:အာကာသ တယ်လီသကိုက်ဖုံႏ
တခမ်းလွုမ်းချွစ်
"တခမ်းလွုမ်းချွစ် အတွိုက်ꩻအခꩻအွဉ်ႏဆွိုးရေꩻတွမ်ႏ ညိမ်ꩻချမ်ꩻရေꩻ"
နေင်ႏ ၁၉၄၉-ဗာႏ၊ လာဒီဇင်ဘာ(၁၁)နီꩻ၊ ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻယို အုံအောဝ်ႏလွေꩻဗာႏ ပဒေႏသရာဇ်စနစ်၊ ကွီဒျာႏဒီမိုကရေစီ အခွင်ꩻအရေꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ မန်းခမ်းကိုကအောဝ်ႏဒါႏ လိုꩻမျိုꩻစုခမ်းရင်ꩻသားဖုံႏတဲ့ ခမ်းအရေꩻထီအရေꩻအလောင်း ရေႏမိုးချက်ထာꩻမဲဉ်လꩻဖုံႏ တဗွိုန်ပီတောဝ်းလွဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ၊ ပအိုဝ်ႏအစ ခမ်းကိုကအောဝ်ႏဒါႏ ခင်၊ စောက်ꩻဗွာ၊ စောက်ꩻတနျာႏ၊ ချင်ꩻ၊ ရခဲင်ႏ နေးထူႏတွမ်ႏစူခွုမ် စူစံႏတဲင် တွူႏတရန်လွေꩻ မန်းခမ်းအစိုႏရနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ တခမ်းလွုမ်းချွစ် အတွိုက်ꩻအခꩻယို ယံကအွဉ်ႏဆွိုး၊ ယံကထွာလꩻညိမ်ꩻချမ်ꩻရေꩻယို ခေတ်အဆွိုက်ဆွိုက် အစိုႏရအစွိုꩻစွိုꩻ အောဝ်ႏမာꩻလွေꩻ ပငါပရာꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ (ဖဆပလ)အစိုႏရဝွန်ႏတန်ချွုတ် ဦးနုသီးနောဝ်ꩻ ခွုမ်စံႏလွေꩻ စူခွုမ်စူစံႏတွမ်ႏ ဒီမိုကရေစီယို ပြောင်ꩻလုဲင်ႏဝင်ꩻ အွဉ်ႏထွော့လွေꩻမူတဗာႏနောဝ်ꩻသွူ၊ မူနောဝ်ꩻ တဗာႏအောဝ်ႏတဲင် ထင်ႏတွိုႏလွေꩻ နေင်ႏ ၁၉၅၈-ဗာႏ၊ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻခေါင်းဆောင်တန် ဝွန်ႏတန်ဦးလှဖေ အွဉ်ကတူႏတဲင် ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ(၂၁၂)တပ်ကိုနောဝ်ꩻ မာꩻလွေꩻဗာႏဒွိုန်း စူခွုမ်စူစံႏတွမ်ႏ ဒီမိုကရေစီပြောင်ꩻလုဲင်ႏဝင်ꩻ၊ မာꩻလွေꩻဒွိုန်း ညိမ်ꩻချမ်ꩻရေꩻပွယ်ꩻတန်တဖြုံႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
လိုꩻမျိုꩻအလောင်ႏအလင်တဲ့ အောဝ်ႏမာꩻဒျာႏရိုꩻကီလဲ့ အောင်ႏမျင်ႏတဖူꩻတထောင်သွုပ်ဗာႏလို့တောဝ်းနောဝ်ꩻသွူ၊ ၁၉၆၂-ဗာႏ၊ မတ်လာ(၂)နီꩻနောဝ်ꩻ ခမ်းထီအာႏဏာႏအောဝ်ႏ (ဖဆပလ)အစိုႏရခွန် ဝွန်ႏတန်ချွုတ်ဦးနုစူကိုနောဝ်ꩻ ဗိုလ်ချုပ်တန်နေဝင်း ထူႏသိမ်ꩻထိုꩻခန်းဒျာႏတဲင် စူခွုမ်စူစံႏတွမ်ႏ ဒီမိုကရေစီပြောင်ꩻလုဲင်ႏဝင်ꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ ကုဲင်ပြင်ꩻခွိုန်ꩻချာလို့ခန်းဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ၊ ထင်ႏတွိုႏလွေꩻ ဦးနေဝင်း စဲ့ꩻအစိုႏရနောဝ်ꩻတဲ့ ဒေါ့ꩻရီဆွေꩻနွေꩻလွေꩻတွမ်ႏ ကအောဝ်ႏတွူႏတရန်လွေꩻဒါႏ အစိုႏရခမ်းရင်ꩻသား စူခွုမ်စူစံႏအစွိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ဦးနေဝင်း အွဉ်ႏထွော့လွေꩻ"မူ"နောဝ်ꩻ စွဉ်ꩻပယ်ႏလွေꩻဗာႏ စူခွုမ်စူစံႏနောဝ်ꩻထွူမꩻ ဒေါ့ꩻရီဆွေꩻနွေꩻသွုပ်လွေꩻလꩻ ခမ်းအရေꩻ ထီအရေꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ နေင်ႏ ၁၉၆၃-ဗာႏ၊ လာဇွန်ကို တခမ်းလွုမ်းညိမ်ꩻချမ်ꩻရေꩻ ဖေႏကလꩻဗာႏရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻတဲင် ဒေါ့ꩻရီလွေꩻ စူခွုမ်စူစံႏ(ခမ်းရင်ꩻသား)လက်ခံႏတောဝ်းတဲင် ကုဲင်ပြင်ꩻချာဒျာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
စူခွုမ်စူစံႏအောဝ်ႏ ခမ်းရင်ꩻသားအလောင်ႏအလင်နောဝ်ꩻ တွိုက်ꩻခꩻခွိုန်ꩻချာတဲင် ညိမ်ꩻချမ်ꩻရေꩻကုဲင်ပြင်ꩻချာနောဝ်ꩻသွူ၊ စဲ့ꩻအစိုႏရစိုး မူဝါဒတဖူꩻရဲဉ်ႏနောဝ်ꩻ ခမ်းရင်ꩻသား စူခွုမ်စူစံႏသားအစွိုꩻ ထူႏလွေꩻညိမ်ꩻချမ်ꩻရေꩻမဉ်ႏထွူနောဝ်ꩻ ခမ်းရေꩻ၊ ထီရေꩻထာꩻမာꩻယို မာꩻသွုပ်လွေꩻစွိုးခွိုꩻညီႏလာႏခံႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ စူခွုမ်စူစံႏယို မဉ်ႏမဲဉ်ခွုမ်စံႏစွူစွူရိုꩻလဲ့ မာꩻလွေꩻခမ်းသားစဲ့ꩻ(မဉ်ႏတမွေးတောဝ်း) အုံလွေꩻခမ်းကူထီနားစဲ့ꩻတပ်မတောႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻကအောဝ်ႏဗာႏတွမ်ႏ နမ်းပဲင်ႏအုပ်ချွုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ သွံဝေင်ꩻနယ်ႏယိုနောဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအစွိုꩻ (P.N.O)တွူႏတရန် ရုဲင်ꩻတသွိုးဆꩻငါတဲင် လꩻလွဉ်ဗာႏ ပအိုဝ်ႏခမ်း ပအိုဝ်ႏထီနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ စဲ့ꩻအစိုႏရစိုးတဲ့ တခမ်းလွုမ်းချွစ် အတွိုက်ꩻအခꩻ အွဉ်ႏဆွိုးလွေꩻယို ကုဲင်ပြင်ꩻခွိုန်ꩻချာဒျာႏတဲင် အောင်ႏမျင်ႏတဖူꩻ ထောင်သွတ်ꩻလွေꩻတလꩻတောဝ်းနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ကအီႏဒေါ့ꩻခြိꩻလွေꩻဖေႏ ညိမ်ꩻချမ်ꩻရေꩻခမ်းပေါင်ꩻဗူႏ အရန်းအစွိုꩻနောဝ်ꩻ ဦးအောင်မင်းတွမ်ႏ ဦးအောင်သောင်းသီး နီဖြာꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကအီႏဒေါ့ꩻခြိꩻလွေꩻဖေႏ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏအရန်း ဗဟိုႏအစွိုꩻနောဝ်ꩻ (ဥက္ကဋ္ဌ)သမ္မတဦးသိန်းစိန်တွမ်ႏ အစွိုꩻနွို့(၁၁)ဖြာꩻနောဝ်ꩻသွူ၊ (Union Peace Coordionation Center UPCC)အောဝ်ႏကုဲင်ထဲင်းတစွိုꩻနောဝ်ꩻ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏညိမ်ꩻချမ်ꩻရေꩻထာꩻမာꩻကောႏမတီႏနောဝ်ꩻသွူ၊ ထာꩻမာꩻကောႏမတီႏဥက္ကဋ္ဌနောဝ်ꩻ ဒုတိယသမ္မတဒေါက်တာစိုင်းမောက်ခမ်း(ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ)နောဝ်ꩻ ဗိုလ်ချပ်တန်စိုးဝင်း၊ ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ(၂)နောဝ်ꩻ ဦးအောင်မင်း၊ ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ(၃)နောဝ်ꩻ ဦးသိန်းဇော်တွမ်ႏအစွိုꩻနွို့ (၅၂)ဖြာꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ဌာႏနမဉ်ꩻနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻ "မြန်မာ့ငြိမ်းချမ်းရေးဗဟိုဌာန"နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ (MPC-Myanmar Peace Center)သမ္မတဦးသိန်းစိန် ကအောဝ်ႏဒေါ့ꩻရီလွေꩻ စူခွုမ်စူစံႏခမ်းရင်ꩻသားအစွိုꩻ (Ethmic Armed Orgarazations EAOS)ဖုံႏနောဝ်ꩻ လို့လို့အောဝ်ႏလွဗꩻ (၁၆)စွိုꩻနောဝ်ꩻသွူ၊ ထွာလွေꩻဒျာႏ ညီညွတ်သောတိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ဖက်ဒရယ်ကောင်စီ (UNFC) United Nationalities Federal Comiccil နောဝ်ꩻသွူ၊ (UNFC) အရေꩻတန်အစီꩻအဝွေꩻယိုတဲ့ နေင်ႏ ၂၀၁၃-ဗာႏ၊ လာအောက်တိုဘာ (၇/၉)နီꩻနောဝ်ꩻ (၁၆)စွိုꩻလွုမ်းယို တခမ်းလွုမ်းချွစ်အတွိုက်ꩻအခꩻ အွဉ်ႏဆွိုးလွေꩻသဖော်ꩻတူႏလိတ်မုဲင် (NCA- Nationwide Ceasefire Agreament)ယိုအလောင်း သဖော်ꩻတူႏထူႏဖေႏ ကတဲမ်းထွို့ꩻနွောင်ꩻစူမုဲင်ꩻ ပငါပရာꩻ အုံလင်ꩻလွေꩻပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲးနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
