cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဗွေႏဗိုန်ဇဝန
ကွပ်စွဉ်ႏဝွေꩻဗွေႏဘွုန်ꩻကံႏတဲင် နေးတွမ်ႏထာꩻတရာꩻ ကလꩻလွဉ်ဒါႏ (ဓမ္မိယလဒ္ဓ)တခြိုꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ ဖန်းလူႏတောဒါႏ သွꩻချင်ꩻတွမ်ႏတပဲ့ꩻသံႏဃာႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ရွဉ်တဲ့ စုရွမ်ခါꩻတောဝ်း၊ နေးတွမ်ႏ အနယ်ꩻအပ်စပ်တဲင် မာꩻဒျာႏအလူႏဒါႏန၊ ထောပမ်းတပဲ့ꩻသွဉ်လိတ်သားဖုံႏ၊ ချီႏမျောက်ကောချꩻဖေႏလိတ်သားဖုံႏ၊ စွုမ်ႏနိန်ႏ ဝါႏဆိုႏလောင်း ၉-နီꩻ ဝွေꩻဗွေႏမွူးနီꩻလွူးနောဝ်ꩻ ကပ်သွမ်ꩻ စွုမ်ႏနိန်ႏ၊ ပွယ်ꩻသင်ႏကန်ꩻကထိန်ႏကို ကလꩻလွဉ်ဒါႏ သင်ႏကန်ꩻစတဲင် တခြိုꩻဖုံႏနောဝ်ꩻတဲ့ ဗို့ꩻနေးမဲးရိုꩻတောဝ်း၊ အွဉ်ႏလင်ꩻနေးပန့်တကူႏရိုꩻတောဝ်း လူႏတန်ꩻလွေꩻဒါႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ သီႏသဲင်ႏတဝိန်ꩻနယ်ႏလုမ်းဆဲင်ႏရာꩻ ဇဝနာရာမလိတ်သွဉ်တွိုက်ကို ကအောဝ်ႏဒါႏ တပဲ့ꩻသင်ႏဃာႏ ၁၅၀-လွိုဖုံႏယိုတဲ့ ကသင်ꩻရာꩻ အချိန်ႏခါႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏဖေႏလွေꩻ ဩဝါဒနောဝ်ꩻသွူ။ ဝွေꩻဗွေႏယိုနောဝ်ꩻ လွေꩻအုံသတင်ꩻသွုံꩻ ကောင်ဝါးတောင်ꩻ (ဥဒေါင်းတောင်)နောင် ဆကီတွို့ꩻနောဝ်ꩻတဲင် ထူႏနေးအနယ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ဆရာႏတောႏ ဥဒေါင်းတောင်ထျꩻထွူတွော့ꩻ ကျိုꩻစာꩻအားထွုတ်ဗာႏ ဘာႏဝနာႏတရာꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ယိုခါနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏအုံသတင်ꩻသွုံꩻ ဝိန်ꩻသီႏသဲင်ႏဆကွဉ်ႏ ကအောဝ်ႏဒါႏ သုမ်မဲင်ႏရပ်၊ ကောင်လွယ်တဖြီးခင်ႏထျꩻ၊ တောႏရꩻကျောင်ꩻ "ကောင်တဖြေ"ကိုနောဝ်ꩻတဲင် ခွꩻခွꩻသꩻသꩻ အောဝ်ႏကျိုꩻစာꩻအားထွုတ်ဒျာႏ ဘာႏဝနာႏတရာꩻနောဝ်ꩻသွူ။
လꩻအဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတဘွဲ့တောႏခန်ꩻ
သာႏသနာႏတောႏအတွက် ကဆောင်ႏရွက်ဖေႏဒါႏ လဇ္ဇီပေသလ သိက္ခာကာစတဲင် တွမ်ႏဂုဏ်ႏကပြဲ့ꩻစွုံႏဟောဝ်ဒါႏ ဆရာႏတောႏတန် "ဘဒ္ဒန္တဇဝန"ဗွေႏဗွန်ဖြားသီႏသဲင်ႏယိုနောဝ်ꩻ နိန်ႏ ၁၃၅၁-ဗာႏကို လꩻစွဉ်ႏဒျာႏ (ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော် ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့) ကကပ်လူႏဒါႏ "အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ"ဘွဲ့တံꩻဆိပ်တောႏယိုနောဝ်ꩻသွူ။ ကျိုႏဆွုမ်ႏ "အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ"ဗွေႏဗွန်ဖြား သီႏသဲင်ႏတွင်ꩻ ရွစ်ပူႏဇောႏတာႏ ငေါဝ်းလင်္ကာႏကဗျာ ချိန်ႏခါႏပူႏဇောႏ          တွိုႏလွဉ်သွူး  တွိုႏလွဉ်သွူ ။ ၂။ အဂ္ဂပဏ္ဍိတ်               နီဆရာႏ ကျွꩻလွဉ်လဲဉ်းဒျာႏ       စူဝုဲင်ႏသွူး စူဝုဲင်ႏသွူ ။ ၃။ အဂ္ဂပဏ္ဍိတ်               နီဆရာႏ ကျွꩻလွဉ်လဲဉ်းဒျာႏ       ကျိုႏဆွုမ်ႏသွူး ကျိုႏဆွုမ်ႏသွူ ။ ၄။ အဂ္ဂပဏ္ဍိတ်               နီဆရာႏ ကျွꩻလွဉ်လဲဉ်းဒျာႏ       ထီႏဗာႏသွူး ထီႏဗာႏသွူ ။ ၅။ အဂ္ဂပဏ္ဍိတ်               ဆရာႏတောႏ ပူႏဇောႏဗာႏတွော့ꩻ       သꩻရေꩻငါႏ သꩻရေꩻငါႏ ။ ၆။ အဂ္ဂပဏ္ဍိတ်               နီဆရာႏ လွစ်ကင်ꩻရောႏဂါႏ      ခြွိုင်ႏသွော့အော  ခြွိုင်ႏသွော့အော် ။ ၇။ အဂ္ဂပဏ္ဍိတ်               နီဆရာႏ ဘေꩻရန်ႏကင်ꩻခွါႏ       ရောင်းသွော့အော  ရျူႏသွော့အော် ။ ၈။ အဂ္ဂပဏ္ဍိတ်               နီဆရာႏ ချမ်ꩻသာႏနမ်းသꩻ       သေႏသွော့အော   သေႏသွော့အော် ။ ၉။ အဂ္ဂပဏ္ဍိတ်               နီဆရာႏ သက်တောႏသိက္ခာႏ    ဆွာꩻသွော့အော    ဆွာꩻသွော့ဗွေႏအော်။ ( သာႏဓု  ၃ လဲင်ႏ ) ဗွေႏဗွန်ဖြား တပဲ့ꩻရင်ꩻ - စင်ꩻတန်ကောဝိဒ ( ဓမ္မာစရိယ ) တဲမ်းစန်ႏပူႏဇောႏနောဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏဗွေႏလိုꩻကျောင်ꩻသီး နမ်းခြောင်ꩻခရာႏ
ဒေါဝ်
ယာကပေါႏထန်ႏလွဉ်ဒျာႏနောဝ်ꩻ ခလားကတွိုႏ ခရစ်နေင်ႏ ၁၈၀၀ ကာႏသွူ။ ဒေါဝ် ကပေါႏထန်ႏလွဉ်နောဝ်ꩻ ခရစ်နေင်ႏမုဲင်ꩻခါ ခွိုင်းမုဲင်ꩻကရိုꩻ တွက်လဲင်ꩻတဒါႏတောဝ်းဒုမ်သွူ။
ဒေါဝ်ယိုဓာတုဗေဒအဟဲ့ꩻအဟောင်နောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဒျာႏ အီသိုင်းအယ်လ်ကိုဟော(Elthyl Alcohol)(မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း) အက်တနော(Ethanol) နောဝ်ꩻသွူ။ ယစ်လိုꩻမျိုꩻ ဥပဒေႏအလꩻ ဒေါဝ်စဲစ် အီသိုင်းအယ်လ်ဟော အယာႏခိဉ်ႏတောမ်ႏဒွုမ်နမ်းအချိုꩻ(၂ mg%)ကပါလွိုဒါႏ အထီမျိုꩻနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဒျာႏဒေါဝ်နောဝ်ꩻသွူ။
ဒေါဝ်ယိုနောဝ်ꩻ ကဲဉ်းအာအာ ဟဲ့ꩻဒျာႏ ဘီယာစွုမ်ႏစွိုꩻ (Beer)၊ ဝုဲင်စွုမ်ႏစွိုꩻ(Wine) တောမ်ႏ ဒေါဝ်ကျံꩻ စွုမ်ႏစွိုꩻ (Spirit or Strong)ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဘီယာစွုမ်ႏစွိုꩻကိုယို ကဲဉ်းအာအာနောဝ်ꩻ ဒေါဝ်စဲစ်စဲစ်(Pure Alcohol) အယာႏခိဉ်ႏတောမ်ႏ ဒွုမ်နမ်းအချိုꩻ ပါဝင်ႏသော့ꩻ ၃mg% ဗꩻတွိုႏ ၁၀ mg% နောဝ်ꩻသွူ။ ဝုဲင်စွုမ်ႏစွိုꩻကိုယို ပါဝင်ꩻသော့ꩻ ၉mg% ဗꩻတွိုႏ ၁၅ mg% နောဝ်ꩻသွူ။ ဒေါဝ်ကျံꩻစားဖုံႏနောဝ်ꩻ ပါဝင်ႏသော့ꩻလုဲင်ႏ ၃၀ mg%မာꩻကီနောဝ်ꩻသွူ။ ဝုဲင်စွုမ်ႏစွိုꩻကို ကထေထန်ႏဒါႏ သေင်ႏရောင်ꩻသေင်ႏရာႏ အလွောက် တဗက်ဝုဲင်၊ ကောဝ်ရာႏဝုဲင်၊ မောက်ကိန်ꩻရာႏဝုဲင် စတဲင်ဟဲ့ꩻဟောင်ဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဒေါဝ်ကျံꩻစွုမ်ႏစွိုꩻကို ဝီစကီ၊ ဘရန်ဒီ၊ ဂျက်(ဒေါဝ်)၊ ရမ်ဖုံႏပါနွို့သော့ꩻဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ ထန်ꩻထီ၊ ဓနိထီဖုံႏအကို အယ်လ်ကိုဟော ၂mg% မိဉ်ႏလွိုနောဝ်ꩻ ဝင်ႏထိုꩻဒျာႏဒေါဝ်သွူ။ ဘီယာယိုလဲ့ ထွာဒျာႏ ဒေါဝ်တမျိုꩻနေနေသွူ။
လိက်ပအိုဝ်ႏသဒ္ဒါႏ
"ပအိုႏသဒ္ဒါႏလိက်မွူးတသာ" လိက်ပအိုႏယို အမိန်ꩻဟဲ့ꩻ ပအိုႏသဒ္ဒါႏလိက်မွူးတသာ။ ပွိုးတဲမ်းအိ ပအိုႏငဝ်းနဝ်ꩻမꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ"ပအိုႏသဒ္ဒါႏ"။ ပအိုႏငဝ်းကို ကဗိုန်ပီဒါႏပါဠိ "အေက်-အေင်၊ အေတ်-အေန်၊ အေပ်-အေမ်"ဖုံႏ၊ "အောက်-အောင်၊ အောတ်-အောန်၊ အောပ်-အောမ်"ဖုံႏတဲ့ပါ၊ ငဝ်းစားနဝ်ꩻ မန်းကိုအဲန်ထဝ်း၊ မီႏတဲမ်းစူꩻဗော့ꩻနဝ်ꩻတဲ့ ကသမ်းဆွာꩻ၊ ဖေႏကမဲန်ႏ၊ ဖေႏကအဲန်ႏ၊ အခင်ႏလမ်းဖေႏကလို့ဆေ့ꩻနဝ်ꩻ အောန်ႏဆင်းနေး၊ အစခါကာႏ နီထူႏဒျာႏရင်ꩻ ပါဠိမူနဝ်ꩻမꩻ ဖေႏကဗိုန်တယ်ꩻပါဠိ အောန်ႏဆင်းနေး။
ဇီဝတသီႏပညာႏ
ဇီဝတသီႏပညာႏ (Biomedicine) ယို ကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ အဝ်ႏသေနာႏလွ တသီႏပညာႏ သုတေသန နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ထွာဒျာႏ အဝ်ႏစွဲးကမ်းဖေႏ ဖေႏကသေနာႏစဲင်း ခြွဉ်းဗူႏသွူ ထူႏသုင်ꩻ သုတေသနတောမ်ႏ အခေႏခံႏ သုတေသန တသီႏပညာႏဖုံႏကိုသွူ။ တသီႏပညာႏ သုတေသနကို အဓိကဂွိုဏ်ꩻနီဗာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဖေꩻအန်ႏတရာယ်ႏကင်ꩻထွူ အစွန်ꩻထင်ဒါႏ ကုꩻယာလိုမ်ꩻလာꩻရေꩻတာႏ ဆန်ꩻတသာဒါႏ clinical trial တောမ်ႏ ကုꩻယာလိုမ်ꩻလာꩻနယ်ꩻတသာ ဖေႏကပေါ်ႏရေꩻတာႏ ကကျိုꩻစာꩻတွူႏတရန်မာꩻလွေꩻဒါႏ သုတေသန ဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ထွူတကာႏတဝ်း ကုꩻယာလိုမ်ꩻလာꩻနယ်ꩻ ပညာႏတသာ ပေါႏထန်ႏရေꩻအကို ဖေႏကလꩻ ထာꩻသေပညာႏတာႏ ရေႏမိုးလွေꩻဒါႏ preclinical research လဲ့ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်နေနေသွူ။
လိက်ပအိုဝ်ႏသဒ္ဒါႏ
လိက်ပအိုႏနဝ်ꩻ ထူႏမန်းမူအဝ်ႏ၊ ထူႏပါဠိမူအဝ်ႏ၊ အဝ်ႏနီမျိုꩻ၊ မီႏထူႏမန်းမူနဝ်ꩻ ထွက်လိက်ပညတ်၊ သမုတ်နေးဒျာႏ၊ လိက်ဆင်းအဲန်ထဝ်း၊ ပအိုႏငဝ်း တဲမ်းလꩻလို့တဝ်း၊ တဲမ်းနဝ်ꩻလꩻဒျာႏ အမဲန်ႏတဝ်း၊ ပွိုးမဲန်ႏတဝ်းမꩻ လꩻတဝ်း၊ မီႏထူႏပါဠိမူ ပအိုႏငဝ်းတာႏ ပါဠိကိုတအဝ်ႏတဝ်း "အဲ-အို-အဝ်-အွု-အွူ-အွို-အွော-အုဝ်"ဖုံႏနဝ်ꩻ သော့ꩻထဲင်း၊ အောန်ႏဗိုန်လွေꩻပါဠိ၊ အောန်ႏဆင်းနေး၊ ကောပ်မာꩻနေးနဝ်ꩻမꩻ လိက်မွူးစောင်ႏမိန်ꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ"ပအိုႏသဒ္ဒါႏလိက်မွူးစောင်ႏ"။ ဥပမာႏ- လိက္တန်၊ လိက်လွောင်္ဗူႏ၊ လိက္ပအိုႏ၊ လိက္မန္မူနဝ်ꩻ နီဟဲ့ꩻလိက္ကောန္နီႏ၊ ပါဠိမူနဝ်ꩻ နီဟဲ့ꩻဘုရာꩻလိက်၊ လိက်ပရမတ်၊ သရကအဝ်ႏအတွိုင်ꩻ အောန္ထန္မဲလ္လို့၊ အုဲင်သရတဲ့ နီမာꩻထိုꩻအျ်၊ အဝ်သရတဲ့ နီမာꩻထိုꩻအွ်၊ နိဂ္ဂဟိတ်သဝ်ꩻနဝ်ꩻတဲ့ ပနဲးကူႏငီႏ၊ မာꩻဒွေါင်ႏအီနီလိက်။ ဥပမာႏ- တောင်ႏကီꩻ=တောံကီꩻ၊ သင်ႏကန်ꩻ=သံကန်ꩻ၊ အမ်ႏမအမ်ႏဗာႏ=အံႏမအံႏဗာႏ၊ သိုင်ကို=သိုံကို၊ ရောန်တပန်ꩻ=ရောံတပန်ꩻ+ရောန္တပန်ꩻ၊ သိုမ်ဗာႏ=သိုမ္ဗာႏ၊ လိတ်ꩻဗာႏ=လိတ္ဗာႏ၊ ငတ်ꩻဗာႏ=ငတ္ဗာႏ။ မီႏထူႏလိက်ပါဠိမူနဝ်ꩻ လိက်ပအိုႏယို ဒွေါင်ႏတဲ့ဒွေါင်ႏထိုꩻ၊ ကွဲႏတွော့ꩻ ဖတ်ယပ်ꩻ၊ မီႏကျင်ꩻလဲန်းသွူတနီꩻခါနဝ်ꩻ မဲ့ꩻအယိုꩻယင်းဒျာႏ၊ သင်္ချာ၊ သဲင်္ချာ၊ ထောင်္ချာ၊ ဗောင်္ဆျာ၊ ထမ္ထီ၊ ဗုန္ထီ၊ သုင်္သောမ်ꩻ၊ ပအိုႏသဒ္ဒါႏကရိုꩻဒါႏအတွိုင်ꩻ တဲမ်းအီပအိုႏငွ်း ပါꩻတဒါႏတဝ်းပအိုႏငဝ်းတာႏ ဝွေꩻမီႏသေသဒ္ဒါႏနဲႏနွ်ꩻ ဖတ္မဲန်ႏ၊ ဖတ္ဒာႏ ဖံꩻဗာႏနေးတွ်းဒုမ်။ နီသောံးယူႏဒျာႏ လိက်ပအိုႏ မီႏထူႏပါဠိမူ မာꩻထွာလောန္နဝ်ꩻမꩻ ထွာလိက်လိုꩻခို၊ လွူးပါꩻနွောင်ꩻ၊ ခေါမ်ꩻချာပအိုႏနွောင်ꩻ၊ လွူးနွောင်ꩻလꩻပါ လိုꩻတခမ်းလိုမ်း၊ အောံအထံသောဒ္ဒူ အောံအကိုသောတ္ပာꩻ ပါတ္နက်ဝိုတ္ထု ထွူသုဿွူယိုအေား။
ဇီဝတသီႏပညာႏ
ဇီဝတသီႏပညာႏကိုနဝ်ꩻ ပုင်ႏမဲဉ်ႏအနေႏ ကဆွိုက်စပ်ဒါႏတောမ်ႏ "ဇီဝ-" ကပါဒါႏ ဇီဝဗေဒဆဲင်ႏရာꩻ ပညာႏရပ်ဖုံႏတောမ်ႏ ယံနယ်နယ်ႏပယ်ႏပညာႏဖုံႏ အဝ်ႏပါသော့ꩻအာတန်သွူ။ နုဲင်းဒါႏ မော်လီစျူလာ ဇီဝဗေဒ(molecular biology), ဇီဝဓာတုဗေဒ(biochemistry), ဇီဝအနယ်ꩻပညာႏ(biotechnology), သဲလ်ဇီဝဗေဒ (cell biology), သန္ဓေသားဗေဒ(embryology), နာနို ဇီဝအနယ်ꩻပညာႏ(nanobiotechnology), ဇီဝအိဉ်စိဉ်နီယာ(biological engineering), laboratory medical biology, cytogenetics, ခွိုꩻဗီဇပညာႏ(genetics), ဗီဇလိုမ်ꩻလာꩻနယ်ꩻ(gene therapy), ဇီဝအလိက်လျက်ပညာႏ(bioinformatics), ဇီဝစာႏရင်ꩻအင်ꩻပညာႏ(biostatistics), စနိစ်ဖုံႏ ဇီဝဗေဒ(systems biology), အာႏရွုံႏဖြွီꩻသိပ္ပံ(neuroscience), အဏုဇီဝဗေဒ(microbiology), ဗုဲင်းရပ်ဗေဒ(virology), နမ်းခံႏနွောင်ꩻအာႏအဝ်ႏဗေဒ(immunology), ကပ်ပါး(‌ခြꩻပယ်)ဗေဒ(parasitology), ဇီဝကမ္မဗေဒ(physiology), ရောႏဂါႏဗေဒ(pathology), ခန္ဓာႏဗေဒ(anatomy), အစွူႏဗေဒ(toxicology) ဖုံႏတောမ်ႏ တသီႏဖဲ့ꩻဆဲင်ႏရာꩻ ယေဘူယျအနေႏ ကဆဲင်ႏဒါႏတောမ်ႏ သက်အဝ်ႏသိပ္ပံဆဲင်ႏရာꩻ အလင်ဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏထူႏသုင်ꩻပါနဝ်ꩻသွူ။
လိက်ပအိုဝ်ႏသဒ္ဒါႏ
"ပအိုႏသဒ္ဒါႏ ဗျဉ္ဇန်သဝ်ꩻအချုက်ဇယား" (၁) စခါ ပအိုႏလိက်အွ်ႏဒျာႏ ။ (၂) ပအိုႏထင်ႏအိုင်ဗာႏ ဝင်ꩻခလတဲင် အလိက်ဖိုင်ႏထိုꩻမားလို့ ။ (၃) မွိုင်ꩻပျိုꩻ မာꩻပေါႏယင်းမꩻ အပေါႏချာ ။ (၄) ထီသိမ်ႏစိုး လွိုက်ထိုꩻ ကဗိုန်ဖြဝ်ꩻတဲင် အွန်ႏဗိုန်မန်း ။ (၅) အခြဲမ်တရျာꩻစိုး လွိုက်ထိုꩻကဗိုန်မန်းတဲင် အွန်ႏဗိုန်မဲင်ꩻ ။ (၆) ညောင်ႏရွီႏစိုး လွိုက်ထိုꩻကဗိုန်မဲင်ꩻတဲင် အွန်ႏဗိုန်ပါဠိ ။ ကအွန်ႏဗိုန်ပါဠိနဝ်ꩻ ပါဠိမန်းခမ်းယိုမွေးတဝ်း၊ ပါဠိအိန္ဒိယ သီႏဟိုဠ်ႏခမ်းသူꩻဒျာႏ၊ ပါဠိအိန္ဒိယ သီႏဟိုဠ်ႏနွ်ꩻ စဆဇဈည-ငွ်းတဲ့ ဗိုန်ပအိုႏ၊ "အက်-အင်"ငွ်းတဲ့ ဗိုန်ပအိုႏ၊ "အတ်-အိတ်-အုတ်-အေတ်-အောတ်"ငွ်းတဲ့ ဗိုန်ပအိုႏ၊ အဗိုန္တဝ်းနွ်ꩻ အိန္ဒိယပါဠိကိုသူꩻ "အဲ-အော-အွု-အွူ-အွို-အွော-အုဝ်"အဲန္ထဝ်း။ မန်းငွ်းကိုသူꩻ "ဗက်ꩻတောမ်ႏနꩻ၊ သꩻအင်ဝတ်"ငွ်းစားနွ်ꩻ အဲန္ထဝ်း။ "စိက်ပတီꩻ၊ ဒိုင်ႏတိင်ႏ၊ မာꩻတဲပ်၊ တဲမ်းလိက်၊ လေပ်ကျောင်ꩻ၊ ထီလေန်ꩻ၊ မဲန်လောတ်၊ ကောပ်ပွိုး"ငွ်းစားနွ်ꩻလဲ့ အဲန္ထဝ်း။ ပါဠိမန်းတောမ်ႏ ပါဠိအိန္ဒိယအငွ်းဗိုန္တဝ်း၊ ပါဠိအိန္ဒိယသူꩻ အငွ်းဗိုန်ဒျာႏပအိုႏ၊ နီကအွန်ႏဗိုန်ဒါႏ ပါဠိနွ်ꩻ အွန်ႏဗိုန်ဒျာႏ ပါဠိအိန္ဒိယခမ်းကိုငွ်း။ အိန္ဒိယခမ်းကိုသူꩻ ပါဠိတောမ်ႏကလာꩻအငွ်း ဗိုန်တွ်းဒွိုန်းကဝင်ꩻ၊ ပါဠိသူꩻ အငွ်းဗွေဒျာႏ၊ ပါဠိသဒ္ဒါႏနဲႏကိုအတွိုင်ꩻ လိက်ဖြိုင်ႏကအွန်ႏဆင်းဝင်ꩻနွ်ꩻတဲ့ အစီꩻကန်ꩻအွ်ႏဒျာႏ၊ ကလာꩻနွ်ꩻ အစီꩻကန်ꩻအဲန်ထဝ်း၊ ဥပမာႏ- ပါဠိနွ်ꩻ က္န၊ က္မ၊ တ္က၊ မ္န၊ န္မ-စတဲင် လိက်ဆင်းဖိုင်ႏစားနွ်ꩻ ပါဠိကိုအဲန်ထဝ်း၊ ကလာꩻကိုအွ်ႏဒျာႏ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏသဒ္ဒါႏ
မျန်မာခမ်းထီကိုခရဲင်ႏဖုံႏ
မျန်မာခမ်းထီ ခမ်းထာႏဝ
thumb|မျန်မာခမ်းထီ ခမ်းထာႏဝ ကိုခရဲင်ႏဖုံႏ
မကွေးတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
thumb|မကွေးတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အကိုခရဲင်ႏဖုံႏ
မန်ႏတလေꩻတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
thumb|မန္တလေꩻတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အကိုခရဲင်ႏဖုံႏ မန်ႏတလေꩻတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
နေပီတောႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏဟံႏနယ်ႏ
နေပီတောႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏဟံႏနယ်ႏ
စောက်ꩻတနျာႏခမ်းနယ်ႏ
thumb|စောက်ꩻတနျာႏခမ်းနယ်ႏ အကိုခရဲင်ႏဖုံႏ စောက်ꩻတနျာႏခမ်းနယ်ႏ
အထူꩻဒေႏသဖုံႏ
ဖြဝ်ꩻခမ်း
မျန်မာခမ်းထီ ခမ်းဒေါမ်ဒေႏသ
thumb|​မျန်မာခမ်းထီ ခမ်းဒွုမ်ဒေႏသကိုခရဲင်ႏဖုံႏ
ဧရာႏဝတီႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
thumb|ဧရာႏဝတီႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အကိုခရဲင်ႏဖုံႏ ဧရာႏဝတီႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
ပဂိုꩻတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
thumb|ပဂိုꩻတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အကိုခရဲင်ႏဖုံႏ
ပဂိုꩻတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အခဝ်ကွဉ်ႏ
thumb|ပဂိုꩻတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အခဝ်ကွဉ်ႏ
ခင်ခမ်းနယ်ႏ
ခင်ခမ်းနယ်ႏ
စစ်ကိုင်းတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
စစ်ကိုင်းတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
စောက်ꩻခမ်းနယ်ႏ
စောက်ꩻခမ်းနယ်ႏ
မဲင်ꩻခမ်းနယ်ႏ
မဲင်ꩻခမ်းနယ်ႏ
တနင်္သာရီတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
တနင်္သာရီတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
ချင်ꩻခမ်းနယ်ႏ
ချင်ꩻခမ်းနယ်ႏ
ရခဲင်ႏခမ်းနယ်ႏ
ရခဲင်ႏခမ်းနယ်ႏ
လိတ္တဇာတ်
"လိတ္တဇာတ်" ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် "လိတ္တဇာတ်"ယိုတဲင် "ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏ ထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ"
၁။ ထာꩻမာꩻတွမ်ႏ ကအံႏဒဲဉ်ဟန်ႏ ဖေႏကတန်ႏဗာႏလို့ဝင်ꩻ-
၂။ တွိုႏဆဲင်ႏရာꩻ ထာꩻမာꩻနဝ်ꩻ မာꩻတဝ်းတဲင် မဉ်ႏအံႏခြေင်ဝင်ꩻဒဲဉ်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ခံႏဗာႏအပဲစ်-
၃။ ပေါႏတထွိုက်တန်ႏတောဝ်း တွမ်ႏဝင်ꩻဒဲဉ်ဝင်ꩻဟန်ႏနောဝ်ꩻ ထွာအံႏနီး အံႏခန်ထာꩻ (ထွာ"ဣဏပရိဘောဂ")-
ခြုံꩻခြောင်
250px|center
လိတ္တဇာတ်
၄။ ဗွေႏစင်ꩻ ဗွေႏသျင်ႏ ပေါႏတဆင်ႏချင်ႏတဝ်း ပစ္စဝေက္ခဏာႏ မဉ်ႏသွုံꩻမာႏ ပစ္စေꩻလစ်ꩻပါꩻဖုံႏနဝ်ꩻ တွမ်ႏကသွုံꩻမာႏအစွူႏနဝ်ꩻ ဗွန်ပီလို့ဝင်ꩻ-
၅။ တဆင်ႏချင်ႏတဝ်း ပစ္စဝေက္ခဏာႏ မဉ်ႏသွုံꩻမာႏ ပစ္စေꩻလစ်ꩻပါꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ လွေꩻထွာဒါႏ တိရစ္ဆာန်ႏ ပိတ္တာႏ ထဲ့ဒါႏငါးရုဲင်ꩻအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏသွူ။
ခြုံꩻခြောင်
ခြောင်ယိုနဝ်ꩻ ထွတ်ꩻရွယ်ႏကာႏဒင်ႏ တခမ်းထွူတခမ်းတဲ့ ခမ်းကွဉ်ႏနောဝ်အာသျဒေႏသကိုယို မုဲင်းခေါင်ခြောင်မိဉ်းထွူနဝ်ꩻ ထွာဒုတိယ အဆွာꩻသွတ်ꩻခြောင်ဒျာႏသွူ။ နဝ်ꩻလွုမ်ꩻတကာႏတောဝ်း ခမ်းကွဉ်ႏနောဝ်အာသျꩻဒေႏသကိုယို ထီရဲးတွိုင်ꩻခါꩻထီလောင်ႏတန်ဖုံႏ အောဝ်ႏတဝ်းဒွုန်းတဲင် ခြောင်ယိုနောဝ်ꩻ အဝ်ႏထွတ်ꩻရွယ်ႏ သားယာႏဟောဝ်ငါႏဒျာႏသွူ။
လိတ္တဇာတ်
"မဟာသာရဇာတ်"
(လင်္ကာႏ- ပွယ်ꩻတွိုက်ꩻစဲ့ꩻကို လိုႏလိုꩻရုဲင်း၊ ဗဉ်ႏဗꩻကိုဟုဲင်း လိုႏဖြောင်းတဉ်ႏ၊ အံႏအွီႏထစဉ်ႏ လိုႏလိုꩻရက်၊ ယပ်ꩻခုဲင်ႏယူႏပက် လိုꩻလိုꩻဒါႏ၊ ခွန်တန်အံႏဖြာႏ ဘုရာꩻလောင်ꩻ၊ မတ်သွော့တောင်ꩻတောင်ꩻ ၄-မျိုꩻနော)
ခြုံꩻခြောင်
ခြုံꩻခြောင်ခရာႏ
မန်းခမ်းကို ခြုံꩻခြောင်နဝ်ꩻ ထွာခြောင်အဆွာꩻသွတ်ꩻ၊ ဖုဲင်ႏထွားဟဝ်ငါႏ အသာႏယာႏသွတ်ꩻ၊ ထွာခြောင်ထီထွတ်ꩻ အတသုဲင်သွတ်ꩻနဝ်ꩻသွူ၊ အဆွာꩻအဝ်ႏမဲင်ꩻပေါင်ꩻ ၁၇၅၀-အကို ထွတ်ꩻကာႏဖျတ်လင်ꩻ မန်းခမ်းအကိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏကွို့ꩻ မဲင်ႏပေါင်ꩻ ၆၅၀-လွုမ်ꩻ၊ ခြုံꩻခြောင်ယိုနဝ်ꩻ ထွတ်ꩻတဲႏစဒျာႏ တိဗဲတ်ခမ်းခကွဉ်ႏဖဲ့ꩻ တန်ကလာကောင်ရွေꩻနဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏခꩻတွို့ꩻထွတ်ꩻကွဉ်ႏလင်ꩻသော့ꩻ ခယ်ႏနွောင်ꩻဟံႏ သီဆျန်ခမ်းနယ်ႏကိုထွူတဲင် ထွိုင်ႏတွိုႏ ၃၀ံ လတ္တီတွဒ်ရပ်နဝ်ꩻ ထီခြောင်ပြောင်ꩻတွော့ꩻ ထွတ်ꩻကွဉ်ႏနဝ်လင်ꩻတေား ယူနန်နယ်ႏဖဲ့ꩻသွူ၊ အဝ်ႏခထင်ꩻထွတ်ꩻနဝ်လင်ꩻ ယူနန်နယ်ႏကိုထွူတဲင် ထွိုင်ႏတွိုႏ ၂၇ံ လတ္တီတွဒ်ရပ်နဝ်ꩻ တွမ်ႏခြောင်နမ့်မုဲင်ခ ကအဝ်ႏဝွေꩻခတွို့ꩻယို ကွာႏဒျာႏကွို့ꩻ ထာꩻပူႏတရွေꩻတာႏရပ်ပေႏလွုမ်ꩻ၊ တွမ်ႏကအဝ်ႏဝွေꩻခကွဉ်ႏ ခြောင်မဲခေါင်ယို ကွာႏဒျာႏကွို့ꩻ မဲင်ႏ၃၀-လွုမ်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ထွိုင်ႏတွိုႏ ၂၄-လတ္တီတွဒ်ရပ်မꩻ ထွတ်ꩻရွယ်ႏနွို့မန်းခမ်းကိုတဲင် ကာႏပိုန်းလင်ꩻ သန္နီနယ်ႏ၊ ကိုးကန့်နယ်ႏ၊ ဝနယ်ႏ၊ မိုင်းလွန်းနယ်ႏ၊ ကိင်ꩻတုံနယ်ႏ၊ မွိုင်ႏပန်ႏနယ်ႏတွမ်ႏ မောက်ꩻမုဲင်ႏနယ်ႏ၊ စောက်ꩻတနျာႏခမ်းဖုံႏထွူနဝ်ꩻ တွိုႏလင်ꩻစွဉ်ႏဒျာႏ ထုဲင်ႏတွမ်ႏစောက်ꩻတနျာႏခမ်းခါး တရွဲꩻသွူ၊ ကာႏပိုန်းလင်ꩻ စောက်ꩻတနျာႏနယ်ႏထွူတွော့ꩻ ထွိုင်ႏတွိုႏ ၁၆.၅ ရပ်နဝ်ꩻ ထွတ်ꩻလင်ꩻသော့ꩻတေားစွဉ်ႏ ဝေင်ꩻမောႏလမဲင်ႏထျꩻ မုတ္တမပင်ႏလယ်ႏတကဲင်ႏကိုနဝ်ꩻသွူ။
လိတ္တဇာတ်
ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် မဟာသာရဇာတ်ယိုတဲင် "ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏ ထꩻသေတရာꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ"
၁။ လိုꩻမူႏယံသီးအမျိုꩻနဝ်ꩻ မဉ်ခြွေခြွေ အရန်းမဉ်ထိုထို အဝ်ႏခန်းဟော်ကိုတဲ့ယဝ်း အွဉ်ႏတဖေင်ꩻတဝ်း ရတနာႏသွံပါꩻ၊ မဉ်ထင်ႏဒျာႏကျောင်ꩻ၊ မဉ်နာႏဒျာႏတရာꩻ၊ မဉ်သွဉ်ဒျာႏတရာꩻ၊ မဉ်အုံအားထွုတ်ဒျာႏတရာꩻ၊ မဉ်မာꩻဒျာႏကုသိုလ်ႏ၊ ဟွိုန်ဗွိုႏဒျာႏသင်္ခါႏရ-
