ပအိုႏလိက်မွူး
ငဝ်းအွောန်ႏသေဖိုင်ႏ
"ငဝ်းတငွါ လိက်တဖြိုင်ႏ" ပအိုဝ်ႏကဒေါ့ꩻဒါႏငဝ်းနဝ်ꩻ ရဿ(၄)ရန်း၊ ဒီဃ(၄)ရန်း စုစုခြောန်း အဝ်ႏ(၈)ရန်းတွော့ꩻ လိက်ပအိုႏလဲ့ မီႏအဝ်ႏနုဲးနုဲး (၈)ရန်းမႏ ထွာငဝ်းတငွါ လိက်တဖြိုင်ႏ၊ လိက်တဖြိုင်ႏ ငဝ်းတငွါသွူ၊ မီႏသုံꩻစွူစွူဗော့ꩻ ငဝ်းရန်း(၆)ရန်းနုဲးယိုခါနဝ်ꩻ လိက်တဖြိုင်ႏ ငဝ်းတငွါ တထွာတဝ်း၊ လိက်တဖြိုင်ႏ ငဝ်း(၂)ငွါလဲ့ ထွာသွူ။ "ငဝ်းတငွါ လိက်နီဖြိုင်ႏခရာႏ" လိက်မွူးအတွယ်ꩻ (၁၀)၊ အသရ၊ အုသရ မုဲကီတောမ်ႏ အသရ ယ်သိုတ်ႏတွယ်ꩻနဝ်ꩻ ထွာလိက်ရဲန်ႏပိုႏ ရိုꩻနဝ်ꩻလဲ့ ပါဠိကိုဖိုင်ႏ၊ ပါဠိကုဲဖိုင်ႏ၊ လိက်မန်းဖိုင်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏသုံꩻဒျာႏနေနေတဲင် စွော်စွော်သော့ႏပါဒျာႏသွူ။ "အွောန်ႏကုဲထိုꩻ ထွို့ꩻစွဲႏအကျောင်ꩻ" လိက်ပအိုႏယိုခါ "အော့ အော"သရတွယ်ꩻလိက်ရဲန်ႏ(၆)ဖြိုင်ႏနဝ်ꩻ "အော့ အော့ꩻ အော် အော်ꩻ အေား အောႏ"အဝ်ႏနုဲးနဝ်ꩻတဲင် "အော်-အော်ꩻ"ယိုနီဖြိုင်ႏအကို ကပါဒါႏ ထွို့ꩻစွဲႏ "--်"နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏအပိုႏသွူ၊ ထွို့ꩻစွဲႏတပါတဝ်းလဲ့ အငဝ်းထန်ႏလဲန်းဒျာႏ "အော-အောꩻ"ရင်ꩻသွူ၊ ကောပ်နဝ်ꩻမႏ အွောန်ႏကုဲထိုꩻဗာႏ ထွို့ꩻစွဲႏသွူ၊ ထွိုင်ႏအွောန်ႏကုဲထိုꩻ ထွို့ꩻစွဲႏ ငဝ်း(၈)ရန်း လိက်ရဲန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻနုဲးယိုသွူ။ "အော့-အော့ꩻ-အော့း-အော့ႏ၊ အော-အောꩻ-အေား-အောႏ"။ "မုဲငါမာႏ" လိက်ပအိုႏယိုခါနဝ်ꩻ (--ံ)နုဲးယိုနဝ်ꩻ ဟဲ့ႏမုဲကီ (--့)နုဲးယိုနဝ်ꩻ ဟဲ့ႏမုဲလ၊ (--း)နုဲးယိုနဝ်ꩻ ဟဲ့ႏမုဲနီဖြိုင်ႏ၊ (--ႏ)နုဲးယိုနဝ်ꩻ ဟဲ့ႏမုဲပက်ငါတဲင် မီႏအဝ်ႏ (--.)နုဲးယိုမႏ မုဲငါသွူ၊ မုဲငါ (--.)နုဲးယိုတမွေးတဝ်း၊ ပက်ငါ(--ꩻ)နုဲးယိုဒျာႏတွော့ꩻ ကအဝ်ႏသောန် ကအဝ်ႏဟဲ့ႏမုဲငါနဝ်ꩻ ဟဲ့ႏမာႏဒျာႏထာꩻသွူ၊ ကောပ်နဝ်ꩻမႏ (--ꩻ)နုဲးယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏဟဲ့ႏတဝ်းမုဲငါ၊ အဝ်ႏလိုႏဟဲ့ႏဒျာႏ ပက်ငါသွူ၊ မွေးနေ- သီအီႏရိုꩻနုဲးမုဲꩻ?။ "အုဲ့-အုဲ"သရကို "င်"သိုတ်ႏလိုႏတဝ်း ပအိုႏသရ(၁၆)ဖြိုင်ႏအကို "အုဲင့်-အုဲင်"သရတွယ်ꩻနီဖြိုင်ႏနဝ်ꩻ ပါတောမ်ႏ "င်"သိုတ်ႏတဲင် သေန်ႏလျောႏမုꩻမဲန်ထဝ်းသွူ၊ သရယို(၂)ဖြိုင်ႏနဝ်ꩻ "င်"သိုတ်ႏတပါတဝ်းလဲ့ အငဝ်းထန်ႏလဲန်းဒျာႏရင်ꩻ "အုဲ့-အုဲ"သွူ၊ "င်"သိုတ်ႏထွိုင်ႏပါနဝ်ꩻ သေန်ႏလျောႏမုꩻ (သဘာဝယုတ္တိ)အဲန်ထဝ်း၊ သွူတကာႏတဝ်း တဲမ်းဗာႏပိုႏတဲင် အခိန်ႏလို့ပိုႏသွူ၊ သရကိုနဝ်ꩻ အသိုတ်ႏပါထုံꩻစံႏတအဲန်ထဝ်းသွူ၊ ကောပ်းနဝ်ꩻမႏ ခွေသောန်းအွောန်ႏကုဲထိုꩻ "င်"သိုတ်ႏသွူ။ "သရငဝ်းမဲန်ႏ၊ အသိုတ်ႏငဝ်းမဲန်ႏအကျိုꩻ" လိက်ယို အသိုတ်ႏခန်ꩻကို သရငဝ်း၊ အသိုတ်ႏငဝ်း ထွိုင်ႏမဲန်ႏလို့နဝ်ꩻ သရငဝ်း၊ အသိုတ်ႏငဝ်း ပငါပရာꩻဒျာႏတဲင် "ယိုတဖြိုင်ႏ၊ ယိုတရဲန်ႏနဝ်ꩻ အငတ်းအွောန်ႏထန်ႏဗာႏနုဲးယို"ဖန်သမုတ်နေးခရာႏ လိုႏတဝ်းသွူတကာႏတဝ်း လိက်ဖြိုင်ႏတအဲန်ထဝ်းဖိုင်ႏနဝ်ꩻလဲ့ လိက်ဖြိုင်ႏပေါႏလွောန်ယင်းသွူ။ "သရစဲန်ႏတွိုင်ꩻ၊ အသိုတ်ႏစဲန်ႏတွိုင်ꩻ" လိက်မွူးတွယ်ꩻယိုနဝ်ꩻ စဲန်ႏလွေꩻ သရစဲန်ႏတွိုင်ꩻ၊ အသိုတ်ႏစဲန်ႏတွိုင်ꩻတဲင် အတွယ်ꩻမိန်ꩻ၊ သောန်ခန်ꩻမိန်ꩻ၊ လိက်ရဲန်ႏမိန်ꩻဖိုင်ႏနဝ်ꩻ ကျပ်အိုမ်၊ သောန်အိုမ်ခရာႏလိုႏတဝ်း၊ ယူႏလွေꩻမတ်လွေꩻနေးငါလဲ့ သေနာႏ၊ သဖောꩻဗွောင်ဒျာႏတွော့ꩻ သောန်ယိုꩻငါႏသွူ။ "စွုမ်ႏ-မဲန်ႏ-ယိုꩻ"လိက်မွူး လိက်မွူးယိုနဝ်ꩻ စွုမ်ႏလဲ့စွုမ်ႏ၊ သရငဝ်း အသိုတ်ႏငဝ်းဖုံႏလဲ့ မဲန်ႏလို့၊ သောန်လဲ့ယိုꩻတဲင် ဟဲ့ႏဗာႏ "စွုမ်ႏ-မဲန်ႏ-ယိုꩻ"လိက်မွူးတွယ်ꩻသွူ။ "ဖေႏကသေသရငဝ်း" အသိုတ်ႏခန်ꩻတမွေးတဝ်းနဝ်ꩻ သရငဝ်းယို စဲင်းထင်ႏသျာꩻဒျာႏလဲ့ အသိုတ်ႏခန်ꩻကိုနဝ်ꩻ ပေါႏအွောန်ႏတဝ်းသတိလဲ့ သရငဝ်းယို သေနာႏကြွို့ꩻတဝ်းသွူ၊ ဖေႏကသေသရငဝ်းနဝ်ꩻ အသိုတ်ႏငဝ်းယို အွောန်ႏကုဲဒွိုန်းတွော့ႏ အွောန်ႏထန်ႏဒွိုန်း သရငဝ်းခြေင်ခြေင်နဝ်ꩻ ထာꩻမုဲꩻသရငဝ်းကရိုꩻယို သေနာႏဒျာႏသွူ။ "ပါဠိငဝ်း၊ ပါဠိငဝ်းကြုဲꩻ၊ မန်းငဝ်းကြုဲꩻခရာႏ" လိက်ပအိုႏယို သရငဝ်း၊ အသိုတ်ႏငဝ်းအတွိုင်ꩻ မီႏအွောန်ႏထန်ႏလွောန်ꩻမဲန်ႏမဲန်ႏအငဝ်းနဝ်ꩻ တောမ်ႏကအဝ်ႏသုံꩻဒါႏ ပါဠိငဝ်း၊ ပါဠိငဝ်းကြုဲꩻ၊ မန်းငဝ်းကြုဲꩻဖုံႏယိုခါနဝ်ꩻ ဗွိုန်ဒွုမ်လွဝင်ꩻဝင်ꩻ အီႏမာꩻနုဲးမုဲꩻ? ရီခရာႏအဝ်ႏတဲင် ဆုံꩻဖျတ်ဗာႏတစွိုးစွိုးသွူ။ (က) လိက်ဖြိုင်ႏနဝ်ꩻ ပါဠိလိက်ဖြိုင်ႏ၊ ပါဠိငဝ်းကြုဲꩻလိက်ဖြိုင်ႏ၊ မန်းငဝ်းကြုဲꩻလိက်ဖြိုင်ႏတွိုင်ꩻတွိုင်ꩻဒျာႏတဲင် အငဝ်းနဝ်ꩻ အွောန်ႏထန်ႏပအိုႏနေးနဝ်ꩻတမျိုꩻ။ ဥပမာႏ- စေတနာ၊ အဓိပ္ပါယ်ႏ၊ ဝတ္တရာꩻ-စတဲင် ။ (ခ) နီကအွောန်ႏထန်ႏကျင်ꩻလဲန်းသွူ အငဝ်းထန်ႏအတွိုင်ꩻ တဲမ်းလွောန်ꩻမဲန်ႏမဲန်ႏတောမ်ႏနီလိက်ဖြိုင်ႏနဝ်ꩻတမျိုꩻ။ ဥပမာႏ- စေႏတနာႏ၊ အဓိက်ပယ်ႏ၊ ဝိုတ္တရာꩻ ။ "အငဝ်းဗွိုန်လိက်(၂)တွယ်ꩻခရာႏ" - ကဲ့ ကဲ့ꩻ ကဲ့း ကဲ့ႏ၊ ကဲ ကဲꩻ ကဲး ကဲႏ ။ - ကယ့် ကယ့်ꩻ ကယ့်း ကယ့်ႏ၊ ကယ် ကယ်ꩻ ကယ်း ကယ်ႏ။ လိက်ယိုနီရဲန်ႏနဝ်ꩻ "နောက်ပစ်ယသတ် သမာနတော"(ထေင်းခေါန်းတောမ်ႏယသိုတ်ႏနဝ်ꩻ အငဝ်းထန်ႏဗွိုန်ဝင်ꩻ)ကရိုꩻဒါႏငဝ်းအတွိုင်ꩻ အငဝ်းအွောန်ႏထန်ႏဗွိုန်တဝင်ꩻသွူ၊ ကွယ်ႏတွော့ႏ ယသိုတ်ႏလိက်ရဲန်ႏနဝ်ꩻ မီႏအွောန်ႏထန်ႏမဲန်ႏမဲန်ႏ "အသရ၊ ယသိုတ်ႏ"ငဝ်းနဝ်ꩻ အငဝ်းထန်ႏဗွိုန်ဒျာႏ "ကုဲ့ ကုဲ့ꩻ ကုဲ့း ကုဲ့ႏ၊ ကုဲ ကုဲꩻ ကုဲး ကုဲႏ"လိက်ရဲန်ႏယိုငဝ်းသွူ။ ကအွောန်ႏထန်ႏဗွိုန်ဒါႏ "အဲ့ အဲ"သရလိက်ရဲန်ႏနဝ်ꩻ သရငဝ်းမဲန်ႏ၊ အသိုတ်ႏငဝ်းမဲန်ႏ တမွေးတဝ်း၊ သမုတ်နေးဒျာႏသွူ။ (တနယ်ꩻ) အွောန်ႏထန်ႏဗွိုန်နုဲးလေႏကြွို့ႏမန်းသွူ။ "လိက်မူတသာမွေးတဝ်း" ခွေသောန်းကတဲမ်းထန်ႏဒါႏ လိက်မွူးပအိုႏခရာႏယိုနဝ်ꩻ သရ(၁၆)ဖြိုင်ႏလဲ့နဝ်ꩻ၊ ဗီး(၃၃)ဖြိုင်ႏလဲ့နဝ်ꩻ၊ အက္ခရာႏခြွိုင်းခြိုꩻမိန်ꩻဖိုင်ႏလဲ့နဝ်ꩻ (၄)လဲန်ႏဗွေမောန်းဖျင်ထွူ လိက်မွူးပအိုႏအတွိုင်ꩻဒျာႏတဲင် လိက်မူတသာ၊ လိက်မူထူꩻဆန်ꩻမွေးတဝ်းသွူ။ (၄)လဲင်ႏဗွေ မောန်းဖျင်ထွူ လိက်မွူးပအိုႏကိုနဝ်ꩻ သရစဲန်ႏတွိုင်ꩻ၊ အသိုတ်ႏစဲန်ႏတွိုင်ꩻ တမွေးတဝ်းတဲင် စဲန်ႏမဲန်ႏလွေꩻဖေႏ အစဲန်ႏအတွိုင်ꩻဒျာႏ၊ ကလိုႏအပ်ဒါႏ လိက်ရဲန်ႏယဟန်ႏယို ထူႏသုံꩻတဝ်းတဲင် ထူႏသုံꩻစဲန်ႏသော့ႏလွေꩻဖေႏဒျာႏ။ ဥပမာႏ- ကွောတ် ကွောတ်ꩻ ကွောတ်း ကွောတ်ႏ၊ ကွောန် ကွောန်ꩻ ကွောန်း ကွောန်ႏ-စတဲင်နုဲးယိုသွူ။ လိက်ရဲန်ႏယဟန်ႏနဝ်ꩻ အငဝ်းထန်ႏမဲန်ႏတဝ်းတဲင် အွောန်ႏထန်ႏမဲန်ႏလွေꩻဖေႏအငဝ်းတွော့ꩻ လိက်ဖြိုင်ႏ (လိက်ရဲန်ႏ)တအဲန်ထဝ်း ပအိုႏငဝ်းယို လိက်ဖြိုင်ႏ(လိက်ရဲန်ႏ)ပေါႏလွောန်ယင်းသွူ။ ဥပမာႏ- ကုပ် ကုပ်ꩻ ကုပ်း ကုပ်ႏ၊ ကုမ် ကုမ်ꩻ ကုမ်း ကုမ်ႏ-လိက်ရဲန်ႏယိုနဝ်ꩻ အွောန်ႏထန်ႏတဝ်း "အို"သရငဝ်းနုဲင်းကရီးချာ၊ အွောန်ႏထန်ႏမဲန်ႏထိုꩻ "အု"သရငဝ်းတဲင် ကလိုႏအပ်ဒါႏ "ပအိုႏရုမ်ꩻ"၊ "ကုမ်ꩻလံးကုမ်ꩻပါႏ"စတဲင် လိက်ဖြိုင်ႏကတအဲန်ထဝ်း ပအိုႏငဝ်းဖိုင်ႏနဝ်ꩻ လိက်ဖြိုင်ႏအဝ်ႏလွောန်ယင်းသွူ။ ဟန်ႏနီꩻမာꩻချာနဝ်ꩻ တဲမ်းတေားဒျာႏ "ပအိုႏရွုမ်ꩻ"၊ "ကွုမ်ꩻလံးကွုမ်ꩻပါႏ"နုဲးနဝ်ꩻတဲင် လိက်ရဲန်ႏ "ကွုပ် ကွုပ်ꩻ ကွုမ် ကွုမ်ꩻ ကွုမ်း ကွုမ်ႏ"လိက်ရဲန်ႏယိုနဝ်ꩻ အငဝ်းထန်ႏတေား (၂)မျိုꩻသွူ၊ ကောပ်နဝ်ꩻမႏ ဖျင်မဲန်ႏစဲန်ႏစွို့ꩻဖေႏဒျာႏ ရိုꩻဗာႏနုဲးနဝ်ꩻသွူ။ "ဒင်ႏဖေႏပကီႏ တသီႏရောင်ႏဒျာႏ" ကမောန်းဖျင်ဗာႏ လိက်မွူးယို မီႏတဲမ်းနယ်တောမ်ႏဥပမာႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဗွန်ဖြားသုနန္ဒ ကျောင်ꩻထီသိမ်ႏ ကတဲမ်းထွို့ႏသေꩻခါꩻဒါႏ "သဘာဝပကီႏ"ကာꩻယိုနဝ်ꩻ တသီႏရောင်ႏစွုမ်ႏတဝ်း၊ တသီႏရောင်ႏဟံးပေါင်းပြာထိုꩻတဲင် ထွားပေါꩻတရေꩻတဝ်းတွော့ꩻ ထွားဖေႏကတရေꩻနဝ်ꩻ သူႏသံးဒင်ႏသံႏဖေႏ တသီႏရောင်ႏ ကလိုႏရာꩻခင်ႏလံး နုဲးနဝ်ꩻဒျာႏသွူ။