နေင်ႏ ၂၀၁၅-ဗာႏ၊ မတ်လာ(၃၁)နီꩻနောဝ်ꩻ တခမ်းလွုမ်းချွစ် အတွိုက်ꩻအခꩻ အွဉ်ႏဆွိုးရေꩻမူစီꩻကန်ꩻကျမ်ꩻယို အစိုႏရဖဲ့ꩻတွမ်ႏ စူခွုမ်စူစံႏခမ်းရင်ꩻသားအစွိုꩻ သဖော်ꩻတူႏတဲင် ထွို့ꩻဗူႏလွေꩻ စူမုဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ နေင်ႏ ၂၀၁၅-ဗာႏ၊ လာအောက်တိုဘာ(၁၅)နီꩻနောဝ်ꩻ စူခွုမ်စူစံႏ ခမ်းရင်ꩻသားအစွိုꩻ(၈)စွိုꩻယို တဲမ်းထွို့ꩻတခမ်းလွုမ်းချွစ် အတွိုက်ꩻအခꩻ အွဉ်ႏဆွိုးရေꩻသဖော်ꩻတူႏလိတ်ချုပ် (NCA)နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ အောဝ်ႏ(၁၆)စွိုꩻရိုꩻလဲ့ အစွိုꩻကတဲမ်းထွို့ꩻမွေးစူမုဲင် အောဝ်ႏဒျာႏ(၈)စွိုꩻဒျာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏသမ္မတမန်းခမ်းအစိုႏရဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻ-
စူခွုမ်စံႏခမ်းရင်ꩻသားအစွိုꩻ- ပူးနန်လျန်ထန်၊ ဥက္ကဋ္ဌ၊ ပူးဇင်ကျုံး၊ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးချုပ်၊ ဗိုလ်မှူးချုပ်ဟရန်သင်ထိုက်၊ စစ်ဦးစီးချုပ်။
ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏအရန်းကိုနောဝ်ꩻ- နဲင်ႏငံႏတောႏအစိုႏရဖဲ့ꩻ အဖြာꩻပေါင်ꩻ(၁၀)၊ စူခွုမ်စူစံႏခမ်းရင်ꩻသားအစွိုꩻ အဖြာꩻပေါင်ꩻ(၁၀)၊ နီဖဲ့ꩻကယွုမ်းအံႏဒါႏရပ်မွိုးရပ်ဖါ အဖြာꩻပေါင်ꩻ(၆)၊ တဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻ (၃)ဖြာꩻ။ ခမ်းနယ်ႏအရန်းကိုနောဝ်ꩻ- နဲင်ႏငံႏတောႏအစိုႏရဖဲ့ꩻ အဖြာꩻပေါင်ꩻ(၅)၊ စူခွုမ်စူစံႏခမ်းရင်ꩻသားအစွိုꩻ အဖြာꩻပေါင်ꩻ(၅)၊ နီဖဲ့ꩻကယွုမ်းအံႏဒါႏ ရပ်မွိုးရပ်ဖါ အဖြာꩻပေါင်ꩻ(၄)။ ဒေသန္တရအရန်းကိုနောဝ်ꩻ- နဲင်ႏငံႏတောႏအစိုႏရဖဲ့ꩻ အဖြာꩻပေါင်ꩻ(၃)၊ စူခွုမ်စူစံႏခမ်းရင်ꩻသားအစွိုꩻ အဖြာꩻပေါင်ꩻ(၃)၊ နီဖဲ့ꩻကယွုမ်းအံႏဒါႏ ရပ်မွိုးရပ်ဖါ အဖြာꩻပေါင်ꩻ(၂)။ ထွို့ꩻဗူႏထွူ (JICM)ထွူနောဝ်ꩻ ထွို့ꩻဗူႏလွေꩻယင်း ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏညိမ်ꩻချမ်ꩻရေꩻဆွေꩻနွေꩻတာႏ ခွုမ်စံႏညီꩻကောႏမတီႏ (UPDJ Union Peace Dialogue Joint Commette)။ အစိုႏရလွတ်တောႏတပ်မတောႏ အဖြာꩻပေါင်ꩻ(၁၆)၊ စူခွုမ်စူစံႏခမ်းရင်ꩻသားအစွိုꩻ အဖြာꩻပေါင်ꩻ(၁၆)၊ မဲကနွောင်ꩻဒါႏ လွိုက်ရွေꩻပွယ်ꩻနဲင်ႏငံႏရေꩻပါတီစွိုꩻ အဖြာꩻပေါင်ꩻ(၂၆)၊ ခြွဉ်းလို့ဝင်ꩻ အဖြာꩻပေါင်ꩻ(၄၈)။
အစိုႏရလွတ်တောႏတပ်မတောႏကိုနောဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအစွိုꩻ (P.N.O)ပါတီ ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏပင်လောင်ꩻ၊ ခမ်းသားလွတ်တောႏနမ်းခြောင်ꩻတင် ဖြားခွန်မောင်သောင်း အောဝ်ႏပါသော့ꩻ (UPDJC)အစွိုꩻနွို့ကိုနောဝ်ꩻသွူ။ စူခွုမ်စူစံႏခမ်းရင်ꩻသားအစွိုꩻကိုနောဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻလွစ်ထန်ႏရေꩻအစွိုꩻ ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ ခွန်မြင့်ထွန်း အောဝ်ႏပါသော့ꩻ (UPDJC)အွဉ်အကိုရေꩻ အစွိုꩻကိုနောဝ်ꩻသွူ။ နဲင်ႏငံႏရေꩻပါတီ (လွိုက်ရွေꩻပွယ်ꩻကနွောင်ꩻ) (၂)ပါတီအကိုနောဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအစွိုꩻ (P.N.O)ပါတီ တွယ်ꩻဖက်အွဉ်အကိုရေꩻ(၂) ဖြားခွန်ထွန်းရွှေ အောဝ်ႏပါသော့ꩻ (UPDJC)အစွိုꩻနွို့ကိုတဖြာꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
တခမ်းလွုမ်းချွစ် အတွိုက်ꩻအခꩻ အွဉ်ႏဆွိုးရေꩻတွမ်ႏ ညိမ်ꩻချမ်ꩻရေꩻ(၂)
၁။ အောဝ်ႏခမ်းပေါင်ꩻဗူႏ ညိမ်ꩻချမ်ꩻရေꩻ ခွုမ်စံႏညီꩻကောႏမတီႏ ထွို့ꩻဗူႏလွေꩻလဲဉ်း ကဒင်ႏပျꩻသေꩻ လာကရီးနောဝ်ꩻအတွိုင်ꩻ အစွိုꩻအဗူႏတန် သွံစွိုꩻယို အုံလင်ꩻညီꩻဝင်ꩻ ဗွိုန်ပီတြိဂံသွံနားတဲင် အစိုႏရအစွိုꩻအဗူႏကို ကအောဝ်ႏပါသော့ꩻဒါႏ အစွိုꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ- ထွာဝွေꩻသီးသွံစွိုꩻနောဝ်ꩻသွူ၊ အောဝ်ႏကုဲင်ထဲင်းယင်း အစွိုꩻတန်တစွိုꩻနောဝ်ꩻ ခမ်းရင်ꩻသား တောႏလန်ႏရေꩻစူခွုမ်စူစံႏစွိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ထွူထဲင်းယင်း အစွိုꩻတန်တစွိုꩻနောဝ်ꩻ ၂၀၁၅-ဗာႏ လွိုက်ရွေꩻပွယ်ꩻကို အနွောင်ꩻကလꩻဒါႏ ခမ်းရေꩻထီရေꩻအစွိုꩻ (နိုင်ငံရေးပါတီ)ဖုံႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ အထျꩻအောဝ်ႏဝွေꩻသီး သွံစွိုꩻယိုနောဝ်ꩻသွူ၊ ဝွေꩻသီးသွံစွိုꩻယို ဆွေꩻနွေꩻဆွုံꩻဖျတ် မဉ်ႏတထွူတောဝ်း၊ မဉ်ႏတလꩻတောဝ်း၊ ထာꩻထီႏမဉ်ႏတဗွိုန်တောဝ်းလွဝင်ꩻနောဝ်ꩻ ဒင်ႏနယ်ကီလွေꩻဗာႏ တခမ်းလွုမ်းချွစ် အတွိုက်ꩻအခꩻ အွဉ်ႏဆွိုးဖောႏလွေꩻအနမ်းအခြုံ ခြိꩻလွေꩻဖေႏပွယ်ꩻအုံကွံ (Joint Implemerntation Coordination Meeting-JICM)ကိုနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ကျွꩻထင်ႏခွင်ꩻ ကအောဝ်ႏဒါႏအစွိုꩻဖုံႏတွမ်ႏ အဖြာꩻပေါင်ꩻနောဝ်ꩻ- တောင်ꩻသေꩻ၊ ဖေႏကျံႏဉာဏ်ႏ စူခွုမ်စူစံႏ ခမ်းရင်ꩻသားစွိုꩻ တစွိုꩻယိုနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻခွင်ꩻလꩻပုဂ္ဂိုလ်ႏ (၃)ဖြာꩻစီႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ ပွုံႏမဲဉ်ႏ ပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲးယို (၃)လာတလဲင်ႏနောဝ်ꩻသွူ၊ (JICM)အစွိုꩻယိုနောဝ်ꩻ မာꩻပဲင်ႏခွင်ꩻတွမ်ႏတာႏဝွန်ႏထူႏမုꩻယို အောဝ်ႏနုဲင်းဆꩻလယိုနောဝ်ꩻသွူ။ (၁) ခွုမ်စံႏညီꩻ အုံပွေါထွားအတွိုက်ꩻအခꩻ အွဉ်ႏဆွိုးလွေꩻကောႏမတီႏ (Joint Ceasefire Monitoring Coommitte JMC)ခွုမ်စံႏညီꩻ အုံပွေါထွား အတွိုက်ꩻအခꩻ အွဉ်ႏဆွိုးလွေꩻကောႏမတီႏယိုနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ(၃)ရန်းနောဝ်ꩻသွူ။ (၁) (၁) ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏ ခွုမ်စံႏညီꩻအုံပွေါထွား အတွိုက်ꩻအခꩻ အွဉ်ႏဆွိုးလွေꩻကောႏမတီႏ (Union Joint Ceasefire Monitoring Committee JMC-U)ကို ကပါဒါႏ ပုဂ္ဂိုလ်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏအစိုႏရဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻ အဖြာꩻပေါင်ꩻ (၁၀)ဖြာꩻ၊ နီဖဲ့ꩻအစွိုꩻ ကယွုမ်းအံႏဒါႏ ရပ်မွိုးရပ်ဖါနောဝ်ꩻ တဖဲ့ꩻ(၃)ဖြာꩻ စုခြွဉ်း(၆)ဖြာꩻ (JMC-U)ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏအရန်းနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏအဖြာꩻပေါင်ꩻ (၂၆)နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ (၁) (၂) ခမ်းနယ်ႏခွုမ်စံႏညီꩻ အုံပွေါထွားအတွိုက်ꩻအခꩻ အွဉ်ႏဆွိုးလွေꩻကောႏမတီႏ (State Joint Ceasefire Monitoring Committee JMC-S)ခမ်းနယ်ႏအရန်းယိုနောဝ်ꩻ အစိုႏရပါသော့ꩻ (၅)ဖြာꩻ၊ စူခွုမ်စူစံႏတောႏလန်ႏရေꩻသား (၅)ဖြာꩻ၊ နီဖဲ့ꩻကယွဒမ်းအံႏဒါႏ ရပ်မွိုးရပ်ဖါ တဖဲ့ꩻ(၂)ဖြာꩻစီႏနောဝ်ꩻသွူ၊ ကောႏမတီႏကို အောဝ်ႏပါသော့ꩻ အဖြာꩻပေါင်ꩻ(၁၄)ဖြာꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
