cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ထီနောင်လစ်ꩻမျိုꩻ-လိုꩻလစ်ꩻစား
"ဥဒကရဟဒသုတ် (ထီနောင်လစ်ꩻမျိုꩻ-လိုꩻလစ်ꩻစား)" နီဗွေႏဘုရာꩻဟော်ꩻဖေႏ ဗွေႏရဟန်ꩻသီးဖုံႏ တရာꩻနုဲင်းယို- "ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ထီနောင်အဝ်ႏလစ်ꩻမျိုꩻ၊ ထီနောင်လစ်ꩻမျိုꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ- ၁။ ဥတ္တာနော ဂမ္ဘီရောဘာသော - ထီဖွိုꩻ၊ သေန်ႏထီနောင်ယော့ ၂။ ဂမ္ဘီရော ဥတ္တာနောဘာသော - ထီယော့၊ သေန်ႏထီနောင်ဖွိုꩻ ၃။ ဥတ္တာနော ဥတ္တာနောဘာသော - ထီဖွိုꩻ၊ သေန်ႏထီနောင်ဖွိုꩻ ၄။ ဂမ္ဘီရော ဂမ္ဘီရောဘာသော - ထီယော့၊ သေန်ႏထီနောင်ယော့ ထီနောင်အဝ်ႏလစ်ꩻမျိုꩻ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- လိုꩻတဲ့ ဗွန်ပီထီနောင်နဝ်ꩻနေနေ၊ လိုꩻအဝ်ႏလစ်ꩻမျိုꩻ၊ လစ်ꩻမျိုꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ- ၁။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ကာငါတဲ့နဝ်ꩻ၊ ဆွတ်ꩻချာတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွားတောက်ꩻတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွားတဖဲ့တ်တဲ့နဝ်ꩻ၊ အွဉ်ႏတုပ်ꩻစူတဲ့နဝ်ꩻ၊ ယွိုင်ႏစူတဲ့နဝ်ꩻ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်တဲ့နောဝ်ꩻ သတိꩻအဝ်ႏပါသေႏသေႏ၊ ယေန်ႏကေႏဟောဝ်ငါႏ၊ ကေႏညိုႏခရာႏဟောဝ်ငါႏ၊ ကွဲႏတွော့ꩻ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻနောဝ်ꩻ သေတဝ်း 'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'တဲ့ မွေးမဲဉ်ႏအတွိုင်ꩻ၊ သေတဝ်းတရာꩻ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'ထီဖွိုꩻ-သေန်ႏထီနောင်ယော့'နဝ်ꩻ ဗွန်ဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၂။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ကာငါတဲ့နဝ်ꩻ၊ ဆွတ်ꩻချာတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွားတောက်ꩻတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွားတဖဲ့တ်တဲ့နဝ်ꩻ၊ အွဉ်ႏတုပ်ꩻစူတဲ့နောဝ်ꩻ၊ ယွိုင်ႏစူတဲ့နဝ်ꩻ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်တဲ့နဝ်ꩻ အွဉ်ႏတဝ်းသတိꩻ၊ ယေန်ႏကေႏတောဝ်း၊ ကေႏညိုႏခရာႏအဲဉ်ထဝ်း၊ ကွဲႏတွော့ꩻ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻသေထီႏ 'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'တဲ့ မွေးမဲဉ်ႏအတွိုင်ꩻ၊ သေတရာꩻ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'ထီယော့-သေန်ႏထီနောင်ဖွိုꩻ'နဝ်ꩻ ပီဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၃။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနောဝ်ꩻ ကာငါ၊ ဆွတ်ꩻချာ၊ ထွားတောက်ꩻ၊ ထွားတဖဲ့တ်၊ အွဉ်ႏတို့ပ်ႏစူꩻ၊ ယွိုင်ႏစူ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်ဖုံႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏတဝ်းသတိꩻ၊ ယေန်ႏကေႏတဝ်း၊ ကေႏညိုႏခရာႏတဲ့ အဲဉ်ထောဝ်း၊ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻ 'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'တဲ့ သေတဝ်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'ထီဖွိုꩻ-သေန်ႏထီနောင်ဖွိုꩻ'နဝ်ꩻ ဗွန်ဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၄။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနောဝ်ꩻ ကာငါ၊ ဆွတ်ꩻချာ၊ ထွားတောက်ꩻ၊ ထွားတဖဲ့တ်၊ အွဉ်ႏတို့ပ်ႏစူꩻ၊ ယွိုင်ႏစူ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်ဖုံႏနဝ်ꩻ သတိꩻအဝ်ႏပါသေႏသေႏ၊ ယေန်ႏကေႏဟောဝ်ငါႏ၊ ကေႏညိုႏခရာႏဟောဝ်ငါႏ၊ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻ 'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'တဲ့ သေထီႏ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'ထီယော့-သေန်ႏထီနောင်ယော့'နဝ်ꩻ ပီဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ စတုက္ကနိပါတ်၊ ဥဒကရဟဒသုတ်)
ဇီဝဗေဒ
ဇီဝဗေဒ (အဲင်းကလေတ်: Biology) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ထောင်လွဉ်ꩻ ပီပီပဲ့ပဲ့ ထာꩻသꩻသားဖုံႏ ထဲင်အနမ်း၊ ယင်း အထာꩻမာꩻခရာႏဖုံႏယို ဟဲ့ꩻတောမ်ဇီဝဗေဒ။ ဘိုင်အိုလိုစီယို ဂရိငေါဝ်း၊ သက် တောဝ်းလဲ့ ထွားထောင်တွိုင်ႏပင်ႏ ဇီဝခရာႏ အဓိပ္ပါယ်ႏလꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻ။ ကအွဉ်တဲမ်းစ လိတ်ဖြုံႏ biology ယိုနောဝ်ꩻ ဖြဲန့်ဆျ (French) လိုꩻခွိုꩻ အမဉ်ꩻ လမတ် (၁၇၄၄-၁၈၂၉) သွူ။ ပေါႏရိုꩻ ဇီဝထာꩻသက်သားနောဝ်ꩻ ထာꩻမွူး၊ တရစ္ဆာန်ႏ၊ ထာꩻသားဟမ်ႏလောင်း၊ ထာꩻသားထီကို ပါသော့ꩻလို့ဒျာႏ။ ထာꩻအနမ်းအောဝ်ႏကီလဲ့ အသꩻ တအဲဉ်တောဝ်းနောဝ်ꩻ နီသွဉ်းသီး အောဝ်ႏထီႏပြိုင်းဒျာႏ၊ ကွဲတွော့ꩻ ထာꩻသꩻအောဝ်ႏ နမ်းအဲဉ်ထောဝ်းစားယို သိပ္ပံလောကကို ထုမ်ႏမော့ꩻတောဝ်း။ နောဝ်ꩻမꩻ နီသွဉ်းသီး ကသေငါꩻဒါႏ ဇီဝယို တုမ်ႏအယောင်ꩻနမ်း ဖꩻခေါ်ဝင် ဒါႏတောဝ်း၊ အောဝ်ႏပွိုင်းလွဒျာႏဝင်ꩻသွူ။
ထာꩻမွူး၊ တုမ်ႏယင်း တရစ္ဆာန်ႏဖုံႏ နမ်းယာႏယို ထွူတုမ်ႏ သဲးလ် (cells) ဖုံႏ။ အွိုး သဲးလ်ဖုံႏအကိုနောဝ်ꩻ ထာꩻသက်သားပေႏ အမဉ်ꩻ ပရိုတိုပလာသမ် အောဝ်ႏမွန်။ ထာꩻသားပေႏယိုဖုံႏ မဉ်ႏအဲန်ထောဝ်းနောဝ်ꩻ ဇီဝ ထွာလွဉ်ဒါႏတောဝ်းသွူ။
၂။ အွဉ်ႏလီအခွိုꩻ (မျိုးပွားခြင်း)
ပေါႏရိုꩻလဲန်း ဇီဝ ထာꩻသက်သားနောဝ်ꩻ အွဉ်ႏလီအခွိုꩻဒါႏ၊ အောဝ်ႏအခြွီ လွူးလီလင်ꩻယင်း အစွိုး ဒါႏသွူ။
ပေါႏရိုꩻ ကြုဲင်းချာငါထာꩻ၊ ရုဲင်ꩻထာꩻ မဉ်ႏဒါႏယိုနောဝ်ꩻ ရမ်ꩻလꩻ ထာꩻယိုအသꩻအောဝ်ႏ။ မဉ်ႏထွားနုဲင်းထီခြောင်ကို ထီဖုံႏယို ရိုꩻအရုဲင်ꩻထာꩻ ဒါႏကီလဲ့ အွဉ်ႏလီအခွိုꩻ ဒါႏတောဝ်း၊ ပရိုတိုပလာသမ် ပါတောဝ်းတဲင် ထီယို ထာꩻသက်သား မွေးတောဝ်းနေား။ ထာꩻမွူးဖုံႏနောဝ်ꩻ တန်ထိုဒါႏတဲင် ရုဲင်ꩻကီနေး၊ သွီႏမွူး (နွယ်ပင်) တဲ့ရုဲင်ꩻရုဲင်ꩻဒျာႏ။
၄။ ဇီဝယောင်ꩻ အထွာ၊ အကုဲင်
အောဝ်ႏအပေႏ တန်လွဉ်၊ အောဝ်ႏအဆာ ဟောဝ်ချာလွဉ်ယို အထွာ။ သက်ထွိုင်ႏတန် အထွာဖုံႏ ကွဲးယယထိုꩻတဲင် ကုဲင်ပြင်ꩻလွေꩻထိုꩻ။
၅။ တန်ပြူႏထာꩻ
မီတိုသစ််၊ တောဝ်းတဲ့ နုဲင်းယိုနုဲင်းနောဝ်ꩻ ထိုꩻလီတဲင် သဲးလ် တသာ ထွာလွဉ်။ တန်လွဉ်။ ကတန်လွဉ်လွေꩻဒါႏ သဲးလ် စားနောဝ်ꩻဖုံႏထွိုင်ႏရင်း အထွာထိုꩻ တစ်ဆျူး (tissues) တရင်းဖုံႏ။ မဉ်ႏခြွဉ်းဝင်ꩻနောဝ်ꩻ ထွာ တန်ပြူႏထာꩻ။
ဇီဝဗေဒယို မဉ်ႏဖနောဝ်ꩻ အောဝ်းနီမျိုꩻ။ တမျိုꩻနောဝ်ꩻ သတ္တဗေဒ (zoology)၊ တစားနောဝ်ꩻ ရုက္ခဗေဒ (botany)။ သတ္တဗေဒယို ပညာႏထောင်လွဉ်ꩻ တရစ္ဆာန်ႏ၊ ရုက္ခဗေဒနောဝ်ꩻ ထောင်လွဉ်ꩻ ထာꩻမွူးဖုံႏသွူ။
ထူႏတောမ်
ကဏ္ဍ:ဇီဝဗေဒ
တေလပတ္တဇာတ်
"တေလပတ္တဇာတ်"
ဇနပဒကလျာႏဏီႏ အပဲစ်သူမျိုꩻကင်ꩻ
(၁) နမ်းထိုလွဉ်ꩻတဝ်း (၂) နမ်းဖွိုႏငါႏတဝ်း (၃) တယွောင်ငါႏတဝ်း (၄) တပြွောင်ႏငါႏတဝ်း (၅) တဖြေင်းငါႏတဝ်း (၆) တဗွာငါႏတဝ်း။
ဟောဝ်ယံငတ်ꩻမျိုꩻ
(က) အပီတဲ့ချော်ꩻယံ (ခ) သွီႏယာႏဟောဝ်ယံ (ဂ) ကာႏသာႏဟောဝ်ယံ (ဃ) အဆွတ်ꩻဟောဝ်ယံ (င) အရွယ်ႏဟောဝ်ယံ။
ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် "တေလပတ္တဇာတ်"ယိုတဲင် "ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏ ထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ"
၁။ ပေါႏအားထွုတ်တရာꩻနောဝ်ꩻ အွဉ်ႏသတိꩻခွေါင်ခွေါင်ခြꩻခြꩻ၊ အွဉ်ႏစွူစွူဗာႏသꩻ နုဲင်းပါꩻကဖင်ꩻလွေꩻ နားမန်ꩻဗွေတွောင်းတကောက်ꩻနဝ်ꩻအတွိုင်ꩻ-
၂။ အာႏရွုံႏငတ်ꩻပါꩻ ကရိုꩻနဝ်ꩻ မဲ့အာႏရွုံႏ၊ နားအာႏရွုံႏ၊ နေ့ꩻဖူအာႏရွုံႏ၊ ဖြေꩻအာႏရွုံႏ၊ နမ်းအာႏရွုံႏ-
၄။ ပေါႏစူꩻတဝ်းသꩻ ပေါႏလွောက်ꩻလွဉ်ꩻတဝ်း အာႏရွုံႏငတ်ꩻပါꩻဖုံႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ လꩻဗာႏထာꩻချမ်ꩻသာႏလွဉ်းလွဉ်း-
၅။ သံသရာႏအကို တတွိုႏဖိုတဝ်း အရပ်အဖဲ့ꩻ (အဂတဒိသပုဗ္ဗ)နဝ်ꩻ "နိဗ္ဗာန်ႏ"နောဝ်ꩻသွူ။
"နာမသိဒ္ဓိဇာတ်" ထွားသွဉ်ဟော်ꩻကျပ် "နာမသိဒ္ဓိဇာတ်"ယိုတဲင် "ကလꩻအီသတိꩻ၊ ကလꩻအီပညာႏ၊ ကလꩻဒါႏ ထာꩻသေတရာꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ"
၁။ မဉ်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ ပညတ်လဲႏကွို့ꩻလွုမ်ꩻ၊ မဉ်ꩻနဝ်ꩻ မာꩻဒါႏတဝ်းထမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻ-
၂။ မဉ်ꩻခန်းသက်ဆွာꩻတဲ့ သက်တဆွာꩻတဝ်း၊ မဉ်ꩻခန်းသဌေꩻတဲ့ ရွဉ်ခြောဒါႏဒျာႏ၊ မဉ်ꩻခန်းမောင်ႏတဖူꩻတဲ့ တဖူꩻမာႏဒါႏဒျာႏ-
၃။ ထာꩻမာꩻနဝ်ꩻ ထွူအီတွမ်ႏမဉ်ꩻ မွေးတဝ်း၊ မာꩻမꩻထွူ၊ ထွူအီတွမ်ႏကံႏဒျာႏ-စတဲင် သေဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏသွူ။
ဒုံကန်တွောင်း၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ
ဒုံကန်တွောင်း (အိန်းကလေက်: Kantaunt၊ မန်း : ကန်တောင့်ရွာ) ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ (အခဝ်နဝ်) ၊ မျင်ꩻမိုရ်ႏခမ်း ၊ ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ၊ အွိုင်ႏလွယ်အွန်ႏကို ဒုံတဒုံဒျာႏသွူ။ ဒုံကအဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်း ကိုဒ်နဝ်ꩻ ၂၀၀၉၄၇ ဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏ ထီခိုႏဆꩻကီ ၃၆၀၀ ပေ (၁၁၀၀ မီတာ) ကိုသွူ။ ဒုံကန်တွောင်းအကို လမ်းငင်းအဝ်ႏ လမ်း၊ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ  ဖြာꩻသွူ။ အွိုင်ႏလွယ်အွန်ႏကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ ၆၀၁၈ ဖြာꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻဟိုပုံꩻ(တွုံခံꩻ)၊ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ ဒုံလွယ်အွန်ႏ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံတနွိုင်ထုံ၊ ဖဲ့ꩻနဝ်နဝ်ꩻ ဒုံဖာလွိုင်ဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻကိုဒုံဖုံႏ
ခမ်းသားတဖြာꩻစီႏ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ခမ်းထီရေꩻ
တူရကီခမ်းထီ
တူရကီခမ်းထီ (အိန်းကလေတ်: Turkey) ယိုနဝ်ꩻ တရာꩻဝင်ႏအမိဉ်ꩻအနေႏ ဟဲ့ꩻဒျာႏ တူရကီခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ အာသျတွိုက် အမော့ꩻနဝ်သွတ်ꩻကိုတဲင် ခမ်းယိုတဖြုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏပါသော့ꩻလွေꩻ ဥရောပတွိုက်တွမ်ႏ အာသျတွိုက်ကို တခဝ်စီႏနဝ်ꩻသွူ။ အာသျတွိုက်ကို ကအဝ်ႏဒါႏ တူရကီခမ်းတောမ်ႏ ဥရောပတွိုက်ကို ကပါဖဒါႏ တူရကီခမ်း ခမ်းနယ်ႏဖုံႏ အခါႏနဝ်ꩻ ဗော့စပရပ်ရေလက်ကြား၊ မာမရာပင်ႏလယ်ႏ၊ ဒါးဒနဲရေလက်ကြားဖုံႏ အဝ်ႏခါႏခါꩻတဲင် တယ်ႏပွိုင်းလဲင်ႏကရီးခါကာႏ အဝ်ႏသုင်ꩻလွေꩻအီ ကာႏလွေꩻချာငါ ခမ်းတွို့ꩻခမ်းကွဉ်ႏ တဖူꩻရဲဉ်ႏအနေႏတဲင် ခမ်းပေႏကီလဲ့ အရေꩻတန်မွေး ခမ်းတခမ်းဒျာႏသွူ။ တူရကီခမ်း အခေါဝ်တွို့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဂရိခမ်းထီ၊ ဗူဂေးရီးယားခမ်းထီအဝ်ႏ၊ အခေါဝ်ထင်ꩻစွို့ꩻစွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ထီနောင်ပင်ႏလယ်ႏယော့အဝ်ႏ အခေါဝ်ကွဉ်ႏထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ စျော်စီယာခမ်းထီ၊ အခေါဝ်ကွဉ်ႏစွို့ꩻစွို့ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အီရန်ခမ်းထီ၊ အာမေးနီးယားခမ်းထီ၊ အသာဗုဲင်စျန်ခမ်းထီ၊ အခေါဝ်ကွဉ်ႏနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အီရတ်ခမ်းထီ၊ အခေါဝ်နဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ထီနောင်ပင်ႏလယ်ႏတွမ်ႏ သီးရီးယားခမ်းထီအဝ်ႏ၊ အခေါဝ်တွို့ꩻနဝ်ꩻ အေစီယန်ပင်ႏလယ်ႏယို ထွာခမ်းကူခမ်းနား အဝ်ႏခူရောင်ꩻခါꩻနဝ်ꩻသွူ။
တူရကီခမ်းထီတန် ဧရိယာႏ အလုဲင်းအအဲဉ်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏပေါင်ꩻ ၃၀၂,၄၅၅ နဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီဧရိယာႏဟံႏနယ်ႏ တန်/တတန်တဝ်းနဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏလောင်း အဝ်ႏအမုဲင်တဆီသွံကို နဝ်ꩻသွူ။ ၂၀၂၀ အကို လိုꩻအဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၈၃ သန်းတဲင် တမဲင်ႏအကိုနဝ်ꩻ လိုꩻအုံအဝ်ႏသော့ꩻလꩻ လိုꩻအဖြာꩻပေါင်ꩻနဝ်ꩻ ၂၈၃ ဖြာꩻရပ်နဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းထီဝေင်ꩻတန်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဝေင်ꩻအန်ကာရာ သွူ။ တူရကီခမ်း အတန်သွတ်ꩻဝေင်ꩻ အထင်ႏသျာꩻသွတ်ꩻဝေင်ꩻနဝ်ꩻ ထွာ ဝေင်ꩻအိစ်သတန်ဗူ နဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻယိုနဝ်ꩻ လိုꩻအုံအဝ်းသော့ꩻ ၁၅ သန်းလွိုတဲင် ဥရောပတွိုက်တန်ကို ထွာဝေင်ꩻအတန်သွတ်ꩻ စီꩻပွာꩻရေꩻဝေင်ꩻလဲ့ꩻဟဲ့ꩻ သမဲင်ꩻနွို့အမွီးဟဝ် အကဲဉ်အဗဲ့ꩻဖုံႏလဲ့ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻအာနဝ်ꩻသွူ။ တူရကီခမ်းသားကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ တူရကီလိုꩻမျိုꩻ တောမ်ႏ ကဒ်လိုꩻမျိုꩻတဲင် ခမ်းကိုလဲ့ ထွာအတန်သွတ်ꩻခွိုꩻဖုံႏဒျာႏသွူ။ တူရကီခမ်းထီယို ကိုꩻကွယ်ႏအာ အိစ်သာလမ်ဘာႏသာႏ(မူသလိဉ်)တဲင် အဝ်ႏစွဉ်ႏ ၉၀% ရပ် အဝ်ႏကုဲင်အလင်နဝ်ꩻ ခရိယာန်ႏဘာႏသာႏ တွမ်ႏ ဘာႏသာႏအဲဉ်ထဝ်းသားနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:အာသျတွိုက်ကို ခမ်းထီဖုံႏ
ဗီယက်နမ်စဲ့ꩻပွယ်ꩻ
thumb|300px|အမေႏရိကန်ႏ စဲ့ꩻတပ် သင်ဘော်ꩻကျောင်ꩻဒိုက်ဒိုက် ချꩻလင်ꩻဖေႏ စဲ့ꩻသားဖုံႏထွူ ကျောင်ႏထင်ႏကီချာကျာꩻပုင်ႏ ဗီယက်နမ်စဲ့ꩻတွိုက်ꩻပွယ်ꩻ (အိန်းကလေတ်: Vietnam War) ကရိုꩻနဝ်ꩻ စဲ့ꩻယေန်ခွꩻတွိုက်ꩻပွယ်ꩻ ခိန်ႏခါႏကာႏလအကို စဲ့ꩻတွိုက်ꩻပွယ်ꩻကထွာဒါႏ ဗီယက်နမ်ခမ်းထီ၊ လာအိုခမ်းထီ တောမ်ႏ ကမ္ဘောဒီးယားခမ်းထီဖုံႏကို တယ်ႏစ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၅၅ ဗာႏ လာနိုဝဲင်ဗာ ၁ နီꩻ ဗꩻတွိုႏ ဝေင်ꩻသုဲင်းဂုံ ကထဲ့သွုမ်ꩻဒါႏ ၁၉၇၅ ဗာႏ လာဧပီ ၃၀ နီꩻကိုမꩻ စဲ့ꩻပွယ်ꩻလဲ့ထွူထိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ်စဲ့ꩻပွယ်ꩻနဝ်ꩻ ထွာလွေꩻဒျာႏ တယ်ႏ ပထမအဉ်ဒိုဆုဲင်းနားစဲ့ꩻပွယ်ꩻ ကထွူထိုꩻခိန်ႏကာႏဒျာႏသွူ။ တွိုက်ꩻခꩻသားဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ကွန်မျူနစ်မဟာႏမိတ်ဖုံႏစွိုꩻ ကစွဲးကမ်းဖေႏဒါႏ ဗီယက်နမ်ခမ်းထင်ꩻသား တောမ်ႏ အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏ တောမ်ႏ ကလွိုဆန်ဒါႏကွန်မျူနစ် မဟာႏမိတ်စွိုꩻသားဖုံႏ ကစွဲးကမ်းဖေႏဒါႏ ဗီယက်နမ်ခမ်းနဝ်သား အခါႏ ကတွိုက်ꩻခꩻဒါႏ စဲ့ꩻတွိုက်ꩻပွယ်ꩻဒျာႏသွူ။ ကွန်မျူနစ်မဟာႏမိတ်စွိုꩻ ကအွဉ်ငါဖေႏဒါႏ စူခွုမ်တနတ်အပေႏစား ဗီယက်နမ်ခမ်းထင်ꩻ(စွိုးခွိုꩻလွစ်ထန်ႏရေꩻစဲ့ꩻစွိုꩻ)သားနဝ်ꩻ တွိုက်ꩻခꩻလွေꩻ ဒေႏသကိုကအဝ်ႏဒါႏ ဗီယက်နမ်အခဝ်နဝ်သား ကလွိုဆန်ဒါႏ ဝွေꩻသီးကွန်မျူနစ်စွိုꩻ တောမ်ႏပြောက်ကျားစဲ့ꩻစနစ်နယ်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ အမေႏရိကန်ႏတောမ်ႏ ဗီယက်နမ်ခမ်းနဝ်အစွိုꩻသားနဝ်ꩻ နေးတောမ်ႏ လေကြောင်းသင်ဘော်ꩻကျောင်ႏ တွိုက်ꩻခꩻရေꩻအကူႏညီႏတဲင် ဟံႏလောင်းစဲ့ꩻစွိုꩻ၊ မို့ꩻလောင်းထာꩻခြေင်ကို ပါတောမ်ႏ အမျောက်တနတ်တန်၊ ချꩻတွိုက်ꩻလင်ꩻနေးဗုံး(ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်ခြင်း)ဖုံႏ၊ သုင်ꩻလွေꩻအီ နေးအာႏရဲင်ႏတန် အတွိုက်ꩻအခꩻစဲ့ꩻဆင်ရေꩻနဝ်ꩻသွူ။
အမေႏရိကန်ႏသီး ကအဝ်ႏနွို့ပါလွေꩻဒါႏ စဲ့ꩻတွိုက်ꩻပွယ်ꩻယိုနဝ်ꩻ ထွူသွတ်ꩻလွေꩻခန်းဒျာႏ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၇၃ ဗာႏ လာဩဂုတ် ၁၅ နီꩻကိုသွူ၊ ပွိုးစွဉ်ႏ အမေႏရိကန်ႏကွန်ကရက် ကအွဉ်ႏအတီပြုဖေႏဒါႏ ကေ့စ်-ချပ် မွဉ်းဖျင်မုꩻ ဥပဒေႏလဲ့ ပါနေနေသွူ။ ဗီယက်နမ်စွိုးခွိုꩻတပ်တောႏစဲ့ꩻစွိုꩻ ထွိုင်ႏသိမ်ꩻလꩻထိုꩻ ဝေင်ꩻသုဲင်းဂုံးထွူ ၁၉၇၅ ဗာႏကိုနဝ်ꩻ စဲ့ꩻပွယ်ꩻလဲ့ထွူထိုꩻ ဗီယက်နမ်ခမ်းထင်ꩻ တောမ်ႏ ဗီယက်နမ်ခမ်းနဝ်သားဖုံႏလဲ့ ခြွဉ်းဗူႏပူꩻပေါင်ꩻချာယင်းဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ပွိုးစဲ့ꩻတွိုက်ꩻပွယ်ꩻယိုတဲင် ခမ်းသားမွိုးဖာ အသက်သွီႏပေါင်ꩻ ထဲ့သွုမ်ꩻထိုꩻဗာႏ အာမွေးထာꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဗီယက်နမ် စဲ့ꩻသားတောမ်ႏခမ်းသားဖုံႏ သီမားထဲ့သွုမ်ꩻထိုꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏစွဉ်ႏ (၁)သန်းတောမ်ႏ (၃)သန်းခါႏအကျောင်ꩻ အဝ်ႏရိုꩻလွ့ဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ကမ္ဘောဒီးယားလိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ (၂)သိန်ႏတောမ်ႏ (၃)သိန်ႏခါႏ တောမ်ႏ လာအိုလိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ (၂)သောင်ႏ တောမ်ႏ (၃)သန်းခါႏ သီးမားထဲ့သွုမ်ꩻထိုꩻဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ အမေႏရိကန်ႏ စဲ့ꩻသားဖုံႏလဲ့ စဲ့ꩻပွယ်ꩻအကို သီမားထဲ့သွုမ်ꩻထိုꩻဗာႏ အဖြာꩻပေါင်ꩻ ၅၈,၂၂၀ ဖြာꩻနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ကမ္ဘာႏသမဲင်ꩻ
နီခေတ်
ခေတ်ကာႏလတဲ့ကွဲပြောင်ꩻလွဉ်တနီꩻထွူတနီꩻအကို နီနာꩻပအိုဝ်ႏခွန်ပိုတဲ့ တလိုႏအုံစွူစွူတဝ်း အဝ်ႏလိုႏရုဲင်ꩻတသွိုးလွဉ်ꩻ ခေတ်ယိုကပြောင်ꩻလုဲင်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏမုအကို အဟဝ်တဲ့ပါ အကုဲင်တဲ့ရောꩻတဲင် သမ်းလိုႏ ယူႏတွေꩻ ချင်းကျင်ꩻသွုံꩻလွဉ်ꩻဗာႏမꩻသွူ။ ဟန်ႏသနီꩻ ပအိုဝ်ႏ ခမ်းထီရေꩻ၊စီꩻပွာꩻရေꩻ၊လိုꩻမုရေꩻ စတဲင်အရေꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏယို ကထွာဒါႏ ခေတ်လိုꩻယွဲးဖုံႏ တလွစ်ကင်ꩻတဝ်ႏ နဝ်ꩻသနယ်။ ပွိုးနဝ်ꩻမꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻတခွိုꩻလွုမ်ႏ အနာႏဂါတ်ဖေႏကတရေꩻနဝ်ꩻ အထျꩻအဝ်ႏ ခေတ်လိုꩻယွဲးယိုခါဖုံႏအစူကို။ မာꩻသွူ ထာꩻမာꩻအမျိုꩻမုဲင်ꩻတရိုꩻတဝ်း နမ်းအရင်ꩻခံႏ အဝ်ႏခါꩻဗာႏ - နဝ်ꩻအကို စေႏတနာႏ၊ဝါႏသနာႏ၊ အနစ်နာႏ ၊ အမော့ꩻအခွဲ တွမ်ႏ သမဲင်ꩻသွဉ်ခဏ်ꩻ ယို အဝ်ႏလိုႏ အဝ်ႏခါꩻငါႏနဝ်ꩻသွူ။  မာꩻခမ်းထီရေꩻ နဝ်ꩻ သေခါꩻဗာႏ နီꩻသမဲင်ꩻတွမ်ႏပါꩻသမဲင်ꩻသွူ။ သေတဝ်းသမဲင်ꩻတဲင် မာꩻခမ်းထီရေꩻနဝ်ꩻ ဗွိုန်ပီ လိုꩻမဲ့ခေ့ꩻလွေꩻတဖူꩻသွူ။ တွိုႏမုဲင်ꩻကိုသေတဝ်း လွေꩻဗာႏအလီးမုဲင်ꩻဒါႏတဝ်းနဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ခေတ်ပအိုဝ်ႏပေႏ ဟန်ႏနီꩻယို လိုႏသꩻပါငါႏ ခမ်းထီရေꩻ နီမဉ်ႏဒါႏလျင်ႏ ခမ်းထီရေꩻနဝ်ꩻ နီလိုꩻမျိုꩻအီႏထင်ႏထို၊နီခမ်းထီတဲ့ အီႏတိဉ်ႏခွောင်တသေႏသွူ။နဝ်ꩻမဉ်ႏတမွေးတဝ်း အီႏမော့ꩻနေကပါꩻလိုꩻမျိုꩻတန် ချာႏတဗန်ႏချာငါ နီနာꩻပအိုဝ်ႏခမ်းသားနဝ်ꩻသနယ်။ အတိတ်လိုꩻဖြားစိုး အဟဝ်၊အကုဲင်ယိုထူႏသွဉ်ခန်ꩻတဲင် နီခေတ်နီစိုး ယို ဖေႏကယံထဲင်းထဲင်း ဖေႏကဟဝ်ထဲင်းထဲင်းနဝ်ꩻ နီနာꩻ ပအိုဝ်ႏပေႏစွုမ်ႏဖြာꩻပြေင်ꩻလောင်း တာႏဝွန်ႏအဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။