ခြုံꩻခြောင်
ခြုံꩻခြောင်ခရာႏ
အဝ်ႏမုတ္တမပင်ႏလဲင်ႏတကဲင်ႏကို ထီခြောင်ထွတ်ꩻဖထန်ႏယင်းနီလီး၊ တလီးနဝ်ꩻ ထွာခြောင်ဒရယ်ပေါက် အဝ်ႏဘီလူးကျွန်းခꩻထင်ꩻ၊ အဝ်ႏကုဲင်တလီးနဝ်ꩻ ထွာခြောင်မောႏလမဲင်ႏ ကအဝ်ႏထွတ်ꩻဝေင်ꩻခကွဉ်ႏနဝ်ꩻသွူ၊ ခြောင်ဒရယ်ပေါက်နဝ်ꩻ နွို့ထန်ႏလꩻအီကွို့ꩻ ဖေါင်ႏဖြီꩻဖုံႏလွုမ်ꩻလဲ့ ခြောင်မောႏလမဲင်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ သင်္ဘောꩻတန်ကကာႏဒါႏပင်ႏလယ်ႏစားဖုံႏနဝ်ꩻ နွို့ထန်ႏသော့ꩻ အဝ်ႏလꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ သင်္ဘောꩻအဆွာꩻပေတရျာꩻရပ်ဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏမောႏလမဲင်ႏ ဆန်ထင်ႏဗꩻစွဉ်ႏ တွမ်ႏမောႏလမဲင်ႏ အဝ်ႏခါႏညာꩻ ၆၃-မဲင်ႏ ဝေင်ꩻရွှေဂွန်းသူꩻသွူ၊ ခြောင်ခြုံꩻယို တိဗဲတ်ခမ်းနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻလွဒျာႏ "ခြောင်စျာမီနီချူ"၊ "ခြောင်နဲတ်ချူ"နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏ၊ ခယ်ႏခမ်းကိုနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻလွဒျာႏ "ခြောင်လူစျာန်"၊ "ခြောင်နူစျန်"၊ "ခြောင်ဗုစျန်"၊ အွိုးဖြဝ်ꩻသီးဖုံႏနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻလွဒျာႏ "ခြောင်နမ့်ပေါင်"ပငါပရာꩻနုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။ ခြောင်ခြုံꩻယို တိဗဲတ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဝထီခါးလားကထွတ်ꩻ ထီအရောင်ႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏအရောင်ႏသွမ်ႏဖြား၊ ခမ်းသဲင်တွင်ꩻနဝ်ꩻ ဟံႏဗော့ꩻဗျက်ရောင်ႏလဲ့အဝ်ႏပါရော်ꩻဒါႏသွူ၊ ခြောင်ခြုံအထျꩻထျꩻရပ်သူꩻနဝ်ꩻ အောင်းမီꩻဖုံႏ၊ ဗဲမီꩻဖုံႏ လွိုင်ႏမွေးစွဉ်ႏထာꩻ ထင်ႏသျာꩻနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ ခယ်ႏခမ်းပဲင်ႏ ကဟဲ့ꩻဒါႏလူစျန် ယောင်ခိုနယ်ႏနဝ်ꩻ လိုꩻအုံအဝ်ႏ အအာသွတ်ꩻနဝ်ꩻသွူ။
ခြောင်ခြုံꩻနဝ်ꩻ ထီထွတ်ꩻတသုဲင်မွေးစွဉ်ႏ၊ ခြောင်အခဝ်ခိုႏခိုႏနဝ်ꩻ ထီခြောင်အဲဉ်ႏငါႏလွဉ်ꩻမွေးစွဉ်ႏ၊ ထွားခရာႏလဲ့ သာႏယာႏတရေꩻမွေးစွဉ်ႏထာꩻ၊ ခြောင်အဖင်ႏနီဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အာဒျာႏလုံးကောင်ရွယ်ꩻတဲင် ခြောင်ဖင်ႏတလဲင်တန်သွူ၊ ခြောင်ဖင်ႏနီဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ တွမ်ႏထီတခိုႏ အဝ်ႏခါႏဒျာႏ ပေ-၃၀၀၀ တွမ်ႏ ၆၀၀-ရပ်တဲင် ဗိုန်နုဲင်းဒျာႏ ထီမောင်းရောင်ꩻဖင်ႏတန်သွူ။ လွိုတဲင်မန်းခမ်းအခဝ်ဒွမ် ခြောင်ဖင်ႏနီဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ထာꩻတွောင်းတအဲဉ်ထဝ်း၊ ခမ်းသဲင်ခါနဝ်ꩻ ခြောင်ဖင်ႏလောင်းယို သုဲင်ꩻဖုံႏ၊ လုံးခြောက်ဖုံႏ၊ လုံးတူႏဖုံႏ၊ လုံးခြဲက်ဖုံႏ အဝ်ႏလွိုင်ႏအာထွောင်းတန်သွူ၊ ခြောင်ခြုံꩻ ထီတခိုႏယို ထီတန်ခိန်ႏတွမ်ႏ ထီပေႏခိန်ႏနဝ်ꩻ ကွာႏစွဉ်ႏ ပေ-၆၀ ဗꩻပေ ၇၀-တွော့ꩻ ယထွောင်းထွောင်းနဝ်ꩻ ကွာႏစွဉ်ႏ ပေ-၉၀ ရပ်နဝ်ꩻသွူ။ ထီဝယ်ꩻဖုံႏ၊ ထီတတ်ꩻ(ထီထဲ့)ဖုံႏ လွိုင်ႏအာမွေးစွဉ်ႏ၊ သျားတေားဝေင်ꩻတွမ်ႏ ကျောက်နုဝေင်ꩻခါႏကို ခြုံꩻခြောင်ယိုနဝ်ꩻ လွေꩻသဲင်ꩻတွမ်ႏ ဖြီတန်ဖုံႏသွူ၊ အဝ်ႏယွန်းစလိဉ်းခြောင် ဗꩻလွေꩻစွဉ်ႏခြုံꩻခြောင် လွေꩻနေးတွမ်ႏသင်္ဘောꩻဖုံႏလꩻဒျာႏ၊ အယပ်ꩻအခုဲင်ႏအဲဉ်ထဝ်းသွူ၊ ခမ်းခါနဝ်ꩻ ထီထင်ႏတဲင် တဖူꩻငါတဲ့ တအဲဉ်ထဝ်းဒွုမ်နဝ်ꩻသွူ။ ထီခြုံꩻခြောင်နဝ်ꩻ တထွာတဝ်း ဖြေꩻစာသော့ꩻခင်ႏလမ်းလဲ့ ကအွဉ်ႏခြွဉ်ႏဒါႏသေင်ႏခြုံးနဝ်ꩻ သုံꩻဗာႏအီမွေးစွဉ်ႏဒျာႏသွူ၊ သေင်ႏဖုံႏယို အဝ်ႏမောႏလမဲင်ႏဝေင်ꩻတရန်းတဲင် ဒင်ႏစာပသာလွေꩻခမ်းလင်ဖုံႏနဝ်ꩻသွူ၊ ၁၉၆၃-ဗာႏနေင်ႏကို တွမ်ႏခယ်ႏရွဉ်အေႏတဲင် တဲႏဆို့ꩻလွခန်း တာကော်တထာတွမ်ႏ ကွမ်းလုံတထာနဝ်ꩻသွူ။
လိတ္တဇာတ်
၂။ ခွန်တန်ခန်းတဲ့ယဝ်း ပေါႏဝင်ꩻလွဉ်လောဝ်း ထာꩻမာꩻဟောဝ် ထာꩻမာꩻအကျိုꩻအောဝ်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻ အွဉ်ႏအရေꩻခွုမ်မာꩻ ထူႏတာႏဝွန်ႏဖေႏဒျာႏ-
၃။ ထင်းဖွီထီႏပေႏဝင်ꩻလꩻတဝ်း၊ အံႏဖြာႏထွိုက် အံႏဖြာႏသင်ꩻ လိုꩻတဖြာꩻနဝ်ꩻ နီဗွေႏဘုရာꩻနမ်းနမ်း အံႏဖြာႏဒျာႏ ပင်ႏထိုဖေႏဒျာႏအဂွုဏ်ႏ-
ခြုံꩻခြောင်
ခြုံꩻခြောင်ခရာႏ
ခြုံꩻခြောင်အလောင်းနဝ်ꩻ တွူးကာႏအဝ်ႏ ၈၈-ဗာႏအကို ကစဲင်းစဲင်းဒါႏ တွူးဖုံႏနဝ်ꩻ ကွမ်းလုံ၊ မန်းဆန်၊ တာကော်၊ တာသိဉ်းတာတောတွမ်ႏ တာသိဉ်းတွူးဖုံႏနဝ်ꩻသွူ၊ ခြုံꩻခြောင်အလောင်း ခြောင်ဖဖုံႏ အဝ်ႏ ၂၈-လီးအကျောင်ꩻသေထွꩻဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ၊ ခြောင်ဖနဝ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ နမ့်ယုခြောင်၊ နမ့်နွိုင်ခြောင်၊ ဆီပါဟောခြောင်၊ နမ့်နိဉ်းခြောင်၊ နမ့်တိဉ်းခြောင်၊ နမ့်စဲတ်ခြောင်၊ နမ့်မခြောင်၊ နမ့်နန်းခြောင်၊ နမ့်ကအိုခြောင်၊ နမ်ခခြောင်၊ ဂွေးလွန်ခြောင်၊ မန်းပန်ခြောင်၊ နမ့်ဆင်ခြောင်၊ မဲတိဉ်းခြောင်၊ နမ့်ပန်ခြောင်၊ မဲချော့ခြောင်၊ မဲသကွန်ခြောင်၊ မဲဆယ်ခြောင်၊ နမ့်တန်ခြောင်၊ ဟွဲလောင်ခြောင်၊ လွဲလန်းခြောင်၊ နမ့်မယ်ဗဲခြောင်၊ နမ့်ပွန်ခြောင်၊ ထောင်ယိန်းခြောင်၊ ယွန်းစလိဉ်းခြောင်၊ ဒုံတမိခြောင်၊ စျိုင်းခြောင်တောမ်ႏ အတ္တရံခြောင်ဖုံႏကရိုꩻနဝ်ꩻ ဒင်ႏပျꩻနယ်ဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
လိတ္တဇာတ်
၄။ လိုꩻဟောဝ်သီးနဝ်ꩻ ဒါႏခန်းနုဲင်းမုဲင်ꩻဒါႏတဲ့ယဝ်း ပေါႏခင်ႏလမ်းတမွေးတဝ်း ပေါႏတထွိုက်တဝ်းနီနဝ်ꩻ တသွဉ်ဖေႏတောဝ်း၊ ထွဉ်ႏဒျာႏ ကထွိုက်တန်ႏသားသွဉ်၊ အွဉ်ႏတဝ်းပညာႏမာႏန-
၅။ ဗွေႏရဟန်ꩻခန်းတဲ့ယဝ်း တကာႏသီး မဉ်ႏမော့ꩻလွဉ် အယပ်ꩻအခုဲင်ႏနဝ်ꩻ ဒေါ့ꩻဖေႏမဉ်ႏဒါႏ ဒေါ့ꩻနယ်ဗာႏ အနယ်ꩻဟဝ်ဟဝ်-
ခြုံꩻခြောင်
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ခြောင်
လိတ္တဇာတ်
၇။ မဉ်ႏတွိုႏမွေး အယပ်ꩻအခုဲင်ႏကိုနဝ်ꩻ လိုႏငါႏလိုꩻဒါႏ ပညာႏသားအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏသွူ။
သဲလ်မွူးနမ်း
သဲလ်မွူးနမ်း ကရိုꩻဒါႏ သတဲမ်းသဲလ် (Stem cell) (ပင်မဆဲလ်) ယို ထီႏမော့ꩻနွောင်ꩻ သဲလ်အာဖုံႏကအောဝ်ႏဒါႏ သက်အောဝ်ႏသား(သက်ရှိ) ဖုံႏထျꩻနောဝ်ꩻသွူ။ သဲလ်မွူးနမ်း ထူꩻချာꩻချက်နောဝ်ꩻ သဲလ်ကပꩻထန်ႏ(mitosis) ထွာစဲဉ်ႏမိဉ်ႏထွူ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏထိုꩻနွောင်ꩻဖေႏ အင်္ဂါႏအလင်ဖုံႏကလိုႏဒါႏ သဲလ်အမျိုꩻမျိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ခရေတ်နေင်ႏ ၁၉၆၀ နေင်ႏဗွေလွိုကာႏလခိန်ႏတွင်ꩻ ကနေဒါခမ်း တိုရွန်တိုတက္ကသိုလ်ႏ ပညာႏသျင်ႏ အဲနက်စ်မက်ကူးလော့ချ် (Ernest McCulloch) တောမ်ႏ ဂျိမ်းစ် ထီးလ် (James Till) သီး ထိုမ်ႏမော့ꩻထွူမꩻ ဆုဲင်ꩻနောဝ်ꩻ သဲလ်မွူးနမ်း ထောင်ထွားလေ့လာချက်ဖုံႏ တိုꩻပွာꩻအာလွဉ်နောဝ်ꩻသွူ။
သတ္တဝါႏကအွဉ်ႏနဲဉ်းနေးစားဖုံႏ သဲလ်မွူးနမ်းဖုံႏယို အဓိကခွဲꩻချာꩻနွောင်ꩻ ၂ မျိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ နုဲင်းမုဲင်ꩻနဲတဲင် သန်ႏထေႏသဲလ်မွူးနမ်း တောမ်ႏ အရွယ်ႏတွိုႏသဲလ်မွူးနမ်းဖုံႏ နောဝ်ꩻသွူ။ အောဝ်ႏတန်ဗန်ဖြိုကဒွိုန်း သန်ႏထေႏသားဖုံႏထျꩻ ကအောဝ်ႏဒါႏ သဲလ်မွူးနမ်းယို အင်္ဂါႏအလင်တစားစီႏဖုံႏကလိုႏဒါႏ သဲလ်ဖုံႏအနေႏ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏထိုꩻနွောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ အရွယ်ႏကတွိုႏလဲဉ်းသားထျꩻ ကအောဝ်ႏဒါႏ သဲလ်မွူးနမ်းဖုံႏနောဝ်ꩻတဲ ကကုဲင်ထိုꩻဒါႏသဲလ်အလင်ခင်ႏလမ်းဖုံႏအတာႏ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏထွာသော့ꩻတွော့ꩻ ဖျင်ဆင်ဖေႏနွောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။
ခေတ်လဲင်ႏခါနောဝ်ꩻတဲ သဲလ်မွူးနမ်းဖုံႏယို လွူးနွောင်ꩻလဲဉ်း ဓါတ်ခွဲꩻခန်ꩻကိုတဲင် အယာႏ မိဉ်ႏမွေးတောဝ်း အဖြွီꩻ စတဲင် ကလိုႏဒါႏ တေတ်သျှူး(tissue အသားမျှင်, အယာႏလီး)အတာႏ ကလိုႏရာꩻ ကဗွိုန်ဒါႏသဲလ်ဖုံႏအနေႏ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏဖေႏနွောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်နောဝ်ꩻမꩻတဲင် မိဉ်ႏတွိုႏဆုဲင်ꩻခါသူꩻနောဝ်ꩻ ကနုဲင်းဒါႏ အယ်လ်ဇိုင်းမားရောႏဂါႏ ( Alzheimer's disease - ရောႏဂါႏယိုနောဝ်ꩻ ကွဲယား ယားကုဲင်လွဉ် မတ်တောင်ꩻဉာဏ်ႏ တောမ်ႏ သꩻဆဲင်ႏရာထာꩻမာꩻဖုံႏ) စတဲင်ရောႏဂါႏဖုံႏယို သုံꩻတောမ်ႏသဲလ်မွူးနမ်းအနယ်ꩻပညာႏတဲင် အီႏလိုမ်ꩻလာꩻကုꩻယာဖေႏအီနွောင်ꩻ ကရိုꩻယို ပညာႏသျင်ႏသီး အောဝ်ႏယွုမ်းအံႏခါꩻနောဝ်ꩻသွူ။
တရာꩻဂုဏ်ႏတောႏ
တရာꩻ ဂုဏ်ႏတောႏ ၆-ပါꩻ ပါဠိ –
သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မော
နီဗွေႏဖရာꩻနဝ်ꩻ ထီႏလို့သေငါꩻ တရာꩻဟဝ်ဒါႏ မေတ္တာႏအွဉ်ႏငါ တန်အာဂရုဏာႏ စွိုင်ဒါႏဟဝ်မꩻ ယံလꩻမွေးမုဲင်း ဟော်ꩻခြုဲင်းသေကျ သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မော ဂုဏ်ႏသွူ။
သန္ဒိဋ္ဌိကော
နီဗွေႏဖရာꩻနဝ်ꩻ တရာꩻဖုံႏယို ဗွိုန်ထိုနမ်းဒျာႏ သေနာႏနမ်းရင်ꩻ ဟွုန်လင်ꩻဝင်ꩻငဝ်း မွေးတဝ်းလာꩻလာꩻ ဖရာꩻထီႏမော့ꩻ နမ်းဒေါ့ꩻဟော်ꩻဒျာႏ သေႏချာႏယံကျ သန္ဒိဋ္ဌိကော ဓမ္မဂုဏ်ႏသွူ။
အကာလိကော