(၁) (၄) ကဏ္ဍတန်အောဝ်ႏ(၅)ဗာႏတဲင် ထာꩻမာꩻကောႏမတီႏတဲ့ အောဝ်ႏ(၅)စွိုးနောဝ်ꩻသွူ၊ သင်ꩻရာꩻကဏ္ဍအလွောက်ꩻ ထာꩻမာꩻကောႏမတီႏတဗာႏယို သင်ꩻရာꩻစွုမ်ꩻစွိုꩻဖုံႏ ပါသော့ꩻဗာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ (၁) အစိုႏရ (စဲ့ꩻတပ်မတောႏ၊ လွတ်တောႏအစိုႏရ) (၂) စူခွုမ်စူစံႏ ခမ်းရင်ꩻသားအစွိုꩻ (၃) လွိုက်ရွေꩻပွယ်ꩻကို ကနွောင်ꩻဒါႏ ခမ်းရေꩻထီရေꩻသားအစွိုꩻ (နဲင်ႏငံႏရေꩻပါတီ)။ ကွပ်ပွိုးနောဝ်ꩻမꩻ ထာꩻမာꩻကောႏမတီႏတစွိုꩻယိုနောဝ်ꩻ အစွိုꩻနွို့တစွိုꩻယို (၄)ဖြာꩻ၊ သွံစွိုꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ(၁၂)ဖြာꩻတွမ်ႏ အွဉ်အကိုရေꩻစွိုꩻ(၃)ဖြာꩻ ခြွဉ်းဝင်ꩻလို့လို့စင် အောဝ်ႏ(၁၅)ဖြာꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ လွိုက်ရွေꩻပွယ်ꩻနွောင်ꩻ ခမ်းရေꩻထီရေꩻ(နဲင်ႏငံႏရေꩻပါတီ)အနေႏ ထင်ႏခွင်ꩻကလꩻဒါႏ အဖြာꩻပေါင်ꩻနောဝ်ꩻ နဲင်ႏငံႏရေꩻပါတီတန်ကထွာဒါႏ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်တွမ်ႏ ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီနောဝ်ꩻ ထင်ႏခွင်ꩻအောဝ်ႏ (၂)ဖြာꩻရိုꩻကီလဲ့ ထင်ႏတွိုင်ႏပါတီအလောင်ႏအလင်နောဝ်ꩻ ထင်ႏခွင်ꩻလꩻဒျာႏ(၁)ဖြာꩻစီႏလွုမ်ꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ နောဝ်ꩻမꩻတဲင် ကဏ္ဍတွိုင်ꩻကိုနောဝ်ꩻ ပါတီတွိုင်ꩻ တပါသော့ꩻနွောင်ꩻတောဝ်းနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ၂။ ထာꩻမာꩻကောႏမတီႏမဉ်ႏထွူနောဝ်ꩻ ထွို့ꩻဗူႏအွဉ်ႏထွော့လွေꩻယင်း စွိုးခွိုꩻအရန်း(အမျိုးသားအဆင့်) ခမ်းရေꩻထီရေꩻပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲးဖုံႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ အင်းရွယ်ႏနုဲင်းမုဲင်ꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ ယ့ကပါလို့လို့နွောင်ꩻ ရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻတဲင် ခင်ႏယန်အရန်း မာꩻလွေꩻဖေႏစွိုးခွိုꩻအရန်း(အမျိုးသားအဆင့်) ခမ်းရေꩻထီရေꩻ ပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲးနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ အောဝ်ႏနောဝ်ꩻထွူမꩻ ယံကဒင်ႏသွင်ꩻတွိုႏလွေꩻဗꩻစွဉ်ႏ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏညိမ်ꩻချမ်ꩻရေꩻ ညီႏလာႏခံႏ(၂၁)ရျာꩻဗူႏ ပင်ႏလုံအစီꩻအဝွေꩻတန်ကို နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
စွိုးခွိုꩻအရန်း(အမျိုးသားအဆင့်) ခမ်းရေꩻထီရေꩻ ပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲးယိုနောဝ်ꩻ အွဉ်ႏထွော့လွေꩻ အစွိုးအမျိုꩻ သွ့မျိုꩻသွံစွိုးနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူႏ သွံစွိုးသွံမျိုꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ နုဲင်းဆꩻလယိုသွူ။ (၁) လိုꩻမျိုꩻအလွောက်ꩻ စွိုးခွိုꩻအရန်း ခမ်းအရေꩻထီအရေꩻ ပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲ (၂) ဒေႏသအလွောက်ꩻ စွိုးခွိုꩻအရန်း ခမ်းရေꩻထီအရေꩻ ပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲ (၃) အကျောင်ꩻခရာႏအလွောက်ꩻ စွိုးခွိုꩻအရန်း ခမ်းအရေꩻထီအရေꩻ ပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲ။ အောဝ်ႏ (UPDJC)ယို အွဉ်ႏထွော့လွေꩻဖေႏ အချက်သွံချက်နုဲင်းဆꩻကီယိုနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ စွိုးခွိုꩻအရန်း (အမျိုးသားအဆင့်) ခမ်းရေꩻထီရေꩻ ပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲယို အောဝ်ႏ (UPDJC)ယို ခွုမ်စံႏလွေꩻတဲင် ထွို့ꩻလွေꩻဖေႏ ခမ်းနယ်ႏအရန်း ထိန်ꩻထွားရေꩻကောႏမတီႏ (ကြီးကြပ်ရေးကော်မတီ)နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
၃။ ကအီႏအွဉ်ဟို ဒိုနားဖေႏဒါႏ လိုꩻမျိုꩻအလွောက်ꩻ စွိုးခွိုꩻအရန်း ခမ်းရေꩻထီရေꩻ ပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲ ဖေႏကထွာနွောင်ꩻနောဝ်ꩻ (NCA)အလꩻ ကတဲမ်းထွို့ꩻထွူလဲဉ်းဒါႏ စူမုဲင် စူခွုမ်စူစံႏအစွိုꩻတွမ်ႏ လွိုက်ရွေꩻပွယ်ꩻကို အနွောင်ꩻကလꩻဒါႏ ခမ်းရေꩻထီရေꩻအစွိုꩻ(နဲင်ႏငံႏရေꩻပါတီ)ဝွေꩻသီးဖုံႏနောဝ်ꩻ အွဉ်ဟိုဒိုနား မာꩻလွေꩻလꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ အောဝ်ႏကုဲင်ဒါႏ ဒေႏသအလွောက်ꩻ စွိုးခွိုꩻအရန်း ခမ်းရေꩻထီရေꩻ ပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲဖေႏကထွာနွောင်ꩻနောဝ်ꩻ ဆဲင်ႏရာꩻခမ်းနယ်ႏအလွောက်ꩻ အစိုႏအရန်း ပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲယိုနောဝ်ꩻ လူထုထံꩻသာꩻအစွိုꩻကထွာဒါႏ (CSO-NGO)အစွိုꩻယို အွဉ်ဟိုဒိုနား မာꩻလွေꩻဖေႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ ဝွေꩻသီးကအွဉ်ဟို ဒိုနားဒါႏနောဝ်ꩻ တွိုင်ႏပင်ႏဆွေꩻနွေꩻဗာႏ လိုꩻမုꩻရေꩻအခန်ꩻကဏ္ဍလွုမ်ꩻနောဝ်ꩻသွူ၊ စီꩻပွါꩻရေꩻအခန်ꩻကဏ္ဍ၊ ဟံႏယာႏတွမ်ႏ သဘာဝအသောင်အရင်ꩻကိစ္စအလောင်ႏအလင် ခမ်းရေꩻထီရေꩻကိစ္စဖုံႏနောဝ်ꩻ ဆွေꩻနွေꩻတွိုင်ႏပင်ႏဒေါ့ꩻရီခွင်ꩻ တအဲဉ်ထောဝ်းနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ အောဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအရန်း လိုꩻမျိုꩻအလွောက်ꩻ ခမ်းရေꩻထီရေꩻ ဆွေꩻနွေꩻပွယ်ꩻတဲ့နောဝ်ꩻ၊ အောဝ်ႏဒေႏသအလွောက်ꩻ ခမ်းရေꩻထီရေꩻ ဆွေꩻနွေꩻပွယ်ꩻတဲ့နောဝ်ꩻ၊ အကျောင်ꩻခရာႏအလွောက်ꩻ ခမ်းရေꩻထီရေꩻ ဆွေꩻနွေꩻပွယ်ꩻတဲ့နောဝ်ꩻ ကလꩻလွဉ်ဒါႏ လိုꩻအမျာꩻထာꩻထီႏ သဖော်ꩻတရာꩻဖုံႏတဲင် ထိန်ꩻထွားလွဉ်ꩻအစွိုꩻနောဝ်ꩻ စုခြွဉ်းတဲင် ဒင်ႏကီလွေꩻဗာႏ (UPDJC)အွဉ်အကိုရေꩻအစွိုꩻထျꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