လိုꩻဖြားစိုးပန် ပွိုင်းနေင်ႏခါ လိတ်လုဲင်ꩻပညာႏနဝ်ꩻသွဉ်တူႏတေ့ꩻ သွဉ်ဗာႏတဆူႏတဆင်ႏပေႏတဲ့ နီပအိုဝ်ႏဖေႏလွစ်တခြင်လꩻ နီပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻကအဝ်ႏလိုႏအဝ်ႏထွိုက်အဝ်ႏသင်ꩻဒါႏဂွုဏ်ႏအင်္ဂါႏဖုံႏယို နီဖာဖြားသီး နေးတွမ်ႏသွီႏတသိုꩻရီႏ စီႏတွမ်ႏဆွုတ်ꩻလီး ဖွောင်ꩻရဲသေꩻခါꩻဖေႏ ပိုလီꩻပအိုဝ်ႏပေႏဟန်ႏသနီꩻဖုံႏသနယ်။ ကွဲတဲင် ပအိုဝ်ႏပေႏဟန်ႏသနီꩻဖုံႏယို ပညာႏတဲ့ သွဉ်ဗာႏဒျာႏသꩻခွꩻခွꩻ  အနယ်ꩻပညာႏဖုံႏလဲ့စွုမ်ႏ နဝ်ꩻမꩻ နီနာꩻပအိုဝ်ႏပေႏခေတ်ယိုခါနဝ်ꩻ လိုႏမာꩻယံယံထဲင်းငါႏ နီအနာႏဂါတ်၊ လိုႏရဲပ်ခူခူထဲင်းငါႏနီခမ်းထီတွမ်ႏ နီဘာႏသာႏ သာႏသနာႏ နဝ်ꩻသွူ။ နီနာꩻပအိုဝ်ႏယို ဗုဒ္ဓ ပိုလီꩻဒျာႏကိဉ်းအာတဲင် နေးတွမ်းဗွေႏမျတ်ဖုရာငဝ်းငွါအသွဉ်အဒေါ့ꩻတဲင် အဝ်ႏလိုႏ လွောက့်ꩻနာႏကျင်ꩻသွုံꩻလွဉ်ꩻသနယ်။ ခေတ်ယိုတဗာႏနဝ်ꩻ ဖေႏကထင်ႏထိုတဲ့အယိုꩻပေႏ ဖေႏကထဲ့ဖွိုႏတဲ့အတယပ်ꩻတဝ်းသနယ်။ တဟဝ်တဝ်းအမျိုꩻယိုတလိုႏမာꩻတဝ်း ကဟဝ်ဒါႏမျိုꩻယို လိုႏတွူႏတရန် မꩻ နီနာꩻပအိုဝ်ႏပေႏဖုံႏ မဉ်ꩻအွီႏ လွီးဟွမ်  ဖြေꩻယိုꩻ စာစွမ်အမဲဉ်ႏသွူ။
ဟန်ႏသနီꩻ ပအိုဝ်ႏခမ်းထီရေꩻတဖူꩻယို ပအိုဝ်ႏပေႏလိုꩻယွဲး တွမ်ႏ မွိုးဖြားဖာသီး ဖုံႏ ထာꩻယူႏထာꩻထီႏပေါႏပီတဝ်းဝင်ꩻကိဉ်းအာသွူ။ ပအိုဝ်ႏပေႏလိုꩻယွဲးဖုံႏနဝ်ꩻ သမ်းသွဉ်ဒျာႏဝင်ꩻလိတ် ဝင်ꩻသမဲင်ꩻ ကိဉ်းအာအာတဲင် နီပအိုဝ်ႏသမဲင်ꩻတွမ်ႏ မွိုးစိုးဖာပန် ကကျုံႏတလူႏဖိုဒါႏ အယပ်ꩻခုဲင်ႏယို သေစာႏနာႏငါႏတဝ်းဖုံႏသနယ်။ လိုꩻယွဲးဟန်ႏသနီꩻယို သေကွို့ꩻကထွာယိုခါ ထီႏကွို့ꩻကပေါႏယိုတွင်ꩻလွုမ်ꩻ လိုꩻဖြားသီးနဝ်ꩻ ထွꩻချာထွꩻငါတဲင် ခမ်းထီရေꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ အခွဲကျုံႏပေါင်းအာထဲင်း နီနာꩻလိုꩻယွဲး ရိုꩻဗာႏနေးနဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻပေႏ မိဉ်ႏအုံဒျာႏဝေင်ꩻ ထင်ႏဒျာႏ လိတ်သွဉ်ကျောင်ꩻဝေင်ꩻ နဝ်ꩻ တွမ်ႏ နီနာꩻပအိုဝ်ႏသမဲင်ꩻတွမ်ႏ ခမ်းထီရေꩻနဝ်ꩻ ယိန်းခါႏညာꩻညာꩻသနယ်။(%ဗွေꩻတဲ့တမွေးတဝ်း)။ ထွားဖျင်ယင်း - လိုꩻပေႏကအဝ်ႏ ပအိုဝ်ႏ ဗကကျောင်ꩻထန်ႏ(ဗွေႏဗွန်အွဉ်လိတ်သွဉ်ကျောင်ꩻ) တွမ်ႏ လိုꩻကသွဉ်လိတ် အထန်ႏဖဲ့ꩻ ခမ်းထီရေꩻ၊ လိုꩻမျိုꩻရေꩻ ခံႏထူႏချက် - အုံအဝ်ႏဒေါ့ꩻဖြောဝ်ႏရေꩻ တွမ်ႏ အထီအသွီႏဖုံႏ ကွာႏနေကသနယ်။ (အကွာႏနေးမုဲင်ꩻရိုꩻဒွုမ်သနယ် ကထီႏကသေသာႏတဲ့အဝ်ႏသေရောင်ဖုံႏ။)
ဟဲ (ခန)
ဟိရဂန ကို へ မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို ヘ (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ he သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။
လိုꩻယွဲးသီးတာႏလိုꩻဟောဝ်
လိုꩻယွဲးသီးတာႏ လိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ
ခွေသီနီနာꩻ သဲင်ꩻထွာလဲဉ်းသွူလိုꩻ၊ သဲင်ꩻစိုꩻလဲဉ်းသွူ မနုဿာႏတဲင် လိုꩻဘဝ လိုꩻအထီအသွီႏ ဖေႏကအောဝ်ႏ အောဝ်ႏလိုႏထွာဒါႏ လိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏသွူ၊ လိုꩻတန်ႏဖို ဖေႏကအောဝ်ႏ၊ သဲင်ꩻထွာလိုꩻလဲ့ အကျိုꩻဖေႏကအာ မဉ်ႏထွာဗာႏ"လိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏ"နောဝ်ꩻ ယံငါႏသွူ။ နောဝ်ꩻတွော့ꩻ လိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ-
လမ်းသားတွမ်ႏ ပိုလီꩻအတာႏဟောဝ်ဗာႏ
အရွယ်ႏမဉ်ႏတွိုႏ၊ မဉ်ႏတောႏလမ်းတောႏပါႏနောဝ်ꩻ လမ်းသားတွမ်ႏပိုဖုံႏလီꩻဖုံႏ အီႏအောဝ်ႏလွဉ်နောဝ်ꩻသွူ၊ နောဝ်ꩻတွော့ꩻ အရီးသွတ်ꩻနောဝ်ꩻ လမ်းသားအလောင်းယို ဝတ္တရာꩻကေႏဗာႏသွူ၊ ကထွာဒါႏအဝါꩻတဲ့ အဝါဝတ္တရာꩻအလွောက်ꩻ၊ ကထွာအမာတဲ့ အမာဝတ္တရာꩻအလွောက်ꩻ လွောက်ꩻကျင်ꩻဗာႏ၊ အုံအောဝ်ႏမာꩻလွေꩻဗာႏသွူ၊ ပိုဖုံႏမဉ်ႏအောဝ်ႏလွဉ်တဲ့ ပိုဖုံႏအလောင်း ကအောဝ်ႏလိုႏမာꩻထွိုက်မာꩻသင်ꩻဒါႏ ပျုစုဖေႏ၊ အံႏအွꩻကွဉ်ကꩻ စစွဉ်ႏကအောဝ်ႏလိုႏမာꩻဒါႏ အခရာႏဖုံႏယို ထုမ်ႏကျံႏမာꩻဖေႏဗာႏသွူ၊ အခိန်ႏသွဉ်လိတ်တဲ့ ဖေႏကသွဉ်နွောင်ꩻလိတ်နောဝ်ꩻ ကထွာဒါႏ အမွိုးအဖါယိုနောဝ်ꩻ သောင်ႏသာဖေႏဗာႏသွူ၊ နောဝ်ꩻမꩻ လမ်းသားအလောင်း ပိုအလောင်း ကအောဝ်ႏလိုႏမာꩻထွိုက်မာꩻသင်ꩻဒါႏ ထာꩻမာꩻဖုံႏယို မာꩻဖေႏမꩻ "လိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏ"ဟဲ့ꩻထွိုက်သွူ။
ကမာꩻကိုဒါႏ နီထာꩻသားအလောင်းတဲ့ ဟောဝ်ဗာႏ
ထာꩻမာꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏအစားစားတဲင် ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏနီထာꩻမာꩻတွော့ꩻ ကမာꩻကိုဒါႏ ထာꩻမာꩻသားအလောင်းယိုလဲ့ အောဝ်ႏလိုႏအွဉ်ႏငါႏ သꩻမေတ္တာႏ၊ သꩻစာႏနာႏ ဝွေꩻသီးအလောင်း၊ နီကပဲင်ႏဆဲင်ႏဒါႏ နီတခြိုꩻဖုံႏယိုတဲ့ အောဝ်ႏလိုႏစွဉ်ꩻကြယ်ꩻဖေႏ ဝွေꩻသီးနောဝ်ꩻသွူ၊ ဥပမာႏ- မဉ်ႏထွာလဲဉ်းသွူဆဲင်ႏသားနောဝ်ꩻ ဝွေꩻဆဲင်ႏကို ကမာꩻဒါႏ ထာꩻမာꩻသားဖုံႏယို အောဝ်ႏလိုႏရက်၊ အောဝ်ႏလိုႏစွဉ်ꩻကြယ်ꩻဖေႏငါႏသွူ၊ ထာꩻမာꩻဗွေႏသား ယဖြာꩻဖြာꩻနောဝ်ꩻ ခွန်းထွမ်တမွိုꩻတမာꩻ ထာꩻမာꩻသားအလောင်း၊ ထာꩻမာꩻသားလမ်းကို လမ်းပါႏ အခေႏအနေႏနုဲင်းမုဲင်ꩻ တယူႏတောဝ်း၊ ကမာꩻကိုဖေႏဒါႏ နီထာꩻမာꩻသားယို မဉ်ႏအုံဟောဝ်တောဝ်းခိန်ႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏလိုႏသဲင်ꩻထွားဖေႏ၊ အောဝ်ႏလိုႏစွဉ်ꩻကြယ်ꩻဖေႏ တခိုးပေႏ၊ တသီႏငိုꩻပေႏနုဲင်းယိုလဲ့ အတမာꩻတောဝ်း၊ အတယူႏတောဝ်းသွူ။ ထာꩻမာꩻသားအလောင်းယို နီမဉ်ႏအွဉ်ႏမွေးမေတ္တာႏနောဝ်ꩻ နီထာꩻမာꩻတဲ့ အောင်ႏမျင်ႏပိုႏလွဉ်ဒါႏ၊ ထာꩻမာꩻသားတဲ့ ကွပ်နီမေတ္တာႏတဲင် မဉ်ႏမာꩻဖေႏနီထာꩻမာꩻလဲ့ နေးတွမ်ႏဝွေꩻသီး စေႏတနာႏပါပါ မာꩻလွေꩻဒါႏနောဝ်ꩻမꩻ နီထာꩻမာꩻယို ယံလွိုအောင်ႏမျင်ႏလွိုဒါႏဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ၊ နောဝ်ꩻမꩻ ကမာꩻကိုဒါႏ နီထာꩻမာꩻသားအလောင်း နီမဉ်ႏအွဉ်ႏမေတ္တာႏ ကရုဏာႏနောဝ်ꩻမꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ"လိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏ"နောဝ်ꩻသွူ။
သွꩻဟောဝ်အလောင်းယို ဟောဝ်ဗာႏ
ခွေသီနီနာꩻယို အုံခေါ်အောဝ်ႏခေါ်နေးဝင်ꩻ တလꩻတောဝ်း၊ အုံညီꩻဗာႏတွမ်ႏအသောင်အရင်ꩻ၊ အုံညီꩻဗာႏတွမ်ႏသွꩻခွသွꩻရင်ꩻဖုံႏတဲင် သွꩻခွသွꩻဟောဝ်အလောင်းယိုတဲ့ ဟောဝ်ဗာႏသွူ၊ ဟောဝ်ဗာႏနုဲင်းမုဲင်ꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ သွꩻဟောဝ်ဖုံႏ မဉ်ႏမော့ꩻအယပ်ꩻအခုဲင်ႏတဲ့ အောဝ်ႏလိုႏစွဲးကမ်းဖေႏ၊ ကိစ္စပေႏတန် အောဝ်ႏလိုႏမာꩻကိုတဲ့ မာꩻကိုဖေႏစတဲင်နုဲင်းယိုဖုံႏသွူ၊ နောဝ်ꩻမꩻ သွꩻဟောဝ်အလောင်း ကအောဝ်ႏလိုႏမာꩻထွိုက်မာꩻသင်ꩻဒါႏ အခရာႏဖုံႏယို နီမဉ်ႏမာꩻဖေႏနောဝ်ꩻ ဟောဝ်ငါႏသွူ။
ဘဝကူꩻငါလွေꩻဒါႏ ဖူးဝေးတွမ်ႏသတ္တဝါႏသီးအတာႏ ဟောဝ်ဗာႏ
ဘဝကူꩻငါလွေꩻဒါႏ ဖူးဝေးတွမ်ႏသတ္တဝါႏသီးအတာႏ ဟောဝ်ဗာႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ ဘဝကကူꩻငါလွေꩻထွူလဲဉ်းဒါႏ ဖူးဝေးစွိုးခွိုꩻ၊ သွꩻခွသွꩻဟောဝ်ဖုံႏ မဉ်ႏတချွစ်တလွစ်ဟောဝ်တောဝ်းစိန်ႏစွော့ꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏမောင်ꩻကော့ꩻဒါႏ နီလိုꩻသီး ကုသိုလ်ႏဖန်းဖြယ်မုꩻတဲင်တွော့ꩻ ရေႏရွယ်ႏဝွေꩻသီးတဲင် နီမဉ်ႏမာꩻဖေႏကုသိုလ်ႏနောဝ်ꩻ ဝွေꩻသီးအနေႏ မဉ်ႏဟဲ့ꩻသာႏဓုတဲ့ တလဲင်ႏချင်ꩻ ဝွေꩻသီးကုသိုလ်ႏကံႏအတွိုင်ꩻ အီႏချွစ်အီႏလွစ်ဗာႏ၊ မဉ်ႏတမွေးတောဝ်းတဲ့ ကွပ်စွဉ်ႏဟဲ့ꩻသာႏဓုဗာႏတဲင်တွော့ꩻ အံႏအွꩻကွဉ်ကꩻဖုံႏယို အကုဲင်းလꩻလွဉ်ဒါႏသွူ၊ နောဝ်ꩻမꩻ ဘဝကကူꩻငါလွေꩻဒါႏ ဖူးဝေးတွမ်ႏသွꩻခွသီးအလောင်းလဲ့ ဟောဝ်ဗာႏသွူ။
ကအုပ်ချွုတ်ဒါႏခမ်းထီ ခွန်အလောင်းယိုလဲ့ ဟောဝ်ဗာႏ
ကအုပ်ချွုတ်ဒါႏခမ်းထီ ခွန်အလောင်းယိုလဲ့ ဟောဝ်ဗာႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ မဉ်ႏအုပ်ချွုတ်ခမ်းထီနောဝ်ꩻ မာꩻဗာႏခမ်းထီအကျိုꩻ၊ မဉ်ႏမာꩻခမ်းထီအကျိုꩻယိုနောဝ်ꩻ ရွဉ်ဘဏ္ဍာႏမဉ်ႏတအဲဉ်ထောဝ်းနောဝ်ꩻ မာꩻတလꩻတောဝ်းသွူ၊ အစိုႏရအနေႏ ဝွေꩻတွမ်ႏဝွေꩻမာꩻစီꩻပွာꩻ၊ ခမ်းသားအလောင်း တကေပ်ꩻတောဝ်းဒွုမ်၊ နေးတွမ်ႏအစိုႏရရွဉ်တွော့ꩻ မဉ်ႏအုံတဲင် မာꩻလွေꩻနွောင်ꩻနောဝ်ꩻ တမျိုꩻသွူ၊ ယိုနောဝ်ꩻ တဖူꩻတာႏ၊ ယိုနောဝ်ꩻ ဆရာႏ/ဆရာႏမူႏတာႏ၊ ယိုနောဝ်ꩻ ဆရာႏဝွန်ႏတာႏ-စစွဉ်ႏဝွန်ႏထံꩻအလောင်း ကအောဝ်ႏလိုႏဖေႏနောဝ်ꩻ သမ်းအောဝ်ႏလိုႏရွဉ်တွော့ꩻ နေးတွမ်ႏခမ်းသားဖုံႏ ကသော့ꩻလွဉ်ဒါႏ အခွဉ်ႏနောဝ်ꩻတဲင်တွော့ꩻ အစိုႏရနောဝ်ꩻ မာꩻအီခမ်းထီအကျိုꩻ၊ ထူႏသုံꩻလွေꩻဗာႏ ခမ်းသားရွဉ်နောဝ်ꩻသွူ။ အမေႏရိကန်ႏ-စစွဉ်ႏစွုမ်ႏခမ်းစွုမ်ႏခမ်း နေးတွမ်ႏခမ်းသားရွဉ် အခွဉ်ႏတဲင်တွော့ꩻ အစိုႏရဖုံႏနောဝ်ꩻ မာꩻအီ ထိန်ꩻအီ ခမ်းထီအကျိုꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ နောဝ်ꩻမꩻ နီသွဉ်းသီးခမ်းသားဖုံႏအနေႏ နီသွဉ်းသီးခမ်းထီအတာႏ ဥပဒေႏအလꩻ ကအောဝ်ႏလိုႏဆောင်ႏဒါႏ အခွဉ်ႏဖုံႏယို အောဝ်ႏလိုႏဆောင်ႏငါႏ၊ အောဝ်ႏလိုႏဖေႏငါႏသွူ၊ ခမ်းထီအတာႏ မဉ်ႏဖေႏနုဲင်းနောဝ်ꩻမꩻ ဟဲ့ꩻ"လိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏ"သွူ။
လူꩻအလောင်းယိုလဲ့ ဟောဝ်ဗာႏ
လူꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ လောကပါလ(အုံပွေါထွားလောက)လူꩻကထွာဒါႏ ကုဝေရစစွဉ်ႏ လူꩻတန်တွမ်ႏ နီခမ်းနီထီအလောင်းယိုတဲ့ ဟောဝ်ဗာႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ နီရပ်နီရာႏ၊ နီလမ်းနီပါႏ ကပွေါဒါႏလူꩻဖုံႏတဲ့ အောဝ်ႏသွူ၊ လူꩻအလောင်းယိုတဲ့ ကထွာဒါႏ နီလိုꩻသီးအနေႏ အောဝ်ႏလိုႏစွဉ်ꩻကြယ်ꩻဖေႏ၊ အောဝ်ႏလိုႏလောင်ꩻ၊ အောဝ်ႏလိုႏစာႏဂဖေႏသွူ။ ပအိုဝ်ႏထွုံꩻစံႏအနေႏ မဉ်ႏတွိုႏလာမား လာဗွေခိန်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻ လူꩻကပွေါဒါႏ လူꩻသာႏသနာႏ၊ လူꩻကပွေါဒါႏဒုံဖုံႏယို အောဝ်ႏလောင်ꩻစာႏဂနေနေတဲင် ထွုံꩻတဗာႏယို အောဝ်ႏလိုႏယားတောဝ်း၊ အောဝ်ႏလိုႏမာꩻစွူစွူငါႏသွူ၊ ဖေႏစာႏဂလူꩻယိုနောဝ်ꩻ ကိုꩻကွယ်ႏလူꩻအနေႏမွေးတောဝ်း၊ နီကကိုꩻကွယ်ႏဒါႏနောဝ်ꩻ ရတနာႏသွံပါꩻဒျာႏ၊ လူꩻယိုနောဝ်ꩻ ဖေႏကထွားကိုဖေႏ နီရပ် နီဒေႏသ နီလမ်းပါႏ နီနမ်းအနေႏတဲင်တွော့ꩻ စာႏဂလွေꩻဖေႏဒျာႏ၊ ဝွေꩻသီးအလောင်းယို နီမဉ်ႏဖေႏမေတ္တာႏလဲ့ နီအလောင်းယို ဝွေꩻသီးအောဝ်ႏထွားကိုဖေႏဒါႏသွူ၊ လိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ လူꩻအလောင်းယိုတဲ့ ဟောဝ်ဖေႏဗာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ဘာႏသာႏတရာꩻအလောင်း ကကံကျင်ꩻဒါႏ သမဏ(ရဟန်ꩻ၊ သျင်ႏ၊ ရသေ့ꩻ)သီးအလောင်းယို ဟောဝ်ဗာႏ
ဘာႏသာႏတရာꩻအလောင်း ကကံကျင်ꩻဒါႏ သမဏ(ရဟန်ꩻ၊ သျင်ႏ၊ ရသေ့ꩻ)စတဲင် ပုဂ္ဂိုလ်ႏဖုံႏယို အောဝ်ႏလိုႏခီႏမျောက်၊ အောဝ်ႏလိုႏလူႏ၊ အောဝ်ႏလိုႏတန်ꩻ၊ အောဝ်ႏလိုႏကိုꩻကွယ်ႏငါႏသွူ၊ နီမဉ်ႏကိုꩻကွယ်ႏ၊ နီမဉ်ႏလောင်ꩻလူႏတဲ့ နီအကျိုꩻတန်ဒျာႏ၊ အကျိုꩻတရာꩻယိုတဲ့ နီလꩻဗာႏဒျာႏတဲင် လိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ ဘာႏသာႏတရာꩻအလောင်း ကကံကျင်ꩻဒါႏ သမဏသီးအလောင်းယိုတဲ့ အောဝ်ႏလိုႏဟောဝ်ငါႏသွူ။ နောဝ်ꩻမꩻ လိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ မွိုးဖါဆရာႏ စစွဉ်ႏဝွေꩻအသောင်အရင်ꩻ ကအောဝ်ႏဒါႏ ပုဂ္ဂိုလ်ႏဖုံႏသီးအတာႏ အကျိုꩻဟောဝ်ထာꩻမာꩻဖုံႏယို မာꩻဖေႏ၊ ခမ်းထီတွမ်ႏလိုꩻမျိုꩻအတာႏ အကျိုꩻတရာꩻအဟောဝ်ဖဲ့ꩻဖုံႏဘို ကမာꩻဖေႏ၊ ကသောင်ႏသာဖေႏနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏလိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏသွူ။ ဝင်ꩻအတာႏနောဝ်ꩻ ဝွေꩻယို ထွာဒျာႏလိုꩻဟောဝ်တဲင်တွော့ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏလိုꩻဟောဝ်သွူ။ တနယ်ꩻ မဉ်ႏဒေါ့ꩻဗာႏနောဝ်ꩻ- ခမ်းထီတယ်ႏထောင်ႏရေꩻတာႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏလိုႏငါႏ လိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏသွူ၊ ကအောဝ်ႏလိုႏမာꩻထွိုက် မာꩻသင်ꩻ တာႏဝွန်ႏဖုံႏယို ဆဲင်ႏရာꩻ ပညာႏဒါႏထွူသွူတဲင် ခမ်းထီတာႏ၊ ရပ်ရာႏတာႏ၊ အမျာꩻတာႏ ထာꩻမာꩻဖုံႏယို နေးတွမ်ႏသꩻစေႏတနာႏ တန်တန်အာအာ ကမာꩻဖေႏဒါႏလိုꩻ၊ အဂတိတရာꩻ တပါတောဝ်းတဲင်တွော့ꩻ နေးတွမ်ႏသꩻစေႏတနာႏဗွာဗွာ တွမ်ႏနမ်းကဒါႏခါꩻဒါႏ ပညာႏတဲင် အမျာꩻတာႏထာꩻမာꩻယို ကမာꩻဖေႏလိုꩻနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ"လိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏ"နောဝ်ꩻသွူ။ လိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏ (လူတော်လူကောင်း)ကရိုꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏလိုႏဒါႏထွိုက်ဒါႏသင်ꩻဒါႏ ပညာႏယိုတဲ့ ဒါႏခါꩻဗာႏ၊ အကျင်ꩻတဲ့ ဟောဝ်ဗာႏ၊ လောကအတာႏ အကျိုꩻယိုတဲ့ ကမာꩻဒါႏ ပုဂ္ဂိုလ်ႏနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ လိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏသွူ။ နောဝ်ꩻမꩻ လိုꩻယွဲးသီးဖုံႏဟွေး- သဲင်ꩻထွာလိုꩻ အကျိုꩻဖေႏကအာ နေးတွမ်ႏနီသꩻစေႏတနာႏ တန်တန်အာအာ၊ တနီꩻခါ ဖေႏကမာꩻနွောင်ꩻ စွိုးခွိုꩻ၊ ဘာႏသာႏ၊ သာႏသနာႏ အောဝ်ႏလိုႏသွဉ်ထူႏသွဉ်ထွိုက်သွဉ်သင်ꩻ ပညာႏဖုံႏယို အောဝ်ႏလိုႏသွဉ်ထူႏငါႏအကျောင်ꩻ၊ ပညာႏမဉ်ႏဒါႏတနီꩻခါ အွဉ်ႏသꩻဗွာဗွာ နွောင်ꩻရာꩻကမာꩻလွေꩻဒါႏ ဖေႏကထွာလိုꩻဟောဝ်လိုꩻဒါႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏလိုႏသောင်ႏသာငါႏအကျောင်ꩻ တဲမ်းဖြုဲင်ꩻနယ်ဗာႏ တခွိုင်းယိုသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပုဂ္ဂိုလ်ႏရေꩻဖဝ
အောင်ဆန်းစုကြည်
အောင်သန်းသုစီ (အဲင်းကလေတ်: Aung San Suu Kyi) (မန်း: အောင်ဆန်းစုကြည်) အောင်ဆန်းစုကြည်ယို ထွာဒျာႏ ခမ်းထီအကယ်ႏတန် လိုꩻမူႏယံတဖြာꩻဒျာႏသွူ။ နေင်ႏ ၁၉၉၁ ဗာႏ ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏ နေးတွမ်ႏစေႏတနာႏ ခွိုꩻရက်လိုꩻတဖြာꩻအနေႏတဲင် လꩻလွေꩻခန်း ကမ္ဘာႏငြိမ်ꩻချမ်ꩻရေꩻဆုꩻနိုးဘဲယ် သွူ။ ဝွေꩻမူႏယိုနဝ်ꩻ ထွာကွို့ꩻ ခမ်းထီအွဉ်ငါတန် တဖြာꩻလွုမ်ꩻတဲ့ တမွေးတောဝ်ႏ တဖဲ့ꩻနဝ်ꩻလဲ့ တဲမ်းလိတ်ဆရာႏလဲအောဝ်ႏထွာဒျာႏသွူ၊ ဝွေꩻမူႏယိုခါနဝ်ꩻ အောဝ်ႏထွာခွုမ်ထူႏလွေꩻဖေႏ စွိုးခွိုꩻဒီမိုကရေသီအစွိုꩻချုတ် အတန်အကယ်ႏသွူ၊ နဝ်ꩻထွူတကာႏတောဝ်ႏ အောဝ်ႏထွာပါနေက ခမ်းထီတန်အတွိုင်ႏပင်ႏခံႏ အတန်အကယ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ၂၀၂၁ လာဒဲဉ်ကံလာ စဲ့ꩻမန်းတပ်မတောႏ စဲ့ꩻပိုႏ မင်းအောင်လိုင်ယို ထူႏသိမ်ꩻထိုꩻအာႏဏာႏတဲင် ဆွမ်ꩻထိုꩻခန်းဒျာႏဝွေꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဝွေꩻမူႏယိုနဝ်ꩻ ၂၁ နေင်ႏတွင်ꩻကို အုံသော့ꩻဗာႏဒျာႏလမ်းထောင်ႏကိုနဝ်ꩻ ညစွဉ်ႏနေင်ႏပေါင်ꩻ ၁၅ နေင်ႏသွူ။ ၁၉၉၀ နေင်ႏတွင်ꩻကို ကွပ်ပွိုးဝွေꩻမူႏယို အွဉ်ငါတဲင် မာꩻလွေꩻလွိုက်ရွေꩻပွယ်ꩻနဝ်ꩻ နွောင်ꩻလို့ခန်းဒျာႏသွူ၊ ကွယ်ႏတွော့ꩻ ကထွိုင်ႏနွောင်ꩻခန်းစွဉ်ႏလဲ့ꩻ စဲ့ꩻသီးဖုံႏဖေႏတောဝ်ႏအာႏဏာႏသွူ။
နွို့ꩻပြဲင်းထဲင်ယင်း လွိုက်ရွေꩻပွယ်ꩻ
၂၀၁၂ နေင်ႏကိုလာ ဒဲဉ်သီႏဆန်ꩻ ၁ နီꩻ နဝ်ꩻနွို့ပြဲင်ႏထဲင်ႏယင်း လွိုက်ရွေꩻပွယ်တဲင် ဝွေꩻမူႏနဝ်ꩻနွို့ပြဲင်ႏလွေꩻခန်ႏ ကော့ꩻမူး ဝေင်ꩻနယ်ႏတဲင်တွော့ꩻ ထွာလွဉ်ခန်းဒျာႏ ရန်ႏကုန်ႏတွိုင်ꩻကို လွတ်တော်ႏအမတ်နဝ်ꩻသွူ။
မိဉ်ꩻနာꩻမ
အောင်ဆန်းစုကြည် ကရိုꩻဒါႏမဉ်ꩻ ယိုထွာဒျာႏ အောဝ်ႏအွိုႏအဖါမဉ်ꩻကိုတွော့ ဖန်သွုပ်ငါလွေꩻဖေႏထဲင်ႏယင်ႏဒျာႏသွူ၊
ဖဝပေႏပေႏခါ
မန်ႏခမ်းလွစ်ထန်ႏရေꩻ အတန်အကယ်ႏ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း တွမ်ႏ နင်ႏခင်ကြည် သီးယိုပိုမူႏ လွူးဖွာꩻလင်ꩻဖေႏ ၁၉၄၅ နေင်ႏကိုနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:မျန်မာလိုꩻခွိုꩻဖုံႏ နမ်းခြောင်ꩻခရာႏ
ဝင်ယိစဉ်
ဝင်ယိစဉ် မိဉ်ꩻရင်ꩻနဝ်ꩻဟဲ့ꩻ ဝင်ယွီဆန်း (王韵宣) (Wang Yijin) တဲင် လွူးဖွာꩻမွူးနီꩻနဝ်ꩻ ၁၉၉၆ ဗာႏနေင်ႏ ဒီသဲဉ်ဘာ ၂၅ နီꩻသွူ။ ဝွေꩻမိဉ်ꩻအွီႏလွီးဟွမ်အီဒါႏ မိဉ်ꩻအဲင်းကလေတ်နေးနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖေႏ ရစ်ဒါဝင်(rita wang)နဝ်ꩻသွူ။ ဝွေꩻနဝ်ꩻသရုပ်ဆောင်ႏ တွမ်ႏ အရွစ်ယံတဖြာꩻဒျာႏသွူ။ ၂၀၂၀ ခုနေင်ႏတွင်ꩻ ထန်သန်ဗီယိုကထေအွဉ်ႏစွꩻဒါႏ နင်ꩻမူႏအရွစ်ယံအစွိုꩻပြဲင်ႏပွယ်ꩻကထွာဒါႏ Produce Camp 2020 အကို ဝွေꩻနွို့ပါခေးပြဲင်ႏလွေꩻတဲင် လꩻအရန်း(၃)တွော့ꩻ ထွာလꩻခန်း ဗိုန်းဗိုန်းနင်ꩻမူႏ ၃၀၃ အစွိုꩻနွို့တဖြာꩻသွူ။ ဝွေꩻသီးထွို့ꩻဗူႏဒါႏ ဗိုန်းဗိုန်းနင်ꩻမူႏ (၃၀၃) အစွိုꩻယို တိန်ႏတွိုႏ (၂၀၂၂ခုနေင်ႏ၊ လာသူလုဲင်၊ ၄နီꩻ) လိတ်ချုတ်ကိုအလꩻ အခိန်ႏဗွေထိုꩻတဲင် တရာꩻဝင်ႏအွဉ်ႏသွတ်ဆွိုးထိုꩻခန်းအစွိုꩻထာꩻမာꩻသွူ။ အဝ်ႏနဝ်ꩻတဲင် ဝွေꩻလဲ့နမ်းတဖြာꩻအရွစ်ယံ တွမ်ႏ သရုပ်ဆောင်ႏတဖြာꩻအနေႏ အဝ်ႏရုဲင်ꩻတသွိုးလွေꩻ ဗ့ꩻတွိုႏစွဉ်ႏယိုခါသွူ။
ဘဝပေႏခါ
ယိစဉ်မိဉ်ꩻရင်ꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖေႏ ဝင်ယွီဆန်းသွူ။ ဝွေꩻနဝ်ꩻ တယ်ႏပေႏခါ ဗ့ꩻထံအသက်တဆီလွိုတွင်ꩻနဝ်ꩻ ပြွောင်ႏမွေးစွဉ်ႏထာꩻသွူ။ ဝွေꩻနဝ်ꩻ လꩻလွေꩻဗွဲ့ ဆျန်းတုံးကိုကအဝ်ႏဒါႏ စိနန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါလိတ်အေင်ကျောင်းကိုသွူ။ ဝွေꩻထင်ႏလွေꩻထဲင်း Beijing Dance Academy က Musical theater department လိတ်သွဉ်ကျောင်ꩻကိုတဲင် ထူႏဒဲ့ꩻလွေꩻကောလိပ်ဗွဲ့နဝ်ꩻကိုသွူ။ ယိစိဉ်နဝ်ꩻ ပေႏပေႏခါခိန်ႏကာႏ တွမ်ႏ ရုပ်မွန်ဖဲ့ꩻ တညာꩻငါႏတဝ်းတဲင် လိုꩻပေႏသရုပ်ဆောင်ႏအနေႏလဲ့ အဝ်ႏနွို့ပါသရုပ်ဆောင်ႏဗာႏဖို အာတန်သွူ။ ၂၀၀၀ခုနေင်ႏတွင်ꩻ ဆျန်းတုံးတီဗီ ကထေအွဉ်ႏစွꩻဒါႏ 'Sunshine Expressway' တီဗီအစီႏအစဲဉ်ႏကိုနဝ်ꩻလဲ့ လိုꩻပေႏသရုပ်ဆောင်ႏအနေႏ အဝ်ႏပါသရုပ်ဆောင်ႏဗာဖိုနေနေသွူ။
လွူးနမ်းထာꩻမာꩻ
၂၀၁၆ခုနေင်ႏအတွင်ꩻနဝ်ꩻ ဝွေꩻထေအွဉ်ႏစွꩻထန်ႏခန်း သိုလိုအယ်လ်ဗမ်ကထွာဒါႏ "the dream of feng hua yuan" ကရိုꩻဒါႏ ငေါဝ်းသချင်ꩻယိုတပုဒ်သွူ။ ၂၀၁၆ခုနေင်ႏ၊ ဇွန်လာနဝ်ꩻ ခယ်ႏသီးရီး (Growing Pain) အကို ဇာတ်ရံႏတဖြာꩻအနေႏ နွို့ပါပုင်ႏဆောင်ႏဗာႏ လျန်ယန်ဆျုကရိုꩻဒါႏ ဇာတ်နမ်းတဖြာꩻသွူ။ တိန်ႏတွိုႏ ၂၀၁၈ခုနေင်ႏ လာဒီသဲဉ်ဘာခိန်ႏတဲင် စေးဝေါ့ခ်နျူးစွိုင်းကုမ္ပဏီႏနဝ်ꩻ ကေႏညာႏလွေꩻခန်းယိကျင်နဝ်ꩻ အေပလဲတ်သွဉ်တန်ꩻသားတဖြာꩻအကျောင်ꩻသွူ။
ဟို (ခန)
ဟိရဂန ကို ほ မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို ホ (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ ho သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။
ထီဖွိုင်ꩻလစ်ꩻမျိုꩻ