နီဗွေႏဖရာꩻနဝ်ꩻ တရာꩻဖုံႏယို ယံထိုဟဝ်ငါႏ ထွာဗာႏကျင်ꩻဟုဲင်း မူႏခိုကျင်ꩻနာႏ ခိန်ႏခါႏညထို အကျိုꩻနန်ꩻဖေႏ ဓမ္မေႏယိုနဝ်ꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻမွေးတဝ်း လꩻစဝ်းအကျိုꩻ ဖေႏရိုꩻမွိုင်ငါႏ ထီႏဗာႏသေကျ အကာလိကော ဓမ္မဂုဏ်ႏသွူ။
ဧဟိပဿိကော
နီဗွေႏဖရာꩻနဝ်ꩻ တရာꩻဖုံႏယို ယံထိုဟဝ်ငါႏ ထွာဗာႏကျင်ꩻဟုဲင်း လွဉ်လုဲင်းအာဖြာꩻ စွုမ်ႏပါꩻဖစ်ဗွုန်ႏ အာဟွုန်ႏသတ္တဝါႏ ယံငါႏသေကျ ဧဟိပဿိကော ဓမ္မဂုဏ်ႏသွူ။
ဩပနေယျိကော
နီဗွေႏဖရာꩻနဝ်ꩻ တရာꩻတောႏယို ဗိုန်ထိုဗွေဒျာႏ သတ္တဝါႏခိုမူႏ ငိမ်ꩻရျူႏယံလꩻ နမ်းသꩻကိုကီ ဟဝ်အီပါငါႏ ဒင်ႏဗာႏစွုမ်ႏဖြာꩻ နဝ်ꩻရာꩻချမ်ꩻသာႏ ယံငါႏဟဝ်ကျ ဩပနေယျိကော ဓမ္မဂုဏ်ႏသွူ။
ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗော ဝိညူဟိ
နီဗွေႏဖရာꩻနဝ်ꩻ တရာꩻမျတ်ယို ဗိုန်ထိုဟော်ꩻခါꩻ နီနာꩻသတ္တဝါႏ လွောက်ꩻနာႏဟဝ်ကျ ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗော ဓမ္မဂုဏ်ႏသွူ။
ဂုဏ်ႏတောႏသူစွိုး အွီႏနွိုးတရာꩻ စွုမ်ႏဖြာꩻမိဉ်ႏနာႏ စုံဗာႏရောင်းခွꩻ အွဉ်ႏသꩻဓိဋ္ဌာန်ႏ ယွုမ်းအံႏယွုံႏကေႏ ရိုႏသေႏဝုဲင်ႏထင်ႏ မဂ်ဉာဏ်ႏဖိုလ်ႏသꩻ ယံကလꩻဗွေႏဩ။
ဒုံလွယ်အွန်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ
ဒုံလွယ်အွန်ႏ (အိန်းကလေက် : Lwe Oon ၊ မန်း : လွယ်အွန့်ရွာ ) ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ (အခဝ်နဝ်) ၊ မျင်ꩻမိုရ်ႏခမ်း ၊ ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ၊ အွိုင်ႏလွယ်အွန်ႏကို ဒုံတဒုံဒျာႏသွူ။ ဒုံကအဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်း ကိုဒ်နဝ်ꩻ ၂၀၀၉၃၆ ဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏ ထီခိုႏဆꩻကီ ၄၁၃၀ ပေ (၁၂၆၀ မီတာ) ကိုသွူ။ ဒုံလွယ်အွန်ႏအကို လမ်းငင်းအဝ်ႏ ၁၈၀ လမ်း၊ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၇ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ ၆၅၀ ဖြာꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ မုဲင်းဟုဲင်း၊ ဒုံနောင်တောင်ꩻ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏထင်ꩻနဝ်ꩻ ဒုံလွယ်စင်း(ကောင်ဗꩻကွဉ်ႏ)၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်နဝ်ꩻ ဒုံသူမီႏ၊ ဝေင်ꩻဟိုပုံꩻ ဒုံတွုံခမ်ꩻထင်ꩻ(ကွံလွံꩻ)၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံဝါႏဆို့ꩻ၊ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ ဒုံစခွီ၊ ဒုံထီဗွာ၊ ဒုံထီဗွာဖုံႏ၊ ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ ဒုံကန်တွောင်း၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ ဒုံတနွိုင်ထုံဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။
ဒုံလွယ်အွန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻဟိုပုံꩻဖဲ့ꩻတွို့ꩻထင်ꩻ ကောင်လွယ်စင်းရွေꩻတောမ်ႏ ကောင်စျူရွေꩻခါႏ၊ ဒုံမော့ထင်ꩻနဝ်ꩻ ထီခြောင်ပေႏအဝ်ႏထွတ်ꩻလင်ꩻနဝ် ကာႏလွေꩻဒုံထျꩻတဲင် ထီထဲ့ပေႏလဲ့အဝ်ႏတဗာႏ၊ အသောင်နဝ်ꩻ ကောင်ရွေꩻဖုံႏ အဝ်ႏခူခါꩻဒျာႏသွူ။ ဒုံလွယ်အွန်ႏထျꩻ မိဉ်ꩻတန်တင်ႏသျာꩻဒါႏအခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻစခါ ကျောင်ꩻဇေႏတဝွန်ႏလွယ်အွန်ႏ၊ ကောင်ဗွူဒီႏ၊ ကောင်လွယ်စင်း၊ ယွန်ꩻစိုးဖရာꩻစေႏတီႏစခါဖုံႏ၊ သေင်ႏတခြာထီဖူꩻဖုံႏဒျာႏသွူ။ အထိုသွတ်ꩻခင်ႏလမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဒုံဖဲ့ꩻကွဉ်ႏထင်ꩻ ထွာဒျာႏ ကောင်လွယ်စင်းတဲင် အဝ်ႏဒျာႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏထီခိုႏဆꩻကီ ပေပေါင်ꩻ ၄၈၅၀ ပေ (၁၄၈၀ မီတာ)သွူ။ ကောင်လွယ်စင်းအသောင်ရင်ꩻနဝ်ꩻ သေင်ႏတနွိုင်ဖုံႏ အဝ်ႏလွိုင်ႏအာထွူတကာႏတဝ်း အဝ်ႏကောင်နာ ထွာလွေꩻ ရှူ့ခင်းဖုံႏလဲ့ သာႏယာႏမွေးငါႏသွူ။ ဒုံဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ် ကအဝ်ႏဒါႏ ကောင်ဗွူဒီႏလဲ့ ထွာတင်ႏသျာႏအမုဲင်တဗာႏနေနေသွူ။ ကောင်နဝ်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ သုဲင်ꩻကောင် ကောင်ကြေင်း၊ ကောင်နာနဝ်ꩻ ဖရာꩻစခါလဲ့အဝ်ႏ(ယိုခါနဝ်ꩻ ပျုပျင်ႏထွူလဲဉ်း) အဝ်ႏကောင်နာ ထွားထီႏသဲင်ꩻချာ ဒုံလွယ်အွန်ႏအသောင်ရင်ꩻရှူ့ခင်းတောမ်ႏ ဝေင်ꩻဟိုပုံꩻအသောင်အရင်ꩻဖုံႏသွူ။ ကောင်ဗွူဒီႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏထီခိုႏဆꩻကီ ပေပေါင်ꩻ ၄၂၆၅ ပေ (၁၃၀၀ မီတာ)ကိုသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻကိုဒုံဖုံႏ
ပအိုဝ်ႏခမ်း
တွိုႏလွဉ်ယင်း ပုဂံႏခမ်း ကျန်စစ်သား ထွာခွန်စိုးနဝ်ꩻ ကွပ်ကျန်စစ်သားယို လွဉ်အုံခိုႏဗာႏဖို ပအိုဝ်ႏခမ်းလွယ်လံတဲင် ကေꩻဇူꩻအဝ်ႏဗာႏဖိုတွော့ꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအတာႏ ကျန်စစ်သားဖေႏလင်ꩻဗာႏ ခင်ႏလမ်း “ဆတွို့ꩻရပ်မုဲင်းသင်ꩻ (မဲင်ꩻကျမ်ꩻ)၊ ဆꩻထင်ꩻသုံꩻဆယ်ႏ၊ ဆကွဉ်ႏခယ်ႏလဝ်ꩻဝုန်း၊ ဆနဝ်လက်မွိုင်ꩻအေင်လား ထွာပအိုဝ်ႏယာႏ၊ အေင်လားလက်မွိုင်ꩻ ပအိုဝ်ႏတွိုင်ꩻ” အဝ်ႏလွေꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻဖုံႏလဲ့ ယိုခါထွာထိုꩻလဲဉ်း ငွေါဝ်းခြုဲင်းဒဏ္ဍာႏရီႏသွူ။
အင်္ဂလိပ် အုပ်ချွုတ်စိုးလဲ့ ပအိုဝ်ႏခွိုꩻရက်ပုဂ္ဂိုလ်ႏဖုံႏ အွဉ်ဝင်ꩻတွူႏတရန် လွိုဆန်စနစ်ကုဲင်ဖုံႏ အဝ်ႏအာတန်ဒျာႏသွူ။ မန်းခမ်းလꩻလွစ်တခြင်(လွတ်လပ်ရေꩻ)ထွူ ကွပ်ဒျာႏအုပ်ချွုတ်သားစနစ်အမျိုꩻမျိုꩻတဲင် ပအိုဝ်ႏဖုံႏလဲ့ တောႏလန်ႏလွေꩻဗာႏယင်းတလဲင်ႏ ဗတွိုႏလွဉ် ထွူႏလꩻငိမ်ꩻချံꩻရေꩻ ၁၉၉၁ ဗာႏ၊ အစိုႏရအွဉ်ႏထွော့လွေꩻဖေႏ အထူꩻဒေႏသ(၆)၊ ခမ်း(၄)ခမ်း နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
၂၀၀၈ဗာႏ၊ ဖွဲ့ဗူႏပွုံႏအခေႏခံႏဥပဒေႏအလꩻ ဥပဒေႏတဖွောင်ꩻအကို ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအတာႏ နမ်းပဲင်ႏအုပ်ချွုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ (၃) ဝေင်ꩻနယ်ႏနဝ်ꩻ ဝင်ꩻအွဉ်ႏထွော့လွေꩻဖေႏ နဝ်ꩻသွူ။
မဉ်ႏအွဉ်ႏရေꩻထောင်ထွားစဲင်းစဲင်းနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏခမ်းတန်ယို အဝ်ႏတန်တန် ကွဲပေႏပေႏသဲင်ꩻ အဝ်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် တဲႏဟန်ႏနီꩻမာꩻငါ နီစိုးယိုမာꩻငါ ပအိုဝ်ႏခမ်းဖေႏကတန်လွဉ်ချာ ဖေႏကအဝ်ႏနုဲင်ႏချာ သုဝဏ္ဏဘူမိခမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏသောင်ႏသာတဝ်းနဲ့ မဲဉ်ရီငါႏသွူ။
နဝ်ꩻမꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအရေꩻတာႏ ကရုဲင်ꩻတသွိုးဒါႏ အစွိုꩻအဗူႏ အာအာဖုံႏအတာႏ တစွိုꩻတွမ််ႏတစွိုꩻ လိုႏထီႏသင်ꩻရိုꩻသေချာငါႏ အာႏတလာလာတဲင် ကဗွိုန်ပီဒါႏ ရေႏမိုးချက်ကဝ်ႏထွန်ႏယို အွဉ်ႏတဉ်ႏတဉ်ႏစွူစွူထွူ နီဓလေ့ထွုံꩻ၊ ယေန်ႏကေႏမုꩻဖုံႏယို ဗွိုန်ပီနုဲင်းဥပဒေႏကတဉ်ႏ လိုႏကျိုꩻစာꩻငါႏ၊ စွိုးခွိုꩻဂွုဏ်ႏအင်္ဂါႏလက္ခဏာႏဖုံႏ ကရိုꩻဒါႏ အမျိုꩻသာꩻရေꩻယို အွဉ်ႏဆꩻငါꩻတဲင် အဝ်ႏလိုႏအွဉ်ႏဝင်ꩻ ရုဲင်ꩻညီႏညီႏသွိုသွိုလွေꩻငါႏဝင်ꩻအကျောင်ꩻ တွမ်ႏ “ပအိုဝ်ႏခမ်း” ကရိုꩻဒါႏ ရွမ်ꩻဖြုဲင်ꩻယတပုဒ်တဲင် မဉ်နိုꩻဆောႏတမာꩻလွေꩻဖေႏငါႏသွူဩ။
ဗွေႏဗိုန်တိလောက
မဲင်ꩻခမ်း၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏသထွုံႏ အွိုင်ႏကျိုက္ကော်ႏ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻထီပုံꩻ ဘဒ္ဒန္တတိလောက (အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ) ထေရုပ္ပတ္တိအအဲဉ်ႏ
ဇာႏတိလွူးဖွါꩻ ဒုံရပ်ရာႏတွမ်ႏမွိုးဖါ
ဗွေႏဘဒ္ဒန္တတိလောကယိုနဝ်ꩻ မဲင်ꩻခမ်း၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏသထုံႏ၊ ဒုံကျိုက္ကော်ႏ၊ ထီပုံꩻစုရပ်ကို ကအဝ်ႏအုံဒါႏ စင်ꩻဖါပညာ+စင်ꩻမွိုးနေသီး လွူးဖွါꩻလင်ꩻဖေႏ ၁၂၆၇-ဗာႏ၊ ဒဲဉ်ကံဆန်ꩻ (၆)နီꩻ၊ မွူးနီꩻ-စနေႏ မွူးရဝ်ꩻခိုႏ (၇း၀၀)နားရီႏအခိန်ႏ၊ ပို(၉)ဖြာꩻအကို ပဉ္စမအဖြာꩻနဝ်ꩻသွူ။
အုံကျောင်ꩻဗုဲင်သျင်ႏ ခံႏရဟန်ꩻ
ဗွေႏတိလောက ထပ်သိမ်ႏခိန်ႏ ပစ္စယာနုဂ္ဂဟဒါႏယကာႏမဉ်ꩻ-
သွဉ်ထူႏဗာႏ လောကီꩻ လောကုတ္တရာႏပညာႏ
ဗွေႏတိလောကယိုနဝ်ꩻ ပွိုင်းလဲင်ႏပေႏခါ သွဉ်ထူႏခါꩻဗာႏ လောကီꩻပညာႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏသထုံႏ၊ ကျိုက္ကော်၊ ဒုံထီပုံꩻ၊ ကျောင်းအင်းဆိပ် ဆရာႏဦးဘိုးလွန်းထျꩻနဝ်ꩻ ဗꩻတွိုႏစတုတ္ထ(၄)တန်ꩻ အောင်ႏမျင်ႏထွူခါ ထင်ႏထွာသာႏမဏေႏ သွဉ်ထူႏထဲင်းလောကုတ္တရာႏပညာႏ ဆရာႏထျꩻဖုံႏနဝ်ꩻ -
နဲင်ႏငန်ႏတောႏလူႏကပ် ဘွဲ့တောႏမျတ်
ဗွေႏတိလောကယို ဓူရနီပါꩻ ကျိုꩻစာꩻတသေႏသေႏ အဝ်ႏသောင်ႏသာဖေႏ သာႏသနာႏအတွက်တာႏတဲင် နေင်ႏ ၁၃၅၈-ဗာႏ၊ ဒဲဉ်စေင်လာလောင်း (၁၀)နီꩻ၊ မွူးနီꩻ-တနင်္နွေႏ(သက်တောႏလꩻ (၉၂)၊ (၆၂)ဝါႏနဝ်ꩻ နဲင်ႏငန်ႏတောႏကပ်လူႏပူႏဇောႏထင်ႏဖေႏဝွေꩻဗွေႏ ဘွဲ့တောႏမဉ်ꩻ "အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ"နဝ်ꩻသွူ။
ဗွေႏတိလောက ငဝ်းဩဝါဒ
လောကကိုကအဝ်ႏအုံဒါႏ တကာႏ တကာႏမသီးဖုံႏဟွေး ထာꩻရွိုး၊ ထာꩻပင်ႏပန်ꩻမျိုꩻ၊ ထာꩻယပ်ꩻမျိုꩻဖုံႏယိုနဝ်ꩻ တွမ်ႏငမ်းမွုန်းတဝ်းဟုဲင်း၊ ငမ်းဒျာႏသွော့ ထာꩻဆင်ꩻရယ်ꩻ၊ ထာꩻဒုက္ခ ကအီႏသဲင်ꩻတွိုး နီထျꩻယိုဟုဲင်း။ နုဲင်းနဝ်ꩻမꩻ နီနမ်းယို ကအဝ်ႏလိုႏဒါႏ နီကမဲဉ်လꩻဒါႏ လောကီချမ်ꩻသာႏ၊ လောကုတ္တရာႏချမ်ꩻသာႏမျိုꩻဖုံႏယို အီႏလꩻနွောင်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏဗွေႏလိုꩻကျောင်ꩻသီး နမ်းခြောင်ꩻခရာႏ
ကောဏ္ဍဓာနမထေရ်ႏ
"ကောဏ္ဍဓာနမထေရ်ႏဝတ္ထု" ၁၃၃။ ဂါႏထာႏပြန်ႏပအိုဝ်ႏခြေင်ခြေင်- ငေါဝ်းကျံꩻထံꩻယို ရိုꩻမွုန်းဒွုမ် ဝင်ꩻတဖြာꩻဖြာꩻဟုဲင်း၊ ကခံႏဗာႏအရိုꩻသားဖုံႏနဝ်ꩻ အရိုꩻချာလွနာꩻဒျာႏရင်ꩻ၊ မွေးဒျာႏ ငေါဝ်းရိုꩻဆာ လို့ဝင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာအီထာꩻဒုက္ခတန်ဒျာႏ၊ ဝင်ꩻကရိုꩻပြန်ႏ ငေါဝ်းတံႏဖုံႏနဝ်ꩻ နာႏခံႏဗာႏချာဒျာႏသွူ။
၁၃၄။ ဂါႏထာႏပြန်ႏပအိုဝ်ႏခြေင်ခြေင်- မာꩻထဲ့ထိုꩻ အငွဉ်ꩻရဲစ်ꩻ (တကွို့ꩻ)မာꩻကီ ထီတကောက်ꩻတောင်ꩻနဝ်ꩻ အငေါဝ်းတသင်ႏတဝ်းဒွုမ်၊ နာꩻဖြောင်းနာꩻပေ့ꩻ နာꩻအုံတေ့ꩻသွော့ထာꩻနုဲင်းနဝ်ꩻဟုဲင်း၊ နာꩻဖြောင်းနာꩻပေ့ꩻ နာꩻမဉ်ႏအုံတေ့ꩻနွောင်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ တွမ်ႏနာꩻကတွိုႏ နိဗ္ဗာန်ႏနဝ်ꩻဗွန်ဝင်ꩻ၊ ငေါဝ်းရိုꩻဆာနာနောဝ်ꩻ အမျိုꩻအဝ်ႏဒွုမ်နဲ့။
ဟော်ꩻထွားသွဉ်ဗာႏ "ကောဏ္ဍဓာနမထေရ်ႏ"ဝတ္ထုယိုတဲင် "လꩻဗဟုသုတ၊ လꩻသတိꩻနုဲင်းယို"
၁။ လူꩻ (တာႏဝတိံႏသာႏ) ခန်းတဲ့ယောဝ်း လူꩻဟောဝ်အောဝ်ႏ၊ လူꩻကုဲင်အဝ်ႏ-
၂။ ပေါႏမာꩻပꩻ ဝင်ꩻလွောင်ႏဗူႏ၊ ပေါႏမာꩻဟူႏ ဝင်ꩻမေတ္တာႏ၊ ပေါႏဗျာႏလို့ ဝင်ꩻထာꩻရက်နောဝ်ꩻ ယူႏပက်ဒုက္ခဆုဲင်ꩻ၊ ထဲ့ဗာႏငါးရုဲင်ꩻ-
၃။ "ဝွဋ်"ကရိုꩻနဝ်ꩻ- နီကမာꩻဝင်ꩻပွုံႏစံႏအတွိုင်ꩻ ခံႏချာဗာႏနဝ်ꩻအတွိုင်ꩻ-
၄။ ရဟန်ꩻကရိုႏသေႏ သီႏလသိက္ခာႏသားဖုံႏနဝ်ꩻ ငမ်းငါႏဂွုဏ်ႏသိက္ခာႏလင်ꩻ၊ ငမ်းငါႏ ဝင်ꩻထီႏဖွီ-
၅။ ခွန်(လိုꩻတန်)ကရိုꩻနဝ်ꩻ ကိစ္စအမျိုꩻမုဲင်ꩻတဲ့ယဝ်း နမ်းလွေꩻစဲစ်ဆေꩻ စဲင်းစဲင်းစဲ့စဲ့နဝ်ꩻမꩻ လꩻအမဲဉ်ႏတရာꩻ-
၆။ ခါးလား ကရိုꩻလျားလို့ဝင်ꩻနဝ်ꩻ အုံတေ့ꩻတေ့ꩻဗော့ꩻနောဝ်ꩻ အပဲစ်ဆေ့ꩻထဲင်း-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ သေထွꩻ လꩻအီသတိꩻအာတန်သွူ။
ကောင်အေဝရဲစ်
thumb|288px|အဝ်ႏမို့ꩻလောင်း ထာꩻခြေင်ကို ထီႏထွားလွေꩻဗာႏ ကောင်အေဝရဲစ် thumb|288px|[[Tibetan Plateau and surrounding areas above 1,600 m with height colour coded ]]
ကောင်အေဝရဲစ် (အဲင်းက‌လေတ်: Mount Everest) (မန်း: ဧဝရတ်တောင်) ကောင်အဲဗရဲတ် နဝ်ꩻ အမိဉ်ꩻဖြယ်အနေႏ "ကောင်ချိုမိုလန်းမား"(Mount Chomolungma) နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏဟဲ့ꩻသွူ။ ကောင်အဲဝရဲတ်နဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏဟံႏလောင်း ထွာဒျာႏ အထိုသွတ်ꩻ ကောင်တဖြုံႏဒျာႏတဲင် ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏထီခိုႏဆꩻကီ အဝ်ႏပေပေါင်ꩻ ၂၉၀၂၉ ပေ (၈၈၄၈ မီတာ)သွူ။ ကောင်ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏပါသော့ꩻ ဟိမဝန္တာႏကောင်ရွေꩻကိုတဲင် အဝ်ႏဒျာႏ နီပေါခမ်းထီ တောမ်ႏ ခယ်ႏခမ်းထီ တိဗဲတ်ဒေႏသ ခမ်းကူလောင်းသွူ။
ကောင်အေဝရဲစ် ကောင်နာနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒင်ႏဒျာႏ နီပေါခမ်းတောမ်ႏ ခယ်ႏခမ်း တိဗဲတ်ဒေႏသဖုံႏ ခမ်းကူလောင်းသွူ။ ကောင်နာနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻဒျာႏ လိုꩻသီးအတာႏ သာအီတလီꩻတာႏ တလီꩻတအဝ်ႏလိုမ်းကိုမ်ႏတဝ်းဒါႏ သေမင်းတမန် တလီꩻနမ်း(လေထုဇုံ)အရန်းကိုတဲင် မိဉ်ႏထင်ႏကောင်နာနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏအီထင်ႏပါဗာႏ တလီꩻအောက်သီစဉ်အစွောင်ႏအလွို ထူႏသုင်ꩻအီဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ သေမင်းတမန် တလီꩻနမ်း(လေထုဇုံ)အရန်း ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကအဝ်ႏဒါႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏထီခိုႏဆꩻကီ ပေ ၂၅,၀၀၀ လွိုမာꩻကီ ကအဝ်ႏဒါႏ အရန်းဖုံႏဒျာႏတဲင် ထွာဒျာႏ ကောင်အေဝရဲစ် တခူးတခဝ်လဲ့ အဝ်းပါနေနေသွူ။
ကောင်အေဝရဲစ်နာ
thumb|200px|ကောင်အေဝရဲတ် အေဝရဲစ်ကောင်နာနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ အေင်ဒိယခမ်းထီ ဖဲ့ꩻထင်ꩻ ဟိမဝန္တာႏကောင်ရွေꩻလောင်းတဲင် ကမ္ဘာႏလောင်း ထွာအထိုသွတ်ꩻ ကောင်နာ ဒျာႏသွူ။ နီပေါခမ်းဖဲ့ꩻ တရိုꩻတဝ်း၊ တိဗဲတ်ခမ်းဒေႏသဖဲ့ꩻ တရိုꩻတဝ်း ကောင်နာယိုကအဝ်ႏဒါႏ အရပ်ခင်ႏလမ်းကောင်နာနဝ်ꩻ တန်ꩻခိုꩻတန်မွေးငါႏ ကရိုꩻဒါႏ ထာꩻယွုမ်းထာꩻစွဲꩻ အဝ်ႏသွူ။ ကောင်နာယိုနဝ်ꩻ တိဗဲတ်ဘာႏသာႏငဝ်းငဝါအနေႏ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်ခါꩻ မော်နာင်ꩻလူꩻမူႏ(မယ်တော် နတ်သမီး) နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏ ၁၈၄၁ ဗာႏ အေင်ဒိယခမ်းအစိုႏရ တဲက်ဟံႏ(မြေတိုင်း)ဌာႏန သာစျော့အဲဗရဲတ် ကဟဲ့ꩻဒါႏ အရာႏတန်ချုတ်သားနဝ်ꩻ အရီးသွတ်ꩻ အွဉ်ႏထွော့တဲတ်ဖေႏနွောင်ꩻခန်း ကောင်နာယို ကအဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်းတောမ်ႏ အထိုနဝ်ꩻသွူ။ ကောပ်နဝ်ꩻမꩻ ထူႏဂုဏ်ႏလွေꩻဝွေꩻအနေႏတဲင် ကောင်ယိုလဲ့ အဝ်ႏဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻလွ "ကောင်အဲဗရဲတ် (တဝ်းလဲ့) ကောင်အေဝရဲစ်" နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
မန်းဘာႏသာႏငဝ်းငွါ
မန်းဘာႏသာႏငဝ်းငွါ (အဲင်းကလေတ်: Burmese language) ယို မျန်မာခမ်းထီရွုမ်ꩻသွုံꩻဘာႏသာႏငဝ်ႏငွါဒျာႏသွူ ။ မန်းလိုꩻခွိုꩻ တွမ်ႏ မန်းခွိုꩻနွယ်ႏ ( ဓနုꩻ၊ မန်းနောင်၊ တောင်ႏရွိုꩻတွမ်ႏ ယော)သီး ဇာႏတိငဝ်းငွါဖုံႏဒျားနဝ်ꩻသွူ။ မန်းလိုꩻခွိုꩻဖုံႏယို (တိဗက်-မန်းနွယ်ႏ ဘာႏသာႏငဝ်ႏငွါဖုံႏ) (Tibeto-Burman Languages) ကဒေါ့ꩻဒါႏ လိုꩻမျိုꩻခွိုꩻနွယ်ႏ အကို အတန်လွိုသွတ်ꩻ လိုꩻခွိုꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻအဖြာꩻခြွဉ်း ၃၆ သန်း ယို ဒေါ့ꩻလွေꩻဒျာႏ မန်းဘာႏသားငဝ်းငွါတဲင် မျန်မာခမ်းထီလိုꩻခွိုꩻဖုံႏ နဝ်ꩻ ဒေါ့သွုံꩻလွေꩻဒျာႏ ဒုတိယဘာႏသာႏငဝ်းငွါ အနေႏနဝ်ꩻသွူ ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:မန်းဘာႏသာႏငဝ်းငွါ
ခွေသွီႏခွေနꩻယို
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏသမဲင်ꩻ
ပညာႏအကျိုꩻ
"ပညာႏအကျိုꩻ" ပညာႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ သွဉ်လိတ်ခြေင်ခြေင်မွေးတောဝ်း၊ သွဉ်လိတ်နောဝ်ꩻ ပညာႏမွေးတောဝ်းနုဲင်းနောဝ်ꩻတဲ့ တမွေးတောဝ်းနေနေ၊ သွဉ်လိတ်တွော့ꩻ လꩻပညာႏ၊ ဒါႏပညာႏ လꩻထာꩻသေနုဲင်းနောဝ်ꩻနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏအမဲဉ်ႏတရာꩻနေနေသွူ။ ကွဲတဲင် ပညာႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏအမျိုꩻမျိုꩻ၊ အောဝ်ႏအစားစားသွူ၊ အဖွိုႏသွတ်ꩻနောဝ်ꩻ နုဲင်းဒျာႏလွေꩻတရေႏအိန်ႏ(လမ်း)၊ ဖွစ်ꩻဖျိုးကြောင်းစင်လမ်းတွမ်ႏ အသောင်အရင်ꩻ၊ ဖျင်နမ်း၊ စွဉ်ꩻဗေက်ꩻထိုꩻ တအီႏတစျꩻကစ ပညာႏထာꩻသေ မဉ်ႏတအောဝ်ႏတောဝ်းနောဝ်ꩻ တစင်တောဝ်း၊ တသျင်ꩻတောဝ်း၊ ထွားတရော့ꩻတောဝ်းဒျာႏနေနေသွူ။ နမ်း'လမ်း'အသောင်အရင်ꩻ၊ ဒေႏသလွိုင်ႏကွိုန်ꩻရေꩻ၊ လုမ်းဗဉ်ႏပြွူႏထန်ႏထိုရေꩻ၊ အုံအောဝ်ႏဒေါ့ꩻဖြောဝ်ႏရေꩻ၊ သွုပ်ဆွိုင်ꩻချာငါရေꩻ၊ ဖြေꩻစာရေꩻ၊ မာꩻထင်ႏထို မာꩻမွန်ဗန်၊ မာꩻသာႏယာႏလိုꩻမျိုꩻဘဝ၊ ခမ်းထီ-စတဲင် ထာꩻမာꩻယိုဖုံႏနောဝ်ꩻ ပညာႏထာꩻသေယို ထွာအထျꩻသွူ။ ပညာႏရေꩻနောဝ်ꩻ ဒေႏသလုမ်းဗဉ်ႏဗွေစွုမ်ႏရေꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ အရေꩻတန်လိုႏအပ်ချက်တဗာႏနေနေ၊ ပညာႏနောဝ်ꩻ နီလိုꩻသီးအတာႏ ထာꩻသေအာထာꩻသေစွုမ်ႏ၊ ထာꩻဒါႏယံကျင်ႏလယ်ႏမုꩻ၊ အမွဉ်းဖျင်အချော်ꩻလွုမ်း၊ အမာꩻပြောင်ꩻလုဲင်ႏဖေႏ သꩻဓာတ်နောဝ်ꩻသွူ၊ နောဝ်ꩻမꩻ ပညာႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ လုဲင်းငါႏ၊ ဆုံးငါႏ၊ ယော့ငါႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဝင်ꩻကအောဝ်ႏတဲက်တွိုင်ꩻဒါႏနောဝ်ꩻ မွူးရောင်ႏလာရောင်ႏ မေႏရောင်ႏ အရောင်ႏမျိုꩻကားကအောဝ်ႏ တထွꩻတောဝ်း ပညာႏရောင်ႏသွူ၊ ပညာႏအောဝ်ႏသားနောဝ်ꩻ စီႏမံႏဖန်းဖြယ်၊ ဆောင်ႏရွက်ကျိုꩻစာꩻ၊ ခွုမ်မာꩻထုမ်ႏကျံႏ၊ ဝွေႏဖန်ႏနွောင်ꩻတဲင် တွိုႏဗꩻအီ အင်းထွော့ခါꩻ ကောဝ်ႏထွန်ႏထျꩻဖုံႏသွူ။ ပညာႏမဉ်ႏအောဝ်ႏနောဝ်ꩻ အဟောဝ်အကုဲင်သေ၊ အခွင်ꩻအရေꩻသေ၊ မဉ်ႏသေနောဝ်ꩻ သေထူႏဒါႏတဲင် အောင်ႏမျင်ႏလꩻအီ၊ လိုꩻကအောင်ႏမျင်ႏသားနောဝ်ꩻ နမ်းသꩻကေႏနပ်၊ ချမ်ꩻသႏလꩻဗာႏနောဝ်ꩻသွူ။ ပညာႏမဉ်ႏအောဝ်ႏနောဝ်ꩻ လိုꩻထာꩻမာꩻအရေꩻ၊ ခြွိုင်ႏသန်ꩻရေꩻ၊ ခမ်းထီရေꩻ၊ လိုꩻမျိုꩻရေꩻ စစွဉ်ႏအရေꩻမျိုꩻပေါင်ꩻအာဖုံႏယို သေလို့ဝင်ꩻဖုံႏတဲင် မာꩻဒါႏပငါပရာꩻဖုံႏတွော့ꩻ အဆင်ႏအရန်းထိုအီ၊ လုမ်းဗဉ်ႏတခြင်အီ၊ အကျိုꩻတရာꩻလꩻဗာႏနောဝ်ꩻသွူ၊ ပညာႏအောဝ်ႏသားနောဝ်ꩻ ယူႏကောဝ်းဒါႏ အနာႏဂတ်၊ ထီႏသေဒါႏဆꩻငါတဲင် အုံထွိုင်ႏတဉ်ႏခြွော့နွောင်ꩻအီ၊ စဲဉ်ႏခြပ်ချင်းဆဒါႏတွော့ꩻ ထွန်ꩻကာꩻဆꩻတက်အီနောဝ်ꩻသွူ။ ပညာႏအကျိုꩻနောဝ်ꩻ အမာꩻခွꩻသꩻ၊ အမာꩻသာႏယာႏ၊ အမာꩻတိုꩻပွါꩻဖေႏ နီလိုꩻသီးလောကတန်ယိုနောဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပညာႏတာႏ
ထင်ႏစင်ꩻအတွင်ꩻ ကရီလင်ꩻ
"လိတ်ဗွောင်မဲ့နား-ဟောဝ်ဟော်ꩻထွား အမုဲင်(၃)"
ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ တကာႏခွန်နင်ꩻသီး ပိုခိုနဝ်ꩻ မဉ်ႏဗုဲင်ဗာႏသျင်ႏမꩻ မွိုးဖါသꩻရေꩻ၊ မဉ်ႏဗꩻလꩻထဲင်း စင်ꩻနဝ်ꩻ မွိုးဖါသꩻယိန်းရေꩻရေꩻနောဝ်ꩻသွူ။
ဗုဲင်စင်ꩻယို ဗုဲင်ကြွို့ꩻကြꩻလꩻတောဝ်း၊ ရီစဲစ်ဆေꩻရီးဗာႏ အခရာႏအောဝ်ႏ ၁၅-ချက်၊ ဗွေႏမျတ်ဘုရာꩻ မိန်းသေꩻခါꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ၁၅-ချက်ကရိုꩻနောဝ်ꩻ -
ကုဋ္ဌံ-ထာꩻဆာတွတ်ꩻ အဝ်ႏနေဟောင်း၊ ဂဏ္ဍော-ယော့ꩻပူႏတသဉ် ထာꩻဆာအိုမ်အမဉ်မျိုꩻ အဝ်ႏနေဟောင်း၊ ကိလာသော-ထာꩻဆာနာႏပသꩻမျိုꩻ အဝ်ႏနေဟောင်း၊ သောသော-တဟေထာꩻသွီႏပါ ထာꩻဆာမောင်ꩻခြော အဝ်ႏနေဟောင်း၊ အပမာရော-ထာꩻဆာဗေန်း ထာꩻဆာဗား အဝ်ႏနေဟောင်း၊ မနုဿောသိ-လိုꩻပိုစဲစ်စဲစ်မွေးနေဟောင်း၊ ပုရိသောသိ-လိုꩻခိုစဲစ်စဲစ် မွေးနေဟောင်း၊ ဘုဇိဿာသိ-ထွာတောဝ်းဝင်ꩻသွဉ်းဝင်ꩻလိုꩻ မွေးနေဟောင်း၊ အဏဏောသိ-နီးခန် ကင်ꩻနေဟောင်း၊ နသိရာဇဘဋော-ထွာတဝ်း ခွန်သွဉ်းခွန်လိုꩻ မွေးနေဟောင်း၊ အနုညာတောသိ မာတာပိတူဟိ-မွိုးရင်ꩻဖါရင်ꩻ အွဉ်ႏစွꩻခွင်ꩻနေဟောင်း၊ ပရိပုဏ္ဏဝီသတိဝေဿာသိ-နာꩻသက်နီဆီ ဗွေလဲဉ်းသွူနဲ့၊ ပရိပုဏ္ဏံ တေ ပတ္တစီဝရံ-နာꩻသပိတ်သင်္ကန်ꩻ အဝ်ႏစွုမ်ႏလဲဉ်းနဲ့၊ ကိန္နာမောသိ-နာꩻမဉ်ꩻထမုဲင်ꩻ၊ ကော နာမော တေ ဥပဇ္ဈာယော-နာꩻဥပဇ္ဈာယ်ႏဆရာႏနဝ်ꩻ အမဉ်ꩻတောႏဟဲ့ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ ရီစဲစ်ဆေꩻဗာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏသွူ။
'''"ကရီစဲစ်ဆေꩻဗာႏ ထာꩻဆာတန် (၅)မျိုꩻအကျောင်ꩻ (အအဲဉ်ႏ)" အွိုးခꩻတလဲင်ႏ "မဂဓ"ခမ်းသားဖုံႏ မော့ꩻလွ "ထာꩻဆာတွတ်ꩻ၊ ထာꩻဆာအိုမ်အမဉ်၊ ထာꩻဆာနာႏပသꩻ၊ တဟေသွီႏပါ၊ ထာꩻဆာဗေန်းဗား" မော့ꩻထာꩻဆာတန်နဝ်ꩻ ငတ်ꩻစားဖုံႏတဲင် ထွဉ်ႏဆရာႏဇီဝကလွမ်ꩻလာꩻ၊ ဆရာႏဇီဝကရိုꩻ- "ခွန်တန်ဗိမ္ဗိသာရတွမ်ႏ လိုꩻဟော်ꩻကိုဖုံႏတဲ့နဝ်ꩻ၊ ဗွေႏဘုရာꩻတွမ်ႏ သံဃာႏဖုံႏတဲ့နဝ်ꩻ ခွေအဝ်ႏဝွတ်ပတ်ဖေႏဗာႏ၊ ခွေထာꩻမာꩻအာငါႏ၊ ခွေလွမ်ꩻလာꩻဖေႏသီ တတန်ꩻတဝ်း၊ ခွေဖုဲင်ႏတဝ်းတစိꩻစိꩻ"
"ဩဗွေႏ ဆရာႏဗွေႏ ဆရာႏစောဝ်းဟွေး - နီဖေႏထွိုက်ထွိုက်နေးဒျာႏ စူဟွာႏခꩻ၊ မွေးတဝ်းတဲ့ ခံႏထွာဖေႏစွဉ်ႏ ဆရာႏသွဉ်း၊ အွဉ်ႏတန်ꩻတန်ꩻဆောင်း၊ လွမ်ꩻလာဖေႏဗဲင်းနီယို" တောင်ꩻပြန်ႏနုဲင်းမုဲင်ꩻ တောင်ꩻပြန်ႏတဲ့ ဆရာႏဇီဝက လွမ်ꩻလာꩻဖေႏတဝ်းတဲင် ထင်ႏဗုဲင်တေ့ꩻတောစွဉ်ႏစင်ꩻဖုံႏ၊ ဆရာႏဇီဝကထင်းဒျာႏ သံဃာႏရိုꩻရိုꩻသာꩻသာꩻတွော့ꩻ လွမ်ꩻလာꩻပါဝွေꩻသီး၊ ထာꩻဆာထွိုင်ႏဟဝ်နဝ်ꩻ ထွက်သဲင်ꩻချာလို့လမ်း၊ ဆရာႏဇီဝကနမ်းသေထွꩻ၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ထင်ႏလဝ်းဗွေႏဘုရာꩻတဲင် ဗွေႏဘုရာꩻရိုꩻ- "ထာꩻဆာတန်ငတ်ꩻမျိုꩻ ကအဝ်ႏဒါႏလိုꩻနဝ်ꩻ အွဉ်ႏဗုဲင်ဖေႏစင်ꩻလꩻတဝ်း၊ ပေါႏအွဉ်ႏဗုဲင်နဝ်ꩻ-ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင်ꩻ"တလဲင်ႏချင်ꩻမိန်းစွဉ်ႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ (ဝိနယ၊ မဟာဝဂ္ဂပါဠိတောႏ၊ မဟာခန္ဓက)
ဂေဟဗေဒ
ဂေဟဗေဒနောဝ်ꩻ သိပ္ပံနယ်ꩻအလꩻ ထောင်ထွားလို့လို့ စွုံႏစွုံႏလင်ႏလင်ႏ သက်သား(သက်ရှိ)ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ တယ်ႏစွဉ်ႏ သေ့ꩻဘက်တီးရီးယား (Bacteria ပေႏကဒိစ်ꩻ၊ တထီႏနွောင်ꩻတောဝ်း တောမ်ႏမဲ့ရိုꩻရိုꩻ)ဖုံႏတွော့ꩻ ဗꩻထမ်စွဉ်ႏ ဟမ်ႏ ခမ်ႏဖာႏတဗာႏလွုမ်းလွုမ်းအလောင်း ကအောဝ်ႏထွာလွဉ်ဒါႏ ၊ ကအောဝ်ႏကုဲင်ထိုꩻချာဒါႏ အကျောင်ꩻခရာႏဖုံႏ လို့လို့စင်စင် (လေ့လာ)ထောင်ထွားလွေꩻနောဝ်ꩻသွူ။
ဂေဟဗေဒ (Ecology) (ဂရိဘာႏသာႏ : oîkos - "လမ်းပါႏဂေဟာ" တောမ်ႏ -λογία, -logia - လွူꩻထောင်ထွား, ဘာႏသာႏဗေဒ)၊ ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ခွိုင်ႏကားတဲင် အသက်ကအောဝ်ႏသား(သက်ရှိ) အုံအောဝ်ႏဖြယ်ပွုံႏ(ဖြန့်ကျက်တည်ရှိပုံ)၊ သက်သားပေါင်ꩻဆေ့ꩻအာ (ဦးရေ) ၊ သက်ကအောဝ်ႏသား အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် (Organism)ဖုံႏတောမ်ႏ သဘာဝအသောင်အရင်ꩻ အုံဒေါင်ချာငါလို့ဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ မာꩻအကျိုꩻထွာအီလို့ဝင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ ဖုံႏယို  ကွပ်ပွိုးထာꩻမုဲင်ꩻအကျောင်ꩻ ကထောင်ထွားလွေꩻဒါႏ သိပ္ပံပညာႏယို ဟဲ့ꩻ ဂေဟဗေဒနောဝ်ꩻသွူ။ သက်သား အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် အသောင်အရင်ꩻယိုနောဝ်ꩻ ရုပ်သတ္တိဖုံႏ အောဝ်ႏပါသော့ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ သꩻသက်ကအောဝ်ႏသားဖုံႏယို အဇီဝ ကရိုꩻဒါႏ သက်တမွန်အီနွောင်ꩻတောဝ်းအခေႏအနေႏ မွူးရောင်ႏ၊ ရာႏသီႏဥတု၊ ဘူမိဟမ်ႏအခေႏနေႏ တောမ်ႏ သက်သားအလင် ကအုံအောဝ်ႏညီꩻ သက်သားအစားနောဝ်ꩻ ဖုံႏယို အောဝ်ႏနွို့ပါသော့ꩻလို့လို့ နောဝ်ꩻသွူ။
ဂေဟဗေဒ ပညာႏသျှင်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ခွိုꩻနွယ်ꩻအစွိုꩻအဗူႏ တစွိုꩻ တောမ်ႏ တစွိုꩻ၊ တမျိုꩻတောမ်ႏတမျိုꩻ အခါႏ ကအောဝ်ႏသျှုတ်သျှက်နေးစွဉ်ႏ အမျိုꩻမျိုꩻ အစားစား တဗွိုန်တောဝ်းလို့ဝါင်ꩻ ကနုဲင်းဒါႏ ကဆောမ်ꩻထာꩻသား၊ ကောဝ်ႏဖုံႏကကူꩻသော့ꩻဒါႏဝိဆန်ႏ (ဝတ်မှုန်ကူးခြင်း) စတဲင် ဖုံႏယို ထောင်ထွားလွေꩻ အောဝ်ႏပွိုင်းဝွို့လူႏလုဲင်ႏလို့ဝါင်ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။
အသꩻသက်ကအောဝ်ႏသားအမျိုꩻမျိုꩻဖုံႏ တဗွိုန်တောဝ်းလို့ဝါင်ꩻယို ကအုံလွူꩻ ကအုံအောဝ်ႏရာꩻအရပ်၊ ကထုမ်ႏအံႏအဆာႏအရပ် ဒေႏသအလꩻ ထောင်ထွား အွဉ်ႏခွဲꩻဖြယ်နေးနောဝ်ꩻသွူ။ ဂေဟဗေဒစနစ်ယို တယ်ႏစွဉ်ႏ ကအောဝ်ႏဒါႏဟမ်ႏလောင်း ဗထမ် ဂေဟဗေဒစနစ် ကအောဝ်ႏဒါႏထီကို ဖုံႏယို အောဝ်ႏအမျိုꩻမျိုꩻ အစွိုးစွိုးတဲင် တဗွိုန်နုဲင်းတောဝ်းလို့ဝါင်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
"Ecology" ကရိုꩻဒါႏ ဝေါဟာရယို ဒေါ့ꩻငေါဝ်းအနေႏသွုံꩻဒျာႏ social ecology ၊ deep ecology စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏတဲင် သဘာဝအသောင်အရင်ꩻ (မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း) သဘာဝအသောင်အရင်ꩻထိန်ꩻသိမ်ꩻရေꩻဝါႏဒ ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းငွာဖုံႏယိုလဲ့ အဓိပ္ပါယ်ႏဗွိုန် ဝေါဟာရအနေႏသွုံꩻအီနေနေနောဝ်ꩻသွူ။
Ecology မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း oekologie ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းငွာ ဝေါဟာရယို ဂျာမန် ဇီဝဗေဒပညာႏသျှင်ႏ အန်းသ်ထက်ခွော်လ် (Ernst Haeckel) တီႏထွင်ႏသေꩻခါꩻ ၁၈၆၆ နေင်ႏတဲင် " အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် တောမ်ႏ အော်ဂဲဉ်နေတ်သေဉ် အသောင်အရင်ꩻအခါႏ ထောင်ထွား(လေ့လာ) အောဝ်ႏဝွို့သွုပ်သွယ်ႏ သိပ္ပံပညာႏရပ်" အဓိပ္ပါယ်ႏ ဗွောင်ဖွင်ꩻသတ်မတ်သေꩻခါꩻ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ ဟက်ခွော်လ် (Haeckel) တဗွောင်ဖွင်ꩻသေꩻခါꩻတောဝ်း သဖော်ꩻတရာꩻအလုဲင်းတဲင် တဲမ်းထန်ႏတိတိကျကျ ထဲင်းနေးတောဝ်းသွူ။ အရီးစသွတ်ꩻ ကသွုံꩻသွဉ်အီလိတ််အုပ် (ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်, ကသွဉ်အီတက္ကသိုလ်ႏကို အရီးစသွတ်ꩻသွဉ်တန်ꩻ)နောဝ်ꩻ ဒိန်းမတ် ရုက္ခဗေဒပညာႏသျှင်ႏ ယူစီးနီးယပ်စ်ဝိုးမဲင် Eugenius Warming တဲမ်းသေꩻခါꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်လိတ်အုပ်ယိုတွော့ꩻ  လိုꩻခေတ်လဲင်ႏခါဖုံႏ တောင်ꩻမှတ်သေꩻခါꩻ ဝိုးမဲင် Warming နောဝ်ꩻ တယ်ႏထောင်ႏ ဂေဟဗေဒပညာႏရပ် Ecology သားအနေႏ နောဝ်ꩻသွူ။
ကောဒဏ္ဍညမထေရ်ႏ
"ကောဒဏ္ဍညမထေရ်ႏဝတ္ထု"
၁၁၁။ ပါꩻမုဲင်ꩻတရိုꩻတောဝ်း ထာꩻသေပညာႏအဲဉ်ထောဝ်း၊ သမာႏဓိအဲဉ်ထဝ်း အသက်ထိုဆွာꩻ အနေင်ႏတရျာꩻ၊ လိုꩻထာꩻသေပညာႏ ကအဝ်ႏဒါႏ အုံအဝ်ႏကျိုꩻစာꩻ သမထဝိပသ် ပုဂ္ဂိုလ်ႏမျတ်အတာႏ အသက်အုံဗာႏ တနီꩻဒျာႏလဲ့ မျတ်လဲဉ်းက လိုꩻပညာႏအဲဉ်ထောဝ်းလာꩻလာꩻ ကအုံဗာႏနေင်ႏတရျာꩻနဝ်ꩻသွူ။
ဟော်ꩻထွားသွဉ်ဗာႏ 'ကောဒဏ္ဍညမထေရ်ႏ'ဝတ္ထုယိုတဲင် "လꩻဗဟုသုတ၊ လꩻအီသတိꩻနုဲင်းယို"
၁။ မဉ်ႏအားထွုတ်မွေးတရာꩻနဝ်ꩻ ထွာနွောင်ꩻဒျာႏ ရဟန္တာႏ-
၂။ စွန်သားခန်းတဲ့ယဝ်း မဉ်ႏနာႏဗာႏတရာꩻနဝ်ꩻ သဒ္ဓါႏတရာꩻ မဉ်ႏအဝ်ႏနဝ်ꩻ ထွာနွောင်ꩻဒျာႏ ရဟန္တာႏ-
၃။ အုံသူႏအုံနွေႏထာꩻ အနေင်ႏတရျာꩻနဝ်ꩻ ထွꩻတဝ်း အုံတွမ်ႏထာꩻသေတရာꩻတနီꩻအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ သေထွꩻလꩻအီသတိꩻအာတန်သွူ။
"သပ္ပဒါသမထေရ်ႏ"
၁၁၂။ ပါꩻမုဲင်ꩻရိုꩻတဝ်း လွꩻတန် ဝီရိယအဲဉ်ထဝ်း အသက်ထိုဆွာꩻ အနေင်ႏတရျာꩻ ဝီရိယခွေါင်ခွေါင် ကျိုꩻစာꩻကုသိုလ်ႏ ပုဂ္ဂိုလ်ႏနဝ်ꩻအတာႏ အသက်အုံဗာႏ တနီꩻဒျာႏလဲ့ မျတ်လဲဉ်းက လိုꩻလွꩻသက်ဆွာꩻ နေင်ႏတရျာꩻနဝ်ꩻသွူ။
ဟော်ꩻထွားသွဉ်ဗာႏ 'သပ္ပဒါသမထေရ်ႏ'ဝတ္ထုယိုတဲင် "လꩻဗဟုသုတ၊ လꩻသတိꩻနုဲင်းယို"
၃။ လိုꩻလွꩻမာꩻကုသိုလ်ႏနဝ်ꩻ အသက်ဆွာꩻ နေင်ႏတရျာꩻခန်းတဲ့ယဝ်း တထွꩻတဝ်း လိုꩻကုဲင်းမာꩻကုသိုလ်ႏ အသက်အုံတနီꩻအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ သေထွꩻ လꩻအီသတိꩻအာတန်သွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:Wpb/lk
လိတ်တဖြုံႏ
လိုꩻတွိုင်ꩻစွုမ်ႏဖြာꩻ လိုႏယူႏလꩻချာ စခါနီဘဝ ဝင်ꩻတိတ်ꩻနျꩻဒါႏနီ ပွိုင်းလဲင်ႏနောဝ်ꩻ စဲင်သꩻတခွိုင်းမုဲင်ꩻ၊ ယပ်ꩻခုဲင်ႏတခွိုင်းမုဲင်ꩻ၊ ခံႏဗာႏဝင်ꩻနွောင်ꩻအံႏ တခွိုင်းမုဲင်ꩻ၊ ဟန်ႏသနီꩻ သမဲင်ꩻကို ဝင်ꩻတဲမ်းနယ်လဲဉ်းလဲ့ ခွိုꩻရက်သꩻအောဝ်ႏသား အောဝ်ႏလိုႏထွား၊ အောဝ်ႏလိုႏဟော်ꩻ၊ အောဝ်ႏလိုႏဖေႏ ခွိုꩻသွုပ်တသာသီး သဘော်ꩻတရာꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ခေတ်ပြောင်ꩻလုဲင်ႏမုꩻအလꩻ အွန်လိုင်းခေတ်၊ လူမုမီဒီယာခေတ် ယိုခါ နီအောဝ်ႏလိုႏသွုံꩻဒါႏဒါႏ၊ နီအောဝ်ႏလိုႏတဲမ်း၊ နီအောဝ်ႏလိုႏဒင်ႏ နီစွိုးခွိုꩻအကျိုꩻကအောဝ်ႏအီဒါႏ လိတ်ဖုံႏ၊ ဓာတ်ပွုံႏဖုံႏ၊ နေးတွမ်ႏလိတ်တဖြုံႏလဲ့သင်၊ ငေါဝ်းတငွါလဲ့သင်၊ ဓာတ်ပွုံႏတပွုံႏလဲ့သင် နီခွိုꩻဂွုဏ်ႏသိက္ခာႏ ကထဲ့အီဒါႏ ထာꩻမာꩻမန်ႏသမျ နီလိုႏသျောင်ႏလꩻလꩻငါႏဝင်ꩻသွူ။ နီလိုꩻမျိုꩻကို အစွိုꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ၊ လိုꩻတွိုင်ꩻစွုမ်ႏဖြာꩻ ခံႏစာꩻချက် အောဝ်ႏလွဉ်းလွဉ်း၊ အမာႏတဲ့အောဝ်ႏလွဉ်းလွဉ်း၊ မာꩻတွိုင်ꩻခံႏစာꩻတွိုင်ꩻ အောဝ်ႏလိုႏတဲမ်းနယ်တောဝ်းဝင်ꩻ၊ အောဝ်ႏလိုႏထုမ်ႏအဖြေႏ၊ အောဝ်ႏလိုႏတွိုင်ႏပင်ႏ လိုꩻသေလိုꩻဒါႏ၊ အောဝ်ႏလိုႏထုမ်ႏတောဝ်း ပျဿနာႏ၊ နီလိုꩻချင်ꩻ အောဝ်ႏလိုႏယားတရေႏတောဝ်းဝင်ꩻ၊ အောဝ်ႏလိုႏဖျင်စွို့ꩻဖေႏဒျာႏဝင်ꩻ တဖူꩻနောဝ်ꩻသွူ။
မွိုက်ခွိုက်အခွင်ꩻကဖေႏ အောဝ်ႏလိုႏခွုမ်မာꩻဖေႏငါႏ ရပ်ရာႏလွိုင်ႏကွိုန်ꩻရေꩻတာႏလဲ့ တစွိုꩻတွမ်ႏတစွိုꩻ၊ တဖြာꩻတွမ်ႏတဖြာꩻ ကွပ်ထီႏညာꩻတောဝ်းထာꩻ အနာႏဂတ်တာႏတဲင် ထွာလွဉ်ပျဿနာႏ၊ ကထွာဒါႏ အတန်အကဲႏဖုံႏလဲ့ အခိန်ႏလို့ဗွော့ꩻတွမ်ႏ ဖြေႏသျင်ꩻဖေႏ နီလိုꩻချင်ꩻပျဿနာႏနောဝ်ꩻ တထွူထွာတောဝ်းနောဝ်ꩻသွူ။ ယာႏတွမ်ႏယာႏ ဖေႏကထွာမွိုန်းလုံႏနောဝ်ꩻ အနယ်ꩻတကျတောဝ်းဒါႏ ဒုံစီꩻကန်ꩻဖုံႏ အောဝ်ႏလိုႏထေတောဝ်း၊ တဖဲ့ꩻရန်ႏသူႏ ကသေထွꩻအီ ကထင်းပေႏအီဒါႏ နီအာႏပေႏချက်ဖုံႏနောဝ်ꩻ လိုႏဒေါ့ꩻတောဝ်း၊ လိုꩻတဲမ်းတောဝ်းလိုင်းလောင်း၊ အမျိုꩻကတွိုင်ႏပင်ႏနေးစားလဲ့ တွိုင်ႏပင်ႏနေး၊ အမျိုꩻကလိုႏဖေႏသေနေးလိတ်လဲ့ ဖေႏသတိꩻတဲမ်းလွဉ်နေးလိတ်၊ မဉ်ႏမာꩻနုဲင်းယိုမꩻ နီစွိုးခွိုꩻ တခွိုꩻလွုမ်းလွုမ်း အီႏတွိုႏဗꩻ ကောဝ်ႏထွန်ႏထျꩻနောဝ်ꩻသွူ။
တိရစ္ဆာန်ႏလောကကို ချို့ꩻဖုံႏ ခီဖုံႏ ကထွာဗာႏ ကေဆားထံဆာႏ မုဆိုꩻဆာႏနောဝ်ꩻ ကွပ်စွဉ်ႏအချင်ꩻချင်ꩻ ရွို့ꩻရန်ႏဝင်ꩻ၊ ထေင်ညင်ꩻဝင်ꩻတဲင် တဖဲ့ꩻသာꩻရန်ႏသူႏတာႏ ထွာအီတော ထာꩻပျောႏခရာႏနောဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻတဖြာꩻယံ လိုꩻတစွိုꩻယံနောဝ်ꩻ တလꩻအီနွောင်ꩻတောဝ်းခမ်းထီ၊ တထွာနွောင်ꩻတောဝ်းအာႏ၊ ခမ်းသားမွိုးဖါယို အွဉ်ႏအထျꩻ လိုꩻသေလိုꩻဒါႏ အွဉ်ငါဆွန်ꩻစူနေးတွမ်ႏ အစွိုꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ ခွုမ်မာꩻနေးတွမ်ႏ အနယ်ꩻပညာႏ ယုံယုံသာႏသာႏမꩻ အီႏလꩻညီꩻဝင်ꩻ အောင်ႏမျင်ႏမုꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ တဲမ်းနယ်ဗာႏ ထွားလိတ်သားသီးသွူ။
ဒုံဝါႏဆို့ꩻ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ
ဒုံဝါႏဆို့ꩻ (အိန်းကလေက် : Varso ၊ မန်း : ဝါးဆို့ရွာ) ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ (အခဝ်နဝ်) ၊ မျင်ꩻမိုရ်ႏခမ်း ၊ ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ၊ အွိုင်ႏလွယ်အွန်ႏကို ဒုံတဒုံဒျာႏသွူ။ ဒုံကအဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်း ကိုဒ်နဝ်ꩻ ၂၀၀၉၃၇ ဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏ ထီခိုႏဆꩻကီ ၄၄၆၀ ပေ (၁၃၆၀ မီတာ) ကိုသွူ။ ဒုံဝါႏဆို့ꩻအကို လမ်းငင်းအဝ်ႏ လမ်း၊ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ  ဖြာꩻသွူ။ အွိုင်ႏလွယ်အွန်ႏကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ ၆၀၁၈ ဖြာꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ ဒုံလွယ်အွန်ႏ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်ႏကီꩻ အွိုင်ႏနောင်ဒေႏ၊ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ ဒုံငိုမွူး၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ ဒုံထီဝေါ်ꩻဖုံႏ၊ ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ ဒုံတနွိုင်ထုံဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻကိုဒုံဖုံႏ
ထမ်းစင်း
ထမ်းစင်း(ထမ်းဆန်ꩻ) (အဲင်းကလေတ်: Htam San Cave) (မန်း: ထမ်းဆန်းဂူ) ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏအခဝ်နဝ် ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ ဒုံထမ်းစင်းထျꩻတဲင် အဝ်ႏလွေꩻဒျာႏ ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ-ဝေင်ꩻဟိုပုံꩻ-လွယ်လဲမ်-တာဆီလေက် တဖူꩻတန်လောင်းသွူ။ တွမ်ႏဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻနဝ်ꩻ အဗော့ꩻအညာꩻအဝ်ႏ ၂၅ မဲင်ႏရပ်၊ တွမ်ႏဝေင်ꩻဟိုပုံꩻနဝ်ꩻ အဗော့ꩻညာꩻ အဝ်ႏ (၁၃)မဲင်ႏရပ်တဲင် ထမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဟိုပုံꩻ-မွိုင်ꩻပွဉ်ခါႏ တဖူꩻတန်သောင်ထျꩻသွူ။ အဝ်ႏပေႏတယာႏတဖူꩻတန်လောင်း လင်ꩻလလွေꩻ ပေ ၁၅၀ အကိုယို ထမ်းအဝ်ႏလွေꩻတဲင် ထမ်းအထိုလွိုသွတ်ꩻခင်ႏလမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏပေ ၆၀၊ အလုဲင်းသွတ်ꩻခင်ႏလမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻ ပေ ၂၀၀ ရပ် ဒျာႏသွူ။ ထမ်းစင်းယိုနဝ်ꩻ သက်ဆွာꩻထို လုံးထမ်း အစားဒျာႏတဲင် ထမ်းကို လုံးထီစွူးကဝ်ႏပွုံႏဖုံႏအစားစား၊ အဝ်ႏဟံႏလောင်း တနဲဉ်ထန်ႏဒါႏ လုံးယာႏထွန်ႏဖုံႏ အစားစား အဝ်ႏသွော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ပအိုဝ်ႏနမ်ႏပဲင်ႏ အုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသကို ခလာႏဗွေႏသျင်ႏကဖော်ႏထန်ႏ ထိန်ꩻသိမ်ꩻထမ်ႏယိုခိန်ႏနဝ်ꩻ လိုꩻသေသာႏလဲ့ꩻဆေ့ꩻငါႏနဝ်ꩻသွူ၊ ထပ်ယိုကထွိုင်ႏပေါႏ မဲဉ်ꩻကျော်ႏဗွေႏဆရာႏ သျင်ပေါ၇ိဿ လွုမ်ꩻတကာႏတေဝ်ႏ နီပအိုဝ်ႏရပ်ရာႏဒေႏသဿးဖုံႏလဲ့ꩻ ဝင်ꩻသေငါꩻပါ စီꩻပွာꩻရေꩻထွန်ကာ အမျာꩻသီႏ သေလို့ထိုꩻစွဉ်ႏသွူ။  ထမ်းစင်းလောင်းကီ အရပ်ဆတွိုဖဲ့ရပ်ယိုလဲ့ အောဝ်ႏတယ်ႏ ပူႏဇော်ႏပါ  ပုံႏဗွန် ရွေတီဂုံ ဘုရာꩻ တဲင် ကီႏညိုးရိုႏသေႏ လွေꩻပါ ဘုရာꩻမြတ်စေႏတီးတောႏတန်လဲ့ အောဝ်ႏလလဲဉ်းသွူ။
ဆရာႏတောႏ ဗွေႏသျင်ႏပေါရိဿ(သျင်ႏပေႏကောင်ဟိုပုံꩻ) ယို ဗေင်ႏမင်းလွေꩻချက်အလꩻ တယ်ႏစနေင်ႏ ၂၀၀၉ ဗာႏ၊ လာဇူလုဲင် (၆)နီꩻအကို ဗွောင်လွေꩻဒျာႏထမ်းနဝ်ꩻ ဗꩻတွိုႏလွေꩻဒျာႏအခိန်းယိုခါသွူ။ ထမ်းအဆွာꩻနဝ်ꩻ စဲင်းစဲ့သေႏချာႏတသေထွꩻတောဝ်းဒွိုန်းတဲင် ဒေႏသခံႏနဝ်ꩻကိုသား ဒေါ့ꩻထန်ႏပွုံႏအလꩻ ပေ ၆၀၀၀ လွိုယို တွိုႏလွေꩻလဲဉ်းတဲင် နွိုꩻထွားလယ်ႏလꩻ ထမ်းအဆွာꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဗွော့ꩻ ပေ ၃၀၀၀ ရပ်ကိုလွုမ်ꩻသွူ။ thumb|ထမ်းစင်းအနွို့ငွါ|alt= thumb|ထမ်းစင်းအကိုခင်ႏလမ်းတထွောင်းပွုံႏ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏကို ဖရာꩻစေႏတီႏဖုံႏ
ဂျပန်ခမ်းထီ
ဂျပန်ခမ်းထီ (ဂျပန်: 日本国) (အဲင်းကလေတ်: Japan) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အာသျခဝ်ကွဉ်ႏနဝ်ကို ကအဝ်ႏဒါႏ ပင်ႏလယ်ႏကို ကြွန်လောင်း ခမ်းတခမ်းဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ပသိဖိတ်သမုဒ္ဒရာႏကိုတဲင် ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ ဂျပန်ပင်ႏလယ်ႏ၊ ခယ်ႏခမ်းထီ၊ ရသျားခမ်းထီ၊ ကိုးရီးယားခမ်းထင်ꩻ၊ ကိုးရီးယားခမ်းနဝ်အဝ်ႏ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ ပသိဖိတ်သမုဒ္ဒရာႏ၊ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ အိုဟွတ်ပင်ႏလယ်ႏ၊ ခယ်ႏပင်ႏလယ်ႏကွဉ်ႏ၊ ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ ထုဲင်ဝမ်ခမ်းဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ "နီဟွန်း(ဂျပန်)" ကဟဲ့ꩻဒါႏ အမိဉ်ꩻယိုနဝ်ꩻ ဂျပန်ငဝ်းအနေႏ အဓိပ္ပာယ်ႏလꩻ "အဝ်ႏမွူးကိုဖွာꩻလင်ꩻလွဉ်ခမ်းထီ" နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ယလဲင်ႏလဲင်ႏလဲ့ အဝ်ႏဟဲ့ꩻရောင် "မွူးထန်ႏခမ်းထီ" နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၁၄၅,၉၃၇ မဲင်ႏ (စတုရန်းကီလိုမီတာ ၃၇၇,၉၇၅ ကီလိုမီတာ)သွူ။ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ ၂၀၂၀ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ ၁၂၆,၂၂၆,၅၆၈ ဖြာꩻ (၁၂၆ သန်း)ရပ်သွူ။ ဂျပန်နဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏလောင်းယို ထွာလိုꩻဖြာꩻအအာသွတ်ꩻကို အဝ်ႏအရန်းဒဿမသွူ။ ဝေင်ꩻတန်တိုကျိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏပါသော့ꩻ ကမ္ဘာႏလောင်း လိုꩻအုံသော့ꩻအာသွတ်ꩻ ဝေင်ꩻတန်ဖုံႏကိုတဲင် ဝေင်ꩻတိုကျိုꩻအထူꩻအိုပ်ချုတ်ရေꩻ (၃)ဗာႏကိုနဝ်ꩻ လိုꩻအဝ်ႏသော့ꩻ (၃၈.၁၄)သန်းရပ်သွူ။
ဂျပန်ခမ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏဖွဲ့ဗူႏခါꩻဒျာႏတောမ်ႏ ကြွန်ပေါင်ꩻ ၆၈၅၂ ဖြုံႏ ကပါဒါႏ ထွာဒျာႏ ကြွန်ဗူႏ ခမ်းတခမ်းဒျာႏ သွူ။ ဂျပန်ကို အတန်သွတ်ꩻ ကြွန်ဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဟွန်းသျူး(本州)၊ ဟောက်ကုဲင်းဒိုး(北海道)၊ ကျူးသျူး(九州)၊ ဆိကိုးခု(四国) ကြွန်ဖုံႏဒျာႏတဲင် တတွာတောမ်ႏ ဂျပန်ခမ်းတခမ်းလွုမ်း ဟံႏနယ်ႏ (၉၇%)သွူ။ ဟွန်းသျူးကြွန်လောင်းနဝ်ꩻ ဂျပန်ခမ်းဝေင်ꩻတန် ဝေင်ꩻတန်ဝေင်ꩻတိုကျို တောမ်ႏ ဝေင်ꩻအိုသာကာ၊ ဝေင်ꩻကျိုတိုဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၁၄၅,၉၃၇ မဲင်ႏ (စတုရန်းကီလိုမီတာ ၃၇၇,၉၇၅ ကီလိုမီတာ)သွူ။ ကြွန်ဖုံႏကဲဉ်းအာအာနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကောင်ဖုံႏအဝ်ႏသော့ꩻအာတဲင် ကောင်ကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏမေႏကောင်တဲင် ဂျပန်ခမ်းနဝ်ꩻ မေႏကောင်အဝ်ႏ ၁၁၀ ဖြုံႏရပ်သွူ။ မေႏကောင်နဝ်ꩻဖုံႏအကို ၄၇ ဖြုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ မေႏကောင်အမွန်အကျောင်ꩻ သိပ္ပံပညာႏသျင်ႏသီး အဝ်ႏဒေါ့ꩻရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဥပမာႏ ဂျပန်ခမ်း အထိုသွတ်ꩻကောင် မိဉ်ꩻကတန်ဒါႏ ဖူစီကောင်နဝ်ꩻလဲ့ ထွာဒျာႏ မေႏကောင်နေနေသွူ။