နောဝ်ꩻထွူမꩻ အပ်လွေꩻသင်ꩻရာꩻ ထာꩻမာꩻကောႏမတီႏအစွိုꩻထွူတဲင် ကဆဲင်ႏဒါႏတွမ်ႏ ကဏ္ဍအလောင်ႏအလင်တဲ့ အပ်လွေꩻဗာႏကဏ္ဍအလောင်ႏအလင်နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ ဥပမာႏ- အောဝ်ႏလွေꩻဆွေꩻနွေꩻ လိုꩻမုꩻရေꩻကဏ္ဍ၊ အဖြေႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏဒျာႏစီꩻပွာꩻရေꩻကဏ္ဍကိုတဲင် အပ်လွေꩻဗာႏဒျာႏ စီꩻပွာꩻရေꩻကဏ္ဍနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ၅။ အောဝ်ႏဆဲင်ႏရာꩻ ထာꩻမာꩻကောႏမတီႏစွိုꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏမွိုးဖါခမ်းသားအမျာꩻ ကဒင်ႏပျꩻလွဉ်ဒါႏ ကဏ္ဍအလွောက်ꩻနောဝ်ꩻ ကဗွိုန်ရာꩻဗွိုန်ရာꩻနောဝ်ꩻ တွိုင်ႏပင်ႏဆွေꩻနွေꩻစုခြွဉ်းထွူတဲင် ဒင်ႏနယ်လွေꩻဗာႏ (UPDJC)ပွယ်ꩻအုံကွံနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ အောဝ်ႏ (UPDJC)နောဝ်ꩻ ထူႏလွေꩻအတီႏတဲင် ဒင်ႏပျꩻသွုပ်ငါလွဗꩻ (UPC)ကိုနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ အောဝ်ႏ (UPC)နောဝ်ꩻ ကဏ္ဍအလွောက်ꩻ ဆွေꩻနွေꩻတွိုင်ႏပင်ႏဒေါ့ꩻရီတဲင် ဖေႏလွေꩻအဆုံꩻအဖျတ် ဒင်ႏသွင်ꩻငါလွေꩻ (Union Accord)ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏလိတ်ချုပ်နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ အွဉ်ႏထွာလွဗꩻခမ်းပေါင်ꩻဗူႏ လိတ်ချုပ်ထွူနောဝ်ꩻ (UPCJC)အစွိုꩻယို ဒင်ႏသွင်ꩻငါလွေꩻဗာႏ လွတ်တောႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ အောဝ်ႏလွတ်တောႏယို ထူႏလွေꩻအတီႏတဲင် ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏလိတ်ချုပ်ကို ကပါဒါႏအချက်ဖုံႏနောဝ်ꩻ ဖျင်ဆင်လွေꩻအီ ၂၀၀၈-ဗာႏ၊ ထွို့ꩻဗူႏပွုံႏအခေႏခံႏ ဥပဒေႏယို ဖျင်လွေꩻတလဲင်ႏတစိꩻစိꩻနောဝ်ꩻ တွိုႏလွေꩻဗာႏ ဒီမိုကရေစီဖက်ဒရယ်ခမ်းထိတဖြုံႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ ၂၀၁၇-ဗာႏ၊ မေလာ(၂၄)နီꩻဗꩻတွိုႏလွေꩻ မေလာ(၂၉)နီꩻနောဝ်ꩻ မာꩻလွေꩻခမ်းပေါင်ꩻဗူႏ ညိမ်ꩻချမ်ꩻရေꩻညီႏလာႏခံႏ (၂၁)ရျာꩻဗူႏ ပင်ႏဒုံ ဒုတိယအလဲင်ႏ အစီꩻအဝွေꩻကိုနောဝ်ꩻ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏသဖော်ꩻတူႏ လိတ်ချုပ်တကွိုꩻတခေါဝ် လꩻလွေꩻအချက်ပေါင်ꩻ (၃၇)ချက်နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ၂၀၁၈-ဗာႏ၊ လာဇူလိုင်(၁၁)နီꩻ ဗꩻတွိုႏ(၁၆)နီꩻ မꩻလွေꩻတတိယအလဲင်ႏ (၂၁)ရျာꩻဗူႏ ပင်ႏလုံညီႏလာႏခံႏအကို လꩻလွေꩻခမ်းပေါင်ꩻဗူႏ သဖော်ꩻတူႏလိတ်ချုပ် တကွို့ꩻတခေါဝ် အချက်ပေါင်ꩻ(၁၄)ချက်နောဝ်ꩻသွူ၊ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏ လိတ်ချုပ်ခြွဉ်းလို့ဝင်ꩻ အောဝ်ႏလဲဉ်း(၅၁)ချက်နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ခမ်းထီရေꩻ
ပိုလ်ႏချန်ဇုံ(ပိုလ်ႏတုံ)
ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအွဉ်ငါ ပိုလ်ႏချန်ဇုံ နောဝ်ꩻလွူးဖွာꩻလင်ꩻ နေင်ႏ၁၉၁၃ဗာႏ ဖေဖော်ဝါရီလာ ၁၇ နီꩻ ဖာဗွေႏ မစ္စတာမန်းသက်တောရွိုင်း (ဂေါ်ရခါး)၊မွိုးနင်ꩻသု(ပအိုဝ်ႏ)သီးလွူးဖွာꩻလင်ꩻ ဝေင်ꩻတောင်ႏတီ၊ ဒုံသေားသီကိုနောဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻတောင်ႏတီကိုကဗွောင်ဒါႏ ABMကိုအောင်ႏလွေꩻ ၇ တန်ꩻထွူ ထွိုင်ႏတွိုႏ ၁၉၂၈ ဗာႏနေင်ႏ နွို့ထေင်းထူႏလွေꩻတာႏဝွန်ႏ UMP ယဲꩻပွေားခမ်း ကိုနောဝ်ꩻထွူမကာႏ ဖြောဝ်ꩻခမ်းဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဒေႏသ ကထွာဒါႏ လွယ်မွေ၊ ကိန်တွုံ၊ မွိုင်ꩻယင်ꩻ ဒေႏသဖုံႏနောဝ်ꩻတဲ့ ထေင်းထံႏဖိုဗာႏ ပိုလ်ႏပွေားဝေင်ꩻ တာႏဝွန်ႏနောဝ်ꩻသွူ။၁၉၄၀ဗာႏဗွေ နောဝ်ꩻ အမုဲင်(၁၃) UMP တပ်စွုမ်ꩻကို ထင်ႏလွေꩻခန်း အရန်းထိုစဲ့ꩻသွဉ်တန်ꩻနောဝ်ꩻထွူ ထေင်းထံႏလွေꩻစဲ့ꩻတာႏဝွန်ႏ တွိုႏလွေꩻ ၁၉၄၈ ဗာႏနောဝ်ꩻသွူ။
ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻရေꩻတွမ်ႏပိုလ်ႏချန်ဇုံ
ထွိုင်ႏတွိုႏလွေꩻ ၁၉၄၉ဗာႏနေင်ႏ၊ဒီဇင်ဘာ၁၁နီꩻနောဝ်ꩻ ဖြားတန်ကောင်ခယ်ႏ၊ ဖြားတန်နမ်းဩ၊ ဖြားတန်နာꩻဆီꩻဆောက့်ꩻ၊ ပိုလ်ႏဟိန်မောင်သီးတောႏလန်ႏ ပဒေႏသရာဇ်တဲင် နွို့ပါဝင်ႏငီꩻလွေꩻ တပ်ပိုလ်ႏတန်တဖြာꩻအနေႏနေနေသွူ။ ၁၉၅၂-၅၃ဗာႏနေင်ႏနောဝ်ꩻ ခယ်ႏဗွာ KMT တပ်စွိုꩻနွို့လွဉ်ဖြောဝ်ꩻနယ်ႏဒေႏသတဲင် ပိုလ်ႏချန်ဇုံ ကအွဉ်ငါဒါႏ ပ.အ.လ.ဖ ၊ဗကပစွိုꩻတွမ်ႏစဲ့ꩻတပ်မတောႏသီးယို အွဉ်ႏဆွိုးအတွိုက့်ꩻခ တဲင်ပူပေါင်ꩻတွိုက့်ꩻထန်ႏလွေꩻယင်းခယ်ႏဗွာတပ်စွိုꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏလွေꩻ၁၉၅၈ဗာႏ မေလာ၅နီꩻနောဝ်ꩻ ပ.အ.လ.ဖ တစွိုꩻလွုမ်းလွုမ်း နွို့သော့ꩻခန်ႏဒျာႏဥပဒေႏတဖွောင်ꩻကိုတဲင် ဖြားဗွာလှဖေတွမ်ႏပိုလ်ႏချန်ဇုံသီး ပူꩻပေါင်ꩻခုမ်မာꩻငီꩻခန်းဒျာႏ တွမ်ႏ ပ.အ.မ.ဖ စွိုးခွိုꩻရေꩻထာꩻမာꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။တွိုႏ၁၉၆၄ဗာႏ ကွပ်စွဉ်ႏစဲ့ꩻအစိုꩻရထေအွဉ်ႏ ခမ်းသားပဲင်ႏဥပဒေႏတဲင် ပအိုဝ်ႏဒေႏသလွိုင်ႏကွိုန်ရေꩻထာꩻမာꩻဖုံႏ ဆွိုးသောဝ်ꩻလွေꩻမကာႏ ပိုလ်ႏချန်ဇုံတဲ့ ခံႏဗာႏဒျာႏခန်းစဲ့ꩻမန်းဆွမ်ꩻ ညလွေꩻ လစ်ꩻနေင်ႏကာႏလနောဝ်ꩻသွူ။
KNU စွိုꩻဖျော်တွိုႏလွဉ် ရ.လ.လ.ဖ ဟံႏနယ်ႏကိုအကျောင်ꩻ ဗ.က.ပ ထွိုင်ႏသေတဲင် ၁၉၇၂-၃ နေင်ႏကိုနောဝ်ꩻ မန်းခမ်းကွန်မျူနစ် (ဗ.က.ပ) ပါတီ ကအဝ်ႏဒါႏ ပဂိုꩻကောင်ရွေꩻဗဟိုႏ ဗဟိုႏကောႏမတီႏအစွိုꩻနွို့ မျိုးမြင့် {ဟဲ့ꩻ} ဦးအောင် နောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻပါတွမ်ႏ ၁၀၈စဲ့ꩻဒေႏသ ပါတီကောႏမတီႏနွို့ကထွာဒါႏ စဲ့ꩻဒေႏသနွောင်ꩻဟံႏရေꩻပိုလ်ႏမြဝင်း၊တပ်ပိုလ်ႏခင်သုဦး၊ဒုတပ်ပိုလ်ႏကဲယ်ꩻမြင့်နိုင် သီးဖုံႏပါတွမ်ႏအစဲ့ꩻ ၁၀၈ဒေႏသတပ်စွုမ်ꩻ နွို့ထွို့ꩻဗူႏလွေꩻနုဲင်းနုဲင်း ရ.လ.လ.ဖ အစွိုꩻကိုနောဝ်ꩻသွူ။ ကွပ် ဗ.က.ပ ထွို့ꩻဗူႏတဲင် ရ.လ.လ.ဖ ကိုဖွဲ့ဗူႏလွေꩻ ရောင်ႏတနျာႏတပ်စွုမ်ꩻတဲင် နမ့်စင်-လွယ်လဲမ် ကာꩻတဖူꩻလောင်းဖုံႏ ဖန်ဆင်ꩻလွေꩻခန်ႏဒျာႏစဲ့ꩻတလင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ တယ်ႏခိန်ႏနောဝ်ꩻမာငါ ကွပ် ရ.လ.လ.ဖ နွို့ဗူႏငီꩻ ဗ.က.ပ တွမ်ႏ K.N.U.P တပ်စွိုꩻဖုံႏတဲင် ရ.လ.လ.ဖ ဟံႏနယ်ႏကိုကအဝ်ႏဒါႏ ပအိုဝ်ႏလိုꩻထံꩻ အွဉ်ငါဖုံႏ ယံကနွို့လွဉ် ဥပဒေႏဖွောင်ꩻကိုအတာႏ ဖွဲ့ဗူႏလွေꩻယင်း ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻရေꩻရာႏ (၇)ဖြာꩻကောႏမတီႏ အွိုးဝေင်ꩻတောင်ႏတီ ကိုနောဝ်ꩻသွူ။ ကောႏမတီႏ (၇)ဖြာꩻနဝ်ꩻ ဖြားခွန်စိန်ႏ၊ ဖြားခွန်ဖျူ၊ ဆရာႏသေားလု၊ စင်ꩻဖာကွံꩻ၊ဖြားထွန်းကျော်၊ဖြားထွေးလုံတွမ်ႏဖြားထွန်းယီသီးဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻရေꩻရာႏ(၇)ဖြာꩻကောႏမတီႏ ရုဲင်ꩻတသွိုးမုꩻ ခွိုင်းတွိုႏမုအာႏပေႏငါႏတဲင် ဖွဲ့ဗူႏလွေꩻယင်း ခြိꩻထူႏဖြေႏသျင်ꩻရေꩻ (၂၂)ဖြာꩻကောႏမတီႏ ထွူတဲင် ရဲးဟန်ꩻလွေꩻ ဗကပ တွမ်ႏ ရ.လ.လ.ဖ တဲင် ယံကနွို့သော့ꩻခွိုန်ꩻချာ ဥပဒေႏတဖွောင်ꩻကိုနောဝ်ꩻသွူ။