"ကုမ္ဘသုတ် (ထီဖွိုင်ꩻလစ်ꩻမျိုꩻ-လိုꩻလစ်ꩻစား)" နီဗွေႏဘုရာꩻဟော်ꩻဖေႏ ဗွေႏရဟန်ꩻသီးဖုံႏ တရာꩻနုဲင်းယို- "ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ဖွိုင်ꩻအဝ်ႏလစ်ꩻမျိုꩻ၊ ဖွိုင်ꩻလစ်ꩻမျိုꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ- ၁။ တုစ္ဆော ပိဟိတော - ထီဖွိုင်ꩻခြေင်၊ အဝ်ႏဒို့ꩻခါꩻ ၂။ ပူရော ဝိဝဋော - ထီဖွိုင်ꩻဗွေ၊ အဝ်ႏဗွောင်ခါꩻ ၃။ တုစ္ဆော ဝိဝဋော - ထီဖွိုင်ꩻခြေင်၊ အဝ်ႏဗွောင်ခါꩻ ၄။ ပူရော ပိဟိတော - ထီဖွိုင်ꩻဗွေ၊ အဝ်ႏဒို့ꩻခါꩻ၊ ထီဖွိုင်ꩻအဝ်ႏလစ်ꩻမျိုꩻ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- လိုꩻတဲ့ ဗွန်ပီထီဖွိုင်ꩻနေနေ၊ လိုꩻအဝ်ႏလစ်ꩻမျိုꩻ၊ လိုꩻလစ်ꩻမျိုꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ- ၁။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ကာငါတဲ့နဝ်ꩻ၊ ဆွတ်ꩻချာတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွားတောက်ꩻတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွားတဖဲ့တ်တဲ့နဝ်ꩻ၊ အွဉ်ႏတုပ်စူꩻတဲ့နဝ်ꩻ၊ ယွိုင်ႏစူတဲ့နဝ်ꩻ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်တဲ့နောဝ်ꩻ၊ သတိꩻအဝ်ႏပါသႏသေႏ၊ ယေန်ႏကေႏဟောဝ်ငါႏ၊ ကေႏညိုႏခရာႏဟောဝ်ငါႏ၊ ကွဲႏတွော့ꩻ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻနောဝ်ꩻ သေတဝ်း 'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'မွေးမဲဉ်ႏအတွိုင်ꩻ သေတဝ်းတရာꩻ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'ထီဖွိုင်ꩻခြေင်-အဝ်ႏဒို့ꩻခါꩻ'နဝ်ꩻ ဗွန်ဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၂။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ ကာငါတဲ့နဝ်ꩻ၊ ဆွတ်ꩻချာတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွားတောက်ꩻတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထွားတဖဲ့တ်တဲ့နဝ်ꩻ၊ အွဉ်ႏတုပ်ꩻစူတဲ့နောဝ်ꩻ၊ ယွိုင်ႏစူတဲ့နဝ်ꩻ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်တဲ့နဝ်ꩻ၊ အွဉ်ႏတဝ်းသတိꩻ၊ ယေန်ႏကေႏတောဝ်း၊ ကေႏညိုႏခရာႏအဲဉ်ထဝ်း၊ ကွဲႏတွော့ꩻ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻ သေထီႏ 'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'မွေးမဲဉ်ႏအတွိုင်ꩻ သေတဝ်းတရာꩻ၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'ထီဖွိုင်ꩻဗွေ-အဝ်ႏဗွောင်ခါꩻ'နဝ်ꩻ ပီဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၃။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနောဝ်ꩻ ကာငါ၊ ဆွတ်ꩻချာ၊ ထွားတောက်ꩻ၊ ထွားတဖဲ့တ်၊ အွဉ်ႏတုပ်ꩻစူ၊ ယွိုင်ႏစူ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်ဖုံႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏတဝ်းသတိꩻ၊ ယေန်ႏကေႏတဝ်း၊ ကေႏညိုႏခရာႏအဲဉ်ထောဝ်း၊ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻ'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'တဲ့ သေတဝ်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'ထီဖွိုင်ꩻခြေင်-အဝ်ႏဗွောင်ခါꩻ'နဝ်ꩻ ဗွန်ဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၄။ လောကကိုယို ပုဂ္ဂိုလ်ႏ(ရဟန်ꩻ)ယင်ဟန်ႏနောဝ်ꩻ ကာငါ၊ ဆွတ်ꩻချာ၊ ထွားတောက်ꩻ၊ ထွားတဖဲ့တ်၊ အွဉ်ႏတို့ပ်ႏစူ၊ ယွိုင်ႏစူ၊ ပွိုက်ꩻသင်္ကန်ꩻကုဋ်-ဆဲင်သပိတ်ဖုံႏနဝ်ꩻ သတိꩻအဝ်ႏပါသေႏသေႏ၊ ယေန်ႏကေႏဟောဝ်ငါႏ၊ ကေႏညိုႏခရာႏဟောဝ်ငါႏ၊ ဝွေꩻဗွေႏနဝ်ꩻ 'ဒုက္ခသစ္စာႏ၊ သမုဒယသစ္စာႏ၊ နိရောဓသစ္စာႏ၊ မဂ္ဂသစ္စာႏ'တဲ့ သေထီး၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏယိုစားနဝ်ꩻ တွမ်ႏ'ထီဖွိုင်ꩻဗွေ-အဝ်ႏဒို့ꩻခါꩻ'နဝ်ꩻ ပီဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ စတုက္ကနိပါတ်၊ ကုမ္ဘသုတ်)
ကရီဗာႏနီးခန်ခရာႏ
"အဏဏောသိ-နီးခန်ကင်ꩻနေဟောင်း"ကရီဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻအကျောင်ꩻ(အခရာႏ)
အွိုးခꩻတလဲင်ႏ ပါꩻခိုတဖြာꩻနဝ်ꩻ "နီးတန်-ခန်အာ" ဖြော်ချာဝင်ꩻနွောင်ꩻတဝ်းဒွုမ်၊ ပါꩻသမ်းအဝ်ႏလွဉ်ကွီခွိုꩻခွိုꩻ၊ ဝွေꩻယူႏထာꩻ သူႏသေသူႏသာဒွုမ်၊ ကွပ်နောဝ်ꩻမꩻ လွင်းထင်ႏထေ့ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏထျꩻ၊ ကွီဗုဲင်စင်ꩻ၊ ဗွေႏရဟန်ꩻသီးဖုံႏတဲ့ တရီတရာတဝ်း၊ ယိုꩻယိုꩻမာꩻမာꩻ အွဉ်ႏဗုဲင်ဖေႏခန်းဒျာႏ ပါꩻနီးတန်နဝ်ꩻသွူ။ ကလိုႏလꩻချာသားဖုံႏနဝ်ꩻ ထိုမ်ႏလွဉ်ꩻပါꩻနီးတန်နဝ်ꩻတွော့ꩻ ကထွိုင်ႏလွေꩻမော့ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏထွာထိုꩻလဲဉ်းစင်ꩻ၊ ထွာစင်ꩻတဲ့ယဝ်း ကလိုႏလꩻသားနဝ်ꩻရိုꩻ- "ဝွေꩻဗွေႏယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏဖြော်နီညလဲဉ်း၊ ထိုꩻလဲ့ꩻနီး မာꩻနုဲင်းယို အမျိုꩻလꩻနဲ့၊ နီပြွꩻထိုꩻစွဉ်ႏ အသင်္ကန်ꩻ၊ နီဆွမ်ꩻသဲင်ꩻစွဉ်ႏ ရဟန်ꩻယို" ဒေါ့ꩻလွနုဲင်းနဝ်ꩻ။ ကဟွုန်သား လိုꩻအသောင်အရင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻရိုꩻ- "အဝ်ႏလိုႏလꩻတဲ့ယဝ်း၊ ဝွေꩻဗွေႏယို အဝ်ႏလိုႏဖေႏသီတဲ့ယဝ်း သီမာꩻကြွို့ꩻကြꩻလꩻတဝ်းကွေး၊ ပေါႏထွာသွူရဟန်ꩻ သာႏကီႏဝင်ႏမျိုꩻ ဘုရာꩻခွိုꩻနဝ်ꩻ ဖေႏကဟော်ꩻဟောဝ်ဟောဝ်ဗာႏတရာꩻ၊ ဖေႏအားထွုတ်ဗာႏဟောဝ်တရာꩻတဲင် ရဟန်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻခန်းတဲ့ယဝ်း ဖေႏပဲ့စ်တဗာႏဗာႏ-မာꩻမာႏတမျိုꩻမျိုꩻလꩻတဝ်း၊ ခွန်တန်ဗိမ္ဗိသာရ ချꩻခါꩻအမိန်းနုဲင်းနဝ်ꩻ မွေးတောဝ်းနဲ့" ကလိုႏလꩻချာသားရိုꩻ- "ဝွေꩻဗွေႏယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏဖေႏနီ အာတန်မွော့ယို၊ တွိုႏကကွီငါးခါနဝ်ꩻ အွဉ်ႏအွီႏအငေါဝ်း၊ အွဉ်ႏဗန်အလွိုး၊ 'တညတဝ်း မဲ့ꩻဖြော်ချာမွေးမွေးဒျာႏ'ရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ ဝွေꩻရိုꩻညတဝ်းတဲ့ ယိုခါနဝ်ꩻ ညငါႏလဲဉ်း၊ လွေꩻကွီစစနဝ်ꩻ အွိုအွိုမဲ့ꩻဖြော်ဒျာႏတဲ့၊ ကွဲညညတွော့ꩻ အွဉ်ႏတကုဲင်အလွိုး ဒေါ့ꩻဆွော့ꩻတောစွဉ်ႏထာꩻ၊ ဝွေꩻဒေါ့ꩻဆွော့ꩻရီးဟ။ နီတဲ့ အဗာႏလꩻချာတွော့ꩻ နီတငမ်းတဝ်း၊ နီဒေါ့ꩻဆွော့ꩻချာနုဲင်းနုဲင်းစွဉ်ႏ။ သီယူႏစံꩻမွိုင်၊ ပေါႏနီးအာအာ၊ ပေါႏထင်ႏထွာရဟန်ꩻနဝ်ꩻ ဖြော်တဝ်းနီးတဲ့ လꩻဒျာႏနဲ့၊ သီဖြော်ဖေႏနဲ့၊ ခွန်တန်အီႏဖြော်ဖေႏနဲ့၊ သီဒေါ့ꩻစံꩻမွိုင်၊ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏတဲ့ လိုꩻခြောငါႏနဲ့၊ လိုꩻအောဝ်ႏဒျာႏ နီးသားယိုလွုမ်ꩻနဲ့၊ မထွားဗဲင်းတဝ်း၊ မရီချာချာငါငါဗဲင်းတဝ်း၊ အွဉ်ႏဗုဲင်လိုꩻထိုꩻနီးနုဲင်းယိုနဝ်ꩻ ဝင်ꩻစောင်းအီႏကေႏညိုႏနဲ့၊ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏနဝ်ꩻ မအွဉ်ႏဗုဲင်ငါငီတွိုး ပါꩻနီးတန်ယိုဟောင်း" သꩻဟမ်းပေါင်းလျားလျား၊ ဒေါ့ꩻဆွာꩻတရွားစွဉ်ႏထာꩻနုဲင်းနဝ်ꩻ၊ ထီႏဖွီသွမ်ꩻသဲ့ꩻ ကဲ့ꩻရဲ့ꩻမွေးစွဉ်ႏ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏ၊ အပဲစ်နယ်ပျꩻ-ဒေါ့ꩻတေက်ꩻနျꩻမွေးစွဉ်ႏ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ဗွေႏရဟန်ꩻသီးဖုံႏ သꩻချမ်ꩻသားတဝ်း၊ လွေꩻလောဝ်းနယ် ဗွေႏဘုရာꩻ၊ ဗွေႏဘုရာꩻရိုꩻ- "ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ပေါႏလိုꩻနီးခန်အဝ်ႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏဗုဲင်ဖေႏစင်ꩻ လꩻတဝ်း၊ ပေါႏအွဉ်ႏဗုဲင်နဝ်ꩻ 'ဒုက္ကဋ်အာပတ်ဗာႏ"မိန်းစွဉ်ႏဒျာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ (ဝိနယ၊ မဟာဝဂ္ဂပါဠိ၊ မဟာခန္ဓက)
ငေါဝ်းပနဲဉ်ႏယေန်ႏကေႏ
"နီထာꩻယူႏ ထာꩻဒေါ့ꩻမာꩻ" ~)နီထာꩻယူႏ ထာꩻစိက္ကူꩻ တထူꩻတောဝ်း တယံတောဝ်း  တမဲဉ်ႏတောဝ်း အမျာꩻတာႏ  အောဝ်ႏပါသော့ꩻဒျာႏ မကောင်။ ~)နီထာꩻမာꩻ နီထာꩻဒေါ့ꩻ တရော့ꩻတောဝ်း တမွေးတောဝ်း တမဲဉ်ႏတောဝ်း အမျာꩻသꩻ အောဝ်ႏပါသော့ꩻလꩻ မကောင်။ ~)နီနမ်းယို ကယူႏသော့ꩻ နီနမ်းယို ကဒေါ့ꩻမာꩻ  မထူꩻချာꩻ မွေးမဲဉ်ႏတောဝ်း  တအဲဉ်ထောဝ်း အမျာꩻကိုꩻ  လိုႏပယ်ꩻထိုꩻ မွိုင်မွိုင်နော။ ~)တမွေးတောဝ်း ထာꩻဒေါ့ꩻမျိုꩻ အကျိုꩻပေႏ ထာꩻမာꩻစား အွဉ်ႏထိုꩻမာꩻ ကျင်ꩻသွုံꩻမွော့ ကျင်ꩻဒျာႏသွော့ မျိုꩻမွေးနေား။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ယေန်ႏငဲးတာႏ
မ (ခန)
ဟိရဂန ကို ま မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို マ (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ ma သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။
မိ (ခန)
ဟိရဂန ကို み မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို ミ (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ mi သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။
သိုဒီယမ်
