နီငဝ်းထွုံꩻစဲဉ်ႏ_သွုံꩻမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏ
နီငဝ်းထွုံꩻစဲဉ်ႏ - သွုံꩻမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏ ထာꩻရာꩻအမျိုꩻမုဲင်ꩻတရိုꩻတဝ်း အနယ်ꩻမဉ်ႏအဝ်ႏနဝ်ꩻ အသုံꩻပီလို့ဝင်ꩻတဲင် သꩻဓာတ်အနေႏတဲ့နဝ်ꩻ၊ လွောင်ႏဗူႏရေꩻအနေႏတဲ့(နဝ်ꩻ) ဗွန်လို့ဝင်ꩻတွော့ꩻ အကျိုꩻတရာꩻ တိုꩻပွာꩻအာငါႏနဝ်ꩻသွူ။ ထာꩻရာꩻအမျိုꩻမုဲင်ꩻတရိုꩻတဝ်း အနယ်ꩻမဉ်ႏအဲဉ်ထဝ်းနဝ်ꩻ အသုံꩻပီတဝ်းလို့ဝင်ꩻတဲင် သꩻဓာတ်အနေႏတဲ့နဝ်ꩻ၊ လွောင်ႏဗူႏရေꩻအနေႏတဲ့နဝ်ꩻ ဗွန်တဝ်းလို့ဝင်ꩻတွော့ꩻ အကျိုꩻတရာꩻ တိုꩻပွါꩻဆေ့ꩻငါႏနဝ်ꩻသွူ။ နီတဲမ်းထုံꩻ၊ နီငဝ်းသုံꩻ တပီတဝ်းလို့ဝင်ꩻ အဝ်ႏအာတန်ဒျာႏ။ ဥပမာႏ - ဒုံဘုရာꩻဗွာ ၊ ဘုရာꩻဗွာဒုံ။ အွိုင်ႏကောင်တန်၊ ကောင်တန်အွိုင်ႏ။ ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ၊ တောင်ႏကီꩻဝေင်ꩻ။ ကျောင်ꩻဟံႏဗွာ၊ ဟံႏဗွာကျောင်ꩻ။ စတဲင် ခင်ႏလမ်းဌာႏန အမဉ်ꩻနာႏမဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ လမ်းပေါင်ꩻစုနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"ဒုံ"၊ ဒုံ-ကရိုꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏကားမုဲင်ꩻဒုံဒုံတဲင် ဒုံယို၊ ဒုံနဝ်ꩻ ဖေႏနေးကသေနဝ်ꩻ ဒုံ-ကရိုꩻဒါႏ သာမညဝေါဟာရ ဆꩻငါနဝ်ꩻ သော့ꩻတွဲꩻဖေႏဗာႏယင်း နမ်းပဲင်ႏအမဉ်ꩻ (အမဉ်ꩻခေါ်)နဝ်ꩻသွူ။ ဒုံ-ကရိုꩻနဝ်ꩻ ကားကအဝ်ႏဆဲင်ႏလို့ (သာမညဝေါဟာရ)၊ ဘုရာꩻဗွာ-ကရိုꩻနဝ်ꩻ ဆဲင်ႏတဒုံလွုမ်ꩻ၊ နမ်းပဲင်ႏမဉ်ꩻ (သကနာမ၊ သကသညာ)။ ကားကအဝ်ႏဆဲင်ႏလို့ "ဒုံ"ကရိုꩻဒါႏငဝ်းယို တွမ်ႏဆဲင်ႏတဒုံလွုမ်ꩻ "ဘုရာꩻဗွာ"ကရိုꩻဒါႏငဝ်းယိုနဝ်ꩻ အငွါမုဲင်ꩻ အဝ်ႏလိုႏအဝ်ႏရီး၊ အငွါမုဲင်ꩻ အဝ်ႏလိုႏအဝ်ႏဆုဲင်ꩻ၊ သဘာဝမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏ အဝ်ႏလိုႏစဲဉ်ႏ၊ အဝ်ႏလိုႏအနယ်ꩻသီနဝ်ꩻသွူ။ ယိုခါနဝ်ꩻ အနယ်ꩻသီအဲဉ်ထဝ်းတဲင် ယင်ဟန်ႏသားနဝ်ꩻရိုꩻ "ဒုံဘုရာꩻဗွာ"၊ ယင်ဟန်ႏသားနဝ်ꩻရိုꩻ "ပေါႏသေနာႏငါ မွေးလဲဉ်းမတဝ်"၊ ယင်ဟန်ႏသားနဝ်ꩻရိုꩻ "မန်းဟဲ့ꩻ- 'ဘုရားဖြူရွာ'တဲင် ရွာ-နဝ်ꩻ အဝ်ႏဆုဲင်ꩻ၊ ပေါႏနီဟဲ့ꩻ" ဘုရာꩻဗွာဒုံ"တဲ့ ဒုံနဝ်ꩻ အွဉ်ႏဆုဲင်ꩻနုဲင်းနုဲင်းတွော့ꩻ စူꩻဝင်ꩻဖြောင်း၊ လောင်းဝင်ꩻဖြေꩻ ဒေါ့ꩻယိုꩻရိုꩻဖွီထာꩻသနယ်" ကရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသားတဲ့အဝ်ႏ။ ခွေဒေါ့ꩻတမျိုꩻ နာꩻရိုꩻတစား၊ ကထင်ႏထွာနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ သꩻဓာတ်အနေႏ (ထာꩻကျွိုက်ပေႏတဲ့)ဗွန်ဒွုမ်လို့ဝင်ꩻ၊ ပေါႏသꩻဓာတ် ဗွန်ဒွုမ်လို့ဝင်ꩻတဲ့ လွောင်ႏဗူႏမုꩻတဲ့ ခွေါင်းပါ၊ ဝင်ꩻကသွဉ်သား၊ ဝင်ꩻကတဲမ်းသားတဲ့ "ဒုံ"အွဉ်ႏရီးမဲဉ်ႏမကောင်၊ "ဘုရာꩻဗွာ"အွဉ်ႏရီႏမဲဉ်ႏမကောင် ယူႏယပ်ꩻဗာႏနေက၊ အနယ်ꩻသီအဝ်ႏတဲင် အသုံꩻမဉ်ႏပီလို့ဝင်ꩻနဝ်ꩻ ဒေါ့ꩻငဝ်းတဲ့နဝ်ꩻ၊ တဲမ်းလိတ်တဲ့နဝ်ꩻ "ဒုံဘုရာꩻဗွာ"ထန်ႏတငွါချင်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် သꩻဓာတ်တဲ့တူႏ၊ လွောင်ႏဗူႏတဲ့ထွာ၊ ထာꩻယပ်ꩻခါကင်ꩻညာꩻ၊ အကျိုꩻတရာꩻ တိုꩻပွါꩻအာငါႏနဝ်ꩻသွူ။ မွေးသွူ၊ အနယ်ꩻသီဖေႏကအဝ်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏယူႏ၊ ကထင်ႏယူႏနဝ်ꩻ လမ်းပေါင်ꩻစုနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"ဒုံ"၊ ပေါႏရိုꩻဗော့ꩻ "ဒုံ"လွုမ်ꩻတဲ့ ဒုံ-အဝ်ႏအာတန်၊ ဒုံအဖြုံႏမုဲင်ꩻ၊ ဒုံမဉ်ꩻဟဲ့ꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ သမ်းအဝ်ႏလိုႏကနုဲင်းနဝ်ꩻ။ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ဒုံနဝ်ꩻ ဖန်ခေါ်ခေါ်ယင်း အမဉ်ꩻတမျိုꩻမꩻ ဒုံယို-ဒုံနဝ်ꩻ သူႏသေ၊ ဖန်နုဲင်းမုဲင်ꩻ ဒုံ(ဒုံယိုနဝ်ꩻ နီဖန်)ဘုရာꩻဗွာ၊ "ဒုံဘုရာꩻဗွာ"၊ ဒုံယိုနဝ်ꩻ အမဉ်ꩻ "ဘုရာꩻဗွာ"၊ ဥပမာႏ- ပါꩻပေႏယိုနဝ်ꩻ အမဉ်ꩻ "ခွန်မောင်ႏဗွာ"ပါꩻပေႏနဝ်ꩻ အနမ်း၊ ခွန်မောင်ႏဗွာနဝ်ꩻ အမဉ်ꩻ။ အနမ်းအဝ်ႏမꩻ အမဉ်ꩻအဝ်ႏ၊ အမဉ်ꩻ-ကရိုꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏအနမ်းထွာလွဉ်၊ ပါꩻပေႏနဝ်ꩻ အမဉ်ꩻခွန်မောင်ႏဗွာဒျာႏ၊ ခွန်မောင်ႏဗွာနဝ်ꩻ အမဉ်ꩻပါꩻပေႏမွေးတဝ်း၊ ယိုတဲ့ နုဲင်းနဝ်ꩻနေနေ၊ ဒုံ-ယိုနဝ်ꩻ အမဉ်ꩻ ဘုရာꩻဗွာ၊ ဒုံဘုရာꩻဗွာဒျာႏ၊ ဘုရာꩻဗွာနဝ်ꩻ အမဉ်ꩻ ဒုံ-မွေးတဝ်း၊ ဒုံ-နဝ်ꩻ အနမ်း၊ ဘုရာꩻဗွာနဝ်ꩻ အမဉ်ꩻ၊ အနမ်းအဝ်ႏရီးမꩻ အမဉ်ꩻအဝ်ႏဆုဲင်ꩻတဲင် ဒုံ-ယိုနဝ်ꩻ အမဉ်ꩻဟဲ့ꩻ "ဘုရာꩻဗွာ"၊ "ဒုံဘုရာꩻဗွာ" မဉ်ႏရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻမꩻ မဲဉ်ႏ။ ဘုရာꩻဗွာ(ဘုရာꩻဗွာနဝ်ꩻ အမဉ်ꩻ)ဒုံ၊ (ဘုရာꩻဗွာဒုံ) မဉ်ႏရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ မဲဉ်ႏတဝ်း၊ မဉ်ႏယင်းယင်း ခꩻတနယ်ꩻနဝ်ꩻ မန်းဟဲ့ꩻ "ဘုရားဖြူရွာ၊ အရှေ့ရွာ၊ အနောက်ရွာ၊ တောင်ရွာ၊ မြောက်ရွာ"တဲင် ပအိုဝ်ႏဟဲ့ꩻလွဉ်ꩻမွိုင် "ဘုရာꩻဗွာဒုံ၊ ကွဉ်ႏဒုံ၊ တွို့ꩻဒုံ၊ နဝ်ဒုံ၊ ထင်ꩻဒုံ-နုဲင်းနဝ်ꩻမွိုင် မွေးဒွုမ်။ ဒုံအွဉ်ႏရီးတဲင် "ဒုံကွဉ်ႏ၊ ဒုံတွို့ꩻ၊ ဒုံနဝ်၊ ဒုံထင်ꩻ"နုဲင်းနဝ်ꩻမꩻ မွေး။ မဉ်ႏယူႏနုဲင်းယိုကိုတဲ့ ဒုံ-သုံꩻရီး အမဉ်ꩻအွဉ်ႏတွယ်ꩻဆုဲင်ꩻဒျာႏနဝ်ꩻမꩻ မဲဉ်ႏတနꩻသော့ꩻ နီငဝ်းထုံꩻစဲဉ်ႏ အသုံꩻမဲဉ်ႏနဝ်ꩻသွူ၊ ဒုံ-ဒုံနဝ်ꩻ အွဉ်ႏရီး၊ အမဉ်ꩻနဝ်ꩻ အွဉ်ႏဆုဲင်ꩻ၊ အနယ်ꩻမဉ်ႏအွဉ်ႏသီလꩻနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏကုဲင်ꩻ ဝေင်ꩻ၊ နယ်ႏ၊ အွိုင်ႏ၊ ကျောင်ꩻ-စတဲင်စားနဝ်ꩻဖုံႏတဲ့ - = ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ = ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်ႏကီꩻ = အွိုင်ႏကောင်တန် = ကျောင်ꩻဟံႏဗွာ အဝ်ႏလိုႏဒေါ့ꩻ၊ အဝ်ႏလိုႏတဲမ်းဒျာႏ စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။ ငဝ်းလောင်းမန်းနဝ်ꩻ သျင်ꩻနယ်ထွူတဲင် အဝ်ႏလိုႏသျင်ꩻနယ်က ငဝ်းလောင်းဖြဝ်ꩻယင်၊ နုဲင်းမုဲင်ꩻနဲးတဲင် ဖြဝ်ꩻငဝ်း "ပေါႏစင်ႏ၊ မဲ့စင်ႏ၊ မဲ့ကျောင်ႏ၊ ပေါ့သင်၊ မဲ့သင်"နုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏဟဲ့ꩻ "ပေါင်းစင်ꩻ၊ မုဲးစင်ꩻ၊ မဲးကျောင်ꩻ၊ ပသျင်ႏ၊ မုဲးသျင်ႏ"နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် လိုꩻစခါ ကဟဲ့ꩻလွဉ်ꩻဖြဝ်ꩻနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ ကျွိုက်တဝ်းတွော့ꩻ ခေတ်ယိုခါဟဲ့ꩻတေား- = စင်ꩻဖါ၊ ဖါစင်ꩻ = စင်ꩻမွိုး၊ မွိုးစင်ꩻ = မွိုးကျောင်ꩻ = သျင်ႏမွိုး၊ မွိုးသျင်ႏ-နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။ တယူႏချာချာငါငါဒွုမ်တဲင် "ပေါ့စင်ႏ"၊ ပေါ့-နဝ်ꩻ ဖါ၊ စင်ႏ-နဝ်ꩻ စင်ꩻ၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ဟဲ့ꩻ"ဖါစင်ꩻ"ကရိုꩻနဝ်ꩻ မွေးတဝ်း။ ဥပမာႏ- စင်ꩻဖါအောင်ႏ၊ စင်ꩻနဝ်ꩻ- အပို၊ အောင်ႏ-နဝ်ꩻ အဖါ၊ ဟဲ့ꩻ "စင်ꩻဖါအောင်ႏ"နုဲင်းနဝ်ꩻမꩻမဲဉ်ႏ၊ ကဟဲ့ꩻ"ဖါစင်ꩻ"နဝ်ꩻ စင်ꩻနဝ်ꩻ ထွာတေားဒျာႏ အဖါတဲင် မဲဉ်ႏတဝ်း။ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ကသုံꩻ "ပေါ့စင်ꩻအောင်ႏ၊ ဖါစင်ꩻအောင်ႏ"နဝ်ꩻ မွေးတဝ်း၊ "မွိုးစင်ꩻ"ကရိုꩻနဝ်ꩻတဲ့ စင်ꩻနဝ်ꩻ ထွာတေားဒျာႏ အမွိုး၊ ဟဲ့ꩻမွိုးတေားဒျာႏ စင်ꩻ၊ ယူႏစဲင်းစဲင်းသွော့ဟုဲင်း၊ မွိုး-ကရိုꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏရီး၊ ပို-ကရိုꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဆုဲင်ꩻ။ တကာႏမူႏခြွေတဖြာꩻနဝ်ꩻ လူႏကျောင်ꩻတဲင် ကျောင်ꩻပေါႏလွဉ်၊ ကေားကလူႏသား တကာႏမူႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏရီး၊ ထွာနုဲင်းအမွိုး၊ ကပေါႏဆုဲင်ꩻကျောင်ꩻနဝ်ꩻ ထွာနုဲင်းအပို၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ဟဲ့ꩻဒျာႏ "ကျောင်ꩻမွိုး၊ ကျောင်ꩻမွိုးဗွာ"နုဲင်းနဝ်ꩻမꩻ မဲဉ်ႏ။ မဉ်ႏဟဲ့ꩻ"မွိုးကျောင်ꩻ"နဝ်ꩻ ကျောင်ꩻနဝ်ꩻ ထွာတေားဒျာႏ အမွိုးတဲင် မွေးတဝ်း၊ မဲဉ်ႏတဝ်းနဝ်ꩻသွူ၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ အဝ်ႏလိုႏစူꩻတဝ်းဝင်ꩻငဝ်းစဲဉ်ႏ၊ နီငဝ်းထုံꩻစဲဉ်ႏ အသုံꩻမဲဉ်ႏအတွိုင်ꩻ အဝ်ႏလိုႏဒေါ့ꩻ၊ အဝ်ႏလိုႏတဲမ်းလွဒျာႏ (သျင်ႏဖါ၊ သျင်ႏမွိုး-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ)ပငါပရာꩻအကျောင်ꩻ-နေးတွမ်ႏမေတ္တာႏ စေႏတနာႏတဲင် တဲမ်းနယ်ဗာႏ အမဲဉ်ႏအမာႏနုဲင်းယိုသွူ။ ၁။ "ပွယ်ꩻလွဉ်ပရိသတ်သီးဖုံႏဩ- ဒဲဉ်ဒွိုႏသားတဲ့ ကျိုꩻစာꩻဒွိုႏဒျာႏ၊ ဟန်ႏအိုဒွိုႏသားတဲ့ ကျိုꩻစာꩻဒွိုႏဒျာႏ၊ ကွဲႏတွော့ꩻ အဆင်ႏတပြေႏတဝ်း ထီတမျိုꩻနဝ်ꩻတဲင် ဒဲဉ်ဟန်ႏလွူးကိစ္စယို ခေတ္တယတ်ထိုꩻဗာႏနဝ်ꩻ ခွင်ꩻလွစ်ဗဲင်း နီသွဉ်းသီး ဗွေႏဩ"။ ၂။ "ပရိသတ်လွဉ်ပွယ်ꩻယိုဖုံႏ ဗွေႏဩ- ဒွိုႏဒဲဉ်သားတဲ့နဝ်ꩻ၊ ဒွိုႏဟန်ႏအိုသားတဲ့နဝ်ꩻ ကျိုꩻစာꩻဒွိုႏလွဒျာႏ ဗွေႏဩ၊ ကွဲးတွော့ꩻ ထီတမျိုꩻနဝ်ꩻ အဆင်ႏတပြေႏတဝ်းတဲင် လွူးဒဲဉ်တဲင်ဟန်ႏကိစ္စယို အွဉ်ႏဆွိုးတခြိုထိုꩻဗာႏ တဆင်ႏပေႏနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ ဖူးဝေးမွိုးဖါ လိုꩻအာခွန်နင်ꩻ အွဉ်ႏစွꩻခွင်ꩻဗဲင်း နီသွဉ်းသီးယို ဗွေႏဩ"။ ကဟော်ꩻလိတ်သားဖုံႏဟွေး- ငဝ်းတောင်ꩻပြန်ႏ (၁-၂)ကီယိုနီပုဒ်နဝ်ꩻ ဟော်ꩻထွားယွယွ တပုဒ်ထွူတပုဒ် နီသွံလဲင်ႏထွူတဲင် သꩻကိုကပေါႏလွဉ်ဒါႏ အရသာႏအထီယိုနဝ်ꩻ ဗွိုန်ပီလို့ဝင်ꩻနဲ့/ ဗွန်တဝ်းနဲ့ ထွဉ်ႏဟော်ꩻယွယွ တပုဒ်ထွူတပုဒ် နီလဲင်ႏသွံလဲင်ႏတဲင် သꩻကိုကပေါႏလွဉ်ဒါႏ သောတရသ နာႏအရသာႏနဝ်ꩻ ကွာႏလို့ဝင်ꩻနဲ့/ ကွာႏတဝ်းနဲ့၊ အထီခွူ/ တခွူတဝ်းတာႏ ငဝ်းရီခရာႏ အဝ်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻလွုမ်ꩻတကာႏတဝ်း- (၁) ပွယ်ꩻလွဉ်ပရိတ်သတ်နဲ့၊ ပရိသတ်လွဉ်ပွယ်ꩻနဲ့?။ (ပရိသတ်လွဉ်ပွယ်ꩻဒျာႏ)။ (၂) ဒဲဉ်ဒွိုႏသားနဲ့၊ ဒွိုႏဒဲဉ်သားနဲ့?။ (ဒွိုႏဒဲဉ်သားဒျာႏ)။ (၃) ဒဲဉ်ဟန်ႏလွူးကိစ္စနဲ့၊ လွူးဒဲဉ်ဟန်ႏကိစ္စနဲ့?။ (လွူးဒဲဉ်ဟန်ႏကိစ္စဒျာႏ)။ (၄) ခွင်ꩻလွစ်ဗဲင်းနဲ့၊ အွဉ်ႏစွꩻခွင်ꩻဗဲင်းနဲ့?။ (အွဉ်ႏစွꩻခွင်ꩻဗဲင်းဒျာႏ)။ + "ကေားဒွိုႏဟန်ႏအိုသားနဝ်ꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻ?၊ + ကေားဒွိုႏဟန်ႏအိုသားနဝ်ꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻဟောင်း? စတဲင်ငဝ်းရီဝါကျတဲ့ အဝ်ႏနေက၊ နဝ်ꩻဖုံႏတဲ့ အဆင်ႏပြေႏပြေႏ မဉ်ႏသုံꩻဖေႏနဝ်ꩻမꩻ ထွာနီအထုံꩻစဲဉ်ႏ အသုံꩻမဲဉ်ႏနဝ်ꩻသွူ။