ထွိုင်ႏတွိုႏ ၁၉၆၈ ပိုလ်ႏချန်ဇုံ အဝ်ႏထောင်ႏကိုလွစ်ထန်ႏသဲင်ꩻချာတဲင် ဟဲ့ꩻပါတွမ်ႏ ပ.အ.လ.ဖ အွဉ်ငါလီꩻဖုံႏကထွာဒါႏ ထွန်းသာ၊ဟိန်ပေႏ သီးယိုတဲင် ဖွဲ့ဗူႏလွေꩻ ပ.အ.စ.ခ (ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ) လွယ်လဲမ်-ပင်ႏလုံဖဲ့ꩻတွို့ꩻဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻသွူ။နောဝ်ထွူမကာႏ ပိုလ်ႏချန်ဇုံနောဝ်ꩻ နမ်းတွမ်ႏနမ်းဟဲ့ꩻဖန်ချာ "ပအိုဝ်ႏဆရာႏ" တဲင် တွမ်ႏအာႏရုဲင်ꩻယဟန်ႏ ရဲင်ꩻတသွိုးလွေꩻခန်း ရန်ႏကင်ꩻဒေႏသကိုဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ပအိုဝ်ႏဒေႏသကို စူစေႏအစွိုꩻ စူစေႏထာꩻယူႏဝါႏဒ ကအွဉ်ဝင်ꩻ ရဲးဟန်ꩻရောင်ဝင်ꩻခိန်ႏ ကွပ်စွဉ်ႏဟိန်ပေႏ၊ထွန်းသာ သီး ထာꩻထီႏထင်းလွဲꩻမုတဲင် တွိုႏ ၁၉၇၅ဗာႏနေင်ႏ၊ဩဂုတ်လာ၁၅နီꩻ၊မွူးနီꩻကျာႏသပတေꩻနောဝ်ꩻ ခံႏဗာႏခန်းဒျာႏဝင်ꩻကျံႏတကုဲင် လွယ်လဲမ်ဝေင်ꩻနယ်ႏ၊ဝေင်ꩻပင်ႏလုံဖဲ့ꩻတွို့ꩻ လွယ်မွတ် ထီကတူႏခါႏကအဝ်ႏဒါႏ လွယ်သံဟိုအလောင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ပိုလ်ႏချန်ဇုံယို ထွာလိုꩻသꩻရက်စွိုးခွိုꩻသန်၊သꩻဓာတ်ခွောင်ခံႏလိုꩻတဖြာꩻ သမဲင်ꩻနွို့ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ အွဉ်ငါတဖြာꩻနေနေနောဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻဖုံႏ နမ်းခြောင်ꩻခရာႏ
မျန်မာခမ်းထီ ဟံႏပထဝီႏ
thumb|မျန်မာ၊ ထုဲင်ꩻ၊ လာအိုတောမ်ႏ ဗီယက်နမ်ခမ်းထီဖုံႏ ကောင်ရွေꩻ ကောင်ဆောင်ႏခါႏ ဒေႏသဖုံႏကို မေႏခိုးတခြာတန်ဖုံႏပုင်ႏ(အွဉ်ႏနယ်ခါဖေႏနေး အစဲက်ꩻတနျာႏ)။
ခမ်းကူသီး
ခမ်းကူသီး အနားအဒွေါင်ႏအဆွာꩻ ခြွောန်း: 6522 km
ဟံႏယာႏဧရိယာႏခြွောန်း: 676578 km2
ခမ်းကူအဝ်ႏဒင်ႏဒါႏခမ်းလင်ဖုံႏ:
ဗန်းကလားဒေတ်ခမ်းထီ: 271 km, အေင်ဒိယ:1468 km, ခယ်ႏ: 2129 km, လာအို: 238 km, ထုဲင်ꩻ: 2416 km
ကမ်းရိုးတန်း
ကမ်းရိုးတန်း အဒွေါင်ႏအဆွာꩻ ခြွောန်း:2228 km
ထီဧရိယာႏအဲဉ်ႏလုဲင်း ခြွောန်း: 23070 km2
ရာႏသီႏဥတု
မျန်မာခမ်းထီကိုနဝ်ꩻ အကျမ်ꩻအနေႏ ဥတုအဝ်ႏ(၃)ရာႏသီႏတဲင် ထွာဒျာႏ ခမ်းသဲင်၊ ခမ်းခါ၊ ထာꩻခွꩻ ရာႏသီႏဖုံႏသွူ။ တယ်ႏခရိစ်လာမတ် ဗꩻမေလာနဝ်ꩻ ထွာခမ်းသဲင်လာဥတု၊ တယ်ႏမေလာထာႏဝ ဗꩻတွိုႏအောက်တိုဗာလာလို့နဝ်ꩻ ထွာခမ်းခါရာႏသီႏ၊ တယ်ႏနိုဝဲင်ဗာလာ ဗꩻတွိုႏဖေဖော်ဝါရီလာလို့နဝ်ꩻ ထွာထာꩻခွꩻရာႏသီႏ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ မျန်မာခမ်းထီကိုနဝ်ꩻ ယေဘူယျအနေႏ အလျားဖဲ့ꩻမုတ်သုံရာႏသီႏအဝ်ႏလဲ့ ပွိုးတောမ်ႏ ဟံႏဖွိုႏထိုကောင်ဆောင်ႏထာꩻပြင်ႏ ခင်ႏလမ်းဖုံႏ ဒေႏသအလွောက်ꩻ ဗိုန်ပီတဝ်းဝင်ꩻအဝ်ႏတဲင် တထွောင်းတောမ်ႏတထွောင်း ရာႏသီႏဥတုလဲ့ ကွာႏထိုꩻဗာႏဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။
ကောင်ရွေꩻဖုံႏ
thumb|ပုပ္ပါးကောင် မျန်မာခမ်းထီကို ထူꩻချာꩻဒါႏ ဟံႏပထဝီႏအပွိုင်အငုဲင်ꩻလက္ခဏာႏဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ စစ်တောင်းခြောင် တောမ်ႏ ချင်းတွင်းခြောင်ထျꩻ ဒေႏသဖုံႏကပါဒါႏ ဇီးဖြူကောင်ရွေꩻ၊ မင်းဝံကောင်ရွေꩻ၊ မှန်ကင်းကောင်ရွေꩻ တောမ်ႏ ဂန့်ဂေါကောင်ရွေꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကောင်ရွေꩻပေႏဖုံႏ ကအဝ်ႏဒါႏ ခမ်းထီအခဝ်ထာႏဝ ထာꩻဖွိုႏထာꩻပြင်ႏခင်ႏလမ်းဒေႏသဒျာႏသွူ။ ဒေႏသနဝ်ꩻကို ပဂိုꩻကောင်ရွေꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏရွေꩻဆွိုက်နဝ်ထင်ꩻခါꩻဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ အခဝ်ထာႏဝဒေႏယိုနဝ်ꩻ ထိုတနွောင်း ဟံႏခိုႏကျံႏထန်ꩻဒါႏ ကောင်ရွေꩻကောင်ထိုဖုံႏ အဝ်ႏရဲးခူခါꩻအသောင်နဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီအခဝ်ထင်သွတ်ꩻကို အထိုသွတ်ꩻကောင်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ  ခါကာဘိုရာဇီကောင် ၅,၈၈၁ မီတာ (၁၉,၂၉၅ ပေ) နဝ်ꩻသွူ။ ခါကာဘိုရာဇီကောင်နဝ်ꩻ အဝ်ႏစပ်ဆွိုင်ꩻလွေꩻတောမ်ႏ ဟိမဝန္တာႏကောင်ရွေꩻတဲင် ကောင်ရွေꩻအခဝ်တွို့ꩻအနေႏ အေင်ဒိယခမ်းထီ အာသံခမ်းနယ်ႏ၊ နာဂဟံႏခမ်းနယ်ႏ တောမ်ႏ မီဇိုရမ်ခမ်းနယ်ႏဖုံႏ အဝ်ႏရဲးခါꩻ အကူအနေႏနဝ်ꩻသွူ။ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်တွို့ꩻကို ကအဝ်ႏဒါႏ ရခဲင်ႏကောင်ရွေꩻနဝ်ꩻ တယ်ႏစွဉ်ႏ မဏိပူရခမ်းနယ်ႏ ဗꩻလွေꩻစွဉ်ႏ ရခဲင်ႏခမ်းနယ်ႏအခဝ်တွို့ꩻ အန်ဒမန်ပင်ႏလယ်ႏ(ဗဉ်းကလားပင်ႏလယ်ႏ)ကူ မော်တင်စွန်းအငူ(Cape Negrais) ထျꩻနဝ်ꩻသွူ။
thumb|ကောင်ရွေꩻ ပင်ႏတရားထျꩻ ပဂိုꩻကောင်ရွေꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ ဧရာႏဝတီႏခြောင် တောမ်ႏ စစ်တောင်းခြောင် အခါႏ ကောင်ရွေꩻဖွိုႏဖုံႏဒျာႏသွူ။ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ကွဉ်ႏနဝ်ꩻ ဖြဝ်ꩻကောင်ရွေꩻဖုံႏအဝ်ႏတဲင် အာသျခဝ်ကွဉ်ႏနဝ် Ultra-prominentကောင် ကထွာဒါႏ လွယ်ပန်နောကောင် (၂,၅၆၃ မီတာ) လဲ့ အဝ်ႏသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဖြဝ်ꩻကောင်ရွေꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏစပ်ဆွိုင်ꩻလွေꩻတောမ်ႏ စောက်ꩻကောင်ရွေꩻဖုံႏ၊ ဒေါနကောင်ရွေꩻ တောမ်ႏ တနင်္သာရီကောင်ရွေꩻဖုံႏတဲင် အဝ်ႏထွာဒျာႏ ထုဲင်ꩻခမ်းကူ သဘာဝဟံႏနယ်ႏခမ်းကူသီးအနေႏနဝ်ꩻသွူ။ ဒေႏသနဝ်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏပါသော့ꩻ World Wide Fund for Nature အစွိုꩻ ကအွဉ်ႏထွော့ခါꩻဒါႏ Global 200 ဂေဟဒေႏသဖုံႏကို တဗာႏအနေႏကထွာဒါႏ ကယား-စောက်ꩻ-တနင်္သာရီ ခမ်းသေင်ႏတခြာ ဂေဟဒေႏသဒျာႏသွူ။
ခြောင်ဖုံႏ
thumb|ဧရာႏဝတီႏခြောင်၊ ညောင်ဦး-ပဂံႏ ဧရာႏဝတီႏခြောင်နဝ်ꩻ မျန်မာခမ်းထီ ခြောင်တန်ဖုံႏအကို အဓိကခြောင်တန်တဖြုံႏဒျာႏတဲင် အဝ်ႏဒျာႏ ခမ်းအခဝထင်ꩻ ခင်ခမ်းနယ်ႏကို ထွတ်လင်ꩻနဝ် ကာႏလွေꩻ ခမ်းထာႏဝကိုထွူ ဖြွဉ်ဗꩻလင်ꩻတွိုႏ ခမ်းထီအခဝ်ဒေါမ် ဧရာႏဝတီႏဒေႏသတဲင် ထွတ်နွို့သော့ꩻလွေꩻယင်း ပင်ႏလယ်ႏကိုသွူ။ မဲခေါင်ခြောင်နဝ်ꩻ အဝ်ႏခယ်ႏခမ်း တိဘက်ဒေႏသ ကောင်ထိုလောင်း ထွတ်ꩻရွယ်ႏလင်ꩻနဝ် ကာႏလွေꩻ ခယ်ႏခမ်းထီ ယူနန်ခမ်းနယ်ႏထွူ ကာႏလွေꩻပါ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ကွဉ်ႏထင်ꩻ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏအခဝ်ကွဉ်ႏ ခမ်းကူထျꩻထွူ နွို့လွေꩻယင်း လာအိုခမ်းထီကိုနဝ်ꩻသွူ။
