cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
အာႏငတ်ꩻပါꩻ-တရာꩻငတ်ꩻစွိုး
"ဝိတ္ထတသုတ် (အာႏငတ်ꩻပါꩻ-တရာꩻငတ်ꩻစွိုး အဓိပ္ပါယ်ႏ)" ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- 'အာႏ'အဝ်ႏငတ်ꩻမျိုꩻ၊ ငတ်ꩻမျိုꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻ- ၁။ သဒ္ဓါႏအာႏ (ထာꩻယွုမ်းအံႏအာႏ) ၂။ ဝီရိယအာႏ (ထာꩻကျိုꩻစာꩻအာႏ) ၃။ သတိꩻအာႏ (ထာꩻယူႏလꩻအာႏ) ၄။ သမာႏဓိအာႏ (ထာꩻသꩻစွူအာႏ) ၅။ ပညာႏအာႏ (ထာꩻသေထီႏအာႏ)၊ အောဝ်ႏငတ်ꩻမျိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၁။ 'သဒ္ဓါႏအာႏ'ကရိုꩻနောဝ်ꩻ နုဲင်းမုဲင်ꩻနဲတဲင်- သာႏသနာႏကိုယို အရိယာႏတပဲ့ꩻနဝ်ꩻ ယွုမ်းဗွေႏဘုရာꩻ 'အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ႏတွမ်ႏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ႏ'၊ ဗွေႏဘုရာꩻသူꩻနဝ်ꩻ 'ခွုင်းကားကလူႏ ခံႏထူႏထွိုက်တဲင်-အရဟံ၊ နမ်းဒျာႏစဲင်းစဲ့-သေကြောင်းကြဲ့တရာꩻတွော့ꩻ-သမ္မသမ္ဗုဒ္ဓေါ၊ သေကျင်ꩻဗွေခါꩻ ဝိဇ္ဇာစရဏတဲင်-ဝိဇ္ဇာစရသမ္ပန္နော၊ ငေါဝ်းဟောဝ်ရိုꩻဒေါ့ꩻ တွိုႏသော့ꩻနိဗ္ဗာန်ႏ၊ ဖထန်ႏဒုက္ခော-သုဂတောဂွုဏ်ႏ။ လောကသွံပါꩻ သေငါꩻယံကျ-လောကဝိဒူ၊ ဆွုံꩻမꩻသင်ꩻသား ကားသတ္တဝါႏ ဆွုံꩻမꩻဒါႏခေါ-အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထိ၊ လိုꩻလူꩻဗျဟ္မာႏ ဆရာႏကွပ်ထွာ သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာနံ၊ သစ္စာႏလစ်ꩻပါꩻ သေငါꩻယံခေါ- ဗုဒ္ဓေါဗွေႏဂွုဏ်ႏ၊ သူပါꩻဘွုန်ꩻတောႏ ဗွေကျောႏငါႏထာꩻ-ဘဂဝါဂွုဏ်ႏ၊ ဂွုဏ်ႏတောႏကွတ်ꩻစွိုး၊ စင်ဖြွိုးလꩻခါꩻ၊ ဗွေႏဘုရာꩻ' ယွုမ်းအံႏနုဲင်းနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ'သဒ္ဓါႏအာႏ'နောဝ်ꩻသွူ။ ၂။ 'ဝီရိယအား'ကရိုꩻနောဝ်ꩻ- သာႏသနာႏကိုယို အရိယာႏတပဲ့ꩻနဝ်ꩻ 'ကျိုꩻစာꩻပယ်ႏထိုꩻ အကုသိုလ်ႏ၊ ကျိုꩻစာꩻမာꩻဗွေကုသိုလ်ႏ၊ ဝီရိယအဝ်ႏသေႏသေႏ၊ မာꩻသေႏသေႏကုသိုလ်ႏ'ယိုနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ'ဝီရိယအာႏ'နောဝ်ꩻသွူ။ ၃။ 'သတိꩻအာႏ'ကရိုꩻနောဝ်ꩻ- သာႏသနာႏကိုယို အရိယာႏတပဲ့ꩻနဝ်ꩻ 'သတိꩻအဝ်ႏ၊ သတိꩻဟောဝ်မွေးစွဉိႏထာꩻ၊ မာꩻညလဲဉ်းတဲ့ယဝ်း တောင်ꩻချာလို့ဒျာႏထာꩻမာꩻ၊ ဒေါ့ꩻညလဲဉ်းတဲ့ယဝ်း တောင်ꩻချာလို့ဒျာႏငေါဝ်း၊ ယူႏချာယူႏငါ-ယူႏခူꩻလိမ်ꩻခူꩻပြန်ႏဖြောင်ဒျာႏ'၊ ယိုနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ'သတိꩻအာႏ'နောဝ်ꩻသွူ။ ၄။ 'သမာႏဓိအာႏ'ကရိုꩻနောဝ်ꩻ- သာႏသနာႏကိုယို အရိယာႏတပဲ့ꩻနဝ်ꩻ 'ပျောႏလွဉ်ꩻတဝ်း ကာႏမဂွုဏ်ႏ၊ မာꩻတဝ်းအကုသိုလ်ႏ၊ မာꩻဒျာႏကုသိုလ်ႏ၊ အားထွုတ်တရာꩻတဲင် လꩻစွဉ်ႏပထမဈာန်ႏ၊ ဒုတိယဈာန်ႏ၊ တတိယဈာန်ႏ၊ စတုတ္ထဈာန်ႏ၊ အုံခွꩻကဒဲ့ꩻ အုံရျူႏသျူးဗာႏထာꩻ'၊ ယိုနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ'သမာႏဓိအာႏ'နောဝ်ꩻသွူ။ ၅။ 'ပညာႏအာႏ'ကရိုꩻနောဝ်ꩻ- သာႏသနာႏကိုယို အရိယာႏတပဲ့ꩻနဝ်ꩻ 'ပညာႏအဝ်ႏ၊ ထာꩻသေတရာꩻအဝ်ႏ၊ သေခန္ဓာႏ အထွာအကုဲင်တဲင် ဒိုဖြွဉ်ကိလေႏသာႏ၊ ဝဲန်ကာႏဒုက္ခ၊ တွိုႏဖြနိဗ္ဗာန်ႏ၊ ဉာဏ်ႏပညာႏနုဲင်းနဝ်ꩻအဝ်ႏ'၊ ယိုနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဗာႏ'ပညာႏအာႏ'နောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ ပဉ္စကနိပါတ်၊ ဝိတ္ထတသုတ်)
တီဘီရောႏဂါႏ
တီဘီရောႏဂါႏ (အဲင်းကလေတ်: Tuberculosis) ယို အောဝ်ႏဒျာႏအွိုးတလီꩻလောင်းတွော့ꩻ ကူꩻရလွဉ်ဒါႏ ရောႏဂါႏတမျိုꩻဒျာႏသွူ။ တီဘီရောႏဂါႏယို ကျုဘာကယ် ဘက်စီလပ် (ခ) tubercle bacillus) လိတ်ဖြုံးဒွေါင်ႏယိုနဝ်ꩻ မိုက်ကိုဘတ်တီရီးယာႏ ရောႏဂါႏအမျိုꩻမျိုꩻဖုံႏတဲင် ထွာလွဉ်ဗာႏရောႏဂါႏသွူ။ ယလဲင်ႏလဲင်ႏနဝ်ꩻ ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏ တီဘီရောႏဂါႏယိုတဲင် ကုဲင်းသီထိုꩻအီဒါႏနေနေသွူ။ နီလိုꩻသီနမ်ႏခန္ဓာႏလောင်းယို ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏ မိုက်ကိုဘက်တီးရီးယာႏရောဂါႏတဲင် ထွာလွဉ်ဗာႏ သွုန်ႏသိုႏ(အဆုတ်)ရောႏဂါႏဖုံးသွူ၊
ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏ သွုန်ႏသိုႏရောႏဂါႏတဲင် ရောႏဂါႏအမျိုꩻပေါင်ꩻလင်ဖုံႏလဲ့ꩻ ကုဲင်းထွာအီထိုꩻတောႏဒါႏနေနေသွူ၊ ရောႏဂါႏအမျိုꩻလင်ဖုံး နုဲင်းဒျာႏ တဟေထာꩻ နေ့ဖူထီရီႏ ဆူးဆီး လာယာထီတဲင် အောဝ်ႏအွိုး တလီꩻလောင်းတွော့ꩻ ရောႏဂါႏ ကူꩻရထိုꩻဗာႏဖုံႏ စတဲင် ရောႏဂါႏ နဲင်းယိုဖုံးနဝ်ꩻ ကုဲင်ႏထွာလွဉ်ဒါႏသွူ။ ကွပ်ပွိုး တီဘီတဲင် ရောႏဂါႏလက္ခဏာႏ ပျတောဝ်ႏတဲင် အုံငီꩻတွမ်ႏ လိုꩻလောင်းလင်ဖုံးတဲင် ရောဂါႏ ကူꩻထိုꩻတေားဒါႏ လိုꩻလင်ဖုံးနဲင်းနဝ်သွူ။ ကွပ်ပွိုးရောႏဂါႏယိုတဲင် ပွေါႏမဉ်ႏတလိုမ်ꩻလာꩻတောဝ်းနဝ်ꩻ ၅၀% ခြောင်နုံꩻ ကုဲင်းသီထိုꩻဒါႏသွူ၊
ကွပ်ပွိုးနဝ်ꩻမတဲင် ပေါႏရောႏဂါႏ ရအောဝ်ႏလဲဉ်းသွူနဝ်ꩻ သေနန်းကုသွူးသွူးသွော့ ကျမ်ႏမာႏရေꩻနဝ်ꩻ အရေꩻကီထဲင်းက ရွဉ်ရေꩻ ပညာႏရေꩻ စတွမ်ႏ အရေꩻအလောင်းလင်ဖုံးသွူ။ ကွပ်နဝ်ꩻမတဲင် အွဉ်ႏရေꩻသွော့ꩻ ကျမ်ႏမာꩻရေꩻဖုံးဩ။
ဘုရာꩻအလောင်ꩻနုဇာတ်ဆားတွင်ꩻ
ဩကာသ ဩကာသ ဩကာသ၊ သျင်ႏတောႏဗုဒ္ဓ အလောင်ꩻမင်ꩻ၊ ဇာတ်ဆားအတွင်ꩻ ကအဝ်ႏထွာ၊ ဆေ့ꩻနဝ်ꩻတွမ်ႏအာ အီႏဖေါႏထန်ႏ၊ ထွာတိရစ္ဆာန်ႏ ဇာတ်ဘဝ၊ ပင်ႏပန်ꩻဒုက္ခ မတွက်ချက်၊ ပွိုးစွဉ်ႏဟွုန်ရက် သတ္တဝါႏ၊ မတ်နုဲးသွီႏယာႏ ထီႏခွေသီ၊ စွိုးနုဲးဗိုန်ပီ ရာဟုလာႏ၊ ဆင်ꩻရဲꩻကျာႏပါႏ နဲႏအွိုင်ႏကို၊ ပေႏတန်မူႏခို ဟွုန်သညင်ꩻ၊ ခမ်းတန်ဝေင်ꩻခံꩻ ယံတွိုႏဗာႏ၊ ပေႏတန်သတ္တဝါႏ ယံတွိုႏအီ၊ ငတ်ꩻရျာꩻငတ်ꩻဆီ ဇာတ်တောႏပေါင်ꩻ၊ ဗိုန်ထိုအလောင်ꩻ ခံႏဒုက္ခ၊ ကဟွုင်ကည ထဲစ်နဝ်ꩻကာႏ၊ ပန်ငါနောင်ႏလာႏ ယံကထွာ၊ သင်ႏဖေါ်ꩻဖြီထာ အိုꩻသကီႏ၊ အာလဲင်ႏဖြီႏဖြီႏ ထွာထွူမꩻ၊ တဆီသူဌာႏန ဝေင်ꩻသာႏယာႏ၊ သဲင်ꩻကွုတ်အွဉ်ဗာႏ တဲႏအစ၊ ခမ်းတန်ဒေႏသ သတင်ꩻဟုံ၊ သာဝတ္ထိဝေင်ꩻလုံ သတင်ꩻအွီႏ၊ တဆီသူခီႏ ဝါးမင်းထွာ၊ တွမ်ႏသွꩻပေါင်ꩻအာ ဟွုန်မွန်းပျောႏ၊ ချာငါဝုဲႏလောႏ တောႏတွင်ꩻကို၊ ထီနောင်(ယေႏကန်ႏ)တန်ယို အထျꩻသောင်၊ စွုမ်ႏနီꩻဟွန်းရောင် ဝါးဘာႏသာႏ၊ တမျိုꩻအတာႏ အွဉ်ႏနယ်စူꩻ၊ စမ္ပာႏနဂိုရ်ႏခမ်းဖူꩻ သဲင်ꩻကွုတ်ထျာ၊ ဝါးဟင်္သာႏခါ အမိဉ်ꩻဖန်၊ ကွတ်ꩻတန်ယိုတန် ခွꩻရောင်းရီႏ၊ ဘေꩻမျိုꩻမထီႏ ကင်ꩻလွစ်ယန်၊ ပါႏဝါႏခမ်းတန် သတင်ꩻအွီႏ၊ ဝါးကွူသူခီႏ ထွာသေꩻဗာႏ၊ သုခချံꩻသာႏ တောႏတွင်ꩻကို၊ သေင်ႏမွူးတန်ယို အလောင်ꩻကီ၊ တွိုင်ႏပင်ႏဒေါ့ꩻရီ သကုဏ၊ ရာႏဇဂျိုလ်ႏမြို့မ ဝေင်ꩻချမ်ꩻသာႏ၊ ဝါးကီႏထွာဗာႏ ပိဉ်သွံလဲင်ႏ၊ နဝ်ထင်ꩻတောင်ႏတဲင်ႏ ကျောင်ႏချာငါ၊ ကောင်လောင်းသေင်ႏခြာ ပျောႏသွင်ႏအုံ၊ ဝွေႏသာႏလီႏဝေင်ꩻလုံ အကိုဖူꩻ၊ ငတ်ꩻဇာတ်ထျာစူꩻ ကရဝဲက်၊ ငထဝ်းတုတဲက် ငဝ်းအွီႏနွိုး၊ ဖြေင်ꩻသင်ႏတလွိုး တနွိုင်ကဲဉ်၊ မဉ်ႏဟွုန်ဗာႏတဲင် သꩻလဲင်ꩻသူႏ၊ ချာငါနန်းယူႏ ပေႏသꩻငါႏ၊ ခမ်းမျတ်သာႏယာႏ သတင်ꩻအွီႏ၊ ဗာရာဏသီႏ ခမ်းတန်ဖူꩻ၊ သဲင်ꩻကွုတ်ထျာစူꩻ ကိန္နရာႏ၊ လစ်ꩻဇာတ်ထွာဗာႏ နဝ်ꩻဘဝ၊ ပါဋလိပုတ်ဌာန စာႏမရီႏ၊ တဆီငတ်ꩻခီႏ သဲင်ꩻထွာဗာႏ၊ ခမ်းတန်မိတ္ထီလာႏ အလောင်ꩻမင်ꩻ၊ ယို့မျိုꩻထွာလင်ꩻ ဇာတ်တဆီ၊ သေင်ႏမွူးလောင်းကီ ကာႏချာငါ၊ တွမ်ႏသွꩻပေါင်ꩻအာ ကပျောႏသွင်ႏ၊ သံကဿနဂိုရ်ႏရပ်ခွင်ႏ ဝေင်ꩻတန်ကို၊ တဆီပုဲင်ဇာတ်ယို ဆင်ထွာဗာႏ၊ စေတုတ္တရာႏ သတင်ꩻဟုံ၊ သဲင်ꩻအဝ်ႏသဲင်ꩻအုံ အခိန်ႏမဲဉ်ႏ၊ တဆီလစ်ꩻလဲင်ႏ သဲင်ꩻထွာဖိုး၊ အာမျိုꩻအာစွိုး ယံသေစူꩻ၊ တက္ကသိုလ်ႏခမ်းဖူꩻ သေတဇာတ်၊ တင်ႏတဲႏလျောက်ပတ် တရေꩻငါႏ၊ သာဝတ္ထိရပ်ရွာႏ ပနားတန်၊ ဗလအာႏသန် နမ်းထိုဆွာꩻ၊ လောင်ꩻနုဘုရာꩻ ဇာတ်ဘဝ၊ ကာလိင်္ဂရာဇ်ဌာႏန သတင်ꩻအွီႏ၊ နီဇာတ်ဖြီႏဖြီႏ ဝါးတောင်ꩻခံꩻ၊ ကနွိုင်တောႏတွင်ꩻ သေင်ႏမွူးခြာ၊ စွုမ်ႏနီꩻစွုမ်ႏဟာ ကပျောႏသွင်ႏ၊ မထုရခမ်းခွင်ႏ သာလိကာႏ၊ နွုတ်ꩻဇာတ်ထွာဗာႏ ဘဝပန်၊ ကောသမ္ဗီႏခမ်းတန် သတင်ꩻခေါ၊ တဆီနီနော ဆျာထွာစူꩻ၊ ကောလိယခမ်းဖူꩻ သတင်ꩻသာႏ၊ တဆီသွံဒျာႏ ထော့ꩻသဲင်ꩻထျာ၊ ဆေ့ꩻနဝ်ꩻတွမ်ႏအာ မီႏပေါင်ꩻစူꩻ၊ ဗွန်ထိုဘုံꩻထူꩻ ဇာတ်ဘဝ၊ တရာꩻလွိုက သွံဆီသူ၊ စွုမ်ႏမျိုꩻစွုမ်ႏဒူ သဲင်ꩻကွုတ်သော့ꩻ၊ ဘေꩻရန်ႏမော့ꩻ ကင်ꩻညာꩻယန်၊ ဘေꩻမျိုꩻပေႏတန် ကျမ္မာႏပေါင်ꩻ၊ ဗွန်ထိုအလောင်ꩻ ဘဝအာ၊ ဇာတ်ပေါင်ꩻတဲင်ခါ ကမော့ꩻဗာႏ၊ တဆီဟတ္ထာႏ ဒင်ႏကတူႏ၊ သွဉ်းတဲင်ရုမ်းဗူႏ ဝုဲႏဦးချ၊ စိန္တေႏဗုဒ္ဓ ဇာတ်တောႏပေါင်ꩻ၊ ဗွန်ထိုအလောင်ꩻ အစိုးဇာတ်၊ နိဗ္ဗာန်ႏခမ်းမျတ် ယံလꩻဗာႏ၊ ခါးလားကဖျောဝ် အခါႏတွင်ꩻ၊ ဘေꩻမျိုꩻယံကင်ꩻ ရန်ႏယံလွစ်၊ ခွေသွဉ်းရွစ်ထင်ႏ ငဝ်းကထာႏ၊ တပဲ့ꩻပန်ႏကျာꩻ ငဝ်းဓမ္မံႏ၊ ကံႏတန်သွံပါꩻ ယံကဟူႏ၊ ဗွေႏစဝ်းဘုံꩻထူႏ ဘဂဝါ၊ နေးတွမ်ႏကရုဏာ ယံအွဉ်ႏစွꩻ၊ ယံလꩻညာႏတ အခွင်ꩻဖေႏ၊ တပဲ့ꩻရိုႏသေႏ ဂါရဝ၊ သွဉ်းယိုဦးချ ဝန္ဒနာႏ၊ သုခချမ်ꩻသာႏ ယံလꩻဩ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ
ဝေင်ꩻကာလိ
ဝေင်ꩻကာလိ (အဲင်းကလေတ်: Kali) (မန်း: ကာလိမြို့) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ၊ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏအခဝ်နဝ်၊ နမ်းစင်ခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏကွန်ဟေင်းကို ကအဝ်ႏဒါႏ ခြုံꩻခြောင်ဖင်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏဖြယ်အရန်း ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏကိုဝေင်ꩻဖုံႏ
ပိုလ်ႏတန်ရွှေဝင်း
ပိုလ်ႏတန်ရွှေဝင်း (မိဉ်ꩻလင်: ဗိုလ်ကြီးရွှေဝင်း) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ ဖြိုတန်ထင်ႏထိုရေꩻတာႏ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအွဉ်ငါတန်(ခေါင်းဆောင်) တဖြာꩻဒျာႏသွူ။ စွိုးခွိုꩻအွဉ်ငါသား ပိုလ်ႏတန်ရွှေဝင်း လွူးဖွါꩻရပ်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ဒုံထန်းတပိဉ်(ထန်းတစ်ပင်)၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏအေင်မဲး ဧရာႏဝတီႏတွိုင်ꩻဒေႏသတန် ကိုတဲင် လွူးဖွာꩻနေင်ႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ နေင်ႏ ၁၉၂၉ ဗာႏသွူ။ မွိုးဖါဗွေႏ ဖြားစစ်အေး တောမ်ႏ မွိုးဖူး သီး လွူးဖွာꩻလင်ꩻလွဉ်ဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။
သီမား
ပိုလ်ႏတန်ရွှေဝင်း သီမားဒါႏနေင်ႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ၁၉၈၀ ဗာႏ သီထိုꩻဗာႏအခရာႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏအုံလမ်း ဒုံလွယ်ပွတ်ꩻကျာꩻ ခံႏဗာႏ ဗကပ သီး ကျံႏသီတဲင် ကုဲင်သီမားထိုꩻဗာႏ နဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻဖုံႏ နမ်းခြောင်ꩻခရာႏ
ဝေင်ꩻယေနံဆျောင်း
ဝေင်ꩻယေနံဆျောင်း (မန်း: ရေနံချောင်းမြို့) (အဲင်းကလေတ်: Yenangyaung) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ မကွေးတွိုင်ꩻဒေႏသတန် ချောက်ခရဲင်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏယေနံဆျောင်းကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဧရာႏဝတီႏခြောင်ဖင်ႏကွဉ်ႏ ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻမကွေးဖဲ့ꩻခိုႏ ဗော့ꩻညာꩻအဝ်ႏ (၂၉)မဲင်ႏရပ်ကိုတဲင် ထွာဒျာႏ မကွေးတွိုင်ꩻကို အရန်းလစ်ꩻ အတန်သွတ်ꩻဝေင်ꩻ ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၂၀ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၄၉,၉၃၈ ဖြာꩻသွူ။
ဝေင်ꩻလွောင်ႏဗူႏပုင်ႏ
ဝေင်ꩻယေနံဆျောင်းနဝ်ꩻ လွောင်ႏဗူႏခါꩻတောမ်ႏ ရပ်ကွက်(၁၄)ကွက်နဝ်ꩻသွူ။ ရပ်ကွက်(ပေါက်)နဝ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ-
ဆေꩻတန်တောမ်ႏ ဆေꩻရတနာႏဖုံႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻကဲဉ်ကိုသွူ။ ဝေင်ꩻဖဲ့ꩻထင်ꩻဖဲ့ꩻနဝ်ꩻ ယေနံဆျောင်း စက်မှုဇုန် အဝ်ႏသွူ။
ဝေင်ꩻတေင်းနီ
ဝေင်ꩻတေင်းနီ (အဲင်းကလေတ်: Theinni) (မန်း: သိန္နီမြို့) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ကွဉ်ႏထင်ꩻ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ အခဝ်ထင်ꩻ၊ လားသျိုးခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏတေင်းနီကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻလားသျိုးဖဲ့ꩻထင်ꩻ အမဲင်ႏ(၂၈)ရပ်ကိုတဲင် အဝ်ႏဒျာႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏထီခိုႏဆꩻကီ ပေပေါင်ꩻ ၂၁၀၀ ပေကိုသွူ။ ဝေင်ꩻတေင်းနီကိုနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏအိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၉၁,၅၇ ဖြာꩻနဝ်ꩻသွူ။
အဆုဲင်ꩻသွတ်ꩻသုဝဏ္ဏဘူမိ
ရာႏဇပွုံႏ
ရာႏဇပွုံႏငေါဝ်းဝေါးဟာႏနောဝ်ꩻ ငဝ်းပါဠိဘာႏသာႏ "ရာဇကထာ"ကိုလွဉ်သွူ၊ ကထာႏအောဝ်ႏ (၃၂)ပါꩻ (ဗာတ္တိံသ တိရစ္ဆာနကထာ)အကျောင်ꩻ ဗုဒ္ဓလိတ်လုဲင်ꩻကိုဖုံႏ အွဉ်ႏနယ်သေꩻ ထင်ႏထင်ႏသျာꩻသျာꩻသွူ။ ဖူးဝေးမန်းကိုဖုံႏလဲ့သင်၊ နီနာꩻပအိုဝ်ႏကိုဖုံႏလဲ့သင် လိတ်လုဲင်ꩻကထာႏနောဝ်ꩻ အဝ်ႏအာငါႏတဝ်းလဲ့ အန္ဒိယခမ်းကိုနောဝ်ꩻ လိတ်လုဲင်ꩻကထာႏဖုံႏ အောဝ်ႏအာငါႏနောဝ်ꩻသွူ။ ရာႏဇပွုံႏကရိုꩻဒါႏ ရာႏဇဝင်ႏဖြောင်းနောဝ်ꩻ "မွေးတမွေးတောဝ်း အီႏသေနဲ့၊ ဟွိုန်လယ်ႏကွို့ꩻဝင်ꩻဒေါ့ꩻဟ"ရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻတဲင် ရာႏဇဝင်ႏတန်ꩻဖိုꩻအငိုꩻအောဝ်ႏငါႏတောဝ်း၊ ရာႏဇပွုံႏ အင်္ဂလိပ်ဘာႏသာႏ ဟဲ့ꩻဟောင်နေး (Tales of King)နောဝ်ꩻသွူ။
ရာႏဇပွုံႏအင်းရွယ်ႏ ရေႏမိုးချက်နောဝ်ꩻ ဖေါႏနယ်နွောင်ꩻငါႏတောဝ်း "ရာႏဇဝင်ႏရွုပ်ပွိုင်"ကရိုꩻလဲ့ ခွန်တွမ်ႏခမ်းသားဖုံႏ ဆွိုက်ဆံႏရေꩻဓမ္မတရာꩻ အကျိုꩻဟောဝ်ဖုံႏ၊ အဓမ္မတရာꩻ အကျိုꩻကုဲင်ဖုံႏနောဝ်ꩻ အွဉ်ႏနယ်အာငါႏသွူ။ ရာႏဇပွုံႏယို လိုꩻအာသီး ဟဲ့ꩻဟောင်လွဒျာႏ "ရာႏဇဝင်ႏဖြေꩻတို၊ ရာႏဇဝင်ႏလိုꩻဗားတောင်းပွို၊ ရာႏဇဝင်ႏဖြောင်း၊ ရာႏဇဝင်ႏဒီပက"စတဲင်အမဉ်ꩻဟဲ့ꩻဖန်သေꩻ အာစွိုးအာမျိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကွဲးကားတွော့ꩻ ရာႏဇပွုံႏကို ကပါဒါႏ ဟော်ခံꩻတွမ်ႏမိဖုရာꩻ မင်ꩻသာꩻ မူꩻမတ်မဉ်ꩻဖုံႏ၊ ဝေင်ꩻမဉ်ꩻဖုံႏ၊ ဓမ္မ-အဓမ္မတရာꩻဖုံႏ၊ တွိုက်ꩻပွယ်ꩻလွိုးဟန်ဖုံႏ၊ ခွန်ဖြာꩻပေါင်ꩻဖုံႏယို ဖေါႏနယ်နွောင်ꩻခါꩻစဲင်းနဲင်းတဗာႏတဲင် ရာႏဇပွုံႏကရိုꩻဒါႏ ရာႏဇဝင်ႏဒီပကယို တန်ꩻဖိုꩻတပေႏငါႏတောဝ်းအကျောင်ꩻ သမဲင်ꩻပညာႏသျင်ႏဖုံႏ ယူႏတွေꩻသေꩻခါꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကမ္ဘာႏလောင်းကို ရာႏဇဝင်ႏခမ်းမုဲင်ꩻတရိုꩻတဝ်း တဲမ်းထူႏခြိꩻဗာႏနေး ရာႏဇပွုံႏကိုကရိုꩻနောဝ်ꩻ သမဲင်ꩻပညာႏသျင်ႏသီး ဝွန်ႏခံႏသေꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ရာႏဇာႏဝင်ႏ
ဟန်ႏသနီꩻ လိုꩻအာသီး ကဟဲ့ꩻဟောင်ဒါႏ "ရာႏဇဝင်ႏ"ကရိုꩻနဝ်ꩻ အောဝ်ႏပါဠိဘာႏသာႏ "ရာဇဝံသ"ကို ဗျုပ္ပတ္တိနယ်ꩻအလꩻ ကပေါႏလွဉ်ဒါႏ "ခွန်ဆက် ခွိုꩻဗွိုန်"အနက်နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ တနယ်ꩻ မဉ်ႏဒေါ့ꩻဗာႏနဝ်ꩻ ကတဲမ်းသေꩻခါꩻဒါႏ ခွန်ဆက်မင်ꩻဆက်အကျောင်ꩻခရာႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဟောင်ဗာႏ "ရာႏဇာႏဝင်ႏ"သွူ။ ဘာႏသာႏဗေႏဒနယ်ꩻအလꩻ မဉ်ႏခြဲ့ꩻထန်ႏအနက် (Expansion of meaning)သဘော်ꩻနောဝ်ꩻ ဗꩻတွိုႏလွေꩻ "သမဲင်ꩻ"(History)အနက်ထျꩻသွူ။ နေးတွမ်ႏခွိုꩻနွယ်ႏအာႏတလာမုꩻတဗာႏတွော့ꩻ စွိုးခွိုꩻစဲဉ်ႏဆက်အလꩻ တွမ်ႏအုပ်ချုပ်ရေꩻအာႏဏာႏ ကပွိုင်ႏစိုꩻလွဉ်ဒါႏနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဟောင်နေး "ခွန်ဆက်ခွိုꩻနွယ်ႏ"တဲင် အင်္ဂလိပ်ဘာႏသာႏနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဟောင်နေး (Dynasty)နောဝ်ꩻသွူ။ တနယ်ꩻ (ရာဇ-ခွန်၊ ဝံသ-စွိုးခွိုꩻနွယ်ႏ)အနက်လꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻတဲင် "ရာႏဇဝင်ႏ"ကရိုꩻနောဝ်ꩻ "ခွန်ဆက်ခွိုꩻနွယ်ႏအကျောင်ꩻခရာႏ"နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ခွယ်ꩻထန်ႏရာႏဇာႏဝင်ႏရွုပ်ပွိုင်
သဝတ္ထုကရာႏဇာႏဝင်ႏ၊ အဝတ္ထုကရာႏဇာႏဝင်ႏ နီမျိုꩻအကို လိတ်လုံး၊ လိတ်တောင်ꩻ၊ လိတ်အွုတ်၊ လိတ်စေး(လိတ်ပပ်ꩻ)၊ ဝတ္ထုလုံး၊ ဝတ္ထုတောင်ꩻ၊ ဝတ္ထုအွတ်ꩻ၊ ဝတ္ထုစေးကစဒါႏ သက်သေႏသာႏဓက အခွေါင်အခံႏ ကအောဝ်ႏခါꩻ ရာႏဇာႏဝင်ႏနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဟောင်ဗာႏ သဝတ္ထုကရာႏဇာႏဝင်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ သက်သေႏ ဝတ္ထုပစ္စေꩻခွေါင်ခံႏမုꩻ တပေါႏအောဝ်ႏငါႏတောဝ်း ရာႏဇာႏဝင်ႏနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဟောင် အဝတ္ထုကရာႏဇာႏဝင်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ တနယ်ꩻ မဉ်ႏဒေါ့ꩻထဲင်းဗာႏနောဝ်ꩻ ရာႏဇာႏဝင်ႏ အောဝ်ႏသွံမျိုꩻ-
လောကကို တအွဉ်ႏနယ်နွောင်ꩻတောဝ်း သက်သေႏသာဓကဖုံႏရိုꩻကီလဲ့ "အောဝ်ႏမွေး၊ အဝ်ႏမန်ႏ၊ အောဝ်ႏထွာမွေးဒျာႏ"ဖုံႏနောဝ်ꩻ အာငါႏအကျောင်ꩻ ပညာႏသျင်ႏသီး သွုံꩻသပ်သေꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ "ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ"တွမ်ႏသျင်ႏမဟိန္ဒကတယ်ႏဆို့ꩻသေꩻ တမ္ပပဏ္ဏိ (သီႏဟိုဠ်ႏ)ဂွိုင်ꩻပါဠိပိဋကတ်နောဝ်ꩻ ဗွိုန်ပီဒျာႏဝင်ꩻသွူ။
သမဲင်ꩻ
"သမဲင်ꩻ"ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းမူလနောဝ်ꩻ "သမ္မတိ-သမ္မုတိ"တဲင် အောဝ်ႏနောဝ်ꩻမꩻ ထွာလွဉ် (သမိုက်-သမိုက်-သမဲင်ꩻ)နုဲင်းနောဝ်ꩻအကျောင်ꩻ ထူႏသင်ꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ သမ္မုတိနောဝ်ꩻ ဖေႏသင်ꩻအနက် "သတိလꩻ-ယူႏလꩻဒါႏအကျောင်ꩻခရာႏဖုံႏ"သွူ၊ သမ္မုတိ-မူလအနက် "ဓမ္မသတ်"ယို ယိန်းထင်ႏသျာꩻလွဉ်သွူ။ ဟွိုန်ဗာႏဖူꩻ ထီႏဗာႏဖူꩻလဲဉ်းတရိုꩻတောဝ်း၊ တဟွိုန်ဗာႏဖူꩻ၊ တထီႏဗာႏဖူꩻတဝ်းဒွိုန်းတရိုꩻတောဝ်း၊ တဲမ်းလိတ်သားဖုံႏ ကတဲမ်းသေꩻခါꩻဒါႏ အခရာႏဖုံႏနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻထွိုက်ဟဲ့ꩻသင်ꩻဒျာႏ "သမဲင်ꩻ"သွူ။ အင်္ဂလိပ်ဘာႏသာႏ ကဟဲ့ꩻဖန်ဒါႏ (History)နောဝ်ꩻ သဘော်ꩻ ပါဠိသက္ကဋကိုဖုံႏနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻဖန်သေꩻ (ဣတိဟာသ)နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ "သမဲင်ꩻ"ကရိုꩻဒါႏဝေါဟာရနောဝ်ꩻ ခေတ်ယိုလဲင်ႏခါ ထူႏသွုံꩻအာလွဉ်လဲဉ်းသွူ၊ "ရာႏဇာႏဝင်ႏ"နမ်းခြောင်ꩻတင်သွူ။
အရွီးအခိုႏစခါ
ဝေင်ꩻသထွုံႏ ညောင်ႏဝွိုန်ꩻရပ် ဘုရာꩻတကာႏဉီးဖြူ ကတဲမ်းဒါႏ သထွုံႏတွမ်ႏရန်ႏတကွုန်ႏ ဘုရာꩻသမဲင်ꩻကိုနောဝ်ꩻ-
ရဟန်ꩻကုဲင်သီးထာꩻကျွိုက်
"သံဃဘေဒသုတ် (ရဟန်ꩻကုဲင်သီးထာꩻကျွိုက်၊ ရဟန်ꩻမွိုက်သီး ထာꩻရေႏရွယ်ႏ)" အွိုးခꩻတလဲင်ႏ နီဗွေႏဘုရာꩻအဝ်ႏအုံ ကောသမ္ဗီႏခမ်း၊ ကျောင်ꩻဃောသိတာရုံကိုအတွင်ꩻ သံဃာႏချင်ꩻချင်ꩻတဲ့ ခေါဝ်းတဝ်းလို့ဝင်ꩻတဲင် နီဗွေႏဘုရာꩻရိုꩻ- အာႏနန္တာႏ- ရဟန်ꩻကမာꩻပꩻ၊ ကမာꩻလီသံဃာႏနဝ်ꩻ ဝွေꩻထာꩻရေႏရွယ်ႏချက် အဝ်ႏလစ်ꩻမျိုꩻ၊ လစ်ꩻမျိုꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ- ၁။ သာႏသနာႏကိုယို ရဟန်ꩻယွုတ်နဝ်ꩻ သီႏလအဲဉ်ထဝ်း၊ သꩻရင်ꩻဟောဝ်တဝ်း၊ အကျင်ꩻဝွေႏတန်၊ ဒို့ꩻခါꩻအပဲ့စ်၊ ဝွေꩻနဝ်ꩻ ရဟန်ꩻတမွေးတဝ်းတဲ့ ဝွန်ႏခံႏအနမ်းရဟန်ꩻ၊ ခွေယိုရဟန်ꩻဒျာႏ ဝွေꩻရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻ၊ အကျင်ꩻတမျတ်တဝ်းတဲ့ ရိုꩻအကျင်ꩻမျတ်၊ အကိုသေင်တန်၊ အသꩻစိုႏဒျာႏ ကိလေႏသာႏတန်။ ဝွေꩻယူႏနုဲင်းယို- 'ခွေအကျင်ꩻယို၊ ခွေထာꩻမာꩻယို ရဟန်ꩻဟောဝ်သီးဖုံႏ မဉ်ႏသေတနီꩻခါ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏ လွောင်ႏဗူႏဟောဝ်ငါႏ၊ အာႏမဉ်ႏတလာနဝ်ꩻ မဲ့ꩻအီႏယားခွေ၊ မဲ့ꩻအီႏဝါးထန်ႏထိုꩻခွေ၊ မဲ့ꩻအီႏထွဉ်ႏထွက်ခွေ'၊ သံဃာႏ မဉ်ႏတလွောင်ႏဗူႏတဝ်းလို့ဝင်ꩻ အယားခွေ အမျိုꩻအီႏနွောင်ꩻမွေးတဝ်း၊ ထီႏပဌမ အကျိုꩻယိုတဲင် 'ဝွေꩻနစ်သက်သံဃာႏပꩻလီ'၊ ဝွေꩻဖေႏအာႏ 'သံႏဃာႏဖေႏကပꩻလီ'နောဝ်ꩻသွူႏ အာနန္တာႏဟွေး- ၂။ ရဟန်ꩻယွုတ်နဝ်ꩻ 'ထာꩻယူႏမာႏ ထွာမိစ္ဆာႏဒိဋ္ဌိ'တန်၊ ရဟန်ꩻဟောဝ် ရဟန်ꩻမျတ်သီးဖုံႏ ကျွိုက်တဝ်း၊ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏ မဉ်ႏလွောင်ႏဗူႏ၊ မဉ်ႏဖြွမ်းလို့ဝင်ꩻနဝ်ꩻ ရဟန်ꩻဟောဝ် ရဟန်ꩻဒါႏ သမ္မာႏဒိဋ္ဌိသား အာႏတလာ၊ ယားဝွေꩻ၊ ဝါးထိုꩻဝွေꩻ၊ ထွဉ်ႏထွက်ထိုꩻဝွေꩻလꩻ၊ ရဟန်ꩻသီး မဉ်ႏပꩻလီနဝ်ꩻ အီႏနွောင်ꩻတဝ်းဝွေꩻ၊ ဝွေꩻထီႏဒုတိယအကျိုꩻယိုတဲင် 'ဝွေꩻနစ်သက် သံဃာႏပꩻလီ'၊ ဝွေꩻဖေႏအာႏ 'သံဃာႏဖေႏကပꩻလီꩻ'နောဝ်ꩻသွူ။ အာနန္တာႏဟွေး- ၃။ ရဟန်ꩻယွုတ်နဝ်ꩻ လွူအနမ်းတွမ်ႏ ထာꩻမာꩻမာႏ၊ ထွာ'မိစ္ဆာႏအာဇီဝ'၊ သမ္မာအာဇီဝ-ရဟန်ꩻဟောဝ် ရဟန်ꩻမျတ်သီးဖုံႏ ကျွိုက်တဝ်း၊ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏ မဉ်ႏလွောင်ႏဗူႏ၊ မဉ်ႏဖြွမ်းလို့ဝင်ꩻနဝ်ꩻ ရဟန်ꩻဟောဝ် ရဟန်ꩻဒါႏ သမ္မာႏအာဇီဝသား အာႏတလာ၊ ယားဝွေꩻ၊ ဝါးထိုꩻဝွေꩻ၊ ထွဉ်ႏထွိုက်ထိုꩻဝွေꩻလꩻ၊ ရဟန်ꩻသီး မဉ်ႏပꩻလီနဝ်ꩻ အီႏနွောင်ꩻတဝ်းဝွေꩻ၊ ဝွေꩻထီႏ တတိယအကျိုꩻယိုတဲင် 'ဝွေꩻနစ်သက် သံႏဃာႏပꩻအီ'၊ ဝွေꩻဖေႏအာႏ 'သံဃာႏဖေႏကပꩻလီ'နောဝ်ꩻသွူ။ အာနန္တာႏဟွေး- ၄။ ရဟန်ꩻယွုတ်နောဝ်ꩻ အမက်မော်ꩻလာဘ်၊ အမဉ်လꩻအာအာတခြိုꩻ၊ လိုꩻဖုံႏ ဖေႏနေးကကေႏညိုႏဝွေꩻ ရဟန်ꩻဟောဝ်သီး ကျွိုက်တဝ်း၊ ရဟန်ꩻသီႏလသားဖုံႏ မဉ်ႏလွောင်ႏဗူႏ၊ အာႏမဉ်ႏတလာနဝ်ꩻ ယားဝွေꩻ၊ ဝါးထိုꩻဝွေꩻ၊ ထွဉ်ႏထွက်ထိုꩻဝွေꩻ၊ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏ မဉ်ႏပꩻလီနဝ်ꩻ အီႏနွောင်ꩻတဝ်းဝွေꩻ၊ ဝွေꩻထီႏ စတုတ္ထအကျိုꩻယိုတဲင် 'ဝွေꩻနစ်သက် သံဃာႏပꩻလီ'၊ ဝွေꩻဖေႏအာႏ 'သံဃာႏဖေႏကပꩻလီ'နောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ စတုက္ကနိပါတ်၊ သံဃဘေဒသုတ်)
အဆုဲင်ꩻသွတ်ꩻသုဝဏ္ဏဘူမိ
သုဝဏ္ဏဘူမိခမ်းသားနောဝ်ꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻ?
ကဉ်လဉ်ခမ်း (တဝ်းလဲ့) သုဝဏ္ဏဘူမိခမ်းသားဖုံႏနောဝ်ꩻ လိုꩻမျိုꩻမုဲင်ꩻဟောင်း? လိုