cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ပထမကျောင်ꩻတန်တောင်ႏကီꩻ(ကျောင်ꩻတန်မွဉ်ခြဲင်)သမဲင်ꩻ
လွိုက်ရွေꩻနာယကခဏ်ꩻ
ဥက္ကဋ္ဌဆရာႏတောႏ၊ ထေရ်ႏကျောႏဗွေႏဗွန်နောင်စင်း၊ မိန့်ခန်ꩻထွူကြောင်း၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻရာꩻ၊ ဗွေႏဗွန်နောင်ကာꩻ၊ သံႏဃာႏဖုံႏခြာ၊ အုံထွိုင်ႏပတာလဝ်းရီ၊ ဗွေႏသီးလဲ့အဝ်ႏဟွုန်လွ၊ ဥက္ကဋ္ဌဆရာႏတောႏ၊ ဩဝါဒမိန့်ခန်ꩻ၊ အတန်တန်အမျိုꩻမျိုꩻ၊ ကျောင်ꩻယိုဖေႏကအောင်ႏလꩻ၊ အဖွဲ့အဝ်ႏမꩻအီႏထွာ၊ ဆရာႏတောႏမိန့်ထန်ႏ၊ မွေးမန်ႏလဲဉ်းဩ၊ ယောယိုလဲင်ႏခါ၊ နီသွဉ်းသီးကထွာလွ၊ ဆရာႏတပဲ့ꩻပေါင်ꩻ၊ ကျောင်ꩻယံထွာနာယက၊ လွိုက်ရွေꩻအွဉ်ဗာႏ၊ မဟာနာယကအွဉ်တပါꩻ၊ နယ်ႏကိုနဝ်ꩻရာꩻ နာယကတွမ်ႏအကျိုꩻဆောင်ႏအွဉ်ႏတပါꩻ၊ မဟာနာယက၊ ခီႏမျောက်လွဒင်ႏရီး၊ မီႏနုဲင်းခွေသွဉ်း၊ နီဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻတန်တောင်ႏကီꩻယို၊ ဗွေႏသီးအီႏရိုꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻဟောင်း၊ ရွမ်းပေါင်ꩻသံႏဃာႏ၊ အားလုံးသဘော်ꩻလꩻလွ၊ နဝ်ꩻမꩻအတီႏထွာခန်း။ ၁။ ဟိုပုံꩻနယ်ႏနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻလွယ်၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻရာꩻ ဗွေႏဗွန်ဒုံလီꩻကောင်၊ စငေါဝ်ꩻ။ ၂။ မွိုင်ꩻပွဉ်နယ်ႏနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်ဒုံလီꩻတန်ကျောင်ꩻ၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻပါခဲစ်။ ၃။ နမ်းခုတ်နယ်ႏနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻနမ်းဟုတ်၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻလုံးဟီႏ။ ၄။ နောင်ဗွဉ်နယ်ႏနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻနောင်စင်း၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻသာလယ်ꩻ။ ၅။ ဗန်းယေန်ႏနယ်ႏနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻတန်ဝေင်ꩻ၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻသုဲင်ꩻခဝ်။ ၆။ သထုံႏနယ်ႏနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻဝေင်ꩻသီႏသဲင်ႏ၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻပင်ႏတရာႏလွယ်ပွတ်ꩻ။ ၇။ ရွီႏနယ်ႏကောင်ပြက်ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်ထမ်းဘုရာꩻ၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻနောင်ကာꩻတန်။ ၈။ ရွီႏနယ်ႏအခဝ်ထင်ꩻနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻထီသိမ်ႏ၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻပင်တခꩻ။ ၉။ ရွီႏနယ်ႏခဝ်တွို့ꩻနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻကေဖြေင်ꩻ၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻ။ ၁၀။ ရောက်ꩻစောက်ꩻနယ်ႏနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻနောင်ဒေႏ၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻထီတခု။ ၁၁။ မွိုင်ꩻနုဲင်ꩻနယ်ႏနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻနမ်းဗော်သွံး၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻလယ်မော်ꩻ။ ၁၂။ ရုဲင်းခါးနယ်ႏနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻဟွေးဟွမ်း၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻပင်လျမ်ꩻ။ ၁၃။ မောက်ꩻမုဲင်ႏနယ်ႏနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်ပင်မန်း၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻထီတခေါ့ꩻ။ ၁၄။ ပင်လောင်ꩻနယ်ႏနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻပင်မွဉ်ꩻ၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻလုဲင်းခါႏ။ ၁၅။ စံကာꩻနယ်ႏနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻပင်တွန်ႏ၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻနောင်ဟဲင်း။ ၁၆။ ရမ်ခံꩻနယ်ႏနဝ်ꩻရာꩻ နာယက ဗွေႏဗွန်နောင်ကာꩻကင်၊ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်လုံးဖိုးကျောင်ꩻထင်ꩻ။ တင်ꩻလုဲင်သံႏဃာႏ၊ အာႏမခံႏအွိုလွ၊ သမဂ္ဂသံဃာႏချင်ꩻချင်ꩻ၊ ဗဲင်းဝင်ꩻဖန်းပွန်း၊ တာႏဝွန်ႏဝတ္တရာꩻ၊ ကျိုꩻစာꩻဆောင်ႏရွက်၊ အတွက်ကျောင်ꩻတန်၊ အီႏမာꩻဖျင်အတသာ၊ ဖေႏကထွာလꩻယိုꩻယိုꩻ၊ ကျိုꩻစာꩻတပါꩻတဖဲ့ꩻဖဲ့ꩻ၊ နဝ်ꩻမꩻလဲ့အီႏအောင်ႏ၊ သောင်ႏသာနဲစ်ကျပ်၊ ပေါင်ꩻထပ်စီႏရင်ႏ၊ တွိုင်ႏပင်ႏလွဝင်ꩻခွိုꩻခွိုꩻ၊ သံႏဃာႏစွိုꩻအာ၊ ငဝ်းငွါဒေါ့ꩻရောင်၊ လဝ်းဖြောင်လွဝင်ꩻ၊ ပအိုဝ်ႏချင်ꩻတွို့ꩻကွဉ်ႏ၊ ပါစွဉ်ႏနဝ်ထင်ꩻ၊ ဟွုန်ဟဝ်အာႏရꩻ၊ ဗာႏသꩻနိစ်သက်၊ စွံꩻမက်ကေညိုႏ၊ ပအိုဝ်ႏမာꩻညီꩻ၊ ကျောင်ꩻတောင်ႏကီꩻယိုခါ၊ ယံကထွာဖွဲ့လွ၊ နာယကအခန်ꩻ၊ ထွူမန်ႏသေႏချာႏ၊ အောင်ႏမင်္ဂလာႏဇေယျ၊ နိဋ္ဌိတတင်ႏထီꩻ၊ ဖြီꩻစီꩻတခွုင်းယိုကွိုနဲးလောင်ꩻ။
လိုꩻလမ်းအဖွဲ့-ရွက်ဆောင်ႏကျောင်ꩻ
၁။ စဝ်းဖါးခွန်စီ                        နာယက ၂။ မေႏတွိုင်ႏဘိုးခင်                  ပ-ဥက္ကဋ္ဌ ၃။ တရာꩻသူꩻကီꩻဦးဖျူ              ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ ၄။ ဆရာႏကွမ်ꩻ                        အတွင်းရေးမူး ၅။ ဦးဉာဏ                             ဘဏ္ဍာရေးမူး ၆။ ဦးဝါရှိန်                              စာရင်းစစ် ၇။ လက်သမာꩻခေတ်                ထာꩻမာꩻထွားသား ၈။ ဦးဟန်                               ကောႏမတီႏလိုꩻတန် ၉။ ဆရာႏဝဏ္ဏ ဝါးပျား              အကျိုꩻဆောင်ႏ ၁၀။ ထွက်စုံ  ဝါးပျား                        ။ ၁၁။ ဘိုးနု     ဝါးပျား                         ။ ၁၂။ ထွက်နန္တာႏဟိန် စငေါဝ်ꩻ              ။ ၁၃။ မော်ကွံꩻ        ပင်တွန်ႏ                ။ ၁၄။ ပညာႏတွန်    ကုံꩻကျောင်ꩻ           ။ ၁၅။ ဟိန်တိဖုံꩻ      ကုံꩻကျောင်ꩻ           ။ ၁၆။ ဦးချစ်တန်    တောင်ႏကီꩻ            ။ ၁၇။ ဦးကြုတ်     တောင်ႏကီꩻ            ။ ၁၈။ ကိုချယ်       တောင်ႏကီꩻ            ။
အမျာꩻလောဝ်းရီချာခဏ်
"လိုꩻကျောင်ꩻလိုꩻလမ်း၊ ကျောင်ꩻတန်ယံကထွာ၊ အတသာနဝ်ꩻတဲင်၊ ယိုလဲင်ႏခါ ဖွဲ့သေꩻလဲဉ်းအဖွဲ့၊ ခွုင်းတဲင်အဖွဲ့သား၊ ဆုဲင်ꩻချာအတာႏ၊ အီႏမာꩻဗာႏထာꩻမာꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ မီႏတခြုဲင်းနယ်တဝ်း၊ နီသွဉ်းသီးလဲ့၊ ထာꩻစဲင်းစဲ့တဗာႏ၊ တသေနာႏတဝ်း"၊ လဝ်းခွုန်ꩻရီဖြောင်၊ မဟာထေရ်ႏကျောႏသောင်ထျꩻ၊ နဝ်ꩻမꩻမဟာႏထေရ်ႏတန်၊ ဒေါ့ꩻထန်ႏနယ်ဖေႏ၊ ထွို့ꩻသေꩻခါꩻတွမ်ႏ၊ စီꩻကန်ꩻဥပဒေႏ၊ ယံသေဝတ္တရာꩻ၊ ထာꩻမာꩻခရာႏ၊ ဒေါ့ꩻနယ်ဗာႏနုဲင်းယို၊ "ဩဗွေႏနီသွဉ်းသီး၊ ကအီႏမာꩻဗာႏ၊ ထာꩻမာꩻခရာႏနဝ်ꩻ၊ ဆုဲင်ꩻချာအတာႏ၊ နာယကတွမ်ႏ အကျိုꩻဆောင်ႏနဝ်ꩻ၊ ကျောင်ꩻတန်ယိုဖေႏကထွာယိုꩻယိုꩻ၊ အကျိုꩻအကျောင်ꩻ၊ အခြောင်ꩻအခရာႏ၊ ခြုဲင်းနယ်ဗာႏဟော်ꩻပျော်ꩻ၊ နိုꩻဆောႏအွဉ်ႏဒေါ့ꩻ၊ ယံကရော့ꩻသꩻနွို့နား၊ သံႏဃာႏလဲ့သင်၊ လိုꩻလမ်းယင်ကယ်ႏ၊ ယံကနားလယ်ႏလွ၊ သွင်ꩻသꩻစုမ်ꩻမက်၊ ထာꩻနိစ်သက်ယံကတွိုႏ၊ အဝ်ႏလိုႏတမာ၊ သောင်ႏသာလင်ꩻကန်၊ ကင်ဖွီတလျူမွိုင်၊ လွေꩻပြွိုင်သဲင်ꩻကုဲင်း၊ ဒေါ့ꩻရုဲင်းဟော်ꩻဗွုန်ႏဗာႏ၊ ကားတဲင်ကျောင်ꩻတထွူတဝ်းအခါႏ၊ အဝ်ႏကျိုꩻစာꩻဗာႏပီးနဝ်ꩻ၊ ယွဒတ်ꩻသဝ်ꩻအုံပဆား၊ လွꩻငါႏမားတွမ်ႏရိုꩻမွုန်း၊ တခွုန်းတခွေႏ၊ မာꩻမွေးမွေးဗာႏလွ၊ ဝီရိယလုံꩻပန်ꩻ၊ အွဉ်ႏဗာႏအတန်ꩻသေႏသေႏ၊ ပွိုးထာꩻမာꩻပေႏတမွေးတဝ်း၊ စဝ်းသီးလဲ့ခါ၊ ခွေသွဉ်းယာတ၊ ပွိုးကတခြိုꩻထမ်ႏ၊ အဝ်ႏဒင်ႏလဲဉ်းပြေင်လောင်း၊ ထောင်လွဉ်ꩻသွတ်ꩻသွတ်ꩻ၊ ဆိတ်ဆွတ်ꩻယွုန်းထွို့ꩻ၊ ပနဲဉ်ႏပွို့ꩻချာငါ၊ တွမ်ႏမာꩻဗာႏပုဲင်ႏ၊ ယပ်ꩻခုဲင်ႏမီႏမော့ꩻလွဉ်၊ အွဉ်ဝင်ꩻဖြေႏသျင်ꩻ၊ နန်းတဝ်းရင်ꩻထာမုဲင်ꩻဗွေႏ၊ လိုꩻခိုပေႏထာꩻပေါင်၊ စွဲးရောင်တပါꩻတစိꩻစိꩻ၊ ကတိကရိမရိုꩻဗာႏ၊ အနာႏအသာႏ၊ အလေꩻခဉ်ႏပီ၊ အဖွီအထွူႏဗိုန်လွဝင်ꩻ၊ ပအိုဝ်ႏချင်ꩻချင်ꩻသမဂ္ဂ၊ ကျောင်ꩻတန်ဝိဟာရယံကအောင်ႏ၊ အွဉ်ႏသꩻခွေါင်ခွေါင် မာꩻနုဲင်းယိုသွူ၊ ဖေႏကထီႏဗာႏ အထွူနဝ်ꩻမꩻမွေးနေား၊ အွိုးဗွေႏသီးအပေါင်ꩻဩ"။
တွိုင်ႏပင်ႏရီရွောင်ဝင်ꩻခဏ်ꩻ
သံႏဃာႏပေါင်ꩻအာ၊ တပါꩻတွမ်ႏတပါꩻ၊ ချာငါပြန်ႏလဝ်း၊ ဒေါ့ꩻဖြဝ်ႏရီလွ၊ "နဝ်ꩻဟကအီႏမာꩻထဲင်းခြာ၊ ကျောင်ꩻတသာယိုနဝ်ꩻ၊ မဉ်သေလင်ꩻငါႏ၊ ဝါလဝ်အီႏမာꩻကျောင်ꩻသေင်ႏဟောင်း၊ ဝါလဝ်အီႏတယ်ႏကျောင်ꩻတွိုက်ဟောင်း၊ လောင်းခြောင်နုဲင်းမုဲင်ꩻ"၊ ထေဖြုဲင်ꩻဒေါ့ꩻလွ၊ ယဟန်ႏသားလဲ့ တယ်ႏနေးတွိုက်၊ ယဟန်ႏသားလဲ့ ကျွိုက်ဒျာႏသေင်ႏ၊ ခြေင်ႏလွဝင်ꩻထာꩻကျွိုက်၊ အွိုက်အက်အောႏအာႏ၊ ဆောႏဆာႏငရောင်၊ ကျံႏပေါင်စိတ်ကူꩻ၊ ထာꩻယူႏပငါပရာꩻ၊ အမျာꩻသံႏဃာႏ၊ တဖြာꩻတဖြောင်းဖြောင်း၊ ကောလောင်းလွဝင်ꩻလဲ့ အဝ်ႏဗွေဗုဲင်၊ ကေားယားကုဲင်လဲ့အဝ်ႏဗွေဗောႏ၊ ဆောႏဆောႏဆာႏဆာႏ၊ တထွူထွာဒါႏတဝ်း၊ နဝ်ꩻမꩻကောထွာ၊ မဟာနာယက၊ ဖန်းဖနယ်ဖေႏ၊ "ဩဗွေႏလဲင်ႏခါယိုနဝ်ꩻ၊ စဝ်းသီးထာꩻကျွိုက်၊ တယ်ႏတွိုက်တွမ်ႏမာꩻသေင်ႏ၊ ကအဝ်ႏခြေင်ႏလွဝင်ꩻ၊ ခွေသွဉ်ႏအီႏသျင်ꩻနယ်က၊ ဗွေႏသီးနာႏခံႏစံꩻ၊ မွေးမန်ႏလဲ့တရိုꩻဗာႏတဝ်းနေနေ၊ ဗွေႏသီးထာꩻကျွိုက်၊ ကတယ်ႏတွိုက်နဝ်ꩻဟမ်းပေါင်းအာ၊ မီႏထွာနုဲင်းခွေသွဉ်းလဲ့ တယ်ႏစွဉ်ႏတွိုက်၊ ပွိုးထာꩻမုဲင်ꩻ မတယ်ႏနေးတွိုက်ဟောင်း၊ အကျောင်ꩻဝင်ꩻမီႏရီချာနဝ်ꩻ၊ ကွပ်စွဉ်ႏနီသွဉ်းသီး ပအိုဝ်ႏတမျိုꩻသာꩻလုမ်းတန်တဲင်၊ မီႏတယ်ႏတွိုက်နဝ်ꩻမꩻရပ၊ တွမ်ႏဌာႏနခင်ႏလမ်း၊ ခမ်းပဒေမဇ္ဈိမ၊ ဌာႏနဝေင်ꩻတောႏ၊ အီႏထွာတောင်ႏကီꩻ၊ နန်ꩻထီခွန်တန်၊ ဟော်ဟင်းဆို့ꩻသော့ꩻ၊ ညာꩻဗော့ꩻထဉ်ႏမွေ၊ လွေꩻသဲင်ꩻနွို့ထန်ႏ၊ တွို့ꩻကွဉ်ႏဖုဲင်လုဲင်၊ ပေါပုဲင်လွဉ်လယ်ႏ၊ ခယ်ႏတွမ်ႏကလာꩻ၊ ခမ်းညာꩻထီယန်၊ ခွန်တန်ဖျော်စွိုꩻ၊ နီပအိုဝ်ႏစွိုꩻလိုꩻပေါင်ꩻ၊ ကတယ်ႏညီꩻဝင်ꩻကျောင်ꩻတွိုက်၊ ဖေႏကထွိုက်တွမ်ႏပါꩻမဲ့၊ နီသွဉ်းသီးလဲ့အကျိုꩻထွာ၊ ယိုခါလောက၊ ဒိဋ္ဌထီႏဗာႏ၊ မေတ္တာႏနိန်းလွမ်၊ အာလွဉ်ဆꩻတက်၊ နယ်ႏခွက်သန်ညာꩻ၊ ထင်ႏသျာꩻမဉ်ꩻတန်၊ တွင်ႏလွေꩻတငါငါဒါႏ၊ တွိုႏသံႏသရာႏနဝ်ꩻယိန်းမျတ်၊ ကတ်ꩻလဲဉ်းလောက၊ ကျလဲဉ်းလောကီႏ၊ ခွေသွဉ်းထာꩻထီႏအဝ်ႏနုဲင်းယို၊ ဗွေႏသီးအီႏရိုꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ"၊ တင်ꩻလုဲင်သံႏဃာႏ၊ အားလုံးတစု၊ "သာႏဓု-ဟဝ်ငါႏ၊ သေႏချာႏလဲဉ်းသွူဗွေႏဩ၊ မွေးလဲဉ်းသွူဩ" ငဝ်းခေါမင်္ဂလာႏ၊ ဝံꩻသာႏနိစ်သက်၊ လက်ခံႏစွုမ်ႏပါꩻ၊ အခင်ႏလမ်းဇယား၊ ခြဲစ်ꩻခါꩻခန်းအကွက်၊ အတွက်အီႏကေပ်ꩻရွဉ်၊ "ကေပ်ꩻစွဉ်ႏဟန်ႏနိန်ႏယိုလွေꩻ"၊ "မာꩻနုဲင်းနဝ်ꩻမꩻမွေး ဗွေႏဩ"။
ကအီႏကေပ်ꩻရွဉ်ခဏ်ꩻ
"နဝ်ꩻကနီသွဉ်းသီး ကအီႏကေပ်ꩻရွဉ်နဝ်ꩻရာꩻ မာꩻဗာႏနုဲင်းမုဲင်ꩻဖေႏကသေ၊ ဝါလဝ်ကေပ်ꩻဗောꩻနုဲင်းနဝ်ꩻဟောင်း၊ ဝါလဝ်မာꩻနေးဖျတ်ပဲင်းဟောင်း၊ အလောင်းထာꩻမာꩻ၊ စိဉ်ꩻစာꩻခါꩻရီးဗာႏမꩻ၊ အီႏသေႏချာႏလꩻသွူဩ"၊ ကေားသားယဟန်ႏ၊ လဝ်းပြန်ႏရီချာ၊ သံႏဃာႏအာဖုံႏ၊ အုံပြုံႏစိဉ်ꩻစာꩻ၊ "မာꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻသေႏချာႏ၊ ကရဒျာႏဖျတ်ပဲင်းနဝ်ꩻ၊ ဟဝ်လဲဉ်းကကေပ်ꩻရိုꩻရိုꩻ၊ မီႏတွိုႏဆုဲင်ꩻလဲ့ခါ၊ မီႏလိုႏစဲစ်ချာစာႏရင်ꩻ၊ ဟမ်းပေါင်းသျင်ꩻလျင်ꩻသွူနဲ့ဗွေႏ"၊ "မွေးနေနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ၊ ဟဝ်ဗွေႏမွေးနုဲင်းနီဗွေႏကရိုꩻယိုနဝ်ꩻမꩻသျင်ꩻ" အချင်ꩻချင်ꩻတွိုင်ႏပင်ႏ၊ "မီႏစီႏရင်ႏဖျတ်ပဲင်းလဲ့၊ ယိုခါခဲ့ပဲက်ဆန်တဗီႏဗီႏ၊ တထီႏတဝ်းစူကို၊ ယိုကအီႏမာꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻအီး၊ နီဗွေႏသီးယူႏဖြောင်နေကောင်း"၊ နဝ်ꩻမꩻကျောင်ꩻတကာႏ ဦးဘိုးခဲင်၊ ယွော့ဒဲင်စူတဆီ၊ ကတူႏကီအွဉ်ႏဒင်ႏ၊ ဝုဲင်ႏထင်ႏလျောက်လဝ်း " ဩစဝ်းဗွေႏသီး၊ ကအီႏတွဲႏဒါႏ၊ ဖျတ်ပဲင်းနဝ်ꩻရာꩻ၊ ယိုခါခွေသွဉ်းတကာႏ၊ လိတ်ပုံနိပ်စက်လဲ့အဝ်ႏ၊ စေးလဲ့အဝ်ႏဒျာႏ၊ ခွေသွဉ်းတကာႏ၊ အီႏတွဲႏစွိုးဖေႏငါရီး၊ နီဗွေႏသီးတဲင်၊ ဆုဲင်ꩻတလဲင်ႏမꩻ၊ လူႏခံႏမီႏလꩻလွဉ်၊ ရွဉ်ဖုံႏနဝ်ꩻတဲင်ခါ၊ ကွဲသျင်ꩻချာဖျတ်ပဲင်းငိုꩻ၊ ခွေသွဉ်းတကာႏရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ ဟဝ်နေကောင်းဗွေႏနဝ်ꩻ"၊ "ဟဝ်မို့တကာႏ၊ မီႏထွာနီတကာႏလုံ၊ ထူႏတာႏဝွန်ႏစဲက်ရီးဖေႏနဝ်ꩻ ဟဝ်လွိုတွန်ကယ်ꩻ၊ တီးနယ်ꩻခရာႏ၊ တအဲဉ်ထဝ်းဒျာႏဒွုမ်၊ တကာႏလုံဟွေး၊ မွေးလဲဉ်းသွူတကာႏလုံကလဝ်း"၊ စဝ်းရဟန်ꩻသံႏဃာႏ၊ အားလုံးသဘော်ꩻလꩻလွ၊ နဝ်ꩻမꩻထွူလွေꩻခန်းသွူနဲလောင်ꩻ ။
ဆုံꩻဖျတ်ခဏ်ꩻ
"ယိုကနီသွဉ်းသီး ကအီႏလူႏခံႏရွဉ်လဲ့ ဖျတ်ပဲင်းအခွယ်ꩻအဲဉ်ထဝ်းနဝ်ꩻလဲ့တရဝ်း၊ လူႏခံႏသွူရွဉ် မီႏလꩻလွဉ်ကာလ အီႏအွဉ်ႏပါꩻမုဲင်ꩻထျꩻလဲ့ တသေတဝ်းနဝ်ꩻလဲ့တရဝ်း၊ ယိုနဝ်ꩻ တွမ်ႏကအီႏလူႏခံꩻရွဉ်မွူးနီꩻ၊ တွမ်ႏကအီႏအွဉ်ႏခင်ႏလမ်းနဝ်ꩻလဲ့ အစဲင်းစဲ့တဗာႏ ထင်ႏထင်ႏသျာꩻသျာꩻနဝ်ꩻရာꩻ အဝ်ႏလိုႏဆုံꩻဖျတ်သေꩻလဲဉ်းထွူ၊ ခင်ႏလမ်းထွူတဗာႏ၊ ဖေႏကသေႏသေႏချာႏချာႏလွခန်းနဝ်ꩻမꩻ ဗွေႏဩ"။ ကောသားကလဝ်းလဲ့လဝ်း၊ နဝ်ꩻမꩻလဲ့သံႏဃာႏ တပါꩻတွမ်ႏတပါꩻ အီႏစိဉ်ꩻစာꩻလꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻယိုလဲင်ႏခါ၊ ချာငါရီလဝ်း " ဩစဝ်းဗွေဟွေး၊ မွေးလဲ့မွေးငါႏ၊ ကွဲးကားတဲင်ဖျတ်ပဲင်ꩻကိစ္စ၊ ရီစမ်ꩻကတကာႏမေႏတွိုင်ႏမꩻ အီႏထွူလꩻတထွူလꩻတဝ်းနဝ်ꩻလဲ့ တေသတဝ်း၊ နဝ်ꩻမꩻနီတကာႏမေႏတွိုင်ႏ ကအီႏတွဲႏဒါႏ ဖျတ်ပဲင်ႏအုပ်ငတ်ꩻရျာꩻ တလာအတွင်ꩻ စောင်းအီႏထွူတန်ꩻကောင်းတကာႏ" "အဝ်ႏထွူတန်ꩻဒျာႏဗွေႏဩ တပေါႏရိုꩻတဝ်းနေနေ"မေႏတွိုင်ႏသမ်းလဝ်းခွုန်ꩻ၊ ကထွိုင်ႏဟွုန်မေႏတွိုင်ႏငဝ်း။ "နဝ်ꩻမꩻလဲ့ ဖေႏဖျင်မွူးနီꩻ၊ ကအီႏစီꩻဝွေꩻတသာ၊ လာဒဲဉ်ကံဗွေနီꩻ၊ ဖေႏကစီꩻဝွေꩻဗာႏထဲင်းတခြွိုက်၊ ထုတ်ပါတွမ်ႏဖျတ်ပဲင်းနဝ်ꩻရာꩻ ဗွေႏသီးအမျာꩻ သဘော်ꩻလꩻနေ"၊ " မွေးဗွေႏဟဝ်ဟဝ်၊ ရွဉ်နဝ်ꩻလဲ့သင် လွဉ်သွင်ꩻသေꩻဗာႏ တကာႏလုံမေႏတွိုင်ႏထျꩻနေနေ၊ တကာႏမေႏတွိုင်ႏယိုခါ၊ ပွိုးထွာကျောင်ꩻတကႏထျꩻ၊ နာယကအဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌလဲ့တရဝ်း၊ နဝ်ꩻမꩻလဲ့နီသံႏဃာႏ ယွုမ်းအံႏငါႏ နီတကာႏလုံသွူ၊ ကျောင်ꩻဖေႏကထွူလဲ့ ပရူးအီႏကျိုꩻစာꩻ၊ တကာႏအဝ်ႏညာꩻတဝ်းနုဲင်းနီ၊ အဝ်ႏထီႏမဲ့ဆလစွုမ်ႏနီꩻနီꩻ၊ ဝိန်ꩻတောင်ႏကီꩻအကို၊ လွိုတဲင်နီကျောင်ꩻကာႏနဝ်ꩻရာꩻ၊ ပါꩻမုဲင်ꩻမအဝ်ႏ၊ နဝ်ꩻလဲ့ပရူးအီႏအွဉ်ႏသꩻ၊ နဝ်ꩻမꩻနီသံႏဃာႏအမျာꩻ၊ တာႏဝွန်ႏလွယ်ꩻခါꩻဗာႏ၊ နီတကာႏထျꩻသွူကွေး၊ မွေးလဲဉ်းမတဝ်"၊ "အဝ်ႏဟဝ်ဒျာႏဗွေႏ၊ ခွေသွဉ်းတကာႏ လက္ခံႏဒျာႏဗွေႏဩ"၊ ခေါခဲ့သေႏချာႏ၊ တာႏဝွန်ႏလွယ်ꩻအပ်ဖေႏ၊ မေႏတွိုင်ႏဘိုးခင်နဝ်ꩻထွူ။ နဝ်ꩻထွူမꩻသံႏဃာႏ ကအီႏစီꩻဝွေꩻယင်း ဒုတိယအပတ် သတ်မတ်ဖေႏယင်းမွူးနီꩻ သက္ကရာဇ် (၁၃၀၈)ဗာႏ၊ လာဒဲဉ်ကံဆန်ꩻ (၁၅)နီꩻ လာဗွေနီꩻနဝ်ꩻ ဖေႏနေးကထွာယင်း အစီꩻအဝွေꩻ၊ ဆွေꩻနွေꩻတွိုင်ႏပင်ႏတလဲင်ႏ ဥက္ကဋ္ဌ၊ နာယက၊ အမုဆောင်ႏပုဂ္ဂိုလ်ႏ တွမ်ႏတကာႏလိုꩻတန်ဖုံႏ ဒဲဉ်ကံဆန်ꩻ (၁၄)နီꩻဟာနဝ်ꩻ ယံတွိုႏလွဉ်ယင်း ကျောင်ꩻတန်မွဉ်ခြဲင်ယို၊ သတ်မတ်ထွူနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ကျွꩻသဲင်ꩻခန်းဒျာႏ ပငါပရာꩻနဝ်ꩻသွူ။
ဒုတိယနီလဲင်ႏမျောက် စီꩻဝွေꩻခဏ်ꩻ
သက္ကရာဇ် (၁၃၀၈) တရေင်သွံရျာꩻသွစ်ꩻဗာႏ၊ ဒဲဉ်ကံလာဗွေနီꩻ၊ ဗွေႏသီးရဟန်ꩻသံႏဃာႏ အပါꩻတရျာꩻ၊ နာယကအဖွဲ့ပေါင်ꩻစွုမ်ႏ၊ ကျောင်ꩻစွုမ်ႏ၊ ခမ်းစုံႏလင်ႏ တွိုင်ႏပင်ႏစီꩻဝွေꩻထဲင်းတခြွိုက်၊ ဗွောင်ခန်းယင်းအစီꩻအဝွေꩻတလဲင်ႏ၊ ဗွေႏဗွန်ထမ်းဘုရာꩻ ဗွေႏဗွန်ဉာဏလဲ့ လဝ်းခန်းသံႏဃာႏ - " ကတယ်ႏဒါႏကျောင်ꩻတန်ယို ဟဝ်ထွို့ꩻသေꩻလဲဉ်းအပုံႏ၊ အပုံႏမီႏအဝ်ႏခါꩻ၊ ဗော့ꩻညာꩻသံႏဃာႏ၊ တကာႏလဲ့နုဲင်းနဝ်ꩻ၊ မီႏဖျော်လွဉ်ရီဒါႏ၊ အွဉ်ႏနယ်ဆွုမ်ႏဗာႏအပုံႏနဝ်ꩻဟဝ်၊ နဝ်ꩻမꩻအရပ်တန်ရာꩻ ဆရာႏတောႏထျꩻသောင် တကျောင်ꩻတပုံႏနဝ်ꩻလဲ့အွဉ်ႏ၊ ကွပ်စွဉ်ႏတကာႏဗော့ꩻညာꩻဖျော်ခြွဉ်း မီႏအွဉ်ႏနယ်ဆွုမ်ႏဗာႏနဝ်ꩻဟဝ်၊ တသေတဝ်း ဖေႏကသေ၊ အွဉ်ႏနယ်ထေ့ကျောႏညာႏသဘော်ꩻ၊ မီႏကောႏစွဉ်ႏအခင် တွဲႏဖျင်ပန္နက် သယ်ꩻလက်ꩻထွန်ႏ၊ ထွို့ꩻဆွန်ꩻလူႏလီး၊ ဖြဲစ်ꩻမီးယွိုင်ႏထွို့ꩻ၊ စွို့ꩻတစွို့ꩻတဝ်းနဝ်ꩻလဲ့သေယိုꩻ၊ ဆုံးဖွိုꩻကီလ၊ တွမ်ႏကအီႏခူႏဟမ်ႏ၊ အီႏချꩻအွတ်ꩻရွီးတွက်တာႏနဝ်ꩻလဲ့ သေယိုꩻ၊ နဝ်ꩻမꩻခွေသွဉ်း အွဉ်ႏဒေါ့ꩻဟွုန်ဗာႏ သံႏဃာႏတောႏဗွေႏသီးဩ"။ နဝ်ꩻမꩻသံႏဃာႏတောႏအာ တပါꩻတွမ်ႏတပါꩻ၊ "ထာꩻမာꩻသီးမျိုꩻꩻ အပုံႏမီႏအဝ်ႏရီးမꩻ မာꩻလွဉ်ꩻအီႏထွာ၊ မီႏမာꩻခါလဲ့အီႏပြွိုင်၊ နုဲင်းဗွေႏဗွန်ဉာဏကရိုꩻနဝ်ꩻမွေးသွူ" သဘော်ꩻလꩻလွထွူတဲင်ခါ ထွို့ꩻခန်းကျောင်ꩻတွိုက်ပုံႏစံႏအကျံꩻ ။ နဝ်ထင်ꩻအနားဆွာꩻ              ပေ -    ၁၂၀ တွို့ꩻကွဉ်ႏအနားဒွေါင်ႏ          ပေ -     ၁၀၀ ကီလတွိုက်နမ်း                  ပေ -     ၃၇ ၆-လက်မ တွိုက်ရွီးအခံႏ                    ပေ  -       ၉ ယိုနဝ်ꩻထွို့ꩻကျံꩻအွဉ်ရီး မီႏတွိုႏအချော်ꩻမꩻလဲ့ ဟဲ့ꩻတွမ်ႏအင်ဂျင်နီယာဆရာႏ မာꩻသေႏသေႏချာႏချာႏ" ဆုံꩻဖျတ်ခန်းနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻထွူမꩻ ဝွေႏခန်းဖျတ်ပဲင်း၊ အမုဆောင်ႏပုဂ္ဂိုလ်ႏဖုံႏလဲ့ ထူႏခန်းတာႏဝွန်ႏပငါပရာꩻ အီသဲင်ꩻလွခန်းဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။
ကပြေႏလꩻရွဉ်ခဏ်ꩻ
တယ်ႏစသက္ကရာဇ် (၁၃၀၈) တရေင်သွံရျာꩻသွစ်ꩻနိန်ႏ ဒဲဉ်ကံဗွေမာꩻတငါ တွိုႏပတာဗꩻလွေꩻယင်း သက္ကရာဇ် (၁၃၀၉) တရေင်သွံရျာꩻကွတ်ꩻဗာႏ ဒဲဉ်ကံဗွေနီꩻ တနိန်ႏကိုအတွင်ꩻ ကကေပ်ꩻလꩻရွဉ် လꩻစွဉ်ႏ (၃၄၅၆၀-၁၅) သွံမွုန်ႏပုဲင်လစ်ꩻရေင် ပုဲင်ထဲင်းငတ်ꩻရျာꩻသူဆီ လွိုဒွိုန်းတဆီငတ်ꩻပဲက်၊ ရွဉ်စားယိုနဝ်ꩻ မေႏတွိုင်ႏဘိုးခင်လက်ခံႏ၊ ဖြေꩻအီခန်းလုံး၊ ဖြေꩻအီခန်းသုဲင်ꩻ၊ ဖြေꩻဟံႏဘိလတ်ထွန် စားနဝ်ꩻဖုံႏတဲင် လက်သမာꩻတွဲႏလုံးဖုံႏတဲ့ ထွဉ်ႏအီ၊ ရွဉ်လꩻကီခွုင်းနဝ်ꩻလဲ့ အီႏလို့ခန်းဒျာႏ။
တတိယစီꩻဝွေꩻ ချꩻအွတ်ꩻရွီး၊ ဌာႏပနာႏခဏ်ꩻ
တတိယစီꩻဝွေꩻ အီႏချꩻအွတ်ꩻရွီးခဏ်ꩻ ငဝ်းပင်ꩻသံႏဃာႏ- "ဩဗွေႏနာယက တွမ်ႏအကျိုꩻဆောင်ႏ သံႏဃာႏတောႏပေါင်ꩻသီးဩ - ကျောင်ꩻလံႏခရာႏ၊ ယံသေဗာႏလွ၊ ကိစ္စကျောင်ꩻတန်ယို၊ အဝ်ႏလိုႏဌာႏပနာႏ၊ ချꩻခါꩻအွတ်ꩻရွီး၊ မွိုးနီꩻမွူးလာ၊ မုဲင်ꩻခါအီႏဟဝ်၊ နဝ်ꩻလဲ့တရဝ်း၊ ဌာႏပနာႏနဝ်ꩻလဲ့ ပွယ်ꩻနဝ်ꩻလဲ့သင်၊ လိုႏတွိုင်ႏပင်ႏလို့ဝင်ꩻ ကျောင်ꩻကိစ္စယိုလဲ့တဒဝ်ႏ၊ သက္ကရာဇ် (၁၃၀၉) တရေင်သွံရျာꩻကွတ်ꩻဗာႏ၊ လာတထိန်ႏဆန်ꩻ (၁၄)နီꩻဟာ၊ ကျွꩻကာတောႏမူႏ၊ ယံတွိုႏလွဉ်ကျောင်ꩻတန်မွဉ်ခြဲင်ကို၊ တဆီငတ်ꩻ လာဗွေနီꩻ၊ ယံကစီꩻဝွေꩻဗာႏဝင်ꩻ၊ ချꩻလင်ꩻအွတ်ꩻရွီးပွယ်ꩻခရာႏကွိုနဲ ဗွေႏဆရာႏတောႏသီးဩ။  ။ ၁၃၀၉-နိန်ႏ၊ တထိန်ႏလာဗွေနီꩻ၊ နားရီႏသွစ်ꩻဆင်ႏ မွူးရဝ်ꩻခိုႏ ရဟန်ꩻသံႏဃာႏ နာယကဆရာႏတောႏပေါင်ꩻ၊ အကျိုꩻဆောင်ႏဆရာႏတောႏယင်၊ လိုꩻလမ်းဥက္ကဋ္ဌ၊ နာယကဖုံႏလဲ့ပါ၊ ဆရာႏတကာႏ၊ စုံႏယာႏဖျော်လွ၊ နဝ်ꩻမꩻဗွောင်ခန်း' အစီꩻအဝွေꩻ ကအီႏမာꩻလွေꩻတငါ၊ ကျောင်ꩻတသာတွက်တာႏ၊ အီႏဌာႏပနာႏအွတ်ꩻရွီး၊ မွူးနီꩻမွူးလာ၊ ခိန်ႏခါႏနားရီႏ၊ တွက်သေꩻဗာႏရီးတမွေးတဝ်း၊ နဝ်ꩻမꩻဆရာႏတကာႏ၊ တွက်ငါလွေꩻဒဲဉ်ကံလာ၊ လꩻပတာခန်းမွူးနီꩻနီနီꩻ၊ တနီꩻနဝ်ꩻတနꩻခန်း "ပြည်ထောင်စုနဲင်ႏငန်ႏ လꩻလွတ်လတ်ရေꩻ"နီꩻတဲင် တကာႏဖုံႏလဲ့လဝ်း " မီႏနုဲင်းနီသွဉ်းသီးနဝ်ꩻ ဌပနာႏသွိုစွဉ်ႏ လွတ်လတ်ရေꩻနီꩻယို၊ မွူးနီꩻနဝ်ꩻရာꩻ ဒဲဉ်ကံလောင်းကွတ်ꩻနီꩻ၊ မွူးနီꩻတနင်ꩻနွေႏနဝ်ꩻဩ။ မီႏရိုꩻစောကလꩻလွတ်လတ်၊ ဆရာႏတန်ဖုံႏတွက်လဲဉ်းသေႏချာႏ၊ ခိန်ႏခါႏနားရီႏ၊ ဗီႏဇနာႏတွမ်ႏပါတ်၊ နက္ခတ်လွောက်ꩻဆွစ်ꩻ၊ ပြေပြွစ်ꩻရေꩻရုဲင်း၊ ဟဝ်သုဲင်ဆင်ႏရော့ꩻ၊ မဲဉ်ႏသော့ꩻအခါႏနဝ်ꩻသွူဩ" နဝ်ꩻမꩻအားလုံးသံႏဃာႏတောႏ၊ သဘော်ꩻလꩻလွဉ်ꩻနုဲင်း၊ ထုဲင်ႏပီတကာႏလဝ်း၊ လွတ်လတ်ရေꩻနီꩻနဝ်ꩻသွူ။ ကွဲကနီဆရာႏတကာႏ၊ သဘော်ꩻလꩻစွဉ်ႏလဲ့၊ အွဉ်ႏအတီႏတထွာတဝ်း၊ ရီလဝ်းလင်ꩻလွဉ်ဗာႏက၊ ဗွေႏဗွန်ဦးနရိန္ဒ ကျောင်ꩻတန်ယို၊ ကကျွꩻလင်ꩻဒါႏ သထုံႏသူꩻမꩻ၊ ကိစ္စအီႏထွူနောတကာႏ၊ နဝ်ꩻမꩻညီႏညာႏတွိုင်ႏပင်ႏဝင်ꩻ၊ သော့ꩻလင်ꩻခန်းလိတ်တစောင်ႏ၊ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻတန် ကသတင်ꩻသုံꩻဒါႏ ဓမ္မကာရီကျောင်ꩻကို တံတားဦးယိုခင်ႏလမ်း၊ ဆရာႏတောႏနမ်း ဦးနရိန္ဒ ထွိုင်ႏသေဗာႏ၊ အခရာႏကျောင်ꩻလံꩻ၊ ဖေႏပြန်ႏထင်ႏခွုန်ꩻချာ၊ "ကားတဲင်နီဗွေႏသီးဆရာႏတကာႏ၊ ကတွိုင်ႏပင်ႏလွဒါႏဝင်ꩻအတွိုင်ꩻ ခွေသွဉ်းလဲ့ သဘော်ꩻလွဉ်နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ" ဆရာႏတောႏအမိန်းတံꩻဆိပ်၊ လိတ်နဝ်ꩻကထင်ႏဖျော်ပြန်ႏ၊ ဟော်ꩻခန်းဖတ်ထွား၊ အခရာႏကျောင်ꩻလံꩻ၊ ထင်ႏဟွုန်သေဗာႏ၊ သံႏဃာႏတောႏလဲ့ခါ၊ တကာႏယာတ၊ သꩻသွိုꩻဟွုန်ဟဝ်၊ နဝ်ꩻမꩻအီႏဌာႏပနာႏ၊ ချꩻဒါႏအွတ်ꩻရွီး၊ မွူး(နီꩻ)ဖေႏခန်းနဝ်ꩻသွူနေား။
ချꩻအွတ်ꩻရွီး အစီႏအစဲဉ်ႏ
၁။ အခိန်ႏမီႏလꩻ တကာႏလဝ်း သံႏဃာႏတောႏနုဲင်းယို(ဇေယျတု သဗ္ဗမင်္ဂလံ၊ ဟဝ်မျတ်သေႏချာႏ၊ ခိန်ႏခါႏလꩻသွူတဲင်၊ ဗွေႏသီးယွော့ဒဲင်ခွမ်ꩻဖင်ꩻꩻ ချꩻလင်ꩻခန်းအွတ်ꩻရွီးဗွေႏဩ။) ၂။ အွတ်ꩻရွီးကချꩻဒါႏ၊ ဆရာႏတောႏဖုံႏနဝ်ꩻ ဓိဋ္ဌာန်ႏရိုꩻနုဲင်းယို (ဣမံ ကပ္ပိယ ကုဋိံ ကရောမ) ရွစ်သွံလဲင်ႏတဲင် ချꩻလင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ၃။ ချꩻအွတ်ꩻရွီးမီႏထွူတဲင် တလဲင်ႏချင်ꩻ မောင်းဆွိုင်ꩻဒုံႏလွဉ်ꩻသွိုဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ ၂၀။ အွတ်ꩻရွီးကောချꩻ ဆရာႏတောႏဖုံႏနဝ်ꩻ - ၁။ ကျောင်ꩻမင်္ဂလာရာမ ဆရာႏတောႏ တောင်ႏကီꩻ။ ၂။ ကျောင်ꩻကုန်ꩻသာႏ ဆရာႏတောႏ           ။ ၃။ ကျောင်ꩻဘုရာꩻတန်ထင်ꩻဆရာႏတောႏ    ။ ၄။ ကျောင်ꩻကေဖြေင်ꩻဆရာႏတောႏ     နောင်ဆꩻတွို့ꩻ။ ၅။ ကျောင်ꩻထီသိမ်ႏဆရာႏတောႏ        တောင်ႏကီꩻဆꩻထင်ꩻ။ ၆။ ကျောင်ꩻဗောလခဲ့ ဆရာႏတောႏ      စောက်ꩻခမ်း။ ၇။ ကျောင်ꩻနောင်ကာꩻတန်ဆရာႏတောႏ တောင်ႏကီꩻဆꩻနဝ်။ ဆရာႏတောႏယိုနွတ်ꩻပါꩻ၊ ဌပနာႏချꩻလင်ꩻကျောင်ꩻတန်အွတ်ꩻရွီး၊ ဖြီꩻစီꩻထွူတဲင်ကာႏလ၊ နဝ်ꩻမတကာႏဖုံႏ၊ ဒုံႏစွဉ်ႏမောင်းဆွိုင်ꩻ၊ အငဝ်းခြွိုင်ꩻသန်ꩻ၊ ယာကင်ႏငဝ်းတလွိုး၊ တဆွိုးဒွုမ်မင်ႏဂလာႏ၊ သာႏဓုဟွုန်စွံꩻ၊ ဝံꩻမျောက်အာႏရꩻ၊ ဗာႏသꩻနိစ်သက်၊ သဒ္ဓါႏမျတ်ဟျာထွတ်ꩻ၊ တဖြွတ်ꩻလီစွုမ်း၊ ပွုမ်းပမ်းဖူးပွို့၊ ဖြွို့ဖြနမ်းတဗာႏ၊ ထွာစွဉ်ႏဒျာႏစွုမ်ႏဖြာꩻ၊ သာဓုငဝ်းခြောင်၊ ယံအောင်ႏမွိုင်မွိုင်၊ ယံပြွိုင်ယိုꩻယိုꩻ၊ ဒေါ့ꩻရိုꩻလွမင်္ဂလာႏ၊ သံႏဃာႏလဲ့ခါ၊ လိုꩻလမ်းယာတ၊ ဆုတောင်ꩻလွနဝ်ꩻသွူ။ ပွဲꩻကချꩻအွတ်ꩻရွီးနီꩻနဝ်ꩻ လဲင်ꩻဟဲ့ꩻထွိုက်စွဉ်ႏ နီပအိုဝ်ႏအမျိုꩻသာꩻ အပျောႏသွင်ႏနီꩻ သꩻငိမ်ꩻချမ်ꩻနီꩻတနီꩻနဝ်ꩻသွူ။
ပထမအလဲင်ႏ စာႏရင်ꩻရွဉ်စုပြောင်ꩻခဏ်ꩻ
ချꩻအွတ်ꩻရွီးပွဲꩻသဘင်ႏ ကထင်ႏထွူတဲင် ဝွန်ႏတန်ဘိုခင်လဲ့ စာႏရင်ꩻတွမ်ႏရွဉ် အီလွဉ်ထေ့သံႏဃာႏ၊ ဝွေꩻခါလဲ့လဝ်း " ဗွေႏစဝ်းသံႏဃာႏ၊ ခွေသွဉ်းတကာႏယိုလဲင်ႏခါ၊ ပွိုးကိစ္စအာငါႏ၊ မီႏမာꩻတထွောင်းလဲ့ မဲ့ꩻတထွောင်းသံးအဝ်ႏဟင်ꩻ၊ ထာꩻမာꩻတတွင်ႏတဝ်း၊ ခွေသွဉ်းတကာႏကခွုမ်တွင်ꩻ ကကေပ်ꩻလꩻရွဉ်တွမ်ႏ ရွဉ်ကလို့"အွဉ်ႏဒေါ့ꩻဟွုန်လဝ်းသျင်ꩻထွူတဲင် စာႏရင်ꩻတွမ်ႏရွဉ် အပ်ချာခန်း သံႏဃာႏနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻထွူတဲင်ခါ သံႏဃာႏတောႏအမျာꩻ စဉ်ꩻစာꩻလွေကောတာႏတွန်ႏခံႏ "အီႏအွဉ်သင်ꩻယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏအပါꩻမုဲင်ꩻဒါႏ" စီꩻဝွေꩻဒေါ့ꩻရောင် ကျံႏ(ပေါင်)စိတ်ကူꩻ၊ ယူႏလꩻခန်းဗွေႏဗွန်တန်ထမ်းဘုရာꩻ ဆရာႏတောႏဉာဏ၊ နဝ်ꩻမꩻသံႏဃာႏဖုံႏ၊ တာႏဝွန်ႏခံႏကျောင်ꩻတန်အတွက် လွယ်ꩻအပ်ဖေႏဗာႏ ဆရာႏတောႏထမ်းဘုရာꩻ"နီဗွေႏခွုမ်မာꩻဖဲ့ꩻငါ၊ ဆုဲင်ꩻချာမီႏလိုႏရွဉ် နီသွဉ်းသီးပုံႏတာႏ၊ ကျိုꩻစာꩻလွဒျာႏပငါပရာꩻ၊ ထူႏတာႏဝွန်ႏတပါꩻတဖဲ့ꩻဖဲ့ꩻမꩻ အီႏထွာလꩻ အီႏအောင်ႏယိုꩻ"ဒေါ့ꩻရိုꩻလွထွူမꩻ ဆရာႏတောႏဉာဏလဲ့လက်ခံႏ၊ သံႏဃာႏလဲ့ဟွုန်ဟဝ်၊ နဝ်ꩻမꩻတယ်ႏစစွဉ်ႏ သက္ကရာဇ် (၁၃၀၉)နိန်ႏကို ဒဲဉ်ကံလောင်း (၉)နီꩻနဝ်ꩻအစ ဗꩻလွေꩻစွဉ်ႏ သက္ကရာဇ် (၁၃၁၁)နိန်ႏ ဒဲဉ်သံလာ နီနိန်ႏလွိုအယံတွင်ꩻ ကခွယ်ꩻဝင်ꩻကေပ်ꩻလꩻရွဉ် လꩻစွဉ်ႏ (၃၆၇၅၀-၁၅) သွံမွုန်ႏသူရေင်(နွတ်ꩻရျာꩻ)ငတ်ꩻဆီဗီႏပေါင်ꩻ လွိုကတဆီငတ်ꩻပဲက်နဝ်ꩻသွူ။ ကလို့ရွဉ်နဝ်ꩻလဲ့ သွံမွုန်ႏလွိုလွိုစွဉ်ႏနဝ်ꩻနေနေ၊ ရွဉ်အဝ်ႏကုဲင်မပေါႏအာ၊ ဝွေꩻဗွေႏသံးမဲဉ်ကျွꩻတခါႏ ပင်ꩻယင်းသံႏဃာႏတလဲင်ႏ၊ ကားတဲင်တာႏဝွန်ႏ ဝွေꩻဗွေႏကခွုမ် စာႏရင်ꩻတွမ်ႏထာꩻမာꩻ အပ်ချာခွုန်ꩻယင်း သံႏဃာႏတခြွိုက်နဝ်ꩻသွူ။
ဒုတိယအလဲင်ႏ ရွဉ်စာႏရင်ꩻပြောင်ꩻခဏ်ꩻ
နဝ်ꩻမꩻ သက္ကရာဇ် (၁၃၁၃)နိန်ႏ ဒဲဉ်သမ်လောင်း (၁၄)နီꩻ ပင်ꩻယင်းသံႏဃာႏ နာယကဆရာႏတောႏဖုံႏ ကျွꩻဖျော်ပြုံႏ ဝိန်ꩻတောင်ႏကီꩻကျောင်ꩻတန်ကို၊ အစီꩻအဝွေꩻယို ဗွောင်ယင်းတလဲင်ႏ တွိုင်ႏပင်ႏယင်းဝင်ꩻတခြွိုက်၊ လွိုက်ရွေꩻယင်းပုဂ္ဂိုလ်ႏ ကောတာႏဝွန်ႏခံႏ၊ ထပ်မံꩻအီႏငါထဲင်း၊ သဘော်ꩻတူႏသဲင်ꩻလွစွဉ်ႏ ဗွေႏဗွန်တန်ကျောင်ꩻပင်မွဉ်ꩻတဲင် သံႏဃာႏလဲ့အပ်၊ ဝွေꩻဗွေႏလဲ့ ရပ်ခံႏနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻမꩻတယ်ႏစွဉ်ႏအနီꩻမာꩻတငါ ဗွေႏဗွန်ဆရာႏတောႏတန် ကျောင်ꩻပင်မွဉ်ꩻ၊ မာꩻလွဉ်ꩻထပ်ခြာ၊ အတသာတိုꩻပွါꩻ၊ အမျာꩻထီႏလဲ့၊ ယမ်ဖုဲင်ႏမဲ့လွဉ်စွုမ်ႏနီꩻ၊ ပန်ꩻကီꩻအာႏတက်၊ နဲစ်ကျပ်ကျိုꩻစာꩻ၊ လိုႏရာႏဆန္ဒ၊ ကျွꩻနဝ်ကျွꩻထင်ꩻ၊ တအုံလင်ꩻဗာႏတဝ်းစွူစွူ၊ ငမ်းတထွူလꩻတဝ်းတဲင်၊ ဟွီဟဲင်ညောင်ꩻညာႏ၊ တရွော့ꩻငါႏမရိုꩻဒွုမ်၊ ထွူႏတွုမ်ယွော့ဖင်ꩻ၊ ထင်ႏလင်ꩻချာငါ၊ ထွားနဝ်ထွားထင်ꩻ၊ စင်ႏကျန်ႏတောတော၊ အီႏရော့ꩻခေါဖဲ့ꩻမုဲင်ꩻ၊ အလုဲင်ꩻတဲမ်းစီႏ၊ ထီႏသော့ꩻဒျာႏမဲ့ဖူꩻ၊ စူလဲ့မအုံခြေင်ဗာႏ၊ ဖꩻဝါႏရွာꩻသေင်ႏ၊ လိင်ႏတခါꩻပသီႏ၊ စီႏတခါႏလိတ်၊ အဖစ်အပင်ꩻ၊ အတွင်ꩻလစ်ꩻနိန်ႏကို၊ ဝွေꩻဗွေႏယိုလက်ထက်၊ ကျပ်ထပ်သောင်ႏသာ၊ တမာနိုꩻဆောႏ၊ ဟော်ꩻပျော်ꩻဒေါ့ꩻနယ်၊ ဖဖြယ်ဖန်းဖေႏ၊ တန်ပေႏကျောင်ꩻလံꩻ၊ ရဟန်ꩻလဲ့ခါ၊ လိုꩻလမ်းယာတ၊ စုလွအီလွဉ်၊ ဝတ္ထုရွဉ်ပေႏ၊ ဝွေꩻဗွေႏစူကို၊ လစ်ꩻနိန်ႏယိုယံတွင်ꩻ၊ စာႏရင်ꩻထေဖွက်၊ နပ်တွက်အာဟွုန်ႏ၊ (၅၈၆၈၈-၅) ငတ်ꩻမွုန်ႏသွစ်ꩻရေင်၊ သူရျာꩻသွစ်ꩻဆီသွစ်ꩻဗီႏ၊ ပုဲင်ငတ်ꩻပဲက်နဝ်ꩻသွူ။ ထာꩻမာꩻနဝ်ꩻထွူခန်း၊ တယ်ႏအဆေင်ႏတခါꩻပွိုင်၊ ရွဉ်ꩻပသီႏဒင်ႏလꩻ၊ ထွူနဝ်ꩻမꩻဝွေꩻဗွေႏလဲ့၊ ရွဉ်တွမ်ႏစာႏရင်ꩻ၊ သျင်ꩻလျင်ꩻထွူတဲင်၊ ကျွꩻသဲင်ꩻခန်းဒျာႏ၊ ရပ်ရာႏကျောင်ꩻပင်မွဉ်ꩻနဝ်ꩻသွူ။
ဆုဲင်ꩻနဝ်ꩻပအိုဝ်ႏအဖွဲ့ချုပ်သားဖုံႏ
"ဝွေꩻသီးရိုꩻနီသွဉ်းသီး အီႏခွုမ်တခါႏ ဖေႏကထွူယိုꩻဗာႏမွိုင်မွိုင် ယံအောင်ႏပြွိုင်ပြွိုင် အာႏမခံႏမာꩻ၊ သွုပ်တငါမာꩻလွေꩻ ဖေႏကထွူယိုꩻ"ရိုꩻနုဲင်းနဝ်လွုမ်ꩻ တမာꩻတဝ်း၊ အဝ်ႏဒျာႏခန်းလီꩻလီꩻ၊ နီကထီႏပါꩻကထွား၊ ဝီႏဝါးခံသꩻ၊ လꩻခန်းတနိန်ႏဗွေဗွေ၊ ဝွေꩻသီးစွိုင်ႏတမာꩻတဝ်း၊ သံႏဃာႏစဝ်းစီꩻဝွေꩻယင်းဝင်ꩻ တလဲင်ႏနဝ်ꩻသွူ။