thumb|ခြုံꩻခြောင်၊ မျန်မာ-ထုဲင်ꩻခမ်းကူ ခြုံꩻခြောင်နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ခမ်းထီအခဝ်ကွဉ်ႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏကို ထွတ်ꩻလင်ꩻနဝ် ကာႏလွေꩻ စောက်တနျာႏနယ်ႏ စောက်ꩻနယ်ႏ မဲင်ꩻခမ်းနယ်ႏဖုံႏထွူတဲင် နွို့လွေꩻယင်း ပင်ႏလယ်ႏကိုသွူ။ စစ်တောင်းခြောင်နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏဖြဝ်ꩻကောင်ရွေꩻ အခဝ်တွို့ꩻ ထွတ်လင်ꩻနဝ် ကာႏလွေꩻ ပဂိုꩻဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ မျန်မာခမ်းထီအခဝ်နဝ်သွတ်ꩻ ဟံႏနယ်ႏအဲဉ်ႏကိုနဝ်ꩻ ရေးခြောင်၊ Heinzeခြောင်၊ ထားဝယ်ခြောင်၊ တနင်္သာရီခြောင် တောမ်ႏ လေညာခြောင်ဒွေါင်ႏဖုံႏ အဝ်ႏထွတ်နွို့သော့ꩻလွေꩻ အန်ဒမန်(ကပ္ပလီပင်ႏလယ်ႏ)ကိုနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းအခဝ်နဝ်သွတ်ꩻကို Kraburiခြောင်နဝ်ꩻ အဝ်ႏထွတ်ꩻလင်ꩻဒျာႏ မျန်မာတောမ်ႏထုဲင်ꩻ ခမ်းကူအခဝ်နဝ်ခါႏနဝ်ꩻသွူ။
ကြွန်ဖုံႏ
thumb|Grandfather Island,ကြွန် ထာဝယ်ထျꩻ မျန်မာခမ်းထီအခဝ်ဒေါမ်နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ပင်ႏလယ်ႏသမုဒ္ဒရာႏကိုတောမ်ႏ အဖင်ႏထျꩻတဲင် ကြွန်ပေႏကြွန်တန်ဖုံႏ အဝ်ႏအာတန်နဝ်ꩻသွူ။ မျန်မာခမ်းထီ ကြွန်ဖုံႏအကို အတန်သွတ်ꩻကြွန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ရမ်းဗြဲကြွန်တဲင် ထင်ႏသျာꩻမိဉ်ꩻတန်ဒါႏ ကြွန်အလင်ဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလ့နဝ်ꩻအတွိုင်ꩻသွူ-
ထူႏသုင်ꩻဟံႏယာႏတောမ်ႏ သဘာဝအရွီးအခိုႏဖုံႏ
မျန်မာခမ်းထီနဝ်ꩻ သဘာဝတရာꩻ ကဖန်ဆင်ꩻခါꩻထွူဖေႏဒါႏ သဘာဝအရွီးအခိုႏအသောင်အရင် ရတနာႏဖုံႏ အဝ်ႏလွိုင်ႏအာဒါႏ ခမ်းတခမ်းဒျာႏတဲင် ခမ်းကိုနဝ်ꩻ ရေနံ၊ သေင်ႏ၊ ခဲမဖြူ၊ ခြောႏ၊ ဗောႏ၊ တောင်ꩻ၊ တန်စတင်၊ စွုန်ꩻ၊ လုံးစကျင်၊ လုံးထွန်၊ လုံးမေႏသွာႏ၊ လုံးသဲင်ဟဝ်ရတနာႏဖုံႏ၊ သဘာဝဓာတ်လူးတောမ်ႏ ထီစွန်ꩻအာႏဖုံႏဒျာႏသွူ။
သဘာဝဖေꩻအန်ႏတရယ်ႏဖုံႏ
မျန်မာခမ်းထီကို ကထွာအာဒါႏ သဘာဝဖေꩻအန်ႏတရယ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ ဟံႏတသွိုး၊ တလီꩻကျမ်ꩻမုန်တိုင်း၊ တလီꩻဝိစ်ꩻ၊ ခမ်းခါ ထီတန်ထီလိုမ်ႏ ဟံႏသွူꩻဖုံႏ၊ ခမ်းခေါင်ႏ စတဲင်ဖုံႏဒျာႏသွူ။
သဘာဝအသောင်အရင်ꩻ
ပွိုးတောမ်ႏ ထေတမွိုႏတမာꩻထိုꩻ သေင်ႏဖုံႏ ဆွို့ꩻရုဲင်ရေꩻတာႏ ချꩻတောင်ႏလင်ꩻဖုံႏတဲင် သေင်ႏတခြာဖုံႏ ယောမ်လွဉ် ကုဲင်ပြင်ꩻထိုꩻ၊ ပွိုးတောမ်ႏ စက်မှုထာꩻမာꩻတန်ဖုံႏတဲင် ထီနမ်း၊ ဟံႏနမ်း၊ တလီꩻနမ်း ဝွေႏထိုꩻ၊ မာꩻကြောင်းစင်အီ ထီဝွေႏစနစ်တောမ်ႏ မာꩻကြောင်းစင် ထီစနစ်ဖုံႏ လိုမ်ႏဗွေတဝ်းတဲင် ရောႏဂါႏထာꩻဆာ ထွာလွဉ်ဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
*
ပဂံႏ
ပဂံႏ (ဟဲ့ꩻ) တမ္ပဒီပ (မွေးတဝ်းလဲ့) ပေါက်ကမ်ႏ (မန်း: ပုဂံ) (အဲင်းကလေတ်: Bagan) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ပဂံႏခွန်ဟော်ꩻခံꩻခမ်း ဝေင်ꩻတန်ဒျာႏတဲင် တယ်ႏ ၉ ရျာꩻဗူႏ ဗꩻတွိုႏ ၁၃ ရျာꩻဗူႏအခိန်ႏခါႏဒျာႏသွူ။ ပဂံႏစိုး ၁၁ ရျာꩻဗူႏတောမ်ႏ ၁၃ ရျာꩻဗူႏခါႏနဝ်ꩻ ပဂံႏခမ်း ထွန်ꩻကာꩻခိန်ႏတဲင် ပဂံႏကိုတဲ့ ခွန်ဟော်ခံꩻဖုံႏ တယ်ႏပူႏဇောႏခါꩻ ဖရာꩻစေႏတီႏကျောင်ꩻကန်ႏဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏအာတန်တဲင် အဝ်ႏစွဉ်ႏ (၁၀,၀၀၀)လွိုနဝ်ꩻသွူ။ ပဂံႏနဝ်ꩻ မျန်မာခမ်းထီကို ထွာဒျာႏ တယ်ႏထောင်ႏဧကရာဇ်ခွန်ဟော်ခံꩻဝေင်ꩻ အရီးသွတ်ꩻဝေင်ꩻတန်ဒျာႏတဲင် မျန်မာလိုꩻမျိုꩻသီးအတာႏ သမဲင်ꩻဝင်ႏ စွိုးခွိုꩻရေꩻလက္ခဏာႏအလꩻတဲ့သင်၊ ယိုꩻယာႏယေန်ႏငဲးအမွီႏလဲ့သင်၊ တောမ်ႏစူခြောင်ကရီးခါ ဖရာꩻစေႏတီႏစခါဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏသော့ꩻအာတန်တဲင် ခမ်းကိုခမ်းထန်ႏ ကမ္ဘာႏတဖူꩻလွေꩻသီးအတာႏ ထွာဒျာႏ ထွို့ꩻငင်ႏအာသန်ဒါႏ ခင်ႏလမ်းတထွောင်းဒျာႏတဲင် ကမ္ဘာႏလောင်း မိဉ်ꩻတန်တင်ႏသျာꩻဒါႏ ခင်ႏလမ်းတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ ပဂံႏဝေင်ꩻလီꩻစခါ(ပုဂံရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုဒေသ)ယေန်ႏငဲးရေꩻ ဒေႏသတဖြုံႏလွုမ်းယို "ကမ္ဘာႏအမွီႏဟဝ်ထိန်ꩻသိမ်ꩻရေꩻ ယူနဲက်သကို(UNESCO)အစွိုꩻ" အွောန်ႏထွော့လွေꩻဖေႏ ကမ္ဘာႏအမွီႏဟဝ်ခင်ႏလမ်းအနေႏ  ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၁၉ ဗာႏ လာဇူလုဲင် ၆ နီꩻကိုနဝ်ꩻသွူ။
ပွိုးတောမ်ႏအမိဉ်ꩻငဝ်းငွါဝေါဟာရယို ကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ အဝ်ႏရိုꩻရောင်ဒျာႏ မန်းဘာႏသာႏအနေႏ "ပုဂံ" ဝေါဟာရယို အဝ်ႏဒျာႏ ပျူဂါမ၊ ပုဂါမ၊ ပုဂါမ် ငဝ်းငွါကို ထွာလွဉ်နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ကဒေါ့ꩻဗာႏနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ မှန်နန်းရာႏဇာႏဝင်ႏကိုနဝ်ꩻ သာရေႏခေတ္တရာႏပျူခမ်း ထွိုင်ႏကုဲင်ပြဲင်ꩻထိုꩻထွူနဝ်ꩻ ပျူအစုအဗူႏဖုံႏ အဝ်ႏသာရေႏခေတ္တရာႏ ထိုꩻလွေꩻထီႏစွူရာꩻဟံႏဟဝ်ရာꩻတဲင် ဖျော်လွေꩻတောင်ညိုရပ်၊ ထွူဖျော်လွေꩻ သက်သာရပ်၊ မင်းတုန်းရပ်၊ အဝ်ႏနဝ်ꩻထွူ ဖျော်လွေꩻယင်း ယုန်လွတ်ကျွန်းအရပ်ဖုံႏတဲင် တွိုႏယုန်လွတ်ကျွန်းနဝ်ꩻ ပျူဒုံ (၁၉)ဒုံ ဒုံသားဖုံႏတောမ်ႏ သမုဒ္ဒရာႏခွန်သီးနဝ်ꩻ တယ်ႏထောင်ႏညီꩻလွေꩻဝင်ꩻ အရိမဒ္ဒနာ ကဟဲ့ꩻဒါႏ "ပဂံႏခမ်းတန်" ကရိုꩻနဝ်ꩻ လွိုးရမဲဉ်အွောန်ႏနယ်လွေꩻ အထောက်အထားဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ တုရင်းကောင်ဆꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻ ယုန်လွတ်ကျွန်းဒေႏသကို ကအဝ်ႏဒါႏ ပျူဒုံ(၁၉)ဒုံယို ပျူဖုံႏတယ်ႏထောင်ႏခါꩻဒျာႏတဲင် ထွူသွူ "ပျူလိုꩻမျိုꩻ"တောမ်ႏ"ဒုံ(၁၉)ဒုံ" ဝေါဟာရဖုံႏယို ပေါင်ꩻစပ်ဝင်ꩻတွော့ꩻ ထွာလွဉ် ပျူဂါမ ကရိုꩻဒါႏ အမိဉ်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏရိုꩻလွနဝ်ꩻသွူ။ ပဂံႏစိုး လိတ်လုံးစခါဖုံႏကိုလဲ့ တဲမ်းသုင်ꩻအာဒျာႏ ပုကံ တဲင် "ပုဂံ"နဝ်ꩻ အသုင်ꩻဆေ့ꩻမွေးငါႏသွူ။ ပဂံႏစိုးလိတ်လုံးဖုံႏကို တကာႏတဝ်း ပင်းယ၊ အင်းဝခေတ် လိတ်လုံးဖုံႏကိုလဲ့ "ပုကံ" လိတ်ဖြုံႏယို အဝ်ႏတဲမ်းသုင်ꩻအာတန်နဝ်ꩻသွူ။ ထီးလုဲင်ဗွေႏ ခွန်တန်ကျန်စစ်သား (၄၄၆-၄၇၅) ကတဲမ်းခါꩻဒါႏ မဲင်ꩻဘာႏသာႏလိတ်လုံးကိုနဝ်ꩻ "ပုဂံ"အမိဉ်ꩻယို တဲမ်းသုင်ꩻအီဒျာႏ ပါဠိဘာႏသာႏအနေႏ ပေါကာမ၊ မဲင်ꩻဘာႏသာႏငဝ်းငွါနဝ်ꩻ ပေါကာမ် နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ thumb|200px|Pagan Empire c. 1210
အဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်း
ပဂံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ မန်ႏတလေꩻတွိုင်ꩻဒေႏသတန် ညောင်ဦးခရဲင်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏညောင်ဦးကို ကပါဒါႏ ဧရာႏဝတီႏခြောင်ဖင်ႏကွဉ်ႏ ခွန်ဟော်ခံꩻစိုးဖရာꩻစေႏတီႏ ကအဝ်ႏသော့ꩻအာဒါႏ ဝေင်ꩻလီꩻစခါတဖြုံႏဒျာႏသွူ။ ပဂံႏစခါယေန်ႏငဲးရေꩻဟံႏနယ်ႏ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ ညောင်ဦး၊ ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ ပဂံႏဝေင်ꩻတသာ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ ဧရာႏဝတီႏခြောင်ဖုံႏ ကအဝ်ႏခူဒါႏ ဟံႏနယ်ႏထာꩻပြင်ႏလုဲင်းတန်ခင်ႏလမ်း တထွောင်းဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻမန်ႏတလေꩻ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ် ၂၉၀ ကီလိုမီတာ (မဲင်ႏ ၁၈၀)အရပ်၊ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻရန်ႏတကုင်ႏ ဖဲ့ꩻထင်ꩻ ဗွော့ꩻညာꩻအဝ်ႏ ကီလိုမီတာ ၇၀၀ (မဲင်ႏ ၄၃၀) ရပ်ကိုသွူ။ ပဂံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻခါꩻဒျာႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏညောင်ဦးကို ပဂံႏပွိုင်းလဲင်ႏစခယေန်ႏငဲးရေꩻဟံႏနယ်ႏ(ပုဂံရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေ) အနေႏတဲင် လိုꩻသေအာဒျာႏ "ပုဂံ-ညောင်ဦး" နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻနယ်ႏညောင်ဦးနဝ်ꩻ အဝ်ႏထွူဒျာႏ တယ်ႏထောင်ႏ ယုန်လွတ်ကျွန်း ပျူဒုံ(၁၉)ဒုံအကို "ဒုံညောင်ဦး" အနေႏ အဝ်ႏပါဒျာႏနဝ်ꩻခါကာႏသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:မျန်မာခမ်းထီကို ဝေင်ꩻစခါဖုံႏ ကဏ္ဍ:မျန်မာသမဲင်ꩻ ကဏ္ဍ:မန်ႏတလေꩻတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻဖုံႏ
ပဝါႏရဏာႏအကျောင်ꩻ
"တင်ꩻကျွစ်ဗွေနီꩻ ကမာꩻဗာႏ ပဝါႏရာႏ"အကျောင်ꩻ
နီဗွေႏဘုရာꩻ အဝ်ႏအုံသတင်ꩻသွုံꩻ သာဝတ္ထိခမ်း၊ ကျောင်ꩻဇေႏဝွန်ႏကိုအတွင်ꩻ သွꩻပေႏဟောဝ်လို့ဝင်ꩻ စင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ဆိုႏဝါႏ ကောသလခမ်း ကျောင်ꩻဒုံတန်တကျောင်ꩻကို၊ "နီယိုဖုံႏနဝ်ꩻ ယံကလွောင်ႏဗူႏဗူႏသေႏသေႏ-ဖေႏကလွစ်အာငေါဝ်း၊ ခံႏဒေါ့ꩻရီတဝ်းလို့ဝင်ꩻ၊ ဝါႏတွင်ꩻသွံလာ"ဝါႏဆိုႏငါနဝ်ꩻ ဒေါ့ꩻသေꩻခါꩻလို့တင်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
ပေါႏခလဲ့ꩻတွိုႏ လိုႏမာꩻထမုဲင်ꩻတဲ့ မာꩻတေ့ꩻတေ့ꩻဗော့ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ မဉ်ႏအဝ်ႏလိုႏယွုတ်ထာꩻ တပါꩻမဉ်ႏနွောင်ꩻတဝ်း၊ ဟဲ့ꩻငေါဝ်းနေးဒွုမ်၊ ဝင်းနေးတွမ်ႏစူ၊ ပေါႏထွူထိုꩻညာꩻ၊ တပါꩻတွမ်ႏတပါꩻ ခံႏဒေါ့ꩻရီတဝ်းလို့ဝင်ꩻ၊ ဝါႏတွင်ꩻသွံလာနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ထွုံꩻစံႏအတွိုင်ꩻ ပေါႏဝါႏထန်ႏနဝ်ꩻ မဉ်ဗော့ꩻဗော့ꩻမဉ်ညာꩻညာꩻ လွေꩻကန်းတော့ꩻ ဗွေႏဘုရာꩻလွဉ်းလွဉ်း၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ဝွေꩻဗွေႏသီးတဲ့ ပယွုမ်းယဲ့စွုမ်ႏပါꩻ လွေꩻကန်းတော့ꩻ ဗွေႏဘုရာꩻတဲင် အွီႏအဲင်နစ်သက် ဗွေႏဘုရာꩻ စွော့ꩻတက်ဆွုမ်ႏနုဲင်းယို- "တပဲ့ꩻရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- - ကစ္စိ ခမနီယံ - အုံဟောဝ် အဝ်ႏသန်ꩻလွနေဟောင်း - ကစ္စိ ယာပနီယံ - အဆင်ႏပြေႏလွနေဟောင်း - သမဂ္ဂါ - ဖြွမ်းနေလို့ဝင်ꩻဟောင်း - သမ္မောဒမာနာ - သꩻရောင်းသꩻရေꩻနေလို့ဝင်ꩻဟောင်း - အဝိဝဒမာနာ - ထေင်ဖိုတောဝ်းလို့ဝင်ꩻကရို" ဗွေႏဘုရာꩻ ရီနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ "ဘုရာꩻမျတ်ဗွေႏဩ- နီသွဉ်းသီး အုံဟောဝ်ခြွိုင်ႏသန်ꩻလွဒျာႏ၊ အဆင်ႏပြေႏဒျာႏ၊ ဖြွမ်းဒျာႏလို့ဝင်ꩻ၊ သꩻရေꩻဒျာႏလို့ဝင်ꩻ၊ ထေင်ဖိုတဝ်းလို့ဝင်ꩻ ဗွေႏဩ" "ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ဖြွမ်းဗူႏသꩻရေꩻ၊ ထေင်တဝ်းလို့ဝင်ꩻ၊ ဝါႏတွင်ꩻသွံလာ ချမ်ꩻချမ်ꩻသာႏသာႏ၊ သီဝါႏဆိုႏ အပွုံႏမုဲင်ꩻဟောင်း" တွိုႏနဝ်ꩻတွော့ꩻ ဝွေꩻဗွေႏသီး လောဝ်းဒေါ့ꩻလို့လို့ မာꩻပွုံႏမာꩻနယ်ꩻ၊ အုံပွုံႏအုံနယ်ဖုံႏနဝ်ꩻတဲင် "ဒေါ့ꩻရီတဝ်း ရဟန်ꩻကာႏကအဝ်ႏ စုလို့လို့ဗာႏသိမ်ႏကို၊ ဗွေႏဘုရာꩻ ထွဉ်ႏဖစ်လောဝ်းလို့ဝင်ꩻနုဲင်းယို- "ဩဗွေႏ- ခွေသွဉ်းဖစ်လဝ်း စောဝ်းသံဃာႏဗွေႏဩ၊ ထီႏတရိုꩻတဝ်း၊ ဟွုန်တရိုꩻတဝ်း၊ ယူႏမာႏခရာႏအဝ်ႏတရိုꩻတဝ်း နီဗွေႏသီး သညင်ꩻသွော့ခွေသွဉ်း၊ ဒေါ့ꩻဖေႏသွော့ခွေသွဉ်း၊ မဲ့ꩻခွေသွဉ်း မာꩻစင်ꩻထိုꩻယင်း ခွေသွဉ်းအပဲစ်ဗွေႏဩ"တပါꩻထွူတပါꩻ ကဖစ်လောဝ်းလို့ဝင်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"မာꩻပဝါႏရဏာႏ"နဝ်ꩻသွူ။(ဝိနယ၊ မဟာဝဂ္ဂ၊ ပဝါရဏာက္ခန္ဓက)
ပရိဘာႏသာႏခန်ꩻ
လေက်မွူးတန်စောင်ႏ
တောင်ꩻခါꩻ- သရဖိုင်ႏယို အငဝ်းအဝ်ႏထွူဒျာႏ ပငါပရာꩻ၊ ဖန်အမိန်ꩻ "အ"၊ "အ"ငေါ်ꩻလဒင်ႏဒွီႏ၊ ဒင်ႏဒွီႏမဲ့ပါ၊ အေဆဲ့ꩻ၊ ထမ်ႏဗင်၊ အေဆဲ့ꩻငေါ်ꩻလငါ၊ ဒင်ႏဒွီႏငင်ႏလီး-စားနဝ်ꩻဖိုင်ႏ တလိုႏတဝ်း၊ ဖိုးပနားသေဆင် ထွီႏထော့ꩻညောႏဆျာ ခီယီꩻချို့ꩻမင်းရျꩻ ထာꩻသားအဝ်ႏသော့ꩻတဗာႏစီႏ တဖွေါင်ꩻကိုသူꩻ ဖိုးလွိုင်၊ ဖိုးနောႏ၊ ဖိုးတလုဲင်ꩻ-ရိုꩻတဲင် ဖန်ကြုဲင်ꩻဖေႏအမိန်ꩻ တလိုႏတဝ်း။ ကဖန်ဒါႏအမိန်ꩻနဝ်ꩻ (၁) လိုꩻပေႏသောန်တာႏ (၂) လေက်ဖေါက်လဲႏဖေါက်ပြန်ႏတာႏဒျာႏ၊ "အး"တဲ့"အ"အနေႏ တသုင်ꩻတဝ်း၊ "အဲက်"(အဲတ်)၊ အင်(အိန်)၊ အစ်(အိတ်)၊ အဉ်(အိန်)အယ် (အဲ)၊ မဲန်ထန်ႏသရမုဲင်ꩻငဝ်းလဲ့ ထန်ႏတငီႏတငါလယ်ႏဒျာႏ။ "အိ"တဲ့ အိအနေႏ တသုင်ꩻတဝ်း၊ အိ-က်င်၊ အိ-စ်ဉ်၊ အိ-ဋ်ဏ်၊ အိ-တ်န်၊ အိ-ပ်မ်-ဖိုင်ႏယို အငဝ်းထန်ႏဗော့ꩻ (အေက်-အေင်)တမျိုꩻလွုမ်ꩻ၊ အိ-ထွာအေ။ အု-တဲ့ အု-အနေႏတသုင်ꩻတဝ်း၊ အု-က်င်၊ အု-တ်န်၊ အု-ပ်မ်-ဖိုင်ႏယို အငဝ်းထန်ႏဗော့ꩻ အိုက်-အိုင်တမျိုꩻလွုမ်ꩻ။