သိုဒီယမ် (အဲင်းကလေတ်: Sodium) ယို ထွာ ဓာတုဗေဒ ဒြတ်ခြှောန်းတဗာႏ၊ အခြီဒါႏယိုꩻ ထီကို တွမ်ႏ ထီဝကိုဖုံႏရာ။ သိုဒီယမ်ဟုဲက်ဒရေားသုဲက်ဒ် (sodium hydroxide) တွမ်ႏ ဟုဲက်ဒရိုစဲန် မဉ်ႏပꩻလီဝင်ꩻ တလီꩻကိုနောဝ်ꩻ လꩻလှောန် သိုဒီယမ် အခြုံးအတူႏဇျꩻပေႏ ပီရှောန်(ရွဉ်)ရောင်ႏ တွမ်ႏယင်း မေႏလူးရောင်ႏဖာႏဖွန်ႏ။ သိုဒီယမ်တွမ်ႏ နုဲက်ထရိုစဲန်ယို အလျားတန်ဝီးဝါးခန်းတယောဝ်း မာꩻတောဝ်းဝင်ꩻဓာတ်။ တွမ်ႏနုဲက်ထရိုစဲန် ကအီးမာꩻဝင်ꩻဓာတ်နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏလိုႏအလျား ၂၀၀ ဒီဂရီသဉ်တီဂရိတ် တောဝ်းလဲ့ ၃၉၀ ဒီဂရီဖာရဉ်ဟုဲက်။ သိုဒီယမ်တွမ်ႏ နုဲက်ထရိုစဲန် မဉ်ႏမာꩻဝင်ꩻဓာတ်နောဝ်ꩻ လꩻလှောန် သိုဒီယမ်ဟုဲက်ဒရုဲက်ဒ် (sodium hydride)။ သိုဒီယမ်ယို တွမ်ႏကာဗွန် မာꩻဝင်ꩻဓာတ် အာႏရဲင်ꩻဟောဝ်၊ တွမ်ႏဟေလိုစဲန်နောဝ်ꩻ မာꩻတောဝ်းဝင်ꩻဓာတ်။ ကအီးလꩻလှောန် သတ္တုတွမ်ႏ သိုဒီယမ်ကလိုရုဲက်ဒ်အတာႏ သိုဒီယမ်ယို မာꩻဗာႏဓာတ်တွမ်ႏ metallic halide. Paraffinic ဟုဲက်ဒရိုကာဗွန်ယို တွမ်ႏ သိုဒီယမ် မာꩻတောဝ်းဝင်ꩻဓာတ်၊ ကွဲးတှော့ꩻ အထွာလှောန် နဲတ်ဖတလဉ်း(naphthalene) ယင်း ဒြတ်ခြှောန်း နုဲင်း aromatic polycyclic compounds ယင်း aryl alkenes ဒြတ်ခြှောန်းဖုံႏ။ သိုဒီယမ်တွမ်ႏ အယ်လကိုဟေား မာꩻဝင်ꩻဓာတ်နောဝ်ꩻ ဗွန်ပီ မာꩻဝင်ꩻဓာတ် တွမ်ႏ ထီ၊ ကွဲးတှော့ꩻ အပေါင်းယွလုဲင်ႏ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ
အေဉ်းသဲစ်
အေဉ်းသဲစ် (အင်းဆက်) (Insect) အိဉ်းသဲတ် သေ့ꩻထာꩻသားပေႏ ကရိုꩻနောဝ်ꩻ တခြေ့၊ ဖေ့ထူꩻ၊ တမူတဝတ်ꩻ စတဲင် ငင်းဆွတ်ꩻတပါတောဝ်း သေ့ꩻဖုံႏဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။ အေဉ်းသဲစ်ဖုံႏယို ခွိုင်ႏကားတိရိစ္ဆာန်ႏအုပ်စုအကို မျိုꩻကွဲꩻထွာအအာသွတ်ꩻတဲင် မျိုꩻကွဲပေႏ(မျိုးစိတ်)ပေါင်ꩻ အွဉ်ႏဖော်ႏထန်ႏနယ်ထွူလဲဉ်း အောဝ်ႏ (၁) သန်ႏလွိုပိဉ်တဲင် သက်အောဝ်ႏဇီဝဖုံႏကားကအောဝ်ႏ တထာႏဝလွို ပမာႏဏ အဆေ့ꩻအအာယို ထွာ အနမ်းတင် (ကိုယ်စား) နောဝ်ꩻသွူ။ ကပေါ်ႏတသာဒါႏ မျိုꩻကွဲꩻပေႏ(မျိုးစိတ်)ဖုံႏနောဝ်ꩻ မိဉ်ႏရမ်ꩻစမ်ꩻယို အောဝ်ႏ (၆) သန်ႏ တောမ်ႏ (၁၀) သန်ႏရပ်နောဝ်ꩻသွူ။ ခွိုင်ႏခမ်ႏဖာႏလောင်းကအောဝ်ႏ သꩻသားသတ္တဝါႏ (၉၀) ရျာꩻခဲင်ႏနှုန်ꩻယို ထွာ အေဉ်းသဲစ်ဖုံႏဒျာႏကွေꩻကွေꩻသွူ။ မျိုꩻကွဲꩻပေႏဟမ်ႏဆေ့ꩻဆေ့ꩻနောဝ်ꩻတဲ အုံအောဝ်ႏပင်ႏလယ်ႏကိုရိုꩻစွဉ်ႏလဲ့ အေဉ်းသဲစ်ဖုံႏယို လိုꩻသီးအသောင်အရင်ꩻ ကားကအောဝ်ႏအထျꩻ ထီႏလꩻနွောင်ꩻစွဉ်ႏ ရင်းအီႏစွုမ်ႏထွောင်းထွောင်းနောဝ်ꩻသွူ။ အဲဉ်းသေတ် ရင်းအီႏကားကအောဝ်ႏယို အောဝ်ႏအဒီႏ ပꩻလွဉ်နေး (ဥမှပေါက်ဖွား) ကွေႏကွေႏနောဝ်ꩻသွူ။
အေဉ်းသဲစ် ခန္ဓာဗေဒ
[[ဖုဲင်:Insect anatomy diagram.svg|center|thumb|700x700px|အေဉ်းသဲစ်နမ်းခန်ႏထာႏ အကွို့ꩻအခေါဝ်ဖုံႏ က- ကတူႏပဲင်ꩻ ၁။ အာႏရုံႏခံႏဖြွီꩻ
၂။ ထာꩻလေရောင်ႏအာႏရုံႏခံႏ (ဖဲ့ꩻလ)
၃။ ထာꩻလေရောင်ႏအာႏရုံႏခံႏ (ဖဲ့ꩻကီ)
၄။ ပေါင်ꩻစပ်မဲ့ဖြုံႏ
၅။ ဦးနှောက် (ဦးနှောက်အာရုံဖြွီꩻအစွိုꩻအဗူႏ)
၃၁။ မျောႏအီအဆာႏ အာႏရုံႏဖြွီꩻအစွိုꩻအဗူႏ
၃၂။ ဖြောင်းအကွို့ꩻအခေါဝ်ဖုံႏ
ခ- ဟိုꩻတအင်ပဲင်ꩻ ၆။ တအင်
၇။ ငင်းဖဲ့ꩻသွီႏအွဉ်ႏစွꩻဖြွီꩻ
၈။ ထာꩻသာတဖူꩻဆဲင်ႏရာꩻ တလီꩻပြောင်ႏဖုံႏ (နုဲင်းငွီႏဗဲဉ်ပုံႏ တဖူꩻဖုံႏ
၉။ ဟို့ꩻကဲဉ် (ဆွို့ခါꩻတောမ်ႏ အဒေ့အꩻဖဲ့ꩻငါ)
၁၀။ ဟို့ꩻအကွို့ꩻလ(ဆွို့ခါꩻတောမ်ႏ အဒေ့ꩻအဖဲ့ချာ)
၂၆။ ကီႏဗောထျꩻအယပ်ꩻယား(ပေါင်ရင်းအရွတ်)
၂၇။ ဖြေ့ဖဲ့ꩻငါတဖူꩻ (ပထမ မာꩻပဲစ်ခေႏအဆာႏအင်္ဂါႏ)
၂၈။ တအင်အာႏရုံႏဖြွီꩻခြွဉ်းဗူႏပုံႏ
၂၉။ အဒေင်ခင်ႏလမ်းဖုံႏ(အဆစ်ဆုံနေရာများ)
၃၀။ ယုဲင့်ထီဂလင်း (တံတွေး ဂလင်း)
ဂ- ဟို့ꩻပဲင်ꩻ ၁၁။ ဒေ့ꩻဖဲ့ꩻငါ
၁၂။ ဒေ့ꩻဖဲ့ꩻချာ
၁၃။ ဖြေ့ဖဲ့ꩻငါပဲင်ꩻ(အဆာႏခင်ႏလမ်း၊ အစာအိမ်)
၁၄။ သꩻရာႏ (နှလုံး)
၁၆။ ဖြေ့ဖဲ့ꩻချာပဲင်ꩻ (ဖြေ့တန်၊ အဟွေႏအခြီႏစွဉ်ꩻ ဖြေ့တဖူꩻရွေꩻ တောမ်ႏ ခွဉ်ႏတန် အေႏတပုံးမစင်အိမ်)
၁၇။ နျာႏ (စအို)
၁၈။ မျိုꩻပွာꩻအင်္ဂါႏ
၁၉။ အာႏရုံႏဖြွီꩻတန်(ဟို့ꩻ အာႏရုံႏဖြွီꩻအစွိုꩻအဗူႏ)
၂၀။ မယ်လ်ပီဂျီယံ ပြောင်ႏဖုံႏ (ထူႏဂုဏ်ႏဖန်ခါꩻလိုꩻပုဂ္ဂိုလ်ႏမိဉ်ꩻ)
၂၁။ ခင်ႏလောင်း အဆွဉ်ႏဆားခင်ႏလမ်း
၂၂။ ခင်ႏမီႏ
၂၃။ ခင်ႏနာ
၂၄။ ခင်ႏလောင်ꩻဖုံႏ
မဲဉ်လꩻငါႏ ပါႏရမီႏဖြဲ့ꩻဖက်နုဲင်းယို
ခွေကလားကလွစ်ထန်ႏသံႏသရာႏနဝ်ꩻ မဲဉ်လꩻငါႏ ပါႏရမီႏဖြဲ့ꩻဖက် သေနာႏမုꩻဗွေဗွေ တဖြာꩻထာꩻလိုႏ တဖြာꩻအွဉ်ႏတန်ႏဖိုꩻ တဖြာꩻသꩻဆန္ဒယို တဖြာꩻအွဉ်ႏရေꩻဖေႏ ပါႏရမီႏဖြဲ့ꩻဖက်နေးနဝ်ꩻ လမ်းကိုပါႏဖူ ငဝ်းကျံꩻထမ် ငဝ်းရွိုင်ꩻ ငဝ်းအကျိုꩻတအဝ်ႏတဝ်းယို ဒေါꩻဒါႏတဝ်း ပါႏရမီႏဖြဲ့ꩻဖက်နေးနဝ်ꩻ မာꩻကုသိုလ်ႏလဲ့ သေနာႏဖေႏ မာꩻအမျာꩻကျိုꩻလဲ့ သေနာႏဖေႏ မဲဉ်လꩻတေ့ꩻပါႏရမီႏဖြဲ့ꩻဖက်နေးနဝ်ꩻ လမ်းကို အဆင်ႏပြေႏတဲ့နဝ်ꩻ ပြေႏတဝ်းတဲ့နဝ်ꩻ ဒဲဉ်ဗွာယို ပသာသေႏသေႏစွုမ်ႏရဝ်ꩻရဝ်ꩻ ပါႏရမီႏဖြဲ့ꩻဖက်နေးနဝ်ꩻ ခွေကမဲဉ်လꩻဒါႏ ပါႏရမီႏဖြဲ့ꩻဖက်နုဲင်းယိုနဝ်ꩻ ခေတ်ယိုခါ ဖူးမူႏပေႏဖုံႏ ရအဝ်ႏနေဒွုမ်ဟောင်းနော...
ဓာတုတသီႏပညာႏ
ဓာတုတသီႏပညာႏ (Iatrochemistry) ကရိုꩻနဝ်ꩻ ဓာတုဗေဒတွမ်ႏ တသီႏပညာႏဖုံႏယို ဝင်ꩻစပ်ရော်ꩻတဝင်ꩻတဲင်တွော့ꩻ ကလ့ꩻလွဉ်ဒါႏ တသီႏပညာႏတမျိုꩻဒျာႏသွူ။ Iatro ကရိုꩻဒါႏငဝ်းယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏဂရိဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ἰατρός ကို ထွာလင်ꩻလွဉ်ဒျာႏတဲင် မိဉ်ႏဒေါ့ꩻဗာႏအနက်အဓိပ္ပာယ်ႏပအိုဝ်ႏနဝ်ꩻ တသီႏဆရာႏ၊ တသီႏပညာႏ အဓိပ္ပာယ်ႏလꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ပညာႏယိုတမျိုꩻ ကတယ်ႏစစသန္ဓေႏနဝ်ꩻတဲ့ အဝ်ႏဒျာႏအဂ္ဂိရတ်ပညာႏ(ဖို့ꩻဓာတ်ထိုꩻဓာတ်ပညာႏ)ကိုလွဉ်တဲင် ဆုဲင်ꩻနဝ်ꩻ ကုꩻယာလွမ်ꩻလာꩻအီ ရောႏဂါႏတွမ်ႏ ထာꩻဆော့ထာꩻဆာအမျိုꩻမျိုꩻဖုံႏအတာႏ ရေႏရောႏနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင်တွော့ꩻ ဓာတုတသီႏပညာႏသျင်ႏသီးနဝ်ꩻ ထွံႏရောမ်ထေဖောႏလွဉ်နေးခန်း တသီႏထီနဝ်ꩻသွူ။
မဲန်ႏ-စုမ်ႏ-ထွူ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻ
မဲဉ်အွဉ်ႏထွာငါႏ
"မဲဉ်အွဉ်ႏထွာငါႏ ပအိုဝ်ႏလိတ်မွူးနုဲင်းယို" လိတ်ပအိုဝ်ႏလောကယိုနဝ်ꩻ ဝင်ꩻရိုꩻခန်း အဝ်ႏခွိုင်းမုဲင်ꩻခေတ်ခေတ်တယဝ်း ခွန်ကုဝေကထီႏနဝ်ꩻတဲးလဲ့ အဝ်ႏ ၂-ခေတ်လွုမ်ꩻသွူ။ ၂-ခေတ်ကရိုꩻနဝ်ꩻ- ခေတ်အမုဲင်(၁)ကထွာဒါႏ ခါးလားလိတ်မွူးထီသိမ်ႏကပေါႏ ထူႏတွမ်ႏမန်းလိတ်ဖြုံႏတွော့ꩻ တဲမ်းအီပအိုဝ်ႏငဝ်းနဝ်ꩻ စွုမ်ႏလဲ့နဝ်ꩻ၊ စွုမ်ႏတဝ်းလဲ့နဝ်ꩻ၊ မဲန်ႏလဲ့နဝ်ꩻ၊ မဲန်ႏတဝ်းလဲ့နဝ်ꩻ လဲန်းထိုꩻလဲန်းသွူတဲင် ဝွေႏဖန်ႏခရာႏ၊ တဲမ်းနယ်ခရာႏ တလိုႏတဝ်းဒွုမ်သွူ။ အမုဲင်(၂)လိတ်မွူးထီသိမ်ႏ ကပေါႏဗာႏယိုနဝ်ꩻ ထူႏတွမ်ႏမန်းလိတ်ဖြုံႏတွော့ꩻ တဲမ်းအီပအိုဝ်ႏငဝ်းနဝ်ꩻ စွုမ်ႏတဝ်း၊ မဲန်ႏလို့တဝ်း ရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် တဲႏထွင်ႏတသာဗာႏ လိတ်မွူးထီသိမ်ႏသွူ၊ နဝ်ꩻတွော့ꩻ လိတ်မွူးထီသိမ်ႏနဝ်ꩻ စွုမ်ႏလဲန်းလိတ်မန်း၊ မဲန်ႏလဲန်းလိတ်မန်း ရိုꩻဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
လိတ်မွူးထီသိမ်ႏစဲစ်စဲစ်နဝ်ꩻ သွဉ်တလꩻတဝ်းတဲင် ဗွေႏဗွန်သီႏသဲင်ႏ ထွိုင်ႏပျုပျင်ႏဖန်ဆင်ꩻဖေႏနဝ်ꩻမꩻ သွဉ်လꩻလွေꩻယင်း၊ အဆင်းအရန်း တွိုႏလွေꩻယင်း ဟန်ႏသနီꩻယိုသွူ၊ အဆင်းအရန်း ကတွိုႏဗာႏနုဲင်းဟန်ႏသနီꩻယိုလဲ့ ဗွေႏဗွန်သီႏသဲင်ႏ ကေꩻဇူꩻတရာꩻဒျာႏ ကဲန်းအာအာသွူ၊ ဗဟိုႏသွဉ်တန်ꩻလဲ့ ဝွေꩻဗွေႏအွဉ်ဗွောင်ဖေႏ စွုမ်ႏနေင်ႏနေင်ႏ၊ သွဉ်တာႏလိတ်စောင်ႏလဲ့ တဲႏ"ဒုစရဲက်ပါꩻဆီ"မာꩻငါနဝ်ꩻ ဝွေꩻဗွေႏတဲမ်းဒျာႏကဲန်းအာအာသွူ။ တဲႏ ၁၃၄၁-ဗာႏနေင်ႏမာꩻငါ စွုမ်ႏနေင်ႏစွုမ်ႏနေင်ႏ၊ စွုမ်ႏဝေင်ꩻနယ်ႏ စွုမ်ႏဒုံစွုမ်ႏရပ် ကထွိုင်ႏသွဉ်လွေꩻနဝ်ꩻ လိတ်မွူးတစွုမ်ႏတဝ်း လိုႏအပ်ချက်ဖုံႏ၊ အစဲန်ႏအရဲန်ႏ တမဲန်ႏတဝ်းဖုံႏ၊ အဟဲ့ꩻအဟောင် တမဲန်ႏတဝ်းဖုံႏယို ထီႏလွဉ်မော့ꩻလွဉ်သွူ၊ ကထီႏလွဉ်မော့ꩻလွဉ်သား ရီးရီးအွဉ်အွဉ်ပုဂ္ဂိုလ်ႏနဝ်ꩻ ဗွေႏဝိဇ္ဇာနန္ဒ ကျောင်ꩻတန်တောင်ႏကီꩻသွူ။ ထီႏလွဉ်မော့ꩻလွဉ် လိုႏအပ်ချက်ဖုံႏလဲ့ ဗဟိုႏသံႏဃာႏ ၆-လာခွပ် အစီꩻအဝွေꩻကိုတရိုꩻတဝ်း၊ နေင်ႏခွပ် အစီꩻအဝွေꩻကိုတရိုꩻတဝ်း၊ နမ်းကိုႏတောႏတရိုꩻတဝ်း၊ တွမ်ႏလိတ်နေးတရိုꩻတဝ်း မီႏဒင်ႏပျꩻလွဉ်နဝ်ꩻ ဗဟိုႏသံႏဃာႏ ကားကအဝ်ႏ အစီꩻအဝွေꩻကိုယို မဲန်ႏလဲ့တရိုꩻတဝ်း၊ မဲန်ႏတဝ်းလဲ့တရိုꩻတဝ်း၊ ကန်ႏကွက်လဲ့ တကန်ႏကွက်တဝ်း၊ ထောက်ခံႏလဲ့ တထောက်ခံႏတဝ်း၊ အုံဗော့ꩻဒျာႏတေ့ꩻတေ့ꩻနဝ်ꩻ ကဲန်းအာအာ၊ တမွေးတဝ်းလွဉ်းလွဉ်းနေးစွဉ်ႏသွူ၊ နဝ်ꩻနဝ်ꩻ ပွိုးထမုဲင်ꩻ၊ ပါꩻမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻမွော့ တဒေါ့ꩻဗွုန်ႏတဝ်းထာꩻဟောင်း။
ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏလိတ်မွူးကိစ္စတဲင် ခွေတဖြောင်း နာꩻတဖြေꩻ ဒင်ႏပျꩻတွိုႏနေးတရိုꩻတဝ်း၊ တဲမ်းပသာနေးလိတ်တရိုꩻတဝ်း ထွိုင်ႏဖျော်အာ ဟွုန်အာငါႏနဝ်ꩻ ဥက္ကဋ္ဌ ဗွေႏဗွန်သီႏသဲင်ႏလဲ့ တနေႏသာႏတဝ်းတဲင် မွဉ်းဖျင်ဗာႏယင်း ငတ်ꩻလဲင်ႏဗွေသွူ၊ ငတ်ꩻလဲင်ႏဗွေ မွဉ်းဖျင်ထွူယို နေင်ႏ ၁၃၇၂-ဗာႏ၊ လာဒဲန်စေင်ဆန်ꩻ(၇)ဟာ ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ၊ ကျောင်ꩻမြို့ဦး ဗဟိုႏသံႏဃာႏ ၆-လာခွပ် အစီꩻအဝွေꩻကိုနဝ်ꩻ သဘော်ꩻတူႏ အွဉ်ႏလွေꩻခန်းအတီႏသွူ။ ပအိုဝ်ႏလိတ်မွူးယို တရာꩻဝင်ႏပုဂ္ဂိုလ်ႏ ဥက္ကဋ္ဌဆရာႏတောႏ ဗွေႏဗွန်သီႏသဲင်ႏ မွဉ်းဖျင်ထွူတွော့ꩻ တရာꩻဝင်ႏ အစီꩻအဝွေꩻ ဗဟိုႏသံႏဃာႏ ၆-လာခွပ် အစီꩻအဝွေꩻကို တရာꩻဝင်ႏ အွဉ်ႏလွေꩻလဲန်းအတီႏလဲ့ တရာꩻတဝင်ႏတဝ်း မောင်ႏဖြေင်း၊ မောင်ႏဗွာလဲ့ တသေတဝ်း၊ လိတ်ဝေါင်းနုဲင်ႏအစောင်ႏစောင်ႏယို ဖျော်လွဉ်ထေ့ နာယကဆရာႏတောႏသီးထျꩻဖုံႏ၊ ဖြားတန်အောင်ႏခမ်းထီထျꩻဖုံႏ၊ လိတ်လုဲင်ꩻတွမ်ႏယေန်ႏငဲးမုꩻဗဟိုႏဥက္ကဋ္ဌထျꩻဖုံႏ၊ ဗွေႏဗွန်သီႏသဲင်ႏ နမ်းတောႏထျꩻဖုံႏတဲင် ဗွေႏဗွန်သီႏသဲင်ႏလဲ့ လွေꩻငါယပ်ꩻ၊ ဆွတ်ချာယပ်ꩻ၊ အုံစွူစွူယပ်ꩻ၊ ထွာစွဉ်ႏအယပ်ꩻလွဉ်းလွဉ်းသွူ၊ အယပ်ꩻယိုသိုမ်မျိုꩻအကို အုံစွူစွူတယ်ꩻဗော့ꩻ၊ ဒေါ့ꩻဒွုမ်တဲမ်းဒွုမ် လိတ်မွူးခရာႏတွော့ꩻ ယပ်ꩻတွိုႏစွဉ်ႏဟန်ႏနီꩻသွူ။
လိတ်မွူးထီသိမ်ႏ ကပေါႏပေါက်ဗာႏယိုနဝ်ꩻ လိတ်ပအိုဝ်ႏယို ပအိုဝ်ႏငဝ်းအတွိုင်ꩻ ဖေႏကတဲမ်းလꩻလို့၊ ဖေႏကစွုမ်ႏတွော့ꩻ ပေါႏပေါက်ဗာႏဒျာႏ ခွန်ကုဝေ သေနာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ၊ ကွဲႏတွော့ꩻ ယိုခါနဝ်ꩻ ကွပ်ပွိုးလိုꩻတယိုꩻတဝ်းတဲင် တစွုမ်ႏတဝ်းဒျာႏစွူစွူသွူ။ လိုꩻကတယိုꩻတဝ်းယိုနဝ်ꩻ လိတ်မွူးသဘော်ꩻတရာꩻယို တသေနာႏတဝ်းနဝ်ꩻ ကဲန်းအာအာသွူ၊ ထွိုင်ႏတသေနာႏတဝ်း လိတ်မွူးသဘော်ꩻတရာꩻနဝ်ꩻ အမာႏလဲ့ တသေတဝ်း၊ အမဲန်ႏလဲ့ တသေတဝ်း၊ အဝ်ႏလိုႏလဲ့ တသေတဝ်း၊ အဝ်ႏလွိုလဲ့ တသေတဝ်း၊ အစွို့ꩻလဲ့ တသေတဝ်း၊ အတရွို့ꩻလဲ့ တသေတဝ်း၊ ထွာစွဉ်ႏတသေတဝ်းလွဉ်းလွဉ်းနဝ်ꩻမꩻ လိုꩻတယိုꩻတဝ်း ရိုꩻဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ လိတ်ပအိုဝ်ႏယိုခါနဝ်ꩻ စွုမ်ႏလို့တဝ်းဒွိုန်း၊ မဲန်ႏလို့တဝ်းဒွိုန်းနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် တဲမ်းအီပအိုဝ်ႏငဝ်း တလꩻလို့တဝ်းဒွိုန်းသွူ၊ ဥပမာႏ- ယိုခါနဝ်ꩻ "တွို့ꩻကွောန်ႏ နဝ်ထင်ꩻ"ယို "ကွောန်ႏ"လိတ်ဖြုံႏ တအဲန်ထဝ်းတွော့ꩻ တဲမ်းအီဗာႏတေားတွမ်ႏ "ကွဉ်ႏ"နုဲင်းယိုသွူ။ "ကွတ် ကွတ်ꩻ ကွန် ကွန်ꩻ ကွန်း ကွန်ႏ"လိတ်ရဲန်ႏယိုနဝ်ꩻ အငဝ်းထန်ႏ "အု"သရငဝ်းတမျိုꩻ၊ "အို"သရငဝ်းတမျိုꩻ၊ အငဝ်းထန်ႏနီမျိုꩻ ရိုꩻနဝ်ꩻသွူ၊ နီမျိုꩻအကိုယိုနဝ်ꩻ "အ"သရငဝ်းတပါတဝ်းသွူ၊ လိတ်တဖြုံႏယို သမုတ်အွဉ်ႏထန်ႏသွူ အငဝ်းနီမျိုꩻလဲ့ ဝွေꩻသရငဝ်းမဲန်ႏ ကတထန်ႏတဝ်းနဝ်ꩻ နီပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻယို ဖွီတခွိုင်းမုဲင်ꩻ ရံꩻလꩻဒျာႏသွူ။
လိတ်ပအိုဝ်ႏယိုခါ အစဲန်ႏကတမဲန်ႏတဝ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏအာတန်သွူ၊ အစဲန်ႏမဲန်ႏမဲန်ႏနဝ်ꩻ သရကရိုꩻလဲ့ တဆီသူဖြုံႏ အစဲန်ႏအတွိုင်ꩻ လိုႏစဲန်ႏမဲန်ႏမဲန်ႏ၊ အသွတ်ꩻကရိုꩻလဲ့ က်၊ င်၊ စ်၊ ဉ်၊ တ်၊ န်၊ ပ်၊ မ်၊ ယ်၊ ဝ်-အသွဝ်ꩻယိုဖြုံႏဆီအတွိုင်ꩻ လိုႏစဲန်ႏမဲန်ႏမဲန်ႏ၊ အသွတ်ꩻဖြုံႏဆီယို ပအိုဝ်ႏအနေႏနဝ်ꩻ "စ်၊ ဉ်၊ ယ်"သွတ်ꩻလိုႏတဝ်း၊ အဝ်ႏငါ(၇)ဖြုံႏငါလဲ့ လꩻလဲန်းဒျာႏသွူ။ စ်၊ ဉ်-သွတ်ꩻနဝ်ꩻ အငဝ်းထန်ႏဗွိုန်လဲန်း တ်-န်-တဲင် ပေါႏလွိုတဲင် ပါဠိကုဲင် ပအိုဝ်ႏအနေႏနဝ်ꩻ တလိုႏတဝ်းသွူ၊ မီႏအွဉ်ႏကုဲင်ထိုꩻ စ်၊ ဉ်-နဝ်ꩻ လိတ်မွူးယိုခါ စ်၊ ဉ်-သွတ်ꩻကတွယ်ꩻတွမ်ႏ အသရ(အစ် အစ်ꩻ အဉ် အဉ်ꩻ အဉ်း အဉ်ႏ)လိတ်ရဲန်ႏနုဲင်းယို တအဝ်ႏတဝ်းဒွုမ်၊ တွယ်ꩻလုဲင်ႏ တ်-န် သွတ်ꩻနုဲင်းအသရအလင် (ကတ် ကတ်ꩻ ကန် ကန်ꩻ ကန်း ကန်ႏ)ဖုံႏနဝ်ꩻလဲ့ ထွူလဲန်းဒျာႏသွူ။
ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏလိတ်ပအိုဝ်ႏယိုခါနဝ်ꩻ- နဝ်ꩻက လိတ်ပအိုဝ်ႏယို အနယ်ꩻဖေႏကလွစ်နဝ်ꩻ အီႏမာꩻဗာႏနုဲင်းမုဲင်ꩻအီ မီႏရီနဝ်ꩻ- မာꩻဗာႏနုဲင်းယို- (က) အသွတ်ꩻခန်ꩻကို သရငဝ်း အသွတ်ꩻငဝ်း လိုႏအွဉ်ႏထန်ႏမဲန်ႏမဲန်ႏ၊ (ခ) ကထွားနုဲင်းဒါႏလိတ်မန်း အငဝ်းကမာႏဒါႏ လိတ်ဖြုံႏဖုံႏယို အွဉ်ႏထန်ႏမဲန်ႏမဲန်ႏချာယင်း၊ (ဂ) လိတ်ဖြုံႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏမဲန်ႏမဲန်ႏသွော့ ပအိုဝ်ႏငဝ်းရန်းအတွိုင်ꩻ၊ ရဿဒီဃ တတွယ်ꩻ ၈-ဖြုံႏစီႏ၊ (ဃ) သွဉ်ဖေႏကယိုꩻပိုႏနဝ်ꩻ စ်၊ ဉ်၊ ယ်-သွတ်ꩻဖုံႏယို ထူႏသုံꩻမွော့ဒွုမ်၊ လိတ်ပအိုဝ်ႏယို မီႏလွောက်ꩻနာႏယင်း အချက် ၄-ချက်နုဲင်းကီယိုနဝ်ꩻ စွုမ်ႏလဲ့စွုမ်ႏ၊ မဲန်ႏလဲ့မဲန်ႏ၊ သွဉ်တဲ့ယိုꩻတဲင် ထွာစွဉ်ႏဒျာႏ "စွုမ်ႏမဲန်ႏယိုꩻ"လိတ်မူနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻ
ဒုံကောင်ပြုဲင်၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်ႏကီꩻ
‍‍‍ဒုံကောင်ပြုဲင် (အဲင်းကလေက်: Taungpyo)နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ အခဝ်နဝ်၊ တောင်ႏကီꩻခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်ႏကီꩻ အွိုင်ႏတရုဲင်ꩻကိုနဝ်ꩻသွူ။ ဒုံခင်ႏလမ်းကုဒ်နဝ်ꩻ ၂၀၀၀၁၁ နဝ်ꩻသွူ။ ၂၀၁၄ဗာႏနေင်ႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ လွယ်ကော်(လွယ်တောႏ)အွိုင်ႏတဲင် ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာႏရင်ꩻအလꩻ လွယ်ကော်(လွယ်တောႏ)အွိုင်ႏနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ အခို ၄၁၄၁ ဖြာꩻ၊ အမူႏ ၄၆၁၀ ဖြာꩻနဝ်ꩻသွူ။ မူႏခိုခြွဉ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏလွေꩻ ၈၇၅၁ ဖြာꩻနဝ်ꩻသွူ။ ‍ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ ဒုံကောင်ထို၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံနောင်တဗင်၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻဖဲ့နဝ်ꩻ ဒုံလုဲင်းလောင်း၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံရေႏပွုတ် တောမ်ႏ ဒုံမုဲင်းတွိုင်ꩻထို၊ ဖဲ့ꩻနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံတရုဲင်ꩻ၊ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံလွယ်တောႏ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ဒုံနောင်တနျာႏ၊ ဒုံနောင်ပယ်၊ ဒုံကမူꩻသဲဉ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်နဝ်ꩻသွူ။ ၂၀၂၂ ဗာႏ လမ်းပါႏစာႏရင်ꩻအလ့ꩻ ဒုံကောင်ပြုဲင်နဝ်ꩻ လမ်းငင်းအဝ်ႏလွေꩻ သွံရျာꩻလွိုနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
‍‍ကဏ္ဍ:ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်ႏကီꩻကိုဒုံဖုံႏ
ကရီဗာႏမဉ်ꩻနဝ်ꩻ
"နာꩻမဉ်ꩻထမုဲင်ꩻ၊ နာꩻဥပဇ္ဈာယ်ႏဆရာႏ မဉ်ꩻထမုဲင်ꩻ"ကရီဗာႏနုဲင်းနဝ်ꩻအကျောင်ꩻ(အအဲဉ်ႏ)
အွိုးခꩻတလဲင်ႏ ဥပဇ္ဈာယ်ႏ (ကောသွဉ်သင်ဆွုံꩻမꩻသား)အဲဉ်ထဝ်းတဲင် ဗုဲင်စင်ꩻ၊ ကွဉ်သင်္ကန်ꩻပွိုင်ႏတဲ့ တဖွော့တဖ၊ စောင်းဝီးစောင်းဝဲင်း၊ ဗုဲင်သင်္ကန်ꩻတဲ့ တလဲ့တလ၊ တယုဲင်းတယီး၊ လွေꩻတွုံꩻသွမ်ꩻတဲ့ အွဉ်ႏတဝ်းဣန္ဒြေႏ၊ တယေန်ႏကေႏတဝ်း၊ ရွိုင်ꩻရွိုင်ꩻရင်ꩻရင်ꩻ၊ လမ်ႏထိုမ်ႏကွီလွင်ꩻပါဒျာႏ ဝင်ꩻထာꩻအံႏထာꩻအွꩻ၊ သွုံꩻသွမ်ꩻတွင်ꩻ ရောင်ရင်ဒျာႏထာꩻ၊ မာꩻခွို့ဒဲဉ်စျꩻ၊ တဗော့ꩻတဗꩻ-စတဲင်တဖုဲင်ႏမဲ့တဝ်းနုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏမꩻ တကာႏလိုꩻလမ်းဖုံႏရိုꩻ- "သာႏကီႏဝင်ႏမျိုꩻ ဘုရာꩻခွိုꩻရဟန်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ကွပ်ပွိုးထမုဲင်ꩻ ကွဉ်ဟောဝ်ဟောဝ်တဝ်း သင်္ကန်ꩻပွိုင်ႏ၊ မဗုဲင်တရေꩻရေꩻတဝ်း သင်္ကန်ꩻဟောင်း၊ လွေꩻတွုံꩻသွမ်ꩻတဲ့ မအွဉ်ႏဗဲင်းတဝ်းဣန္ဒြေႏ၊ မယေန်ႏကေႏတဝ်းငါႏနုဲင်းမုဲင်ꩻ၊ မလယ်ႏကွီလွင်ꩻတွိုး တင်ꩻထာꩻအံႏထာꩻအွꩻ၊ သွုံꩻသွမ်ꩻတဲ့ သွုံꩻတေ့ꩻတေ့ꩻဗဲင်းမွိုင်၊ မာꩻခွို့မွုန်းဒဲဉ်စျꩻမွိုင်"စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ ဝင်ꩻထီႏဖွီသွမ်ꩻသဲ့ꩻ တကာႏဖုံႏကဲ့ꩻရဲ့ꩻလွတဲင် လောဝ်းဗွေႏဘုရာꩻ၊ ဗွေႏဘုရာꩻရိုꩻ- "ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ပေါႏဥပဇ္ဈာယ်ႏ တအဲဉ်ထဝ်းနဝ်ꩻ အွဉ်ႏဗုဲင်စင်ꩻလꩻတဝ်း၊ ပေါႏအွဉ်ႏဗုဲင်နဝ်ꩻ 'ဒုက္ကဋ်အာပတ်ဗာႏ"မိန်းစွဉ်ႏဒျာႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ပေါႏဗုဲင်စင်ꩻနဝ်ꩻ "ပဌမံ ဥပဇ္ဈံ ဂါဟာပေတဗ္ဗော-ထွဉ်ႏထူႏရီးရီး ဥပဇ္ဈာယ်ႏဆရာႏ"ဗွေႏဘုရာꩻ မိန်းသေꩻခါꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ မဉ်ႏဒေါ့ꩻနုဲင်းငေါဝ်း ခေတ်ယိုခါနဝ်ꩻ "ထူႏဥပဇ္ဈာယ်ႏ-နဝ်ꩻ တွမ်ႏကဒင်ႏသဘာပတိ"ဗွန်ပီဝင်ꩻ၊ "ဆွုံꩻမꩻရဟန်ꩻလောင်ꩻသား-နဝ်ꩻ တွမ်ႏအခြပ်အရဲဉ်ႏသား(အခမ်းအနားမှူး)"နဝ်ꩻ ဗွန်ပီဝင်ꩻ၊ "ဖတ်ကမ္မဝါႏ-နဝ်ꩻ တွမ်ႏကဒင်ႏသွင်ꩻသား (အဆိုတင်သွင်းသူ)"နောဝ်ꩻ ဗွန်ပီဝင်ꩻ၊ ကဖြွမ်းဒါႏ "ကာရကသံႏဃာႏ-နောဝ်ꩻ တွမ်ႏကထောက်ခံႏသား"နဝ်ꩻ ဗွန်ပီဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ "ဥပသမ္ပဒ ကမ္မဝါစာ-လိတ်ဒင်ႏသွင်ꩻ လိတ်ကွီထွာစင်ꩻ"အဓိပ္ပါယ်ႏ အချွုတ်နောဝ်ꩻ - "နာႏသွော့ ခွေသွဉ်းငေါဝ်းယို ဗွေႏဩ- ရဟန်ꩻလောင်ꩻ (သျင်ႏနာဂ)ယိုနဝ်ꩻ အာႏကွိုꩻဥပဇ္ဈာယ်ႏဆရာႏတဲင် အမဉ်ထွာစင်ꩻ၊ စဲစ်ဆေꩻရီထွူလဲဉ်း အပဲစ်အဲဉ်ထဝ်း၊ အသပိတ်သင်္ကန်ꩻ အဝ်ႏစွုမ်ႏဒျာႏ၊ နေးဥပဇ္ဈာယ်ႏဆရာႏဗွန်တဲင် အကွီထွာစင်ꩻ၊ သံဃာႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏထွာဖေႏဝွေꩻစင်ꩻ၊ သဘော်ꩻတလꩻတဝ်း အပါꩻနဝ်ꩻ ဒေါ့ꩻချာလုဲင်း၊ သဘော်ꩻမဉ်ႏလꩻဒျာႏတဲ့ အုံတေ့ꩻတေ့ꩻဟုဲင်း" ဖတ်ကမ္မဝါႏ (ဒုတိယမ္ပိ၊ တတိယမ္ပိ) သွံလဲင်ႏ၊ ရီသံဃာႏသွံလဲင်ႏ၊ အုံတေ့ꩻတေ့ꩻထောက်ခံႏလို့ဒျာႏ၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ကကွီထွာစင်ꩻသား (သျင်ႏနာဂ)နဝ်ꩻ သံႏဃာႏသဘော်ꩻတူႏ အွဉ်ႏထွာစင်ꩻ (ဒင်ႏဖေႏစင်ꩻအရာႏ) ထွာခန်းဒျာႏစင်ꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ "ပါꩻမုဲင်ꩻကွီထွာစင်ꩻ၊ ပါꩻမုဲင်ꩻထူႏတာႏဝွန်ႏဖေႏ"နဝ်ꩻနီပါꩻ "အမဉ်ꩻ"နောဝ်ꩻ ပါတောဝ်းလꩻတောဝ်းတဲင် "နာꩻမဉ်ꩻထမုဲင်ꩻ၊ နာꩻဥပဇ္ဈာယ်ႏဆရာႏ မဉ်ꩻထမုဲင်ꩻ"ရီဗာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ (ဝိနယ၊ မဟာဝဂ္ဂပါဠိ၊ မဟာခန္ဓက)
မု (ခန)
ဟိရဂန ကို む မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို ム (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ mu သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။