ဂျပန်ခမ်းနဝ်ꩻ တယ်ႏ ၁၉၄၇ ဗာႏ ဖြွမ်းဗူႏပုင်ႏ အခေႏခံႏဥပဒေႏအလꩻ အဝ်ႏထူႏသုင်ꩻဒါႏ "စည်းမျဉ်းခံ ခွန်ဟော်ခံꩻစနိစ်" ခမ်းတခမ်းဒျာႏတဲင် ခွန်ဟော်ခံꩻနဝ်ꩻ အခေႏခံႏဥပဒေႏကို အွောန်ႏထွော့ခါꩻ "ခမ်းထီတန်တောမ်ႏ ခမ်းသားသီး လွောင်ႏဗူႏရေꩻပုင်ႏ" နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ခွန်ဟော်ခံꩻအာႏဏာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ပေႏပေႏလွုမ်ꩻသွူ။ ခမ်းကို ဩဇာႏအာႏဏာႏ အတန်သွတ်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝွန်ႏတန်ချုတ် တောမ်ႏ ဒုဲင်းယဲတ်ကဟဲ့ꩻဒါႏ လွတ်တောႏအမတ်ဖုံႏဒျာႏသွူ။ အချုပ်အခြာ အာႏဏာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ခမ်းသားသီးကိုသွူ။ ဂျပန်ခမ်း ခွန်ဟော်ခံꩻယိုခါနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ "နာရုဟိခွန်" နဝ်ꩻသွူ။
အစိုႏရ တောမ်ႏ ခမ်းထီရေꩻ
thumb|ဧကရာဇ်ခွန်ဟော်ခံꩻ ယိုခါ နာရုဟိတို
ဂျပန်ခမ်းနဝ်ꩻ တယ်ႏ ၁၉၄၇ ဗာႏ ဖြွမ်းဗူႏပုင်ႏ အခေႏခံႏဥပဒေႏအလꩻ အဝ်ႏထူႏသုင်ꩻဒါႏ "စည်းမျဉ်းခံ ခွန်ဟော်ခံꩻစနိစ်" ခမ်းတခမ်းဒျာႏတဲင် ခွန်ဟော်ခံꩻနဝ်ꩻ အခေႏခံႏဥပဒေႏကို အွောန်ႏထွော့ခါꩻ "ခမ်းထီတန်တောမ်ႏ ခမ်းသားသီး လွောင်ႏဗူႏရေꩻပုင်ႏ" နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ခွန်ဟော်ခံꩻအာႏဏာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ပေႏပေႏလွုမ်ꩻသွူ။ ခမ်းကို ဩဇာႏအာႏဏာႏ အတန်သွတ်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝွန်ႏတန်ချုတ် တောမ်ႏ ဒုဲင်းယဲတ်ကဟဲ့ꩻဒါႏ လွတ်တောႏအမတ်ဖုံႏဒျာႏသွူ။ အချုပ်အခြာ အာႏဏာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ခမ်းသားသီးကိုသွူ။ ဂျပန်ခမ်း ခွန်ဟော်ခံꩻယိုခါနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ "နာရုဟိခွန်" နဝ်ꩻသွူ။
thumb|ဝွန်ႏတန်ချုတ် ယိုခါ ဖုမိအို ခီဆိဒ
အိုပ်ချုတ်ရေꩻ ဟံႏနယ်ႏဒေႏသဖုံႏ
ဂျပန်ခမ်းကိုနဝ်ꩻ ဖွဲ့ဗူႏခါꩻဒျာႏတောမ်ႏ ပရီဖဲတ်ဆျာ(ခရဲင်ႏ)(Prefecture) (၄၇)ဖြုံႏတဲင် ပရီဖဲတ်ဆျာတဗာႏစီႏနဝ်ꩻ ကလွိုက်ဒင်ႏခါꩻဒါႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻကယ်ႏ၊ ဥပဒေႏရေꩻရာႏ အစွိုꩻတောမ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻအစွိုꩻသီး အဝ်ႏခွုမ်ထိန်ꩻအိုပ်ချုတ်လွေꩻဒျာႏသွူ။ ပရီဖဲတ်ဆျာနဝ်ꩻ ဖွဲ့ဗူႏခါꩻဒျာႏတောမ်ႏ ဝေင်ꩻတန်ဖုံႏ၊ ဝေင်ꩻဖုံႏ၊ ဒုံဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။
thumb|ဂျပန်ခမ်း ဒေႏသခရဲင်ႏ ဟံႏနယ်ႏပုင်ႏ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:အာသျတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ
နီလိုꩻမျိုꩻတွမ်ႏပညာႏရေꩻ
လိုꩻမျိုꩻတွိုင်ꩻ ကအီႏတိုꩻတက်၊ကအီႏထင်ႏသျာꩻအီအတာႏ အရေꩻတန်သွတ်ꩻအချက်အကို ပညာႏရေꩻယိုထွာငါႏမွေးအထျꩻအထောင်ꩻ,အရွီးအခိုႏသွူ။
လိုꩻမျိုꩻတမျိုꩻယို ပင်ႏထိုတွမ်ႏပညာႏရေꩻနောဝ်ꩻမꩻ အီႏတသွောင်ႏ,အီႏအုံတနွောင်းနွောင်ꩻ လိုꩻမျိုꩻစုအကိုသွူ။
ခေတ်ယိုခါနောဝ်ꩻ ထွာလွဉ်လဲဉ်းအနယ်ꩻပညာႏခေတ်တဲင် နီလိုꩻမျိုꩻအနာႏဂါတ်ကထွာဒါႏ နီလိုꩻယွဲးဖုံႏယိုလဲ့ အွဉ်ငါနယ်ဖေႏတွမ်ႏ အနယ်ꩻပညာႏရေꩻနဝ်ꩻမꩻ အွတ်ꩻတခြုံး,သုဲင်ꩻတတူးအနေႏ အီႏထွာဖေႏနီလိုꩻမျိုꩻအကျိုꩻသွူ။ ။
ပူႏဇောႏထွိုက်သင်ꩻ
"ပူႏဇောႏထွိုက်သင်ꩻ ပူႏဇောႏလင်ꩻနောဝ်ꩻ" နီဗွေႏဘုရာꩻ ကဟော်ꩻခါꩻဒါႏ တရာꩻမင်္ဂလာႏနောဝ်ꩻ ပါဠိဂါႏထာႏပေါင်ꩻ အောဝ်ႏ(၁၀)ဂါႏထာႏသွူ။ တဂါႏထာႏနောဝ်ꩻ မင်္ဂလာႏတရာꩻ ပါသော့ꩻ(၃)ပါꩻ၊(၄)ပါꩻ(၅)ပါꩻလဲ့ ကဲဉ်းအာအာနောဝ်ꩻ ပါသော့ꩻ (၃)ပါꩻလွုမ်ꩻသွူ။ မင်္ဂလာႏတရာꩻ ဂါႏထာႏတဆီအကို ပထမဂါႏထာႏနောဝ်ꩻ နုဲင်းလယိုအတွိုင်ꩻသွူ။ - အသေဝနာ စ ဗာလာနံ၊ ပဏ္ဍိတာနဉ္စ သေဝနာ။ ပူဇာ စ ပူဇနေယျာနံ၊ ဧတံ မင်္ဂလ မုတ္တမံ။
ပထမဂါႏထာႏ မင်္ဂလာႏတရာꩻ (၃)ပါꩻ
၁။ လိုꩻမွိုက်သီးယို မာꩻသွꩻပေါင်ꩻကွိုက်ꩻဗာႏတောဝ်း။ ၂။ မာꩻသွꩻပေါင်ꩻကွိုက်ꩻဗာႏဒျာႏ ပညာႏအောဝ်ႏ သူႏတောႏကောင်ꩻသီး။ ၃။ ပူႏဇောႏထွိုက်ဒါႏ ပုဂ္ဂိုလ်ႏသီးယို ပူႏဇောႏဗာႏ။ မင်္ဂလာႏတရာꩻ ယို(၃)ပါꩻအကို အမုဲင်(၃)မင်္ဂလာႏတရာꩻယိုနောဝ်ꩻ "ပူႏဇောႏထွိုက်ဒါႏ ပုဂ္ဂိုလ်ႏသီးယို ပူႏဇောႏဗာႏ"ရိုꩻနောဝ်ꩻတဲင် ပူႏဇောႏထွိုက်ဒါႏ ပုဂ္ဂိုလ်ႏသီးယို ကွပ်ပူႏဇောႏတွော့ꩻ လꩻလွေꩻအကျိုꩻချံꩻသာႏအကျောင်ꩻ ဝတ္ထုသက်သေႏအနေႏ တဲမ်းနယ်လွေꩻဗာႏ "ဓမ္မပဒ-သုမနမာလာကာရဝတ္ထု"နုဲင်းငါယိုအတွိုင်ꩻသွူ။
သုမနမာလာကာရဝတ္ထု
ဗွေႏဘုရာꩻစိုးလက်ထက် ရာႏဇဂျိုဟ်ႏခမ်းခွန်ဟော်ခံꩻ ဗိမ္ဗိသာရနောဝ်ꩻ ကေႏညိုႏမွေးဗွေႏဘုရာꩻတဲင် ဆို့ꩻလူႏလွေꩻစွဉ်ႏ ဝေဠုဝွန်ႏကျောင်ꩻတွိုက်တန်သွူ။ ရာႏဇဂျိုဟ်ႏခမ်းကိုယို သုမနကမဉ်ꩻဒါႏ ကောဝ်ႏစာသားနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏတဖြာꩻတဲင် ဝွေꩻနောဝ်ꩻနောဝ်ꩻ ထင်ႏပသာဗာႏကောဝ်ႏမူꩻလေꩻ အွိုးခွန်ဟော်ခံꩻ ဗိမ္ဗိသာရထျꩻ စွုမ်ႏနီꩻနီꩻသွူ။ တွိုႏတရောဝ်ꩻနောဝ်ꩻ ဗွေႏဘုရာꩻတွမ်ႏတပဲ့ꩻရဟန်ꩻသံႏဃာႏဖုံႏ ကျွꩻတုံꩻခန်းသွမ်ꩻ ရာႏဇဂျိုလ်ႏဝေင်ꩻကိုသွူ။ ဗွေႏဘုရာꩻတုံꩻသွမ်ꩻခိန်ႏနောဝ်ꩻ မောင်ႏသုမန ကောဝ်ႏသားနောဝ်ꩻတဲ့ ထူႏတွမ်ႏကောဝ်ႏခြောင်း ထင်ႏထေ့ခန်း ဗိမ္ဗိသာရခွန်ဟော်ခံꩻသွူ။ သုမနကောဝ်ႏသား အောဝ်ႏတဖူꩻလောင်းနောဝ်ꩻ ဟွိုန်ခန်း ဗွေႏဘုရာꩻတွမ်ႏ တပဲ့ꩻရဟန်ꩻသီး အောဝ်ႏကျွꩻတုံꩻသွမ်ꩻနောဝ်ꩻတဲင် ကောဝ်ႏသားနောဝ်ꩻ စဉ်ꩻစာꩻခန်းထာꩻနုဲင်းယိုသွူ။ "ခွေအီႏခွဲဗာႏ ခွန်ဟော်ခံꩻနောဝ်ꩻ ယိုꩻလွုမ်ꩻ၊ အီႏခွဲကျုံႏဗာႏ ဗွေႏဘုရာꩻနောဝ်ꩻ တယိုꩻတောဝ်း၊ ကွပ်ပွိုးနောဝ်ꩻမꩻ အုံပွေါးဝုဲင်ႏကန်းတော့ꩻဆွုမ်ႏဒွိုန်း ဗွေႏဘုရာꩻထွူမꩻ ကွဲထင်ႏထေ့ငါ ခွန်ဟော်ခံꩻ"ဆုံꩻဖျတ်ထွူနုဲင်းနောဝ်ꩻတဲင် အုံပွေါးဝုဲင်ႏဆွုမ်ႏခန်း ဗွေႏဘုရာꩻသွူ။ အောဝ်ႏတဆင်ႏ ဗွေႏဘုရာꩻထွိုင်ႏဖျော်လွဉ်နောဝ်ꩻ ဗွေႏဘုရာꩻနောဝ်ꩻ သပ္ပါယ်ႏငါႏတဲင် သုမနကောဝ်ႏသား ထွိုင်ႏထီႏနောဝ်ꩻ နေစ်သက်သꩻရေꩻမွေးစွဉ်ႏထာꩻတွော့ꩻ စူလဲ့အောဝ်ႏဝုဲင်ႏစွူဖြွိုးစွဉ်ႏဒျာႏ ဗွေႏဘုရာꩻသွူ။ သုမနကောဝ်ႏသားနောဝ်ꩻ စူလဲ့အောဝ်ႏဝုဲင်ႏဒျာႏ၊ သꩻလဲ့ အောဝ်ႏယူႏစဉ်ꩻစာꩻပါဒျာႏ နုဲင်းငါယိုအတွိုင်ꩻသွူ။ "ခွေနောဝ်ꩻ ထင်ႏဆက်ဗာႏခွန်ဟော်ခံꩻကောဝ်ႏ စွုမ်ႏနီꩻနီꩻ၊ တနီꩻနီꩻ ခွန်ဟော်ခံꩻကဖေႏဒါႏ ကောဝ်ႏငိုꩻယို လုမ်းဗော့ꩻဒျာႏ အံႏတာႏ နီꩻလွော်နီနန်းလွုမ်ꩻ၊ အလွိုအပိုႏတဲ့ တအောဝ်ႏဖိုတောဝ်း၊ ခွေကောဝ်ႏယို ခွေမဉ်ႏကပ်လူႏဒျာႏ ဗွေႏဘုရာꩻနောဝ်ꩻ ဘဝယိုခါ ဘဝငါ အကျိုꩻအာအစွိုးစွိုး အမျိုꩻမျိုꩻဖုံႏယို ခွေအီႏလꩻဗာႏ၊ ကွပ်ပွိုးနောဝ်ꩻမꩻ ခွေကောဝ်ႏယို ခွေကပ်လူႏခန်း ဗွေႏဘုရာꩻမꩻ၊ ဟန်ႏနီꩻအတာႏ တထင်ႏဆက်ဗာႏတောဝ်းကောဝ်ႏနောဝ်ꩻ ခွန်ဟော်ခံꩻမဉ်ႏမာꩻသီလဲ့ မာꩻသီတယောဝ်း၊ မဉ်ႏဝါးထန်ႏခမ်းထီကိုလဲ့ ဝါးထန်ႏတယောဝ်း၊ ခွေကောဝ်ႏယိုနောဝ်ꩻ သံႏသရာႏအကျိုꩻတာႏ လူႏဗော့ꩻဒျာႏ ဗွေႏဘုရာꩻယို"ကောဝ်ႏသားနောဝ်ꩻ ယူႏစဉ်ꩻစာꩻခန်းနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကောဝ်ႏသား သုမနနောဝ်ꩻ ယူႏထွူနုဲင်းနောဝ်ꩻတွော့ꩻ ဝွေꩻကအီႏထင်ႏဆက်ဒါႏ ခွန်ဟော်ခံꩻ ကောဝ်ႏမူꩻလေꩻယို ချင်းမာꩻသွူသွစ်ꩻဆုတ်ꩻတွော့ꩻ နီဆုတ်ꩻနောဝ်ꩻ ဝွေꩻဖြေ့ꩻလူႏစွဉ်ႏ ဗွေႏဘုရာꩻနမ်းတောႏ ဖဲ့ꩻကီဖဲ့ꩻလသွူ။ ဝွေꩻကဖြေ့ꩻလူႏဒါႏ ကောဝ်ႏနီဆုတ်ꩻနောဝ်ꩻ တထဲ့လင်ꩻတောဝ်း ဟံႏလောင်းတွော့ꩻ ထွာစွဉ်ႏကောဝ်ႏဗိတာန်ꩻ၊ ကောဝ်ႏမျက်နှာကြက်တွော့ꩻ အောဝ်ႏသꩻစူꩻစွဉ်ႏဒျာႏ ဗွေႏဘုရာꩻနမ်းတောႏ ဆꩻကီဖဲ့ꩻသွူ။ ကောဝ်ႏနီဆုတ်ꩻနောဝ်ꩻ ဖြေ့ꩻလူႏလွေꩻ ဗွေႏဘုရာꩻနမ်းတောႏ အထွေဖဲ့ꩻ၊ နီဆုတ်ꩻနောဝ်ꩻ ဖြေ့ꩻလူႏလွေꩻ ဗွေႏဘုရာꩻဆꩻချာဖဲ့ꩻ၊ နီဆုတ်ꩻနောဝ်ꩻ ဖြေ့ꩻလူႏလွေꩻ ဗွေႏဘုရာꩻနမ်းတောႏ အစေႏဖဲ့ꩻသွူ။ ကောဝ်ႏကားကအောဝ်ႏနောဝ်ꩻ တထဲ့လင်ꩻတောဝ်း ဟံႏလောင်းတဲင် အောဝ်ႏဆင်ႏ အောဝ်ႏသꩻစူꩻတငါစွဉ်ႏ ဗွေႏဘုရာꩻနမ်းတောႏနောဝ်ꩻတွော့ꩻ ဗွေႏဘုရာꩻကျွꩻငါငါလဲ့ ကောဝ်ႏနောဝ်ꩻ ပါလွဉ်ꩻစူꩻစွဉ်ႏဒျာႏ ဗွေႏဘုရာꩻနမ်းတောႏနောဝ်ꩻသွူ။
တဝေင်ꩻလွုမ်း ထန်ႏထွားလွဝင်ꩻဖုံႏ
ကောဝ်ႏထွိုင်ႏအောဝ်ႏပါလွဉ်ꩻစူꩻ ဗွေႏဘုရာꩻနုဲင်းယိုနောဝ်ꩻ လိုꩻရာႏဇဂျိုဟ်ႏခမ်းနောဝ်ꩻ တထီႏဖိုတောဝ်းတဲင် ဟွိုန်ထူꩻဆန်ꩻ၊ ဟွိုန်နေစ်သက်လွမွေးဝင်ꩻဖုံႏတွော့ꩻ ရာႏဇဂျိုဟ်ႏတဝေင်ꩻလွုမ်ႏ ထန်ႏထွားလွဝင်ꩻဖုံႏ၊ ထောင်လွဉ်ꩻဗွေႏဘုရာꩻဆꩻချာတဲင် ရောင်လွဝင်ꩻဖုံႏ၊ တဗꩻစူဖုံႏ၊ ယွိုင်ႏလွစူဖုံႏ၊ နုဲင်ႏဗေက်ꩻရောင် ဖဝါႏတူႏပေါက်ဖုံႏ၊ တပꩻဖုံႏတွော့ꩻ ခီႏယော်ꩻအံႏဖြာႏရောင် ဗွေႏဘုရာꩻတံႏခိုꩻဖုံႏ၊ အံႏဖြာႏရောင် သုမနကောဝ်ႏသား စေႏတနာႏဖုံႏတဲင် ထောင်လွဉ်ꩻထွားလွဉ်ꩻ ဗွေႏဘုရာꩻဖုံႏသွူ။ သုမနကောဝ်ႏသားနောဝ်ꩻတဲ့ ထွိုင်ႏထီႏနုဲင်းယိုနောဝ်ꩻ စေႏတနာႏယိန်းစွုမ်းစွုမ်း၊ ယိန်းနေစ်သက်သက်စွဉ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။