တတိယအလဲင်ႏ ရွဉ်စာႏရင်ꩻပြောင်ꩻခင်ႏလမ်း
ဗွေႏဗွန်ဆရာႏတောႏ ကျောင်ꩻလွယ် ဆုမ္မꩻခဏ်ꩻ သက္ကရာဇ် (၁၃၁၇)နိန်ႏ ဒဲဉ်ရုတ်ꩻဆန်ꩻသွစ်ꩻနီꩻ နာယကဆရာႏတောႏပေါင်ꩻ စွုမ်ႏကျောင်ꩻကျွꩻဖျော်ယင်း ကျောင်ꩻတန်တောင်ႏကီꩻ စီꩻဝွေꩻဖျင်တခြွိုက်၊ လွိုက်ရွေꩻယင်းပုဂ္ဂိုလ်ႏ ကအဝ်ႏလိုႏခွုမ်ထာꩻမာꩻ၊ စိဉ်ꩻစာꩻထွားလွ၊ ကရအီႏကွိုင်ႏတန်ႏ၊ ထွိုက်သင်ꩻအပါꩻမုဲင်ꩻကောင်း၊ လဝ်းဖြောင်ချာငါ၊ ငဝ်းငွါဒေါ့ꩻဖြောင်၊ နဝ်ꩻမꩻဆရာႏတောႏတန် ကျောင်ꩻလွယ်၊ ကွဲးရိုꩻဖေႏသံႏဃာႏ "နီဗွေႏသီးမွော့ အဝ်ႏနန်းဗာႏတွိုး၊ အွိုးမဟာမစာႏ ကတယ်ႏထောင်ႏစလဲ့ ဗွေႏဗွန်နောင်ကာꩻ အွဉ်တယ်ႏဒျာႏ၊ မီႏအွဉ်ႏကွယ်အနာလဲ့ ဗွေႏဗွန်နောင်ကာꩻ အွဉ်ကွယ်ဗာႏယင်းဒျာႏ၊ ကွဲကားအွဉ်အနာကရိုꩻယို ဖေႏကတွိုႏစွဉ်ႏဒျာႏ မာꩻပွယ်ꩻနာႏအကျိုꩻနီꩻ၊ မီႏသာႏဓုဗာႏခန်းမꩻ ရိုꩻဗာႏကွယ်အနာနော၊ ပေါႏရိုꩻကျောင်ꩻယိုထွူသွူလဲ့ မီႏတခွဲးမာꩻဗာႏတဝ်းပွယ်ꩻတဲင် နီဗွေႏမဉ်သဲင်ꩻချာစွဉ်ႏလဲ့ သဲင်ꩻချာဗာႏတဝ်းဒွိုန်း နီဗွေႏမီႏမဉ်သဲင်ꩻချာမွိုင်လဲ့ ကထွူမွိုင်ဒါႏအနယ်ꩻနဝ်ꩻ နီဗွေႏကျမ်ႏခြပ်ဒျာႏ၊ နီသံႏဃာႏနဝ်ꩻ သေလွုမ်ꩻလူႏခံႏဖေႏရွဉ်၊ မီႏဖျော်လွဉ်နီဗွေႏသောင် နီဗွေႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏပေါင်ဆꩻငါ၊ ပေါႏထွိုင်ႏမာꩻထဲင်းခြာယိုတလဲင်ႏ ကားတဲင်တထွူတဝ်းအခါႏ ပါꩻမုဲင်ꩻဆွတ်ꩻချာတလꩻတဝ်း၊ မဲ့ꩻအဝ်ႏယွုတ်ꩻလယ်ႏ ထွိုင်ႏနိန်ႏဟာနိန်ႏစာႏ ဖေႏကထွာဗာႏမွုန်း၊ အယွုတ်ꩻအဲဉ်ထဝ်း အလဲင်ႏယို၊ ကားတတွိုႏတဝ်းပွယ်ꩻ အွဉ်ႏလွဗာႏဇွဲꩻဟဝ်ဟဝ်၊ ဖေႏကတွိုႏစွဉ်ႏဒျာႏ အွဉ်ႏစံႏပျာႏစူ၊ ဆျာꩻထီသာႏဓုဝင်ꩻ အခန်ꩻနဝ်ꩻတွိုႏမꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻမဉ်ဆွတ်ꩻလꩻသွူကွေး၊ မွေးနေကောင်း ခွေသွဉ်းကရိုꩻယို" "သာႏဓု သာႏဓု ဩဗွေႏ၊ မွေးမဲဉ်ႏငါႏကျောင်ꩻ၊ တဖူꩻခြောင်ꩻစွဉ်ႏစွို့ꩻ၊ တရွို့ꩻတဝ်းဒွုမ်တငွါငွါ၊ ဖေႏကထွာလွဉ်ꩻနုဲင်းနီဗွေႏဖြောင်း၊ ဖေႏကလောင်းလွဉ်ꩻနုဲင်းနီဗွေႏကဒေါ့ꩻ၊ ဖေႏကရော့ꩻလွေꩻတငါငါ၊ ငဝ်းငွါတျာႏဆေႏ၊ ရေႏရွယ်ႏတွိုင်ꩻလဲ့တနꩻ၊ ခꩻတွိုင်ꩻလဲ့မဲဉ်ႏအနမ်း၊ ပြုဲင်ပြင်ꩻဆာႏလီ၊ လွီးတွီမေႏထန်ႏ၊ မွေးမဲဉ်ႏလဲဉ်းဩ" သံႏဃာႏတောႏစွုမ်ႏပါꩻ၊ ပငါပရာꩻထောက်ခံႏလွ၊ နဝ်ꩻမꩻ ဗွေႏဗွန်နောင်ကာꩻလဲ့ ဝွန်ႏခံႏခန်းနဝ်ꩻသွူ။
ဗွေႏဗွန်နောင်ကာꩻ တောင်ꩻပြန်ႏသံႏဃာႏခဏ်ꩻ
"ဩဗွေႏသံႏဃာႏ၊ ခွေသွဉ်းတပါꩻဒျာႏလဲ့ မဲ့ꩻသံးတရွို့ꩻမာႏယွင်ꩻ၊ ထာꩻမာခင်ꩻကိစ္စ၊ ပွိုးထာꩻအင်ႏတန်၊ ဗွေႏသီးလဲ့ယံကထွားကို၊ ဒေါ့ꩻရိုꩻဖြဝ်ႏစွဲး၊ လွဉ်လယ်ႏယွဲယွဲနဝ်ꩻမꩻ၊ ခွေသွဉ်းလဲ့သꩻဆွော့ꩻ၊ တပါꩻဒျာႏတနွော့ꩻနွော့ꩻလဲ့ မဲ့သမ်းတရျော်၊ ဗွေႏဆရာႏသီးလဲ့ မဲ့ꩻဖျော်လွဉ်ဒျာႏကုဲင်းကုဲင်း၊ ဒေါ့ꩻရုဲင်းရုဲင်းရိုꩻစွဉ်ႏ၊ အွဉ်ႏမွုန်းဝင်ꩻအပွေႏ၊ ဗွေႏသီးတွမ်ႏခွေသွဉ်း၊ ပွိုးစွဉ်ႏထာꩻမာꩻသားချင်ꩻချင်ꩻ၊ ထောက်ပံ့လွဝင်ꩻသတိꩻမꩻဗွေႏ၊ ခွေသွဉ်းလဝ်းသေꩻခါꩻအွဉ်ရီး၊ မီႏတွိုႏဆုဲင်ꩻချာ၊ နေႏရာႏနုဲင်းယို၊ နေႏရာႏနုဲင်းနဝ်ꩻ ဖေႏတွမ်ႏအဝ်ႏဗာႏမွုန်းတဲင်၊ ထာꩻမာꩻဖေႏကမဲဉ်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏဒျာႏအမျာꩻ၊ စိဉ်ꩻစာꩻတဖြာꩻတဖဲ့ꩻဖဲ့ꩻ၊ နဝ်ꩻမꩻလဲ့မွေး၊ ခွေသွဉ်းကလဝ်းနုဲင်းယို၊ နီဗွေႏသီးအီႏရိုꩻဖေႏနဲ့ဩ"။
သံႏဃာႏဒေါ့ꩻချာခဏ်ꩻ
"ဟဝ်မို့-မွေးလဲဉ်း၊ မဲဉ်ႏခြောင်ꩻဖေႏဝင်ꩻ၊ တနန်းဗာႏတဝ်း၊ မီႏအဝ်ႏလိုႏစိန်ႏစွော့ꩻဒါႏ၊ မုဲင်ꩻခါတရိုꩻတဝ်း၊ ငဝ်းပေႏတငွါ၊ လိတ်ပေႏတစောင်ႏ၊ ပေါႏယောင်းလွဉ်လဲ့၊ မဲ့ꩻဖျော်လွဉ်ဒျာႏကွေး" ဗွေႏသီးသံႏဃာႏလဲ့ ဒေါ့ꩻချာနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
ဆရာႏတောႏကျောင်ꩻလွယ် ဆုမ္မꩻယင်းတခဏ်ꩻ
"အွိုးဗွေႏသီးသံႏဃာႏ၊ အားလုံးဖုံႏဟွေး၊ တယ်ႏစွဉ်ႏဟန်ႏနီꩻမာꩻတငါ၊ စွုမ်ႏပါꩻထူႏလွအရေꩻ၊ ဖေႏကထွူလꩻခန်း၊ မန်းကအဝ်ႏပစိုႏလယ်ႏထာꩻ (တိုင်ထူမပြီး-တောင်ကျောင်းကြီး) ငဝ်းစားယို ကအဝ်ႏဗွို့ꩻဒါႏ မန်းဖြောင်း ဖေႏကထိုꩻမားကြောင်းခန်းနဝ်ꩻမꩻ၊ လွꩻဟွုန်ငါႏမား၊ အုံပဆားဒွုမ်အလဲင်ႏယို၊ လိုꩻခိုထာꩻမာꩻ၊ ထာꩻကျိုꩻစာꩻတယ်ႏအထျꩻ၊ ထာꩻလွꩻအွဉ်ႏကုဲင်ချာ၊ ထာꩻသောင်ႏသာလင်ꩻကန်ꩻ၊ အွဉ်ဝင်ꩻကျိုꩻဆောင်ႏ၊ အီႏအောင်ႏသွိုပေါႏရိုꩻဒွုမ်၊ ထွိုင်ႏခွုမ်မာꩻညီꩻထဲင်းဝင်ꩻယိုတအာႏ၊ ထီႏဗာႏဒျာႏသွူ အထွူမတဝ်း၊ သံႏဃာႏတောႏသီးနဝ်ꩻလဲ့ ကျိုꩻစာꩻဗဲင်းဝင်ꩻ ပငါပရာꩻနော။
သံႏဃာႏတောႏဝွန်ႏခံႏခဏ်ꩻ တွမ်ႏလွယ်ꩻအပ်ခဏ်ꩻ
နဝ်ꩻမꩻသံႏဃာႏတောႏလဲ့ သဘော်ꩻလꩻနိစ်သက်၊ အာႏတက်လွပငါပရာꩻ၊ စွုမ်ႏပါꩻပါꩻပီဗွိုန်၊ တခြွိုင်ချင်ꩻညီႏမျ၊ အွဉ်ႏသꩻသဘော်ꩻတရာꩻ၊ တပါꩻတွမ်ႏတပါꩻ တကွာႏတဝ်း၊ ငဝ်းမွေးငွါမန်ႏ၊ အာႏမခံႏလွခန်းနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻထွူမꩻ ဥက္ကဋ္ဌ၊ နာယကဆရာႏတောႏပေါင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ထာꩻမာꩻတာႏဝွန်ႏ လွယ်ꩻအပ်ခန်းဒျာႏ ဗွေႏဗွန်နောင်ကာꩻနဝ်ꩻသွူ။
ဗွေႏဗွန်ပဏ္ဍိတ နောင်ကာꩻ ကျိုꩻစာꩻဝီရိယပျꩻခဏ်ꩻ
တယ်ႏစ သက္ကရာဇ် (၁၃၁၇)နိန်ႏ ဒဲဉ်ရုတ်ꩻလာဆန်ꩻ (၈)နီꩻ အဝ်ႏအနီꩻနဝ်ꩻမာꩻတငါ၊ ဖျော်ပတာတွိုႏစွဉ်ႏ (၁၃၂၂)နိန်ႏ၊ ငတ်ꩻနိန်ႏကိုသူနိန်ႏဖူꩻ၊ တွိုႏပတာစူꩻစွဉ်ႏ၊ ပွဲꩻနာႏကျောင်ꩻကျိုꩻ၊ ဝွေꩻဗွေႏယိုကခွုမ်၊ ကျိုꩻစာꩻဝီရိယ၊ လုလ္လအားထုတ်၊ တအုံလွတ်တဝ်းစွုမ်ႏနီꩻ၊ ပန်ꩻကီꩻနဲစ်ကျပ်၊ အဝ်ႏလိုႏထပ်မံႏ၊ ကျံႏစယ်ႏစိတ်ကူꩻ၊ သꩻဖူꩻသꩻကို၊ နုဲင်းယိုနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ အဝ်ႏစွဉ်ႏအလုဲင်ꩻ၊ လိုႏဆုဲင်ꩻလိုႏရီး၊ ယိုနဝ်ꩻအီႏမာꩻဗာႏအွဉ်၊ နဝ်ꩻနဝ်ꩻလွဉ်ဆုဲင်ꩻ၊ ဝုဲင်ꩻဝုဲင်ꩻလဲ့အဝ်ႏလꩻဒျာႏ၊ တပေါႏလိုႏငါႏတဝ်းဒွိုန်း၊ ယွုန်းထိုꩻအွဉ်ႏချာ၊ ချာငါစိဉ်ꩻစာꩻ၊ တပါꩻဒျာႏယူႏတေ့ꩻ၊ ထာꩻခေ့ꩻထာꩻလေ၊ တသေဒွုမ်တဝ်း၊ အဝ်ႏယူႏခန်းဒျာႏ၊ ခိန်ႏခါႏလွစ်ဟင်ꩻ၊ အဲဉ်ထဝ်းရင်ꩻဖြီသꩻ၊ ယလဲင်ႏလဲင်ႏလဲ့ လဝ်းရီဆရာႏတောႏ၊ ယလဲင်ႏလဲင်ႏလဲ့ နီꩻနော်ꩻတွမ်ႏလက်သမာꩻ၊ ယလဲင်ႏလဲင်ႏခါဟဲ့ꩻတွမ်ႏဦးဟန်၊ ဝွန်ႏတန်ဦးဘိုးခင်၊ လောသဲင်ꩻဟဲ့ꩻထွန်းအေး၊ မီႏအဝ်ႏလိုႏနေးအမျာꩻအာႏ၊ သံးကွိုꩻဗာႏဝါးပျား၊ တထာဖြေင်းဖက်ꩻရဲယင်၊ ဟဲ့ꩻဗာႏလိုꩻတန်ဘိုးနုသီး၊ အွဉ်ႏဒေါ့ꩻရီးဗာႏအကျောင်ꩻလံꩻ၊ အခန်ꩻသင်ꩻမွူးနီꩻပဲင်ႏချာဗာႏ၊ မဲ့ꩻလောႏတခါႏသေင်ႏသားသောင်၊ ဒေါ့ꩻရောင်ဖြဝ်ႏသင်ႏ၊ အဝ်ႏတဆင်ႏလက်သ္မာꩻ၊ "ဗွေႏဗွန်နောင်ကာꩻ ကျွꩻလွေꩻမုဲင်ꩻ" အဝ်ႏထုမ်ႏဆုဲင်ꩻလယ်ႏရီ၊ "ကျောင်ꩻကီတအဲဉ်ထဝ်း"၊ ငဝ်းစွို့သွတ်ꩻလင်ꩻ၊ သံႏဃာႏချင်ꩻသံးလွဉ်စောႏတနာႏ၊ တကာႏဒျာႏလဲ့ခေါ်ခေါ်၊ အာတော်အာစား၊ အုံပဆားရီဖြဝ်ႏ၊ "အဝ်ႏယိုအဝ်ႏနဝ်ꩻ"၊ ငဝ်းတွယ်ꩻမတန်ꩻသွတ်ꩻလꩻ၊ "ယံနီဗွေႏကကျွꩻ သံးလွဉ်ပင်ꩻ၊ အွဉ်ႏနယ်လင်ꩻ အွိုးသူꩻတဆင်ႏငါ၊ ကျွꩻမဒါႏသူꩻတထွောင်း"၊ နဝ်ꩻမꩻတနွောင်းနွောင်း ကျွꩻနဲစ်ကာ၊ ဖဲ့ꩻဆꩻချာအဝ်ႏကုဲင်ပြာႏ၊ "တတန်ႏရာႏဒွုမ်တဝ်း၊ တမွေးတဝ်းငါႏဒွုမ်ထာꩻ၊ ဗွေႏဗွန်နောင်ကာꩻ ထာꩻမာꩻယို၊ လိုႏဒေါ့ꩻရီဟမ်းလဲ့၊ လဲင်ꩻတဖုဲင်ႏဖဲ့လဒွုမ်နော"၊ ဆရာႏတောႏယပါꩻပါꩻ၊ ငဝ်းငွါလဲင်ꩻရိုꩻဗာႏ "နောင်ကာꩻဗွေႏဗွန်ယို၊ အဝ်ႏလိုႏဖန်ဆင်ꩻဒါႏဒျာႏ နမ်းနီသွံပါꩻ နုဲင်းသီကျာꩻနဝ်ꩻမꩻ လိုႏတွိုင်ꩻလꩻ အီႏထဲ့မဲဉ်ႏ" ထာꩻမာꩻစဲဉ်ႏကိစ္စအာ၊ အွဉ်ႏဒေါ့ꩻငါအခရာႏလဲ့လဲင်ꩻသျုတ်၊ ကအားထုတ်ကကျိုꩻစာꩻ၊ ကခွုမ်မာꩻစွုမ်ႏနီꩻဟာ၊ ကွပ်မဲဉ်ထီႏငါႏ အထွူမꩻ၊ တအုံစွူလꩻဒွုမ်ထာꩻ၊ ဗွေႏဗွန်နောင်ကာꩻအလက်ထက်၊ ငတ်ꩻနိန်ႏတွက်သူနိန်ႏတွင်ꩻ၊ ကခွယ်ꩻဝင်ꩻကေပ်ꩻလꩻရွဉ်၊ ကလွဉ်သော့ꩻအဆေ့ꩻအာ၊ မီႏတွက်ထွားသင်ႏချာႏပေါင်ꩻ (၁၇၇၉၈၄-၆၅) တသဲဉ်နွတ်ꩻမွိုန်ႏ၊ လွိုဒွိုန်းနွတ်ꩻရေင်၊ ပုဲင်ထဲင်းကွတ်ꩻရျာꩻ၊ လွိုခြာသွစ်ꩻဆီလစ်ꩻဗီႏ၊ သူဆီငတ်ꩻပဲက်မဲဉ်ႏမဲဉ်ႏ၊ နပ်စဲဉ်ႏလꩻတခွုင်းနဝ်ꩻ၊ ဗွေႏဗွန်စဝ်းနောင်ကာꩻ၊ ကျိုꩻစာꩻနေးအာႏ၊ ထွိုင်ႏမာꩻသတ်ဒွူ၊ ကျောင်ꩻလဲ့ထွူမွေးသေႏချာႏ၊ ခွုင်းတဲင်ကျောင်ꩻတကာႏပေါင်ꩻ၊ လိုꩻကျောင်ꩻလိုꩻလမ်း၊ ခမ်းကောင်ရပ်ရာႏ၊ ညာꩻဗော့ꩻနဝ်ထင်ꩻ၊ ပါလင်ꩻတွို့ꩻကွဉ်ႏ၊ ထီႏဗာႏစွဉ်ႏကျောင်ꩻအထွူစွုမ်ႏဖြာꩻ၊ ပငါပရာꩻသွူနဲဟွေး။
သာႏသနာႏထာႏဝ နီရေင်ငတ်ꩻရျာꩻနိန်ႏ သမုတ်သိမ်ႏခဏ်ꩻ
သက္ကရာဇ် (၁၃၁၇) ဒဲဉ်စေင်လာဗွေနီꩻ သံႏဃာႏတောႏအပါꩻငတ်ꩻဆီ စီꩻဝွေꩻတွိုင်ႏပင်ႏဝင်ꩻ ကျောင်ꩻတန်တောင်ႏကီꩻကို "သာႏသနာႏနိန်ႏ နီရေင်ငတ်ꩻရျာꩻ အထိန်ꩻအမတ်ယံကထွာ၊ မီႏတွိုႏဆုဲင်ꩻချာ တပဲ့ꩻတပန်ꩻ မတ်တန်ꩻယံကသေဗာႏ၊ ကောကထွာဆရာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏအွဉ်ႏကုဲင်ခါꩻ ထာꩻမာꩻစူခြောင်ꩻ အကျောင်ꩻတစွိုးစွိုး"ရိုꩻလွနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် မဟာနာယကထေရ်ရ ပုဂ္ဂိုလ်ႏကျောႏ၊ ဆရာႏတောႏ ကျောင်ꩻတန်တောင်ႏကီꩻ သံႏဃာႏအစီꩻအဝွေꩻကို လဝ်းခန်းနုဲင်းငါယိုသွူ။
ဆရာႏတောႏကျောင်ꩻတန်တောင်ႏကီꩻ လဝ်းသံႏဃာႏခဏ်ꩻ
"ဩဗွေႏခွေသွဉ်းမဉ်လဝ်း၊ ငဝ်းပေႏတငွါငါ၊ သံႏဃာႏအာဗွေႏသီး၊ စွုမ်ႏပီးစွုမ်ႏပါꩻ၊ နာႏခံႏစံꩻလွ၊ နဝ်ꩻမꩻခွေသွဉ်းကအီႏလဝ်း၊ ငဝ်းအချက်နဝ်ꩻရာꩻ၊ နီဗွေႏဘုရာꩻဂေါတမꩻ ကအဝ်ႏနေကလိုꩻခမ်း၊ နီဗွေႏနမ်းမိန်းတောႏဖေႏ၊ တန်တွမ်ႏပေႏဝေနေယျ၊ ချွစ်လꩻခန်းလဲ့အဝ်ႏ၊ တချွစ်လꩻတဝ်းသတ္တဝါႏ၊ ပွန်းတာႏအရင်ꩻ၊ ထီႏသညင်ꩻကတ်ငါႏ၊ သာႏသနာႏအနိန်ႏ၊ ငတ်ꩻရေင်အွဥဉ်ႏကုဲင်ခါꩻ၊ ယိုခါနဝ်ꩻရာꩻ အီႏထာႏဝ၊ မွူးနီꩻတပေါႏညဒွုမ်သွူ၊ နင်းဟွူဆုဲင်ꩻသားရင်ꩻ၊ တပဲ့ꩻတပန်ꩻအပွန်း၊ ယံဟွုန်လွဉ်ꩻထီႏထွꩻ၊ နဝ်ꩻမꩻနီသွဉ်းသီးယိုခါ၊ သာႏသနာႏထာႏဝနိန်ႏ၊ အထိန်ꩻအမတ်နဝ်ꩻရာꩻ၊ မီႏအွဉ်ႏသေꩻခါꩻဗာႏ၊ ကရသေႏချာႏဟဝ်၊ နဝ်ꩻမꩻနီသွဉ်းသီး ကျောင်ꩻတန်ယိုလဲင်ႏခါ၊ ထွာလဲဉ်းပြဲႏထောင်ႏစု လွတ်လတ်ရေꩻ၊ အထိန်ꩻအမတ်တစွိုး၊ မီႏတွိုႏသာႏသနာႏထာႏဝယို၊ အထိန်ꩻအမတ်နဝ်ꩻခါ၊ ဖေႏကထွာသိမ်ႏသမုတ်နဝ်ꩻ၊ ခွေသွဉ်းလဝ်းဟွုန်ဗာႏ၊ သံႏဃာႏတောႏဗွေႏသီး၊ အီႏရိုꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ မဉ်သေစံꩻထွူနဲဩ"
သံႏဃာႏသဘော်ꩻတူႏလဝ်းချာခဏ်ꩻ
နဝ်ꩻမꩻ သံႏဃာႏနဝ်ꩻလဲ့ခါ၊ "ဩဗွေႏတနပ်တောကြွို့ꩻတဝ်း၊ ခိန်ႏခါႏဟဝ်ကာလ၊ သမယအယံတွင်ꩻ၊ အခန်ꩻသင်ꩻကျုံႏမော့ꩻ၊ အဆင်ႏရော့ꩻကြွို့ꩻတဝ်းမွေးဗွေႏ၊ နီဗွေႏဆရာႏ၊ သွုန်ႏခါႏသꩻဖူꩻ၊ စိတ်ကူꩻယူႏလꩻ၊ မိန့်ပျꩻခြုဲင်းထန်ႏလွဉ်၊ နီသွဉ်းသီးကဟွုန်ဗာႏ၊ နီသွဉ်းသီးသံႏဃာႏနဝ်ꩻ၊ သဘော်ꩻတူႏလွငါႏ၊ ပငါပရာꩻထွူနဲဩ"။
ကပြေႏလꩻဝတ္ထုရွဉ်ခဏ်ꩻ
နဝ်ꩻထွူမꩻ "ဖေႏနေးကသမုတ်လꩻသိမ်ႏတကိစ္စနဝ်ꩻ အီႏမာꩻဗာႏနုဲင်းမုဲင်ꩻ" တွိုင်ႏပင်ႏခြုဲင်းနယ်ထွူဝင်ꩻတဲင် သဘော်ꩻတူႏခန်း "တကျောင်ꩻတစစ်မာꩻကီ၊ လစ်ꩻငတ်ꩻဆီတစွဲလဲ့ ယိန်းဟဝ်ဒျာႏ၊ ချင်းဒျာႏအာႏသော့ꩻလွ" ဖန်းမာꩻထွူနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင်ခါ ကေပ်ꩻလꩻခန်းရွဉ် (၁၀၂၅၈-၁၀) တမွုန်ႏပုဲင်နီရျာꩻငတ်ꩻဆီသွစ်ꩻဗီႏ ပဲက်တဆီနဝ်ꩻထွူတဲင် ပဲင်ႏချာꩻဖေႏခန်းမွူးနီꩻ သက္ကရာဇ် (၁၃၁၈)နိန်ႏ၊ ဒဲဉ်ရုတ်ꩻဆန်ꩻသွစ်ꩻနီꩻနဝ်ꩻသွူ။ "သာသနာႏဖေႏနေး ကထာႏဝမဲဉ်ႏနဝ်ꩻ ဒဲဉ်ရုတ်ꩻလာဗွေနီꩻဒျာႏ၊ ကွဲတွော့ꩻ အွဉ်ႏရီးပသာႏခန်းတစိꩻ၊ မဲ့ꩻပွယ်ꩻတကွုန်ꩻတဝ်း၊ တနꩻအာငါႏ ပွယ်ꩻဘုရာꩻဖုံႏ"ရိုꩻလွနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ပဲင်ႏချာခန်းလာသွစ်ꩻနီနဝ်ꩻသွူ။
ပွယ်ꩻသမုတ်သိမ်ႏ
ပင်ꩻခန်းသံႏဃာႏ ဆရာႏတောႏဖုံႏတဲင်ခါ သက္ကရာဇ် (၁၃၁၈)နိန်ႏကို ဒဲဉ်ရုတ်ꩻယိုဆန်ꩻထင်ႏသွစ်ꩻနီꩻ၊ ကျောင်ꩻတန်တောင်ႏကီꩻ သမုတ်သိမ်ႏ၊ ကဖစ်ပင်ꩻသံႏဃာႏ၊ ကျွꩻလွဉ်ခန်းဒျာႏ အပါꩻငတ်ꩻရျာꩻလွိုဒွိုန်းနီဆီ၊ ခီႏမျောက်သမုတ်ခန်းဒျာႏသိမ်ႏနဝ်ꩻသွူ။
အီႏနာႏကျောင်ꩻကျိုꩻ မာꩻပွယ်ꩻခဏ်ꩻ
သက္ကရာဇ် (၁၃၁၈)နိန်ႏကို ဒဲဉ်စေင်ဆန်ꩻတဆီငတ်ꩻလာဗွေနီꩻနဝ်ꩻ သံႏဃာႏတောႏအပါꩻငတ်ꩻဆီ ဖျော်ညီႏစုံႏလင်ႏ တွိုင်ႏပင်ႏဝင်ꩻ အီႏနာႏကျောင်ꩻကျိုꩻ ပွယ်ꩻသဘင်ႏတန်တဲင် ဒင်ႏသေꩻဗာႏခန်း ဗဟိုရ်ႏဌာႏန၊ နာယကသံႏဃာႏ၊ ပွယ်ꩻထွာအဖွဲ့တဖွဲ့၊ တွမ်ႏအကျိုꩻဆောင်ႏအဖွဲ့ဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။
နဝ်ꩻမꩻတဲင် ဆုံꩻဖျတ်သေꩻခန်းနုဲင်းယို
၁။ ခမ်းသဲင်ဟန်ႏနိန်ႏယို ပွယ်ꩻနာႏကျောင်ꩻကျိုꩻ မုချတဗာႏ ဖေႏနေးကထွာဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ ၂။ ပွယ်ꩻတကိစ္စ ဖေႏနေးကသဲင်ꩻဟော်ꩻဗာႏတကာႏ ပငါပရာꩻ၊ တလမ်းတရက်ꩻမာꩻကီ စေႏတနာႏ အဝ်ႏသမျနဝ်ꩻသွူ။ ၃။ ပွယ်ꩻလွူးတကိစ္စ၊ ခွယ်ꩻလစ်ꩻဌာႏန၊ မဏ္ဍပ်လစ်ꩻဖြုံႏ၊ ဌာႏနပငါပရာꩻ၊ ဖေႏကသဲင်ꩻဟော်ꩻ ဝွေႏဖန်းဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ၄။ ပွယ်ꩻမွူးနီꩻနဝ်ꩻ ပွယ်ꩻတရိပ်ရွဉ် မီႏဖျော်လွဉ်လို့ထွူမꩻ အီႏဖေႏလꩻတဲင် ခဉ်ꩻဝင်ꩻဒဲဉ်သံလောင်းကို ရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ၅။ အီႏလွူးမွေးကျွေ ပွယ်ꩻတကိစ္စနဝ်ꩻ ဟူလင်ပေါင်ꩻနဝ်ꩻရာꩻ ထွာခန်းနီရျာꩻ၊ ဗင်ႏနဝ်ꩻ ငတ်ꩻရေင်ရိုꩻပီးနဝ်ꩻသွူ။ ၆။ နဝ်ꩻမꩻ ဗွေႏဗွန်ထမ်းဘုရာꩻ တွမ်ႏဗွေႏဗွန်နောင်ကာꩻယို သံႏဃာႏတွန်အုံဗွော့ꩻ အုံဆꩻငါ၊ ဝွေꩻသီးဗွေႏလဲ့ အုံဗော့ꩻစီႏမန်ႏဖန်းဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ ကျောင်ꩻတန်တောင်ႏကီꩻအတွက် ကလို့ရွဉ်ဆေ့ꩻအာပေါင်ꩻနဝ်ꩻ - သွံသဲဉ်တမွုန်ႏ တရေင်ကွတ်ꩻရျာꩻသွစ်ꩻဆီသွံဗီႏသူဆီငတ်ꩻပဲက် (၃၁၁၉၈၃-၆၅)နဝ်ꩻသွူ။ မီႏတွက်ပါတွမ်ႏ ကလူႏအာႏ ပါတွမ်ႏသေင်ႏဝါႏဖုံႏနဝ်ꩻ တံꩻဖိုꩻအီႏမဲဉ်ႏဒျာႏ ငတ်ꩻသဲဉ်လွိုလွိုနဝ်ꩻသွူ။ ကျောင်ꩻတန်သိမ်ႏနဝ်ꩻလို့ခန်း တမွုန်ႏငတ်ꩻရေင်ငတ်ꩻဆီဗီႏပေါင်ꩻ (၁၅၀၅၀)နဝ်ꩻသွူ။ ကျောင်ꩻမန္တလေꩻနဝ်ꩻ လို့ခန်းလစ်ꩻမွုန်ႏဗွေဗွေ (၄၀၀၀၀)နဝ်ꩻသွူ။ နီကျောင်ꩻရန်ႏကုန်ႏနဝ်ꩻ လို့ခန်း သွံမွုန်ႏပုဲင်နီရေင်(၃၂၀၀၀)နဝ်ꩻသွူ။ ယိုနဝ်ꩻ ဆရာႏတကာႏ ကလူႏညီꩻဒါႏဝင်ꩻ မဟာဒါန၊ တောင်ႏကီꩻ-ရန်ႏကုန်ႏ-မန္တလေꩻ၊ ယံမတ်သေꩻဝင်ꩻစွုမ်ႏဖြာꩻဖြာꩻ၊ ပငါပရာꩻယံတောင်ꩻလွ၊ နီဒါႏနဒျာႏလွဉ်းလွဉ်း၊ ကေပ်ꩻကောက်ခြွဉ်းဝင်ꩻ တဖြာꩻတစိꩻစိꩻတဲင် ဆို့ꩻသဲင်ꩻဗာႏသာႏသနာႏအဆောက်အဦးနုဲင်းယိုတန်ဖုံႏသွူ။ နီဒါနယိုဖုံႏနဝ်ꩻ နာႏအကျိုꩻတလဲင်ႏချင်ꩻ၊ တနီꩻချင်ꩻ၊ ပွယ်ꩻတဖြုံႏချင်ႏ ပွယ်ꩻကျောင်ꩻတန်တောင်ႏကီꩻယိုသွူ။ ပွယ်ꩻမွူးနီꩻနဝ်ꩻ သက္ကရာဇ် (၁၃၂၂)နိန်ႏကို ဒဲဉ်ဟားလောင်း အနီꩻတဆီ တဆီပုဲင်တနီꩻ တဆီနီနီꩻနဝ်ꩻသွူ။ သွံနီꩻကိုနဝ်ꩻ အနီꩻတဆီနဝ်ꩻ ပွယ်ꩻခံႏထဉ်ႏ၊ တဆီပုဲင်တနီꩻနဝ်ꩻ ပွယ်ꩻနာႏတရာꩻ၊ တဆီနီနီꩻနဝ်ꩻ ပွယ်ꩻလက်ဖွဲ့ ပွယ်ꩻအောင်ႏနဝ်ꩻသွူနော။
ငဝ်းအောင်ႏခန်ꩻတွမ်ႏ ငဝ်းရဲပ်အသွတ်ꩻခန်ꩻ
၃၈။ ငေါဝ်းအောင်ႏခဏ်ꩻ အောင်ႏဒါႏနမင်္ဂလာႏ၊ အောင်ႏသယာႏမွန်းပျောႏရောင်၊ အောင်ႏခမ်းကောင်သာႏသနာႏ၊ အောင်ႏဝံꩻသာႏသꩻဟွုန်ဟဝ်၊ အောင်ႏထင်ꩻနဝ်တွို့ꩻကွဉ်ႏကွဉ်ႏ၊ အောင်ႏတဖူꩻစွဉ်ႏ စွဉ်ႏနီကြုဲင်ဗောင်၊ အောင်ႏလိုꩻပေါင်ꩻလွောင်ႏဗူႏ၊ အောင်ႏခိုမူႏခြွဉ်းစု၊ အောင်ႏဝတ္ထုပစ္စေꩻ၊ အောင်ႏထိုမ်ႏသေꩻအခြွီမျတ်၊ အောင်ႏမဉ်ထပ်ကံႏပသာ၊ အောင်စင်ဗွာသွုန်ႏသꩻ၊ အောင်ႏပြွဉ်းပြွꩻဆူႏနာႏ၊ အောင်ႏသဒ္ဓါႏတုဲင်ဖါꩻ၊ အောင်ႏကံႏတရာꩻယွုမ်းအံႏ၊ အောင်ႏစေႏတနာႏထန်ႏပြုဲင်၊ အောင်ႏပီတိသုဲင်စွုမ်း၊ အောင်ႏဖူးပွုမ်ဖြွို့ဖြ၊ အောင်ႏအွဉ်ႏသꩻလူႏတန်ꩻ၊ အောင်ႏသာႏသနာႏခန်ꩻပရိသတ်၊ အောင်ႏပဋိပတ်အခေႏခံႏ၊ အောင်ႏပလ္လင်ႏခိုႏရွီး၊ အောင်ႏကွီးထွိုင်ႏတနွောင်းနဲ့၊ အောင်ႏတဲပ်တဲ့ကူနား၊ အောင်ႏဖုဲင်ႏထွားကီလ၊ အောင်ႏရပသေႏချာႏ၊ အောင်ႏအံႏဖြာႏခီႏမွံꩻ၊ အောင်ႏတယွမ်ꩻတဝ်းဖိုဖို၊ အောင်ႏကျောင်ꩻတန်ယိုတောင်ႏကီꩻ၊ အောင်ႏကျောင်ꩻမန္တလေꩻ-ရန်ႏကုန်ႏ၊ အောင်ႏပြဲ့ꩻစုံႏလို့ညီꩻ၊ အောင်ႏဖြီꩻစီꩻထွူကွယ်၊ အောင်ႏနာစွယ်နာႏအကျိုꩻ၊ အောင်ႏကုသိုလ်ႏရေꩻ အမျဝွေႏ၊ အောင်ႏကိလေႏထန်ႏဖ၊ ယံအောင်ႏလꩻမဂ်ဖိုလ်ႏ၊ ယံအောင်ႏတွိုႏနိဗ္ဗာန်ႏ၊ အောင်ႏအမန်ႏလꩻထွူထွာ၊ အောင်ႏခွုင်းယိုမာꩻငါထာꩻဒုက္ခ၊ အောင်ႏလောကသင်ႏသရာႏ၊ အောင်ႏပူႏဆာႏနောင်ႏနယ်ꩻ၊ အောင်ႏဆင်ꩻရယ်ꩻခိုးလျား၊ အောင်ႏကျမ္မာႏဥပါတ်၊ အောင်ႏအနာႏဂတ်ရောႏဂါႏအာ၊ အောင်ႏလစ်ꩻပါꩻအပါယ်ႏ၊ အောင်ႏသွစ်ꩻသွယ်ႏအရပ်ပဲစ်၊ အောင်ႏရန်ႏသူႏနိစ်စက် ဆင်ႏရယ်ꩻတန်၊ အောင်ႏပါခန်းဝင်ꩻကဲ့ꩻရဲ့ꩻ၊ အောင်ႏပါခန်းဝင်ꩻသဲ့ꩻသွမ်ꩻ၊ အောင်ႏလိုꩻကျောင်ꩻအောင်ႏလိုꩻလမ်း၊ အောင်ႏပါခန်းဂျိုဟ်ႏနွို့ထန်ႏ၊ အောင်ႏဘေꩻရန်ႏဟူသမျ၊ အောင်ႏပါပသက်ခန်ꩻအုံ၊ အောင်ႏပါလုပ်ꩻခွုမ်အောင်ႏကူꩻကား၊ အောင်ႏထာꩻလုပ်ꩻသား အဖြေꩻစာ၊ အောင်ႏပါလွေꩻသဲင်ꩻအုံအဝ်ႏ၊ အောင်ႏပါဒေါ့ꩻဖြဝ်ႏမေတ္တာႏအာ၊ အောင်ႏခွုင်းယိုမာꩻငါ စွုမ်ႏဘဝ၊ အောင်ႏသုခလꩻချမ်ꩻသာႏ၊ အောင်ႏနိဗ္ဗူတာ နိရောဓ၊ ယံအောင်ႏလွစွုမ်ႏဖြာꩻဖြာꩻထွူနဲဟွေး။
ဗဟိုရ်ႏသံႏဃာႏအဖွဲ့ငဝ်းနိုꩻဆောႏ နိဂုံးအသွတ်ꩻ
နီပအိုဝ်ႏသံႏဃာႏ ကအွဉ်ဆို့ꩻသေꩻခါꩻ လိတ်သွဉ်တွိုက် ပဌမကျောင်ꩻတန်တောင်ႏကီꩻ၊ မန္တလေꩻ-ရန်ႏကုန်ႏဖုံႏယိုနဝ်ꩻ ဖြီꩻစီꩻအောင်ႏမျင်ႏသွူကရိုꩻကီနုဲင်းနဝ်ꩻတဲ့ သာႏသနာႏယံကထွန်ꩻကာꩻသော့ꩻ၊ ပညာႏရေꩻယံတိုꩻတက်သော့ꩻနဝ်ꩻ ထွူဗော့ꩻကျောင်ꩻဖုံႏယိုလွုမ်ꩻတထွာတဝ်း၊ တထွာတဝ်းနုဲင်းမုဲင်ꩻနဲး အဝ်ႏကျောင်ꩻလွုမ်ꩻလဲ့ လိတ်သွဉ်တမွေးတဝ်း၊ စင်ႏစဲစ်နဝ်ꩻ လိတ်သွဉ်သား လိတ်ချꩻသာႏမီႏအဝ်ႏသော့ꩻအာမꩻ ထွာလိတ်သွဉ်တွိုက်သနဲ့၊ လိတ်သွဉ်သား အဝ်ႏတပါꩻနီပါꩻလွုမ်ꩻလဲ့ တထွာတဝ်းလိတ်သွဉ်တွိုက်နေ၊ လိတ်သွဉ်သား လိတ်ချꩻသား မီႏအဝ်ႏအာသော့ꩻလဲ့ သမ်းအဝ်ႏလိုႏဖျင် အာဟာရ အထောက်ပမ်းသား၊ အုပ်ချုပ်သား၊ လိတ်ချꩻသားနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻမꩻတဲင် အာဟာရဖဲ့ꩻတဲ့နဝ်ꩻ၊ အုပ်ချုပ်ဖဲ့ꩻတဲ့နဝ်ꩻ၊ လိတ်ချꩻဖဲ့ꩻတဲ့နဝ်ꩻ တပြဲ့ꩻစုံႏတဝ်းအဖဲ့ꩻမုဲင်ꩻ၊ ချို့ꩻယွင်ꩻအဖဲ့ꩻမုဲင်ꩻတရိုꩻတဝ်း နမ်းတတ်နွိုင်ႏအဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ထူႏလွတာႏဝွန်ႏ ထောက်ပမ်းဖျင်စွို့ꩻ ဖေႏသတိꩻအွဉ်ႏအရေꩻ ပငါပရာꩻနဝ်ꩻမꩻ နီလိတ်သွဉ်တွိုက်ဖုံႏယို ကီꩻပွာꩻတိုꩻတက်နွောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ နီပရိယတ္တိသာႏသနာႏ ပညာႏရေꩻ မီႏကီꩻပွာꩻတိုꩻတက်သော့ꩻနဝ်ꩻမꩻ နီသံႏဃာႏကအွဉ်မာꩻ နိုꩻဆောႏသားလဲ့အကျိုꩻနပ်၊ တကာႏကောလူႏသားလဲ့ အကျိုꩻတန်၊ တပဲ့ꩻတပန်ꩻ အဆက်ဆက်လဲ့ အကျိုꩻအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ပွိုးနဝ်ꩻမꩻ ကျိုꩻစာꩻဖေႏအာႏ ပျုပျင်ႏလွ ပငါပရာꩻ၊ ကျိုꩻစာꩻထောက်ပမ်းလွ ပငါပရာꩻ၊ ကျိုꩻစာꩻသွဉ်သင်ပို့ချသော့ꩻလွ ပငါပရာꩻ၊ အစဲဉ်ႏအဆက် ယံထွန်ꩻကာꩻသော့ꩻနဝ်ꩻ ကျံႏဖန်ႏလွ ပငါပရာꩻ၊ စွုမ်ႏပါꩻပါꩻ အစဲဉ်ႏအဆက် ထူႏလွတာႏဝွန်ႏ၊ ထိန်ꩻထွားလွ ပငါပရာꩻ၊ နီဗဟိုရ်ႏသံႏဃာႏအဖွဲ့ ငဝ်းဆုမ္မꩻဖေႏသတိꩻ အွဉ်ႏဒေါ့ꩻသေꩻဗာႏနုဲင်းယို သံႏဃာႏအစဲဉ်ႏအဆက်ဖုံႏဟွေး။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏသမဲင်ꩻ ကဏ္ဍ:ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻ
မဲ့ခေ့ꩻမဲ့လေ
"အန္ဓသုတ် (မဲ့ခေ့ꩻ-မဲ့လေ၊ သူႏသေထာꩻ-သူႏသေတဝ်းထာꩻ)"
နီဗွေႏဘုရာꩻ ဟော်ꩻဖေႏဗွေႏရဟန်ꩻသီး တရာꩻနုဲင်းယို- ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၁။ အန္ဓော ပုဂ္ဂလော- လိုꩻမဲ့ခေ့ꩻလို့နီပင် ၂။ ဧကစက္ခု ပုဂ္ဂလော- လိုꩻမဲ့ထီႏထာꩻတပင်လွုမ်ꩻ ၃။ ဒွိစက္ခု ပုဂ္ဂလော- လိုꩻမဲ့ထီႏလို့နီပင်၊ လောကကိုယို လိုꩻအဝ်ႏသွံမျိုꩻ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- လိုꩻယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ တလꩻတဝ်းဒွိုန်း တခြိုꩻဥစ္စာႏနဝ်ꩻ ဖေႏကလꩻလွဉ်၊ ကလꩻထွူလဲဉ်းနဝ်ꩻ ဖေႏနေးကယိန်းအာအာလွဉ်နဝ်ꩻ ထီႏတဝ်းအကွက်၊ မာꩻသူႏသေတဝ်း၊ ဖေႏကထွာမွုန်း အကုသိုလ်ႏ၊ ဖေႏကထွာကုသိုလ်ႏနဝ်ꩻ မာꩻသူႏသေတဝ်း၊ အကုသိုလ်ႏဖေႏကေဆ့ꩻထိုꩻ၊ ကုသိုလ်ႏမျိုꩻဖေႏကအာနဝ်ꩻ မာꩻသူႏသေတဝ်း၊ (ထီႏတဝ်းအကွက်) လိုꩻယိုစားနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ'အန္ဓ-လိုꩻမဲ့ခေ့ꩻနီပင်'နောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- လိုꩻယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ တလꩻတဝ်းဒွိုန်း တခြိုꩻဥစ္စာႏ ဖေႏကလꩻလွဉ်၊ ကလꩻထွူလဲဉ်းနဝ်ꩻ ဖေႏနေးကယိန်းအာလွဉ်နဝ်ꩻ မာꩻဒါႏဒျာႏ၊ (ထီႏဒျာႏအကွက်) ကွဲႏတွော့ꩻ ဖေႏကထွာမွုန်း အကုသိုလ်ႏ၊ ဖေႏကထွာဒျာႏ ကုသိုလ်ႏနဝ်ꩻ မာꩻသူႏသေတဝ်း၊ အကုသိုလ်ႏဖေႏကဆေ့ꩻထိုꩻ၊ ကုသိုလ်ႏမျိုꩻ ဖေႏကအာနဝ်ꩻ မာꩻဒါႏတောဝ်း၊ (ထီႏတဝ်းအကွက်) ထီႏဒျာႏစီꩻပွါꩻရေꩻတာႏလွုမ်ꩻ၊ ကုသိုလ်ႏရေꩻတာႏနဝ်ꩻ ထီႏတောဝ်း၊ ထီႏတဖဲ့ꩻလွုမ်ꩻတဲင် လိုꩻယိုစားနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ'ဧကစက္ခု-လိုꩻမဲ့ထီႏထာꩻတပင်လွုမ်ꩻ'နောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- လိုꩻယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ တလꩻတဝ်းဒွိုန်း တခြိုꩻဥစ္စာႏ ဖေႏကလꩻလွဉ်၊ ကလꩻလဲဉ်းဒါႏ တခြိုꩻဥစ္စာႏ ဖေႏကယိန်းအာလွဉ်တဲ့ မာꩻသူႏသေ (ထီႏအကွက်)၊ ဖေႏကထွာမွန်ုး အကုသိုလ်ႏ၊ ဖေႏကထွာကုသိုလ်ႏနဝ်ꩻတဲ့ မာꩻသူႏသေဒျာႏ၊ အကုသိုလ်ႏဖေႏကဆေ့ꩻထိုꩻ၊ ကုသိုလ်ႏမျိုꩻ ဖေႏကအာနဝ်ꩻတဲ့ မာꩻသူႏသေဒျာႏ၊ (ထီႏဒျာႏအကွက်)စီꩻပွါꩻရေꩻတဲ့ ထီႏဒျာႏ၊ ကုသိုလ်ႏတာႏတဲ့သေတဲင် လိုꩻယိုစားနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ'ဒွိစက္ခု-လိုꩻမဲ့ထီႏလို့နီပင်'နောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- စီꩻပွါꩻရေꩻတာႏတဲ့ မဲ့ညာႏအဲဉ်ထဝ်းတဲင် တသူႏသေတဝ်း၊ ကုသိုလ်ႏရေꩻတဲ့ မဲ့ပညာႏတအဲဉ်ထဝ်းတွော့ꩻ မာꩻဒါႏတဝ်း (ထီႏတဝ်းအကွက်နီဖဲ့ꩻ) ဝင်ꩻကဟဲ့ꩻ 'အန္ဓ-လိုꩻပညာႏမဲ့ခေ့ꩻ'နဝ်ꩻ ဘဝယို-ဘဝငါ သွုမ်ꩻခြေင်အာစွဉ်ႏ နီဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- လိုꩻယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ထာꩻတရာꩻပါ၊ ထာꩻတရာꩻတဝ်းပါ နေးတွမ်ႏအနယ်ꩻနီမျိုꩻ ထုမ်ႏကျံႏ၊ ထိုမ်ႏအံႏတဲင် အကုသိုလ်ႏဖဲ့ꩻအာ၊ အဟောဝ်ဖဲ့ꩻဆေ့ꩻ၊ ထဲ့တလေ့ꩻသော့ꩻဗာႏဒျာႏ ငါးရုဲင်ꩻသူꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- နေးတွမ်ႏထာꩻတရာꩻရာꩻ၊ ရိုꩻရိုꩻသာꩻသာꩻ ကျိုꩻစာꩻဒျာႏတွမ်ႏနမ်းအာႏ၊ ဉာဏ်ႏအာႏ၊ ဝီရိယအာႏတဲင် ကြောင်းကြောင်းစင်စင် ကလꩻလွဉ်ဒါႏ တခြိုꩻဥစ္စာႏနဝ်ꩻ အံႏတဲ့ အံႏရျူႏရျူႏ၊ လူႏတဲ့ လူႏစင်စင်တွော့ꩻ ခန္ဓာႏကုဲင် တွိုႏကီဒျာႏလူꩻခမ်း၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ လိုꩻမဲ့ခေ့တွမ်ႏ လိုꩻထီႏတပင်လွုမ်ꩻနောဝ်ꩻ လဲ့ꩻဖုဲင်း အုံတဝင်ဝင်၊ ပေါင်ꩻကွိုက်ꩻဒျာႏသွော့ လိုꩻထီနီပင်သားနဝ်ꩻနော" ဗုဒ္ဓေါဘုရာꩻ မိန်းခါꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ တိကနိပါတ်၊ အန္ဓသုတ်)
ရ (ခန)
ဟိရဂန ကို ら မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို ラ (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ ra သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။
ခမ်းသဲင်လာတွိုႏ
"ခမ်းသဲင်လာတွိုႏ လိုႏသတိꩻငါႏမေႏ" ဒဲဉ်သီႏလောင်း ဒဲဉ်ဟားဆန်ꩻ ထာꩻလျားလာ တွိုႏလွဉ်ချာယင်းလဲဉ်းသွူတဲင် သေင်ႏစော့ꩻဝါႏလာႏဖုံႏ ဟူႏလင်ꩻအာငါႏ၊ သေင်ႏသဲင်ဝါႏသဲင်ဖုံႏတဲ့ လွိုင်ႏအာငါႏနောဝ်ꩻမꩻ နီပအိုဝ်ႏရပ်ရာႏယို ကဲဉ်းအာအာ အောဝ်ႏဒျာႏကောင်လောင်း သေင်ႏခြာဖုံႏတွော့ꩻ နန်းတရျိုးဗာႏ မေႏတခြာ ခိုးလွဉ်ပါ နီရပ်ရာႏဒုံဆောင်ႏ နီသွို့ꩻခြံလုဲင်းယာႏဖုံႏသွူ။ မြန်မာခမ်းလွုမ်ꩻတကာႏတောဝ်း တကမ္ဘာႏလွုမ်း ယိုခါ ကွပ်စွဉ်ႏမေႏတခြာ ခိုးလွဉ်အာငါႏထာꩻတွော့ꩻ နီလိုꩻသီး အီႏနွုမ်ꩻတရေ့ꩻတာႏ တလီꩻကြောင်းစင်ငါလဲ့ ဖြေꩻဗာႏနေးခမ်းထန်ႏ၊ ခံႏလို့ဗာႏနေးရွဉ်ခံꩻမꩻ လꩻလွဉ်နွုမ်ꩻတရေ့ꩻလွဉ်ဗာႏ တလီꩻကြောင်းစင်၊ လိုꩻရွဉ်တအောဝ်ႏတောဝ်းသားဖုံႏနောဝ်ꩻ ခံႏဗာႏအသီ၊ ခံႏဗာႏအဆင်ꩻရယ်ꩻ၊ ခံႏဗာႏထာꩻဆာ ဝွေႏဒနာႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ပွေါ့ခမ်းသဲင်လာ တွိုႏလွဉ်သွူနောဝ်ꩻ စွုမ်ႏနေင်ႏနေင်ႏ မြန်မာခမ်းကို တဝေင်ꩻတောဝ်းလဲ့တဝေင်ꩻ၊ တနယ်ႏတောဝ်းလဲ့တနယ်ႏ၊ တထွောင်းတောဝ်းလဲ့ တထွောင်း အောဝ်ႏဟွိုန်စွဉ်ႏမေႏခိုးလမ်း၊ မေႏခိုးတခြိုꩻဥစ္စာႏရွဉ်ခံꩻ၊ လဲ့ꩻမေႏတွော့ꩻ မေႏခိုးထာꩻတမွေးတောဝ်း၊ ကွပ်စွဉ်ႏအွဉ်ႏသတိꩻတောဝ်းတွော့ꩻ မေႏခိုးလွဉ်ဗာႏနောဝ်ꩻသွူ။ နီပအိုဝ်ႏရပ်ကိုယိုခါ လိုꩻကွဲအာအာလွဉ်၊ ဒုံဆောင်ႏလဲ့ ကွဲတန်တန်လွဉ်လဲဉ်းနေနေတဲင် အောဝ်ႏဟွိုန်ဗာႏနုဲင်းလဲဉ်း မေႏခိုးဒုံဆောင်ႏရပ်ရာႏ လမ်းပါႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻယဟန်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻ လယ်ႏလွင်ꩻတခြာ၊ လဲ့ꩻလွင်ꩻဒါႏမေႏ၊ ခိုးကုဲင်ထိုꩻဝင်ꩻထာꩻမွူးထာꩻပေႏ၊ ယားကုဲင်အီနွောင်ꩻဒါႏ နီနာꩻသီးစီꩻပွါꩻ၊ အဆုဲင်ꩻသွတ်ꩻနောဝ်ꩻ တဖြာꩻတွမ်ႏတဖြာꩻ၊ တဒုံတွမ်ႏတဒုံ ထွာအီဘေꩻရန်ႏ၊ ထွာအီထာꩻလွꩻထီႏတဲင် နီပအိုဝ်ႏချင်ꩻချင်ꩻ ပꩻပြုဲင်နွောင်အီဒါႏနောဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်ပွိုးနောဝ်ꩻမꩻ မေႏကရိုꩻယိုနောဝ်ꩻ တောင်ꩻပြန်ႏတလꩻတောဝ်း၊ ဗွိုန်ပီတောဝ်းရန်ႏသူႏ၊ ရန်ႏသူႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ တောင်ꩻပြန်ႏလꩻ-ငေါဝ်းယိုအတွိုင်ꩻ နီဒုံဆောင်ႏ နီရပ်ရာႏ နီလမ်းပါႏ နီရွဉ်ခံꩻ ဖေႏကသွုမ်ꩻထိုꩻခြေင်ဗာႏမွိုန်းနောဝ်ꩻ ခမ်းသဲင်လာယို အွဉ်ႏသတိꩻဗာႏမေႏ၊ ဆွဉ်းလွင်ꩻမွိုန်းတောဝ်းယာလိတ် ဒုံဆောင်ႏကို၊ လဲ့ꩻလွင်ꩻမွိုန်း သေင်ႏတခြာ၊ အမဉ်ႏထွာလွဉ်တစွိုးတမျိုꩻနောဝ်ꩻ တောင်ꩻပြန်ႏတလꩻတောဝ်း၊ သွုမ်ꩻမရေႏမရာႏငါႏထာꩻ ထွူတကာႏတောဝ်း ကုဲင်းခံႏပါဗာႏဒါႏ ဝင်ꩻဆွမ်ꩻဝင်ꩻစွိုင်ကျꩻနောဝ်ꩻမꩻ နီအွဉ်ႏသတိꩻဗာႏမေႏ ခမ်းသဲင်လာနောဝ်ꩻသွူ။ မေႏခိုးထာꩻ ဒုံဆောင်ႏကို လိုꩻတွမ်ႏတခြိုꩻဥစ္စာႏ သွုမ်ꩻတိန်ꩻထိုꩻဗာႏအတွိုင်ꩻ မေႏခိုးထာꩻတခြာကိုလဲ့ နီထာꩻမွူးထာꩻပေႏ သွုမ်ꩻကုဲင်ထိုꩻသွူတကာႏတောဝ်း ကွပ်စွဉ်ႏသေင်ႏဝါႏပေႏဖုံႏ သီထိုꩻအာတဲင် နီထာꩻလုပ်ꩻယာႏဖုံႏတဲ့ ကွဲကုဲင်အာအာ၊ နိကအောဝ်ႏအုံနောင်ဒါႏ ရာႏသီႏဥတုဖုံႏလဲ့ ကွဲတဗန်ႏဗန်ႏ၊ ထီနောင်ထီအုံႏဖုံႏလဲ့ ကွဲပေႏပေႏ၊ ကွဲသေ့ꩻသေ့ꩻသဲင်ꩻလွဉ်တဲင် အဆုဲင်ꩻသွတ်ꩻ နီပအိုဝ်ႏရပ်ရာႏ မော့ꩻလွဉ်ဒါႏ ထီခြောတံႏ၊ အံႏမထီတံႏနောဝ်ꩻမꩻ ခမ်းသဲင်လာခိန်ႏခါႏကို အောဝ်ႏလိုႏသတိꩻရောင်ငါႏမေႏနောဝ်ꩻသွူ။ လိတ်ထွားသား ဗွေႏခွန်နင်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- နီပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻယိုနောဝ်ꩻ ကဲဉ်းအာအာ အုံနောင်ဒျာႏ ထာꩻလုပ်ꩻထာꩻမာꩻ သွို့ꩻခြံလုဲင်းယာႏ ကောင်ဆောင်ႏသေင်ႏတနွိုင်ဖုံႏဒျာႏတဲင် နီဟံႏယာႏ ဖေႏကဟောဝ်သေႏသေႏ၊ နီထီအုံႏ နီထီနောင် နီထီခြောင် ဖေႏနေးကလွိုင်ႏအာထွူတွော့ꩻ နီပအိုဝ်ႏ ထာꩻလုပ်ꩻသားဘဝဖုံႏလဲ့ ဖေႏကထင်ထိုခန်း တနီꩻတစိꩻစိꩻနောဝ်ꩻ တယ်ႏယိုမာꩻငါ လဲ့ꩻမွိုန်းမေႏတခြာ၊ အွဉ်ဝင်ꩻအွဉ်ႏသတိꩻခန်းသွော့မေႏ စွုမ်ႏဖြာꩻဖြာꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ ဖေႏသေလွေꩻဗာႏနုဲင်းယိုသွူ။
ကမ္ဘာႏဟံႏသိပ္ပံ
ခမ်ႏဖာႏဟမ်ႏသိပ္ပံပညာႏ (မိဉ်ႏတမွေးတောဝ်း) ဘူမိသိပ္ပံ (Earth Science or Geoscience) ကမ္ဘာႏဟံႏသိပ္ပံ ယို ခမ်ႏဖာႏဂြိုဟ်ႏတောမ်ႏ ခွိုင်ႏကပွိုင်းဝွို့သွုပ်ဆွို့ဒါႏ သဘာဝသိပ္ပံ ပါသော့ꩻလို့လို့နောဝ်ꩻသွူ။ ပညာႏရပ်ယိုနောဝ်ꩻ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏ တောမ်ႏ ဟမ်ႏတလီꩻထု ရုက်ပဲင်ꩻဆဲင်ႏရာꩻ တောမ်ႏ ဓါတုခြွဉ်းစုဗူႏပုံႏဆဲင်ႏရာꩻ သိပ္ပံပညာႏအခွဲꩻတဗာႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏသိပ္ပံယို ဂြိုဟ်ႏသိပ္ပံဌာႏနခွဲꩻတဗာႏအနေႏ အွဉ်ႏထွော့နွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏသိပ္ပံပညာႏယို အဓိကထောင်ꩻထွားလွေꩻအပဲင်ꩻ အောဝ်ႏ (၄) ပဲင်ꩻ နောဝ်ꩻသွူ။
ယွမ်ꩻလင်ꩻနေးသဖော်ꩻ (reductionism) တောမ်ႏ အဖဲ့ꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏဗော့ꩻလွဉ်သဖော်ꩻ (၂) ဗာႏလွုမ်း အောဝ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ အနယ်ꩻယိုနောဝ်ꩻ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏတောမ်ႏ ဟမ်ႏအသောင်အရင်ꩻဖုံႏယို အောဝ်ႏအာႏကာႏသကို ထောင်ထွားလွေꩻနေးနောဝ်ꩻသွူ။ ထိုမ်ႏအီ စွန်ꩻအာႏ (စွမ်းအင်)တောမ်ႏ ဓါတ်သတ္တု အရင်ꩻအရွီးဖုံႏ တောမ်ႏ ဖေႏကတန်ဖြိုလွဉ်အတာႏ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏသိပ္ပံပညာႏသျှင်ႏယင်ဟန်ႏနောဝ်ꩻ သုံꩻအီႏဝွေꩻသီးဂြိုဟ်ႏထာꩻသေပညာႏနောဝ်ꩻသွူ။ ယင်ဟန်ႏနောဝ်ꩻတဲ လိုꩻသီးကခွုမ်မာꩻတွော့ꩻ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏအသောင်အရင်ꩻ ကထွာလင်ꩻလူးအလောင်းဖုံႏ ထောင်ထွားမှုတောမ်ႏ ရဲကာႏကွယ်ႏဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏဂြိုဟ်ႏအတာႏ ထောင်ထွားလွေꩻ ဒီသုဲင်းတဲမ်းထွို့ꩻနယ်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻယင်ဟန်ႏနောဝ်ꩻတဲ လိုꩻသီးအတာႏန္တရာယ်ႏအီႏထွာလွဉ်အကျောင်ꩻတသေတောဝ်း ဒုံသားရပ်သားဖုံႏအတာႏ ခြပ်ရဲဉ်ႏစွဲကမ်းဖေႏ မေႏကောင်ဖုံႏ၊ ဟမ်ႏသီႏသွိုးဖုံႏတောမ်ႏ ဟာရီကန်းတလီꩻတဝိစ်ꩻသန်(မုန်တိုင်း)ဖုံႏ စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏအတာႏ ကပွိုင်းဝွို့တောမ်ႏ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏဆဲင်ႏရာꩻ ကထွာဖုံႏယို သုံꩻမာꩻလွေꩻဝွေꩻသီးထာꩻသေ ဗဟုသုတဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏသိပ္ပံယို ထောင်ထွားလွေꩻဘူမိဗေဒ၊ လီတိုဖာ တောမ်ႏ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏအကို ကတန်လွဉ်ꩻဒါႏခြွဉ်းဗူႏပွိုင်ဆင်ပုံႏလွုမ်ꩻတကာႏတောဝ်း တလီꩻထု၊ ရူပဗေဒ၊ ဓါတုဗေဒ၊ ဟံႏပထဝီႏ၊ ဇီဝဗေဒ တောမ်ႏ သင်္ချာပညာႏရပ်ဖုံႏတွော့ꩻ သုံꩻအီတောမ်ႏကိရိယာႏဖုံႏတဲင် ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏမာꩻထာꩻမာꩻပုံႏ တောမ်ႏ ကထင်ႏထိုပြောင်ꩻလုဲင်ႏမှုယို တွက်ထူႏအီအစွိုးပေါင်ꩻ(အရေအတွက်)ဖေႏကလꩻ ဖေႏကသေနာႏအတာႏ မာꩻတယ်ႏသေꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏသိပ္ပံပညာႏယို အကျိုꩻထဲ့လူးလွေꩻနီသွဉ်းသီး စွုမ်ႏနီꩻဖဝကိုသွူ။ ဥပမာႏ ခမ်းတလီꩻကထောင်ထွား(မိုးလေဝသ)ပညာႏသျှင်ႏဖုံႏ ယို ထောင်ထွားလွေꩻရာႏသီႏဥတုတဲင် အန္တရာယ်ႏကအောဝ်ႏနွောင်ꩻတလီꩻဝစ်ꩻတန် မုန်တိုင်းဖုံႏယို ဖေႏကသေရီးပွေားထွားနောဝ်ꩻသွူ။ ဇလဗေဒပညာႏသျှင်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ထောင်ထွားလွေꩻထီတဲင် ထီမိဉ်ႏတန်လွဉ်ယို  ဖေႏသတိနွောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ဟမ်ႏသီးသွိုးပညာႏသျှင်ႏဖုံႏယို ထောင်ထွားလွေꩻဟမ်ႏသီးသွိုးဖုံႏတဲင် ခမ်ႏခမ်းအွိုးမုဲင်ꩻဖုံႏယို ဟမ်ႏအီႏသီႏသွိုးနွောငါꩻဖေႏကသေနာႏ ကျိုꩻစာꩻသောင်ႏသာလွေꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ဘူမိဗေဒပညာႏသျှင်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ထောင်ထွားလွေꩻလုံးဖုံႏတဲင် စွဲကမ်းဖေႏ ထိုမ်ႏဖေႏ သုံꩻအီကလꩻဒါႏ ထာꩻအောင်ထန်ႏတခြိုꩻ (တွင်းထွက်ပစ္စည်း)ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
ဟမ်ႏခမ်ႏဖာႏသိပ္ပံပညာႏသျှင်ႏသီးယို ထင်ႏကောင်ဖုံႏ၊ ထောင်ထွားပင်ႏလယ်ႏကလ ဟမ်ႏမဲ့ငါလောင်းဖုံႏ၊ နွို့ထမ်းကို လွေꩻတခွဗာႏနေးဖုံႏ နုဲင်းယိုဖုံႏနောဝ်ꩻ စုရောမ်လွေꩻနမူႏနာႏ(Sample) (ဥပမာႏ လုံးတူႏဖုံႏ (မိဉ်ႏမွေးတောဝ်း) ထီကထူႏခြောင်ကိုဖုံႏ) တဲင် တဲက်ထွား စုရောမ်ထွူတွော့ꩻ ကထိုမ်ႏမော့ꩻသေနာႏလွဉ်အချက်ဖုံႏယို မုဲင်ဒင်ႏမှတ်တန်ꩻ တဲမ်းသော့ꩻဇယား တောမ်ႏ တဲမ်းထွို့ꩻ ဟမ်ႏပုံႏ (မြေပုံ) ကိုဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
ရိ (ခန)
ဟိရဂန ကို り မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို リ (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ ri သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။
ဒုံစခွီ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ
ဒုံစခွီ (အိန်းကလေက် : Ja Khwi ၊ မန်း : စခွီရွာ) ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ (အခဝ်နဝ်) ၊ မျင်ꩻမိုရ်ႏခမ်း ၊ ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ၊ အွိုင်ႏလွယ်အွန်ႏကို ဒုံတဒုံဒျာႏသွူ။ ဒုံကအဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်း ကိုဒ်နဝ်ꩻ ၂၀၀၉၃၇ ဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏ ထီခိုႏဆꩻကီ ၄၃၀၀ ပေ (၁၃၀၀ မီတာ) ကိုသွူ။ ဒုံစခွီအကို လမ်းငင်းအဝ်ႏ ၈၀ လမ်း၊ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ ဖြာꩻသွူ။ အွိုင်ႏလွယ်အွန်ႏကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ ၆၀၁၈ ဖြာꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ ဒုံလွယ်စင်း(ကောင်ဗꩻကွဉ်ႏ)၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံဝါႏဆို့ꩻ၊ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ ဒုံထီကတူႏ၊ ဒုံထီဗွာဖုံႏ၊ ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ ဒုံလွယ်အွန်ႏဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻကိုဒုံဖုံႏ
ကရီဗာႏသက်နီဆီနဝ်ꩻ
"ပရိပုဏ္ဏဝီသတိဝဿောသိ-နာꩻသက်နီဆီဗွေလဲဉ်းသွူနဲ့"ကရီဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻအကျောင်ꩻ(အအဲဉ်ႏ)"
အွိုးခꩻတလဲင်ႏ ဝေင်ꩻရာႏဇဂျိုဟ်ႏကိုနဝ်ꩻ ဥပါလိသီး လိုꩻပေႏစွိုꩻအဝ်ႏ တဆီနွုတ်ꩻဖြာꩻ၊ ဥပါလိမွိုးဖါနဝ်ꩻ "ရက်မာႏအပို"၊ ပိုခိုပေႏ မဉ်ႏသွဉ်လိတ် မဉ်ႏသွဉ်ပညာႏနဝ်ꩻ မဲ့ꩻအသꩻဒုက္ခ၊ မဲ့ꩻအနမ်းဒုက္ခ၊ မဲ့ꩻအစူနုံဟွီ၊ မဲ့ꩻအစူဗောင်ဟွီ၊ မဲ့ꩻအမဲ့တမို့-ယူႏမာႏထာꩻနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် အပိုနဝ်ꩻ အွဉ်ႏတဝ်းကျောင်ꩻ၊ သွဉ်တဝ်းလိတ်။ "နီမဉ်ႏသီထိုꩻတနီꩻခါ နီပိုခိုဗွာယို ဖေႏကဒုက္ခမွုန်းနဝ်ꩻ ထင်ႏဗုဲင်ဒျာႏသျင်ႏ၊ ထင်ႏခံႏဒျာႏစင်ꩻမꩻ၊ သံဃာႏရဟန်ꩻ သျင်ႏစင်ꩻသီးသူꩻနောဝ်ꩻ သꩻတဲ့ချမ်ꩻသာႏ၊ အကျင်ꩻတဲ့ဟောဝ်၊ အံႏဗာႏဟောဝ်၊ ကိန်ꩻဗာႏဟောဝ်"ယူႏနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ဥပါလိနဝ်ꩻ အွဉ်ႏဗုဲင်သျင်ႏ၊ အွဉ်ႏခံႏစင်ꩻ၊ လိုꩻလင်ဖုံႏတဲ့ ထင်ႏဗုဲင်နုဲင်းနုဲင်း အာပါꩻတန်နဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏတရောဝ်ꩻတွော့ꩻ- "ဟို့ꩻခိုးငါႏလဲဉ်းဒဲဉ်၊ ဝွေါ့ခွေယာဂုဟုဲင်းနယ်ႏ၊ ဗွော့ꩻခွေဒဲဉ်ဟုဲင်းနယ်ႏ၊ ဖေႏခွေတခိုးဟုဲင်းနယ်ႏ"ထေအသꩻ၊ ပျꩻအစွန်ꩻ၊ ရန်ႏရောင်ရင်ထာꩻ၊ ငွိုးရောင်ရင်ထာꩻ၊ သင်ႏစွဉ်ႏအောႏအောႏအာႏအာႏ၊ နာႏထာꩻရာꩻရာꩻဟွုန်ဒွုမ်။ ဗွေႏစင်ꩻဖုံႏရိုꩻ- "ထာꩻဗော့ꩻဗော့ꩻလေသွူ၊ ယွုန်းဆောင်းတဆင်ႏငါဟုဲင်း၊ ယာဂု(ဒဲဉ်ပဲစ်ꩻ-ဆန်ပြုတ်)မဉ်ႏအောဝ်ႏတဲ့ မဲ့ꩻသီအွꩻဗာႏ၊ ဒဲဉ်မဉ်ႏအဝ်ႏတဲ့ မဲ့ꩻသီအံႏဗာႏ၊ တခိုးမဉ်ႏအဝ်ႏတဲ့ မဲ့ꩻသီစုဲင်ဗာႏ၊ တေ့ꩻခန်းလုဲင်း ငွိုးမွုန်းဒွုမ်ထာꩻဟုဲင်း" စင်ꩻဖုံႏ မဉ်ချောက်နုဲင်းမုဲင်ꩻချောက်၊ မဉ်ဒေါ့ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻဒေါ့ꩻ သေနာႏတဝ်း၊ ယိန်းခြောဝ်ထဲင်းအငေါဝ်း၊ ယိန်းငွိုးသန်ထဲင်းစွဉ်ႏထာꩻ၊ ပျꩻဆန္ဒ၊ အေႏလ-ဆီႏလီ၊ အခင်ႏလမ်းဗေင်ႏကိုနဝ်ꩻ တဗော့ꩻလဲ့ꩻ တဗော့ꩻလꩻ၊ စောဝ်ႏပဲ့ꩻစောဝ်ႏပꩻထံထိမ်၊ ဗွေႏစင်ꩻဖုံႏ ဖျိုးဖေႏဗာႏ၊ ပသေဖေႏဗာႏ၊ လဲင်ꩻရွိုးရားနေးစွဉ်ႏ။ ဗွေႏဘုရာꩻရီ- "အာနန္ဒာႏ- လိုꩻပေႏဖုံႏ မငွိုးစောဝ်းငါႏထာꩻသူꩻ အထွာထမုဲင်ꩻ၊ လိုꩻပေႏလမ်းဖုံႏနဲ့" ဗွေႏအာႏနန္ဒာႏခြုဲင်းလို့လစွဉ်ႏ ဥပါလိသီးမွိုး ရက်ပိုဒါႏတဝ်းအကျောင်ꩻ၊ ဥပါလိစွိုꩻအကျောင်ꩻဖုံႏတဲင် (သွမ်ꩻယာထွူနဝ်ꩻ) ဗွေႏဘုရာꩻ ထွဉ်ႏပင်ꩻစုသံဃာႏ၊ ဗွေႏဘုရာꩻရိုꩻ- "ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- နီရဟန်ꩻဘဝယိုနဝ်ꩻ ယလဲင်ႏလဲင်ႏတဲ့ ခံႏတဲဝါးဗာႏ အလျားတံႏ၊ အခွꩻတံႏ တခြေ့အဲင်ႏ၊ တကျင်အဲင်ႏ၊ သံꩻအဲင်ႏ၊ ယလဲင်ႏလဲင်ႏတဲ့ ဟို့ꩻခိုးတမွိုꩻတမာꩻဗာႏထာꩻ၊ ယလဲင်ႏလဲင်ႏတဲ့ ခံႏဗာႏပါꩻငေါဝ်းခွန်း၊ ယလဲင်ႏလဲင်ႏတဲ့ ခံႏဗာႏပါꩻထီႏဖွီသွမ်ꩻသဲ့ꩻ ကဲ့ꩻရဲ့ꩻလိုꩻ၊ လိုꩻပေႏနဝ်ꩻ သူႏသေတဝ်းထာꩻ၊ ခံႏတံႏဖုံႏယို ဒါႏတဝ်း၊ အသက်နီဆီမာꩻငါမꩻ သူႏသေထာꩻ၊ ခံႏတံႏနုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏ အီႏနွောင်ꩻ၊ အုံတွမ်ႏဣန္ဒြေႏအီႏဒါႏ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ပေါႏအသက်နီဆီ တဗွေတဝ်းနဝ်ꩻ ခံႏစင်ꩻအပ်တဝ်း၊ အဝ်ႏသေသေ ပေါႏအွဉ်ႏဗုဲင်နွိုင်ႏနွိုင်ႏနဝ်ꩻ စင်ꩻတဲ့တထွာတဝ်း၊ ကအွဉ်ႏဗုဲင်ဖေႏသားဖုံႏနဝ်ꩻ သိက္ခာႏပုဒ် ဥပဒေႏအတွိုင်ꩻ ခံႏဗာႏကွေး"မိန်းစွဉ်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ (ဝိနယ၊ မဟာဝဂ္ဂပါဠိ၊ မဟာခန္ဓက)
ရု (ခန)
ဟိရဂန ကို る မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို ル (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ ru သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။
သုက်သေ့ꩻ
သုက်သေ့ꩻ (Sperm (or) Spermatozoon) တို့ꩻသေ့ꩻသား ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ခွိုꩻသွုပ်တသာ ဖေႏကအောဝ်ႏ ခွိုꩻသွုပ်ဖေႏကထိုမားဗာႏမွိုန်း အတာႏ သဘာဝအလꩻ အထီးသတ္တဝါႏဖုံႏထျꩻ ကအောဝ်ႏဒါႏ အထီး မျိုꩻပွာꩻသဲလ် (Reproductive Cell) နောဝ်ꩻသွူ။ Anisogamy တောမ်ႏ oogamy ကရိုꩻဒါႏ အုံလွူꩻတောမ်ႏ လိင်အင်္ဂါႏ (အထီးအမွူးအင်္ဂါႏ)တွော့ꩻ မျိုꩻကပွာꩻယို ဂမိ (gametes) ကရိုꩻဒါႏ အမွူးမျိုꩻပွာꩻသဲလ် တောမ်ႏ အထီးမျိုꩻပွာꩻသဲလ်ကို ကအောဝ်ႏဒါႏ သုက်သေ့ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ အရွယ်ႏကွာႏအာမွေးငါႏနောဝ်ꩻသွူ။ အမွူးဂမိ နောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ အမွူးမျိုꩻဒီႏ (ova or egg cell) သဲလ် တွော့ꩻ အထီးဂမိယို ဟဲ့ꩻ သုက်သေ့ꩻ (Sperm) နောဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻသီး(အခို) သုက်သေ့ꩻသဲလ်နောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ (haploid) တွော့ꩻ ကပါဒါႏခရိုမိုသိုမ်း ၂၃ ဗာႏယို လွေꩻပေါင်ꩻ အမွူးမျိုꩻဒီႏ(ova) ကိုကပါဒါႏ ခရိုမိုဇုန်း ၂၃ ဗာႏတဲင် ထွာ (diploid) သဲလ်အနေႏပေါင်ꩻစုဗူႏနောဝ်ꩻသွူ။ (23 chromosomes each)
အမေးတဗာႏကပါဒါႏ သုက်သေ့ꩻသဲလ် ယို ရုဲင်ꩻတသွိုးလွေꩻထာꩻဒါႏတဲင် ဟဲ့ꩻဖန် သပါးမဲစ်တိုသွန်း (Spermatozoon) တဲင် ကရုဲင်ꩻတသွိုးဒါႏတောဝ်း သုက်သေ့ꩻသဲလ်နောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ သပါမဲတီယမ်(spermatium) နောဝ်ꩻသွူ။ သုက်သေ့ꩻဖုံႏယို တပွာꩻအာလွဉ်ဒါႏတောဝ်း၊ အသက်လဲ့ တဆွာꩻငါႏတောဝ်းသွူ။ သုက်သေ့ꩻ ကအောဝ်ႏမွန်ခိန်ႏတွင်ꩻ မိဉ်ႏပေါင်ꩻစပ်နွောင်ꩻအမွူးမျိုꩻဒီႏနောဝ်ꩻ သန္ဓေႏအောင်ႏတွော့ꩻ ထွာလွဉ် သက်အောဝ်ႏသတ္တဝါႏအစယို ဟဲ့ꩻ စွိုးအောင်ႏ (fertilization)နောဝ်ꩻသွူ။ သတ္တဝါႏ ကအွဉ်ႏနဲဉ်းအပိုပေႏစား (နို့တိုက်သတ္တဝါ)သီး သုက်သေ့ꩻယို အသက်မွန်နွောင်ꩻ အမွူးမျိုꩻပွာꩻအင်္ဂါႏကို သွံနီꩻ ပိဉ်ရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ ပညာႏသျှင်ႏယင်ဟန်ႏရိုꩻ လိုꩻသီးသုတ်သေ့ꩻ မိဉ်ႏအောဝ်ႏနွို့ထွူလဲဉ်း အမူႏနမ်းကိုနောဝ်ꩻ သက်မွန်နွောင်ꩻ ၆ နီꩻပိဉ် ဒေါ့ꩻဖျင်နုဲင်းနောဝ်ꩻတဲ့အောဝ်ႏသွူ။
ကောဝ်ႏကတုဲင်ဒါႏ (သေင်ႏ)အမွူးမျိုꩻ (flowering plant) ဖုံႏနောဝ်ꩻ အွိုးကောဝ်ႏတုဲင်ကို ကပါဒါႏ အထီးဂမိ ယို ထေဖေႏ ဝတ်ဆန်ႏ (ဝတ်မှုန် ,pollen) နောဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻခိုလိုꩻမူႏသီး ကအုံလွူꩻလို့ဝါင်ꩻ အထီးအမွူး(လိင်)အင်္ဂါႏ ထွူတွော့ꩻ ကထွာလွဉ်ဒါႏ စွိုးထီ (Semen) ကိုနောဝ်ꩻ (ထွားတောမ်ႏ မန်ႏဖီလူꩻမꩻ ကထီႏနွောင်ꩻဒါႏ) သုက်သေ့ꩻ (Sperm)ဖုံႏ အောဝ်ႏပါသော့ꩻ အဗာႏပေါင်ႏ အသိန်ႏအသန်ႏ နေးစွဉ်ႏပိဉ်နောဝ်ꩻသွူ။ သုက်သေ့ꩻဖုံႏယို ပေႏကဒိစ်ꩻရိုꩻကီလဲ့ ရုပ်ပွိုင်ယို ကတူႏပဲင်ꩻ အမေးပဲင်ꩻအောဝ်ႏပါတွော့ꩻ ဗွိုန်နုဲင်းစွဉ်ႏ ဒေႏ ကအောဝ်ႏအဒီႏစပꩻ ဒေႏပေႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
သုက်သေ့ꩻ ကရုဲင်ꩻတသွိုးနွောင်ꩻအဗာႏဖုံႏနောဝ်ꩻ လွင်း တရိမ်လွေꩻဝါင်ꩻ ဖေႏကပေါင်ꩻစပ်ဗာႏ အမွူးမျိုꩻဒီႏတဲင် သုက်သေ့ꩻတဗာႏ မိဉ်ႏပေါင်ꩻစပ်လꩻလွေꩻအမွူးမျိုꩻဒီႏမꩻ (သုက်သေ့ꩻအလင်ဖုံႏ ကကျံႏပေါင်ꩻစပ်ရောင်ယို အွဉ်ႏထွူထိုꩻတွော့ꩻ) ထွာအီ လိုꩻသန္ဓေႏ ထွာလွဉ်လိုꩻပေႏနောဝ်ꩻသွူ။ ပညာႏသျှင်ႏ ကောကထီႏစရီးရီးသွတ်ꩻ သုက်သေ့ꩻနောဝ်ꩻ ထွာဟော်လန်ခမ်းသား ပညာႏသျှင်ႏ အဲဉ်းထွင်းဗဲဉ်လေးဝေဉ်ဟုတ် (Antoine van Leeuwenhoek, ၁၆၃၂-၁၇၂၃) ဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။
စင်းခမ်ꩻ
thumb|စင်းခမ်ꩻ ဘဲက္ကဒါဒီ၊ ထူႏခါꩻဖေႏယောင်ꩻဆျောဝ်ႏသားမဉ်နောဝ်ꩻ Kamal-ol-molk စင်းခမ်ꩻ(ထာꩻမာꩻလဲင်းခမ်ꩻ) ယို ထွာ ထာꩻဒါႏခုမ်စမ်ႏခမ်ꩻတုမ်ႏ အငိုအောဝ်ႏသတ္တုလောင်းလင်တှော့ လဲင်းမာꩻလိုꩻသီး ထာꩻခြိုင်းခြိုꩻသှူ။ ခေတ်စိုးယိုခါနောဝ်ꩻ ရိုꩻကီမာꩻလုမ်ꩻ ခြှိုင်းလုံးတုမ်ႏ ထာꩻစွတာႏဖုံႏလဲ့ ထာꩻထွာလှောန်ခြောင်ꩻကိုနောဝ်ꩻ လဲင်းခမ်ꩻသားယို မာꩻလှောန်ပါနေက ဒဲန်ဝါန်ႏ၊ ဟန်ႏဝါန်ႏ၊ ခြှိုင်းတရေꩻအီထာꩻ၊ ထာꩻမာꩻခြှုင်းအီပွယ်ꩻဖုံႏ။ လဲင်းခမ်ꩻသားယို ဒါႏတဲပ်ဗာႏ ကြူသတ္တု၊ မာꩻတကှို့ꩻထာꩻ၊ တွယ်ႏလဲင်းထာꩻ၊ စျာꩻ ကူ ဗှော့ꩻထာꩻ၊ လှိုမ်းထာꩻဖုံႏသှူ။ လဲင်းရှောန်လုမ်ꩻမကာႏ မာꩻဒါႏပါဗာႏ ခြှုင်းလုံးဖုံႏရာ။ ကဉ်းအာအာနောဝ်ꩻ သှောန်နမ်း ဒါႏတဲပ်လꩻ အောဝ်ႏသှောန်ထူႏပညာႏခါ၊ ကျောင်ꩻသှောန်ဖေႏ စူခြောင်ꩻထာꩻမာꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ သှောန်နမ်းဖေႏလွေꩻပါ ဘာႏသာႏရပ် ကလဲန်းဒါႏ ခြှုင်းလုံး ခြှုင်းနမ်း ထီꩻတောင်ꩻဆလ ကပါဒါႏ ထာꩻကားကအောဝ်ႏသှူ။
ပထမရန်းသွဉ်ဟော်ꩻ
ပထမရန်းသွဉ်ဟော်ꩻလိတ်
စင်းခမ်ꩻ
ခမ်ꩻ
thumb| ခမ်ꩻ အေဒီ ၄၀၀-၅၄၉ ၊ မော့ꩻသွီဒဉ်ခမ်းကို မဉ်ႏတဲက်တှိုင်ႏတုမ်ႏ သတ္တုလောင်းလင်နောဝ်ꩻ ခမ်ꩻခှေါန်ယို အပꩻနဲန်ႏ၊ ထှို့ꩻထွာထာꩻဖြွီꩻလꩻ၊ အခြေား မော့ꩻကြို့ꩻတောဝ်း၊ ထွာသတ္တုသွီႏယာႏတသီးသှူ။ ခမ်ꩻယို အခြှီယိုꩻ၊ ဗှို့ꩻစှိုင်ꩻဒါႏယိုꩻ၊ အောက်သုဲက်ဒ် တုမ်ႏ ဓာတုတအှို ထာꩻယား ကထွာဒါႏ သတ္တုလောင်းလင်ကို၊ ဥပမာႏ တောင်ꩻတညိုႏကိုစားနောဝ်ꩻ အဲန်ထောဝ်းတဲင်  စျာꩻ ကူ ခြှုင်းယိုꩻသှူ။ ခမ်ꩻကှို့ꩻနီကှို့ꩻယို အှောန်ႏခှေါင်းဝင်ꩻ အမော့နီဖဲ့ထှူ မဉ်ႏအူစိုႏနောဝ်ꩻ အပနဲးစျှုင်ꩻလွေꩻ ယိုꩻမာꩻဒျာႏ။ တွမ်ႏဒြတ်စင်ကဉ်းအာအာ အောဝ်ႏငီꩻကြှို့ꩻတောဝ်းဝင်ꩻတဲင် ခမ်ꩻယို ဝင်ꩻအှောန်ႏထော့လွေꩻ နိုဘယ်လ်ဒြတ်စင်ကို။ ခမ်ꩻကဉ်းအာအာနောဝ်ꩻ မော့ꩻထီႏ ထာꩻဖဝအအောဝ်ႏခါꩻကို၊ အသွီႏယာႏရောင်ႏလဲ့ တကုဲင်ထိုꩻတောဝ်း၊ ဓာတုတဲ့ တလောႏထင်တောဝ်း အောဝ်ႏညဆွာꩻဒါႏသှူ။
ထာꩻထွာခြောင်ꩻ
လꩻချာဒေသကိုတဲ့နောဝ်ꩻ၊ ပသာလှောန်ဒေသကိုတဲ့နောဝ်ꩻ လိုꩻသီးခုမ်ꩻမာꩻအီခါꩻလဲန်းခမ်ꩻ ညတန်၊ ထာꩻထွာလှောန်ခြောင်ꩻလဲ့ စှောတ်ꩻစဲတ်ထမ် ခင်ႏလမ်းဒေသဖုံႏ။ အာဖှရိက၊ အေးဆျ၊ ယူရိုပ၊ အိန္ဒိယ၊ အမေရိကရပ်ထင်ꩻ၊ အမေရိက ရပ်ထဝ၊ အမေရိကရပ်နောဝ်ကို ကအောဝ်ႏဒါႏ ရဲန်ꩻအှောန်ႏနယ်ထာꩻခင်ႏလမ်း (မန်း-ပြတိုက်) ကိုဖုံႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏအှောန်ႏနယ်ခါꩻဖေႏ ကလဲင်းခါꩻဒါႏ ထာခြှုင်းခမ်ꩻ စခါဖုံႏသှူ။ ယဗာႏဗာႏနောဝ်ꩻ ညလဲန်းနေင်ႏခြှောန်း ပဉ်ရေင်ရေင်၊ စူခြောင်ꩻနောဝ်ꩻ ဗှုန်ပီ လဲင်းခမ်ꩻစိုးယိုခါသား ကခုမ်မာꩻဒါႏ ထာꩻခြောင်ꩻကဉ်းအာအာတဲ့ရိုꩻ။ ကအှောင်လဲင်းရီးသားစူခြောင်ꩻနောဝ်ꩻ ယမ် တဲးဝါးဒျာႏ၊ ကွယ်ႏတှော့ꩻ ကေားထူႏဆုမ်ႏပညာႏသား မာꩻနုဲင်းမောတောဝ်းတဲင် ဆုဲင်ꩻနောဝ်ꩻ ထာꩻမာꩻနယ်ꩻပညာႏ ထိုꩻမားထိုꩻတဲ့ အောဝ်ႏဖို။