မဲ (ခန)
ဟိရဂန ကို め မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို メ (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ me သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။
ရွဉ်မန်းဗီႏ
မျန်မာခမ်းထီ(မန်းခမ်း)ကို ကအဝ်ႏထူႏသုင်ꩻလွေꩻဒါႏ ရွဉ်တောင်ꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ ရွဉ်၊ မွေးတဝ်းလဲ့ ပီးဆံနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ပီးဆံ(ပိုက်ဆံ)ကဟဲ့ꩻဒါႏ ငဝ်းယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ အေင်ဒိယခမ်းထီသား ကဖန်ဟဲ့ꩻဒါႏ ဝွေꩻသီး "တင်ႏဂါꩻရွဉ်ယွဲးဗီႏ"(အကြွေစေ့) မိဉ်ꩻ ငဝ်းငွါဝေါဟာရကို လွဉ်နဝ်ꩻသွူ။ အီႏတွက်ထွားအီ ရွဉ်ဆေ့ꩻအာတာႏ အွဉ်းနယ်ဒါႏဝေါးဟာရနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ "ဗီႏ"(ကျပ်)နဝ်ꩻသွူ။ တဗီႏနဝ်ꩻ ဖြယ်ခါꩻတွိုႏ ပျာႏ(၁၀၀)သွူ။ အဆေ့ꩻသွတ်ꩻ တွက်ထူႏနယ်ꩻယူနစ်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ "ပျာႏ"(ပြား)နဝ်ꩻသွူ။ တန်ႏဖိုꩻပေႏသွတ်ꩻ အဆေ့ꩻသွတ်ꩻ ရွဉ်တောင်ꩻဗီႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ တပျာႏဗီႏတဲင် အတန်သွတ်ꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ရွဉ်စေးတသောင်ႏ(၁၀၀၀၀)ဗီႏနဝ်ꩻသွူ။
ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၆၆ ဗာႏ လာအောက်တိုဗာ(၁၅)နီꩻနဝ်ꩻ တောႏလန်ႏရေꩻအစိုႏရ ဘဏ္ဍာႏရေꩻတောမ်ႏ အခွန်ႏဌာႏနနဝ်ꩻ ထေထန်ႏလွေꩻဖေႏ ရွဉ်တပျာႏ ရွဉ်ယွဲးဗီႏတသာ ပျာႏ(၅၀)၊ ပျာႏ(၂၅)၊ ပျာႏ(၁၀)၊ (၁)ပျာႏဖုံႏသွူ။ ရွဉ်တပျာႏယွဲးဗီႏဖုံႏနဝ်ꩻနဝ်ꩻ မာꩻအီဒျာႏတောမ်ႏ ဒန်သတ္တုသွူ။
thumb|ရွဉ်တင်ႏဂါႏမန်း ၁ ပျာႏဗီႏ၊ ၁၉၅၃ ဗာႏ
ရွဉ်စေးဗီႏဖုံႏ
ပထမရွဉ်ဗီႏစိုးနဝ်ꩻ ထေခါꩻတဝ်း ရွဉ်စေးဗီႏသွူ။
ဒုတိယရွဉ်ဗီႏ
၁၉၄၄ ဗာႏ မန်းခမ်းထီတန်ဘဏ်နဝ်ꩻ ထေလွေꩻဖေႏ ရွဉ်စေးဗီႏ ၁ ဗီႏ၊ ၅ ဗီႏ၊ ၁၀ ဗီႏ တောမ်ႏ ၁၀၀ ဗီႏဖုံႏသွူ။ တွိုႏ ၁၉၄၅ ဗာႏကိုနဝ်ꩻ ၁၀၀ ဗီႏ ရွဉ်စေးဗီႏတသာဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏထေသမ်းဖေႏနဝ်ꩻသွူ။
တတိယရွဉ်ဗီႏ
၁၉၅၂ ဗာႏအကို ခမ်းခြွဉ်းဗူႏမျန်မာခမ်းထီဘဏ် ရွဉ်တောင်ꩻအိုပ်ချုတ်ရေꩻအစွိုꩻ ထေရွဉ်တောင်ꩻခွင်ꩻယို ဖေႏအပ်လွေꩻဒျာႏ ရွဉ်တောင်ꩻဌာႏန တဖြာꩻပဲင်ႏသွူ။ တွိုႏ ၁၉၆၄ ဗာႏ မေလာ(၁၇)နီꩻကိုနဝ်ꩻ ရွဉ်စေးဗီႏ ၅၀ ဗီႏတောမ်ႏ ၁၀၀ ဗီႏဖုံႏယို တရာꩻဝင်ႏရွဉ်တောင်ꩻ တမွေးတဝ်းဒုမ်အကျောင်ꩻ ကေႏညာႏလွေꩻခန်းနဝ်ꩻသွူ။
၁၉၇၂-၁၉၈၈
၅၀ ပျာႏ၊ ၁ ဗီႏတောမ်ႏ ၅ ဗီႏဖုံႏနဝ်ꩻ သုင်ꩻသားဆေ့ꩻလွဉ်တဲင် ခြေားထိုꩻတဲင် သုင်ꩻအာ အဗော့ꩻသွတ်ꩻ ၁၀ ဗီႏသွူ။
၁၉၈၉ ဗꩻ ယိုခါ
၂၀၁၂ ဗာႏ ဇွန်လာ ၉ နီꩻနဝ်ꩻ အီႏထေ ရွဉ်စေးဗီႏ ၁၀၀၀၀ ဗီႏတသာအကျောင်ꩻ ဗဟိုႏဘဏ် ကေႏညာႏလွေꩻခန်းတဲင် တွိုႏဇွန်လာ ၁၅ နီꩻနဝ်ꩻ ထေဝွေႏလွေꩻခန်းဒျာႏ ရွဉ်စေး ၁၀၀၀၀ ဗီႏနဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏ ၂၀၁၉ ဗာႏနဝ်ꩻ အီႏထေလွေꩻယင်း ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းရုက် ကပါဒါႏ ရွဉ်စေးဗီႏတသာဖုံႏအကျောင်ꩻ ဗဟိုႏဘဏ် ကေႏညာႏလွေꩻခန်းနဝ်ꩻသွူ။ ၂၀၂၀ ဗာႏ ဇန်နဝါရီလာ ၄ နီꩻနဝ်ꩻ ထေလွေꩻခန်း ရွဉ်စေး ၁၀၀၀ ဗီႏ၊ တွိုႏ ၂၀၂၀ ဗာႏ ဇူလိုင် ၁၉ နီꩻနဝ်ꩻ ထေလွေꩻခန်း ရွဉ်စေး ၅၀၀ ဗီႏဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။
ခမ်းလင်ရွဉ်လက်မတ်
၁၉၉၃ ဗာႏ လာဖေဖော်ဝါရီ ၄ နီꩻကိုနဝ်ꩻ ထေလွေꩻခန်း ခမ်းလင်ရွဉ်လက်မတ် (foreign exchange certificate) ကဟဲ့ꩻဒါႏ အက်ဖ်အီးစီ ရွဉ်စေးဗီႏတဲင် တန်ႏဖိုႏတတွာလွေꩻ ရွဉ်အမေႏရိကန်ႏဒေါ်လာ ၁၊ ၅၊ ၁၀ တောမ်ႏ ၂၀ ဖုံႏသွူ။ ကျာꩻနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ရွဉ်မန်းစေးဗီႏဖုံႏ လုဲင်ႏစွဉ်ႏတိုက်ရိုက် ရွဉ်ခမ်းလင်နဝ်ꩻ ထွာတရာꩻဝင်ႏတဝ်းသွူ။ ကျာꩻနဝ်ꩻ အမေႏရိကန်ႏ တဒေါ်လာနဝ်ꩻ ညီႏတတွာ ရွဉ်မန်း ၆ ဗီႏသွူ။ တွိုႏ ၂၀၁၂ ဗာႏ ဧပြီလာနဝ်ꩻ မျန်မာ(မန်းခမ်း)အစိုႏရ ဖျင်လုဲင်ႏလွေꩻဖေႏယင်း လုဲင်ႏရွဉ်ခမ်းလင်ဖုံႏ အခန်တဲင် တွိုႏ ၂၀၁၃ ဗာႏ မတ်လာ ၂၀ နီꩻနဝ်ꩻ အစိုႏရ ကေႏညာႏလွေꩻခန်း အီႏတထူႏသုင်ꩻထဲင်းတဝ်းဒုမ် ခမ်းလင်ရွဉ်လက်မတ် အက်ဖ်အီးစီ ဖုံႏအကျောင်ꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:မျန်မာခမ်းထီ လွိုင်ႏအာတာႏ
ထီဝခေတ်
thumb|An artist's impression of ice age Earth at glacial maximum. ထီဝခေတ် (အိန်းကလေက်: Ice Age) ထီဝစိုး ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ခိန်ႏညဆွာꩻ တလꩻလို့ဗာႏတဝ်းဒွိုန်း ကမ္ဘာႏဟံႏမဲ့ငါခိုႏ အလျားခိန်ႏ ကာႏလဒျာႏသွူ။ အခိန်ႏနဝ်ꩻခါနဝ်ꩻ ကမ္ဘာႏတွိုက်တန်ဖုံႏလောင်းယို ထွာဒျာႏ ထီဝဖုံႏ၊ ထီဝနမ်းဖုံႏတောမ်ႏ အမလင်(apline) ထီဝခြုံးတန် (galciers)ဖုံႏ အဝ်ႏဒို့ꩻတခြို့ အဝ်ႏတန်ကျာꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဟံႏပထဝီႏကာႏလ အတဲက်အလꩻ ကမ္ဘာႏ အကြဲင်ႏမော့နဝ်တောမ်ႏ အကြဲင်ႏမော့ထင်ꩻဖုံႏကို ထီဝနမ်းဖုံႏ မိဉ်ႏအဝ်ႏဒို့ꩻတခြို့နဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ ထီဝခေတ်သွူ။ ကောပ်နဝ်ꩻမꩻ ခေတ်ယိုခါနဝ်ꩻ ဟံႏပထဝီႏကာႏလအလꩻ ဟဲ့ꩻထီဝခေတ်လဲ့ လꩻဒျာႏသွူ (ပွိုးစွဉ်ႏ ဂရဉ်းလဲဉ်းတောမ်ႏ အာတန်တိက ကိုနဝ်ꩻ ထီဝခြုံးတန်ဖုံႏ အဝ်ႏဒို့ꩻတွိုႏကယိုခါနဝ်ꩻသွူ)။ thumb|The glacier of the Geikie Plateau in Greenland.
"ထီဝခေတ်" ရာႏသီႏဥတုနဝ်ꩻ အခိန်ႏဒွောင်ႏ၊ ခွꩻသန်မွေးသွူ။ ထီဝဖုံႏလဲ့ လင်ꩻနဝ်စွစ်ꩻလီဖတဲင် အမေႏရိကထင်ꩻ ကနေဒါခမ်းထီတခမ်းလွုမ်းတောမ်ႏ မစ်စစ်စမီခြောင်ခါႏ အခဝ်ခိုႏ၊ အာသျတွိုက်ခဝ်ထင်ꩻ ရသျားခမ်း အခဝ်ခိုႏ တခဝ်လွုမ်းလဲ့ ထီဝဖုံႏ အဝ်ႏဒို့ꩻတခြို့လို့ခါꩻဒျာႏသွူ။ နဝ်ꩻအကို ရာႏသီႏဥတုနဝ်ꩻ တဆင်ႏလျား တဆင်ႏခွꩻ ဥတုဖုံႏ ဆင်ႏဆင်ႏအဝ်ႏပြောင်ꩻလုဲင်ႏစွဉ်ႏဒျာႏသွူ။ ကမ္ဘာႏဟံႏ မိဉ်ႏလျားလွဉ်နဝ်ꩻ ထီဝဖုံႏ ဆွတ်ꩻထင်ꩻချာယင်းတဲင် ကရီးခါ ထီဝခြောင်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ ထာꩻအီႏဖုံႏ ဒွေါ့ꩻလွဉ်တဲင် ထာꩻသောင်ꩻသားတရိစ္ဆာန်ႏဖုံႏလဲ့ လွေꩻထိုမ်ႏအံႏအုံခိုႏရောင် အရပ်ထင်ꩻနဝ်ꩻကိုသွူ။ တဆင်ႏ ရာႏသီးဥတု ခွꩻလွဉ်ချာတဲင် ထီဝဖုံႏလဲ့ လင်ꩻနဝ်ꩻချာယင်းသွူ။ တဆင်ႏ ဆွတ်သဲင်ꩻထင်ꩻ၊ တဆင်ႏ လင်ꩻနဝ် ကအဝ်ႏထွာဒါႏ အပြောင်ꩻအလုဲင်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ လွိုးထွာလဲဉ်း လစ်ငတ်ꩻလဲင်ႏရပ်နဝ်ꩻသွူ။ အပြောင်ꩻအလုဲင်ႏ ကထွာဗာႏ အစွိုးစွိုးနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ စဲင်းစဲ့အဖြေႏတဗာႏ တမော့ꩻတဝ်းဒွိုန်းသွူ။
သိပ္ပံပညာႏသျင်ႏသားယဟန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏရိုꩻဒျာႏ နီလိုꩻဖုံႏ ကအဝ်ႏအုံဒါႏခေတ်ယိုတဖြုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ထီဝခေတ် အခါႏဒျာႏအကျောင်ꩻ မိဉ်ႏတွိုႏဆုဲင်ꩻတနီꩻခါ နေင်ႏပေါင်ꩻမိဉ်ႏညဆွာခိန်ႏကိုနဝ်ꩻ ရာႏသီႏဥတုဖုံႏ အီႏခွꩻလွဉ်ချာယင်း ထီဝဖုံႏလဲ့ အီႏဒို့ꩻတခြို့ချာ ကမ္ဘာႏဟံႏနုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏယွုမ်းနေနေသွူ။ ပွိုးစွောန်ႏ ထီဝခေတ် တစိုးတောမ်ႏတစိုးခါႏနဝ်ꩻ အခိန်ႏညဆွာꩻ နေင်ႏပေါင်ꩻ (၅)သိန်ႏနေင်ႏရပ် တွက်ကိန်းအလꩻတဲင် ယဟန်ႏသားနဝ်ꩻ အဝ်ႏယွုမ်းအံႏဒျာႏ ထာꩻယူႏကီနဝ်ꩻသွူ။ ထီဝနမ်း ထီဝကောင်ဖုံႏ အထီမိဉ်ႏစွုမ်းသွူနဝ်ꩻ ထွတ်ꩻလင်ꩻလွေꩻ ထာꩻဖွိုႏထာꩻပြင်ႏကိုတဲင် ထွာလွဉ် ထီနောင် ထီခြောင်ဖုံႏသွူ။ ထွူတကာႏတဝ်း ထီကိုကပါလင်ꩻလွဉ်ꩻဒါႏ ထာꩻအီႏဖုံႏ လုံးသုဲင်ꩻဖုံႏလဲ့ လဲဉ်းလွေꩻစွစ်ꩻစဲစ်ꩻ အဝ်ႏကုဲင်ဒျာႏ တထွောင်းတစိꩻစိꩻတဲင် ထီဝနမ်းယိုနဝ်ꩻ မာꩻပြောင်ꩻလုဲင်ႏနွောင်ꩻအာမွေး ကမ္ဘာႏဟံႏ မဲ့ငါခိုႏနဝ်ꩻသွူ။
မို (ခန)
ဟိရဂန ကို も မွေးတဝ်းလဲ့ ခတခန ကို モ (ရောမအိန်းကလေတ်အက္ခရာႏကို တဲမ်းမုဲင်အီတောမ်ႏ mo သွူ။) အက္ခရာႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဂျပန်ဘာႏသာႏငဝ်းငွါ ခန(လိတ်ဖြုံႏ)တဗာႏဒျာႏတဲင် တဗာႏစီႏနဝ်ꩻ နမ်းခြောင်ꩻတင်အီ မိုရ တဗာႏသွူ။
ဝေင်ꩻကလေး
ဝေင်ꩻကလေး (မန်း: ကလေးမြို့) (အဲင်းကလေတ်: Kalay) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်တွို့ꩻ သကုဲင်းတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အခဝ်တွို့ꩻသွတ်ꩻ ကလေးခရဲင်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏကလေးကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဆဉ်းတွိခြောင်ဖြယ် မစ်တာခြောင်ထျꩻ ခရဲင်ႏဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ ခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ကလေးနဝ်ꩻ အဝ်ႏရောင်ꩻဒျာႏ ချင်ꩻခမ်းနယ်ႏအကူထျ့ꩻ အဝ်ႏလွေꩻဒျာႏ အေင်ဒိယ-မျန်မာ-ထုဲင်ꩻ ကွန်ႏသယ်ႏကာꩻတဖူꩻတန်လောင်းတဲင် ကွုန်ꩻဟွိုင်ꩻဒါႏ ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻထျꩻနဝ်ꩻ သင်ဖော်ꩻကျောင်ႏကွင်ꩻလဲ့ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၅၃ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၃,၁၅၈ ဖြာꩻသွူ။
ငေါဝ်းအကျိုꩻထွာ ၄-မျိုꩻ
"သုဘာသိတသုတ် (ငေါဝ်းအကျိုꩻထွာ-ငွါအကျိုꩻအဝ်ႏ ၄-မျိုꩻ)"