နီပအိုႏနဝ်ꩻ မာꩻနေးနဝ်ꩻ လꩻတဝ်း၊ အိက်(ဟူအိက်)၊ အိင်(အခိင်ႏ)၊ အိတ်(ရွောန်တစိတ်)၊ အိန်(ကိန်ႏကဝ်ႏ)၊ အိပ်(ခင်ႏလိပ်ꩻ)၊ အိမ်(အဝ်ႏလိုႏစိမ်ႏ)-အငဝ်းထန်ႏအသုင်ꩻအဝ်ႏ။ အုက်ꩻ(ဒဲန်အုက်ꩻ)၊ အုင်(ဒေႏအုင်ꩻအင်ꩻ)၊ အုတ်(ဒင်ႏအုတ်ꩻ)၊ အုန်(ဖို့ꩻထုန်)၊ အုပ်(အစုပ်ယို)၊ အုမ်(ခမ်းအုမ်ႏ) အငဝ်းထန်ႏ အသုင်ꩻအဝ်ႏ။ အေက်(ထွားလေက်)၊ အေင်(ဆို့ꩻအေင်)၊ အေတ်(တဗေတ်ꩻ)၊ အေန်(ကိုင်ꩻစေန်)၊ အေပ်(လေပ်ဘုရာꩻ)၊ အေမ်(လေမ်းလုဲင်ꩻ) အငဝ်းထန်ႏအသုင်ꩻအဝ်ႏ။ အောက်(ခဲန်ႏအောက်ꩻ)၊ အောင်(အောင်ႏလေက်)၊ အောတ်(ဟို့ꩻပေါတ်ꩻ)၊ အောန်(ပန်အောန်)၊ အောပ်(စောပ်ꩻဝင်ꩻ)၊ အောမ်(စာစောမ်) အငဝ်းထန်ႏ အသုင်ꩻအဝ်ႏ၊ နီပအိုႏတာႏနဝ်ꩻ ပေါႏတသုင်ꩻတဝ်း လေက်မွူးပရမတ်နဝ်ꩻ တထွူတဝ်း၊ လိုꩻစောန်ႏလိုꩻထို ဘုရာꩻပို၊ လိုꩻခိုလိုꩻမျတ် လိုꩻပရမတ်၊ အဝ်ႏလိုႏသုင်ꩻတဝ်းဒုမ် လေက်ချာႏစူခိုႏစူယာႏစား ။ ပအိုႏလေက်ယို ဟဝ်ထွားနုဲင်းဒျာႏ ပါဠိ၊ ဟဝ်ထွားနုဲးတဝ်းမန်း၊ မန်းငဝ်းကိုသူꩻ အေ+အော သရသဝ်ꩻငဝ်းအဲန်ထဝ်း၊ စင်းလေက်ꩻ-ပန်းပဲ၊ ခင်ႏလေင်း-ဒူးဆစ်ဇ၊ တဗေတ်ꩻ-ကပ်စေးနဲ၊ ခဝ်းသေန်း-မုန့်တီ၊ ကေပ်ꩻရွောန်-ပိုက်ဆံကောက်၊ လေမ်းလုဲင်ꩻ-သိုင်းကတယ်၊ တောင်ꩻဖေါတ်ꩻ-တံမြက်စည်း၊ ကဲတ်ꩻစွောန်ႏ-မျဉ်းသား၊ ကောပ်ပွိုး-ဒါကြောင့်၊ ဒန်လောမ်-ထမင်းထုတ်-ငဝ်းအဲန်ထဝ်း ။
တဲႏစောန်ႏကအဲန်ထဝ်းနဝ်ꩻကိုကာႏ ငဝ်းစားနဝ်ꩻအဝ်ႏသား နီပအိုႏသမ်းလွေꩻထွားနုဲးတွော့ꩻ အအီႏမာꩻတငီႏတငါသွူထာꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ ယူႏနေးငါတဲ့ အဝ်ႏဖြောင်ထွူဒျာႏ၊ ကွိုꩻနိစ္စက် ကွိုꩻအမ်ႏနွောင်ꩻဗော့ꩻ ယပယ်၊ ဝဟွဲးဖိုင်ႏနဝ်ꩻသွူ။ အမ်ႏမထာꩻ ထိုမ်ႏတဝ်းမာꩻတဝ်း၊ ကွိုꩻနေးအတခုန်ꩻ၊ ကွီုꩻလိင်ႏကွိုꩻလဲန်နေး။ အစိုႏရအမုထမ်ꩻသား မာꩻထာꩻမဲန်ႏတဝ်း၊ လိုꩻမော့ꩻလို့ထာꩻဒုက္ခ ဝင်ꩻပျꩻဆန္ဒ၊ ဝင်ꩻဖေႏသတိꩻ ဖေႏကမဲန်ႏနဝ်ꩻ တမာꩻတဝ်း၊ ကွိုꩻဆောမ်ꩻနိစ္စက် မာꩻသီဗော့ꩻ ဆန္ဒပျꩻသား၊ ဖေႏသတိꩻဝွေꩻသား၊ ခမ်းလော့တဝ်း ထီထန်ႏတဝ်း ဖေႏခမ်းကလော့၊ ဖေႏထီကထန်ႏ အဝ်ႏလိုႏဆို့ꩻသေင်ႏဝါႏ ဆို့ꩻတဝ်း၊ ကွိုꩻမာꩻဗော့ꩻ ပွယ်ꩻပင်ခမ်းပင်ꩻထီ၊ အုံဟဝ်ခြွိုင်ႏသန်ꩻတဝ်း အဝ်ႏလိုႏကမ်သီႏလနဝ်ꩻ တကမ်တဝ်း၊ ကွီုꩻမာꩻဖေႏဗော့ꩻ လူꩻပွယ်ꩻ၊ လိုꩻစားနဝ်ꩻ နီအဝ်ႏလွေꩻအောန်ႏထွာဆရာႏ၊ နီအဝ်ႏလွေꩻဆယ်ꩻကပ်၊ နီအဝ်ႏလွေꩻထွားနုဲင်းက ထာꩻမဲန်ႏတရာꩻ အမျိုꩻတွိုႏနွောင်ꩻနဲ့ ။
ကနယ်ခါꩻဒါႏ သရဖိုင်ႏကို အဲအယ်-ပါတဝ်း၊ ကပါတဝ်းနဝ်ꩻ ပွိုးအယ်ယို အဝ်ႏလိုႏသုင်ꩻအီ ပအိုႏငဝ်း (အုဲင်)တောင်ႏကီꩻ၊ (အှဲ)အခြမ်တရျာꩻသီးခြောင်ꩻ။ အဲအော-ယို နီသုင်ꩻအောန်ႏတသွုန်ဒျာႏ အာ-အီ-အူရန်း၊ အငဝ်းဖွိုႏထွူ၊ မီႏလိုႏအထိုသော့ꩻယင်း (အဲး-အေား)။ ပွိုးနဝ်ꩻမꩻ သရဖိုင်ႏယို သရအခီး၊ အကဲန်၊ အဆꩻစားဖိုင်ႏလောန်းလောန်း၊ (ခ) ကနယ်ခါꩻ ဗျဉ္ဇန် (၄၃)ဖြိုင်ႏနဝ်ꩻတဲ့ ပအိုႏဗျဉ္ဇန်(၂၀)၊ ပါဠိဗျဉ္ဇန်(၃၃)ဖြိုင်ႏ ဗျဉ္ဇန်လွောင်ႏဗူႏစားဖိုင်ႏပါ၊ ငဝ်းရန်းဗျဉ္ဇန်၊ နိဂ္ဂဟိတ်ထွို့ꩻခါꩻ ဗျဉ္ဇန်ဖိုင်ႏ ပါလို့၊ နဝ်ꩻမꩻ ထွာဗာႏ ဗျဉ္ဇန်(၄၃)ဖြိုင်ႏ။ (ဂ) သရသဝ်ꩻ (သရသန္ဓိ)ခန်ꩻနဝ်ꩻ နယ်စင်းဟန်ႏလွုမ်ꩻ။ ပါဠိဗျဉ္ဇန်သဝ်ꩻခန်ꩻကို သရ(၈)ဖြိုင်ႏကို လောတ်(အာအီအူ)သိုမ်ဖြိုင်ႏလွုမ်ꩻ။ ပအိုႏဗျဉ္ဇန်သဝ်ꩻခန်ꩻကို သရ(၁၇)ဖြိုင်ႏကို လောတ်(အာအီအူအွူ)လိတ်ꩻဖြိုင်ႏလွုမ်ꩻ။ မန်းဗျဉ္ဇန်သဝ်ꩻခန်ꩻကို သရသုင်ꩻလုဲင်းထွꩻတဝ်း ပအိုႏ၊ သရအိုင်ခြေင်ထာꩻစား အာတန်၊ နဝ်ꩻမꩻ နီပအိုႏငဝ်းယို တဲမ်းအီတွမ်ႏလေက်မန်း တလꩻတဝ်းနဝ်ꩻသွူ။ (ဃ) ဗျဉ္ဇန်သဝ်ꩻ (ဗျဉ္ဇနသန္ဓိ)ဖိုင်ႏနဝ်ꩻတဲ့ တလို့တဝ်း။ ဥပမာႏ- ခ်ဂ်ဃ် ဆ်ဇ်ဈ် ဌ်ဍ်ဎ် ထ်ဒ်ဓ် ဗ်ဘ် ရ်လ်သ်ဠ်အ်-ဖိုင်ႏပါတဝ်း။
လေက်မန်းကို မီႏထွားဗျဉ္ဇန်သဝ်ꩻဖိုင်ႏနဝ်ꩻ အာဒျာႏအဖြိုင်ႏလွုမ်ꩻ၊ အငဝ်းတအာတဝ်း၊ ကအီႏထွꩻသား ဆေ့ꩻငါႏနဝ်ꩻမꩻ အောန်ႏနယ်ဗာႏ။ မိုဃ် (မိုဃ်းရွာ)၊ ယ်(ခန္ဓာကိုယ်)၊ ရ်(မြင့်မိုရ်)၊ လ်(ကုသိုလ်)ဝ် (ပအိုဝ်)၊ ဠ်(သီဟိုဠ်) ရိုꩻတဲင် ထန်ႏချာဗော့ꩻဒျာႏ မို ကို သို အို ဟို-စားနဝ်ꩻ လꩻတဝ်း။ နီပအိုႏငဝ်းယို ထွားနုဲင်းမန်းတဲင် အောန်ႏထန်ႏဗိုန်ဝင်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻလꩻတဝ်း။ (ယပင်ႏ မာꩻကြုဲင်ꩻသရ) ဒျဉ်၊ (ဝဟွဲးမာꩻကြုဲင်ꩻသရငဝ်း) ကွဉ်-စားနဝ်ꩻအဲန်ထဝ်း။ ပွိုးအဝ်ႏတဲမ်းအီ ပျန်(ပဲန်)၊ ရွန် (ရွောန်) ပအိုႏစင်းသင်းငဝ်း၊ (ပျဲန်-ရွောန်) ပအိုႏပင်နမ်ငဝ်းနဝ်ꩻမꩻ ယပင်ႏဝဟွဲးငဝ်းဖိုင်ႏပါတဲင် သရငဝ်းကြုဲင်ꩻထိုꩻနဝ်ꩻ တလꩻတဝ်း။
ယိုခါ တောမ်ႏလေက်ပအိုႏတဲင် တဲမ်းတဒါႏတဝ်းငဝ်းဖြိုင်ႏအဝ်ႏ၊ ငဝ်းနဝ်ꩻ "ဟ"တဲꩻတဲꩻတဲ့ သမ်းတမွေးတဝ်း၊ "အ"တဲꩻတဲꩻတဲ့ သမ်းတမွေးတဝ်း၊ "ဝ"တဲ့သမ်းတမွေးတဝ်း၊ ထန်ႏသော့ꩻဒျာႏသꩻအင်ကို + ာ၊ +ိ၊ +ီ၊ +ု၊ +ူ ဗျဉ္ဇန်နဝ်ꩻတဖြိုင်ႏတာႏ လေက်ဖြိုင်ႏအဲန်ထဝ်း၊ ဝွေꩻထန်ႏဖေႏ ဗျဉ္ဇန်ꩻနဝ်ꩻတဖြိုင်ႏငဝ်း။ အသဝ်ꩻခန်ꩻကိုတဲ့ "အား-ဟား-အီး-ဟီး-အူး-ဟူး"အသဝ်ꩻနဝ်ꩻတဖြိုင်ႏ အဲန်ထဝ်းတဲင် ဝွေꩻအဝ်ႏနွို့မာꩻဆောင်းထာꩻမာꩻ၊ ကွဲႏတွော့ꩻ ယာႏယီႏအနေႏလွုမ်ꩻ၊ တွိုႏတနီꩻခါ ငဝ်းတသာမီႏပေါႏယင်း၊ ဝွေꩻအီႏလွေꩻမာꩻဖေႏယင်းဒျာႏ ငဝ်းတသာသာလေက်ဖြိုင်ႏ။ ပွိုးနဝ်ꩻမꩻ ဝွေꩻနဝ်ꩻ နီဟဲ့ꩻဖန်ဖေႏအမိန်ꩻ "အက္ခရာႏစက်"၊ ဝွေꩻရုက်အစဲတ်စဲတ်နဝ်ꩻ တဲမ်းရီး"ဝ"၊ "ဝ"ကိုသော့ꩻ အရော်ꩻလက္ခဏာႏ၊ နဝ်ꩻနဝ်ꩻ ဝွေꩻရုက်တန်သွူ။ လေက်ဖဲ့ꩻကလိုႏဒါႏ အဖြိုင်ႏမုဲင်ꩻတဲ့ယဝ်း ဝွေꩻအဝ်ႏအိုင်ပွေါးမာꩻဖေႏ၊ ငဝ်းရန်းဖိုင်ႏ၊ ကော်မာဖိုင်ႏ၊ ကွဲသဲင်ဖိုင်ႏ၊ ထော့ꩻပေႏထော့ꩻတန် ကားလေက်ဖြိုင်ႏကအဝ်ႏထွူဖိုင်ႏနဝ်ꩻ ဝွေꩻမာꩻသေꩻခါꩻလောန်းလောန်း၊ ကွဲႏတွော့ꩻ ဝွေꩻနမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏပွေါးတငါငါ တသေႏသေႏလွေꩻဖေႏဒျာႏ ငဝ်းဖြိုင်ႏတသာ၊ ဝွေꩻသမဲင်ꩻအဝ်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ၊ ပွိုးနဝ်ꩻမꩻ နီလေက်ပအိုႏယို အသုတ်ꩻတလို့ဒါႏတဝ်းထာꩻ။
ခွုင်းအတိတ် အနာႏဂတ် ပစ္စုပ္ပန်ႏဖိုင်ႏယို ဝွေꩻနဝ်ꩻမာꩻထွာဖေႏ ဗိုန်ပီနုဲင်း လိုꩻသꩻရာႏ (ဟဒယဝတ္ထု)၊ ကအဝ်ႏဒါႏ လိတ်ခန်ꩻအတွိုင်ꩻ ဝွေꩻရုက်လဲ့ အဝ်ႏဒျာႏရင်ꩻ လိတ်ခန်ꩻသွူ၊ ဝွေꩻနဝ်ꩻ လိုꩻယိင်းယမ် ဝွေꩻယိင်းကျွိုက်၊ လိုꩻယိင်းကုဲင်း ဝွေꩻယိင်းကျွိုက်စောန်ႏဒျာႏ။ ပအိုႏသီးငဝ်းသဘာဝ ပွိုးတဗိုန်တဝ်းလို့ဝင်ꩻနဝ်ꩻမꩻ လေက်မွူးယို ပေါႏတထူႏသုင်ꩻတဝ်း လေက်လွောင်ႏဗူႏနဝ်ꩻ မော့ꩻမွေးစောန်ႏထာꩻယပ်ꩻ။ ပအိုႏသီးငဝ်းသဘာဝ အဝ်ႏကတမျိုꩻနဝ်ꩻ- ဗွေႏဗွန်ထောန်ႏဒျာႏ၊ ခုန်ယိုန်ꩻခုန်ထုဲႏ၊ လွဲပုတ်ꩻ၊ ဗောန်အောက်ꩻ၊ ဗေင်ႏခွုမ်းမောန်၊ ငဝ်းစောန်ႏနာႏယပ်ꩻ၊ မောက်ꩻအုန်(အွန်)သုန်ꩻ (သွန်ꩻ)ဒွိုႏ၊ ထင်ႏရုမ်ꩻ၊ လိုꩻသုမ်ꩻ-စတဲင်ဗော့ꩻရာꩻငဝ်းလွောက်ꩻသွူ။ စောန်ꩻကြယ်ꩻစာႏဂ၊ ဟွုန်ဟဝ်၊ ဆေꩻကုန်ꩻ၊ လဝ်းဟွုန်၊ ဗွိုန်စောန်ႏ၊ သုမ်ꩻခြေင်၊ မွိုတ်ဝင်ꩻ၊ လဲႏစောတ်ꩻ၊ ပေါတ်စင်၊ ဒွုတ်ꩻစင်-စတဲင် အွု-အွူ၊ အွို့-အွို၊ အွော့-အွော အဝ်ႏ၊ နီလိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻမꩻ လေက်အထျꩻတဲႏမန်ႏတဲင် ပအိုႏငဝ်းတာႏ ထွားထွင်ႏသော့ꩻနေးစားနဝ်ꩻ သုင်ꩻတဲ့တလꩻတဝ်း၊ ပအိုႏလေက်ကိုႏပဲင်ႏအဝ်ႏဒျာႏနဝ်ꩻ တသုင်ꩻတဝ်းနဝ်ꩻ ဗိုန်ဝင်ꩻ။