ပအိုဝ်ႏလိတ်မွူးယိုခါ
ခွေသွဉ်းထာꩻထီႏ-
ဗွေႏဗွန်ထီသိမ်ႏ ကထွင်ႏဖေႏဒါႏ "အုဲင်"သရယိုနဝ်ꩻ လိတ်ပအိုဝ်ႏဆရာႏယပါꩻပါꩻ ကျွိုက်တဝ်း၊ "လယ်သမား-လယ်းသား"ထေနယ်ပွုံႏစံႏနဝ်ꩻတဲင် ပေါႏယ-သွတ်ꩻနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏငဝ်းထန်ႏ"အုဲင်းသရ(အား+အဲး)"သရငဝ်းတဲ့၊ "အားအဲး"နီဖြုံႏပေါင်ꩻဖတ်ဆွိုင်ꩻမွိုင်မွိုင်နဝ်ꩻ အငဝ်းထန်ႏ"အုဲင်း"။ "အယ်"နဝ်ꩻ မဉ်ႏအွဉ်ႏထန်ႏထိုꩻ (အုဲင်)တဲ့ ဝေါဟာရပါဠိလွဉ်အဝ်ႏ၊ ဥပမာႏ- "အပါယ+အပါယ်ႏ၊ ဥပဇ္ဈာယ+ဥပဇ္ဈာယ်ႏ"၊ မဉ်ႏတဲမ်း "အပဲႏ၊ ဥပဇ္ဈဲႏ"နုဲင်းနဝ်ꩻတဲ့ တဲမ်းထွုံꩻသမ်းကုဲင်၊ မတဲမ်းမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏ တဲမ်းထွုံꩻအတွိုင်ꩻတဲင် (အယ်)မဉ်ႏဖတ် (အုဲင်)နဝ်ꩻ ဝေါဟာရသံးကုဲင်၊ သံးအီႏဟဲ့ꩻဗာႏတေား "အပါယ်ႏ"နဝ်ꩻ "အပုဲင်ႏ"၊ ဥပဇ္ဈာယ်ႏနဝ်ꩻ "ဥပဇ္ဈုဲင်ႏ"၊ တဖဲ့ꩻရော့ꩻတဖဲ့ꩻရော့ꩻတဝ်း၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ (ယ်)သွတ်ꩻနဝ်ꩻ အငဝ်းထန်ႏစွူစွူ ပွိုင်းလဲင်ႏအတွိုင်ꩻ၊ စူꩻဗော့ꩻ (အုဲင်)သရနဝ်ꩻအဆင်ႏပြေႏ။ ယင်ဟန်ႏရိုꩻ (အုဲင်)တဲ့နဝ်ꩻ၊ (အုဲ)တဲ့နဝ်ꩻ အငဝ်းတထန်ႏနွောင်ꩻတဝ်း (အာ+အယ်=အုဲင်)၊ မဉ်ႏစေထွားနဝ်ꩻ (အုဲင်နဝ်ꩻ- အဲ+အု=တဲင် အျူ)ဒျာႏအရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻ။ မွေးသွူ၊ ပေါႏစေထွားမꩻမဲဉ်ႏနဝ်ꩻ စေထွားပါ (ဩ)သရနဝ်ꩻမွိုင်၊ (ဩ-နဝ်ꩻ သ-ဗီး၊ ရ-ဗဲဉ်)ဒျာႏ၊ ဩ-ငဝ်းထန်ႏနွောင်ꩻတဝ်း၊ ထန်ႏဒျာႏ "သရ"ဒျာႏ၊ ဥပမာႏ- "တတြ"၊ (တြ-နဝ်ꩻ ဖတ်ဒျာႏ"တရ"၊ ကြ-နဝ်ꩻ ဖတ်ဒျာႏ"ကရ"၊ ဖြ-နဝ်ꩻ ဖတ်ဒျာႏ "ဖရ"၊ ယိုတဲ့ (ဩ)နဝ်ꩻဖတ်ဒျာႏ "သရ"ဒျာႏ၊ "အေား"ငဝ်းထန်ႏတဝ်း မဉ်ႏရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻမွိုင် ထွူဒါႏဒွုမ်ထာꩻ၊ စေထွားစေထီးမွိုန်းဒွုမ်၊ ထောက်မွိုန်းဒွုမ် (ကြ၊ တြ၊ ဖြ)ဖုံႏနဝ်ꩻ ပေါႏပညတ်သတ်မတ် (ဩ=အော)တဲ့ ခွေအေား၊ နာꩻအေားတေ့ꩻတေ့ꩻ၊ သွုံꩻအီလꩻ၊ ပေါႏထာꩻမာꩻထွာ မွေးလဲဉ်း (မွေးတဝ်းနဲ့)။ ပေါႏယူႏတဝ်း "ပညတ်-သတ်မတ်"နဝ်ꩻ ထွူဒါႏတဝ်းထာꩻ၊ ဥပမာႏ- အဝ်ႏ၊ ပါဠိသရ(ဩ)၊ ပြောင်ꩻတေားပအိုဝ်ႏသရ(အော)နဝ်ꩻ စေထွားစံꩻမွိုင် (အောနဝ်ꩻ ဧ+အ+အာ) ထန်ႏလွဉ်စွဉ်ႏသရသွံဖြုံႏ (ဧ+အ+အာ)သရသွံဖြုံႏ ဟဲ့ꩻပေါင်ꩻဝင်ꩻနဝ်ꩻ အငဝ်းထန်ႏဒျာႏ (အျာ)ဒျာႏ၊ အငဝ်းထန်ႏတဝ်း(အေား)ရိုꩻဗာႏဖျင်နုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ထွူသေအဲဉ်ထဝ်းဒွုမ်၊ နုဲင်းနဝ်ꩻနေနေ (အိုနဝ်ꩻ အ+အိ+အု=အျု)ဒျာႏ (အို)ငဝ်းထန်ႏတဝ်း။ စေထွားနေးတွမ်းဒွုမ် ပဉ်ဖြုံႏဖြုံႏတဲင် တယ်ႏစခါ ဗꩻယိုခါ ပညာႏသျိပညာႏသျင်ႏ လိုꩻလျင်ႏလိုꩻသေ (နီဗွေႏသီးတဲ့ပါ) ကားကအဝ်ႏ လက်ခံႏလို့ဒျာႏ (ဩ)၊ နီသွဉ်းသီးတဲ့ (အေား/ဩ)၊ နီဗွေႏသီးတဲ့ (အေား/ဩ)ဒျာႏ၊ နီသွဉ်းသီးတဲ့ (အို)ဒျာႏ၊ နီဗွေႏသီးတဲ့ (အို)ဒျာႏ၊ ယိုတဲ့ နီသွဉ်းသီးတဲ့ (အုဲ)ခန်း၊ နီဗွေႏသီး(အုဲ)ခန်းသွော့၊ "ဩ-အေား-အို"မဉ်ႏတဲ့ နီဗွေႏသီး လက်ခံႏနွောင်ꩻနဝ်ꩻ (အုဲ)ယိုတဲ့ လက်ခံႏခန်း၊ ထွူခန်း မွေးတဝ်းနဲ့ဗွေႏ၊ ယူႏယွယွသွော့၊ လွစ်ထေင်လို့ဝင်ꩻ။ အုဲ့က်-အငဝ်းမဲဉ်ႏထန်ႏ (မန်း-ပူအိုက်)၊ (အား+အဲ့=အုဲ့က်၊ ပအိုဝ်ႏငဝ်းသွုံꩻအဲဉ်ထဝ်း)။ အုဲင်-အငဝ်းထန်ႏမဲဉ်ႏ (မန်း-ရေအိုင်) (အား=အယ်=အုဲင်၊ ပအိုဝ်ႏငဝ်းသွုံꩻအဲဉ်ထဝ်း)။ (၁) အို့က် (၂) အိုင် (၃) အို့စ် (၄) အိုဉ် (၅) အို့တ် (၆) အိုန် (၇) အို့ပ် (၈) အိုမ် အို့က်-အငဝ်းထန်ႏမဲက်ႏနဝ်ꩻ (လေားကို့က်)။ အိုင်=အငဝ်းထန်ႏမဲဉ်ႏနဝ်ꩻ (အိုင်လင်ꩻ)၊ နဝ်ꩻနဝ်ꩻ အမဲဉ်ႏအမဲဉ်ႏအတွိုင်ꩻ အငဝ်းထန်ႏ၊ ကွဲႏတွော့ꩻ- လိတ်မွူးယိုခါကို ပါတဝ်း၊ အို့က်-ငဝ်းယိုနဝ်ꩻ သွုံꩻတေား (အုတ်)၊ အိုင်-ငဝ်းယိုနဝ်ꩻ သွုံꩻတေား (အုန်+အုံ)၊ ကထူႏသွုံꩻ (အုတ်-အုန်-အုံ)ယိုနဝ်ꩻ အငဝ်းထန်ႏမဲဉ်ႏတဝ်းကီလဲ့ ဖတ်မန်း၊ ဖတ်ပါဠိ၊ ဖတ်ပအိုဝ်ႏ (အမျာꩻသွုံꩻ)လꩻလို့တဲင် ထူႏသွုံꩻစွူစွူယိုမꩻ အဆင်ႏပြေႏ။ အို့စ်-အို့တ်-အငတ်းထန်ႏမဲဉ်ႏနဝ်ꩻ (အို့တ်ꩻကဝ်ႏ)၊ အိုဉ်+အိုန်-အငဝ်းထန်ႏမဲဉ်ႏနဝ်ꩻ (ဗွေႏဗိုန်)၊ လိတ်မွူးယိုခါကို "မိုတ်"လို့ဝင်ꩻ အွဉ်ႏထန်ႏ"အွို့"သရငဝ်းနဝ်ꩻ အငဝ်းထန်ႏမဲဉ်ႏတဝ်း၊ (အိုန်)နဝ်ꩻ ထေပွုံႏစံႏ (သꩻဗိုန်ပီတင်ꩻ-ပအိုဝ်ႏချင်ꩻ)ဟဲ့ꩻ(ဗိုန်ပီ)တဲ့အဝ်ႏ၊ ဟဲ့ꩻ(ဗွိုန်ပီ)တဲ့အဝ်ႏ။ (ဗိုန်)ယို အငဝ်းထန်ႏမဲဉ်ႏတဝ်းတဲင် "ဗွေႏဗွန်"တဲမ်းဗာႏတေားနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ မဉ်ႏတဲမ်းမွိုင် "ဗွေႏဗွန်-တဗွန်ထာꩻ"နဝ်ꩻလꩻဒွုမ်၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ "အို့တ်+အိုန်"နဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏအွဉ်ႏထန်ႏမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏအငဝ်း (အို)သရငဝ်း၊ "ဗွေႏဗွန်"နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ အို့ပ်-အငဝ်းထန်ႏမဲဉ်ႏနဝ်ꩻ "လိုပ့်ꩻလုဲင်း"၊ အိုမ်-အငဝ်းထန်ႏမဲဉ်ႏနဝ်ꩻ "ဒါႏအိုမ်"၊ အို့ပ်-ယိုနဝ်ꩻ လိတ်မွူးကိုပါတဝ်း၊ (အိုပ့်)ယိုအငဝ်းနနဝ်ꩻ ထူႏသွုံꩻတေား(အုပ်)။ ဥပမာႏ- "လုပ်ꩻထာꩻ"တဲ့၊ (လုပ်ꩻ)နဝ်ꩻ (အို့ꩻ)သရငဝ်း (လို့ꩻ-ငဝ်း)ဒျာႏ၊ (အု)ငဝ်းမွေးတဝ်း၊ အငဝ်းထန်ႏမဲဉ်ႏတဝ်း၊ လိတ်မွူးကို ပွုံႏစံႏ(ထုမ်းသေ)အငဝ်းထန်ႏဒျာႏ (ထူး+မ်း-သေ)တဲမ်းဒျာႏ (ထိုမ်းသေ)မꩻမဲဉ်ႏ။ အိုတ်+အိုန်-နဝ်ꩻ အွဉ်ႏထန်ႏမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏ(အို)သရငဝ်း၊ အို့ပ်+အိုမ်- သော့ꩻပါယင်း လိတ်မွူးကို၊ တဲမ်း(ဗွေႏဗိုန်)၊ (လိုမ်းကိုမ်ႏ)နဝ်ꩻ မဲဉ်ႏဟဝ်ငါႏ။ (၁) အွို့က် (၂) အွိုင် (၃) အွို့စ် (၄) အွိုဉ် (၅) အွို့တ် (၆) အွိုန် (၇) အွို့ပ် (၈) အွိုမ် အွို့စ်+အွိုတ်-အငဝ်းထန်ႏ (မွိုတ်လို့ဝင်ꩻ)၊ အွိုဉ်+အွိုန်- အငဝ်းထန်ႏ (ယွယွဒွိုန်း)၊ ဒွိုန်း-ငဝ်းနဝ်ꩻ "ဒွိုး+န်"အဝ်ႏအွိုး "ဒွိုး"ကိုလွဉ်၊ လိတ်မွူးကိုနဝ်ꩻ အွဉ်ႏထန်ႏအငဝ်း ပွယ်ꩻ(ကွိုန်ꩻ)နဝ်ꩻ မွေးတဝ်း၊ နဝ်ꩻနဝ်ꩻ အငဝ်းထန်ႏ (အွို့ꩻ)သရငဝ်း (ကွိုꩻ-အွိုန်ꩻ=ကွိုန်ꩻ)၊ တဲမ်းဒျာႏ (ပွယ်ꩻကွုန်ꩻ/ကွူꩻ+န်)မꩻမဲဉ်ႏ။ (အွို့ပ်)အငဝ်းထန်ႏ (အွို့+အွိုပ်)၊ (အွိုမ်) အငဝ်းထန်ႏ (အွို+အွိုမ်) ယိုတတွယ်ꩻနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏငဝ်းသွုံꩻအဲဉ်ထောဝ်း။ ကွဲႏတွော့ꩻ လိတ်မွူးကိုနဝ်ꩻပါ၊ အွဉ်ႏထန်ႏအငဝ်း- ထီရီႏ(စွိုမ်း)၊ ငပ(ယွိုမ်း)နဝ်ꩻ မဲဉ်ႏတဝ်း၊ (စွိုမ်း)နဝ်ꩻ (စွိုး+အွိုမ်း)၊ (ယွိုမ်း)နဝ်ꩻ (ယွိုး+အွိုမ်း)နဝ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အငဝ်းထန်ႏဒျာႏ (အွိုး)သရငဝ်း၊ တဲမ်းဒျာႏ(စွုမ်း/စွု+မ်)(ယွုမ်း/ယွု+မ်း)နဝ်ꩻမꩻမဲဉ်ႏ။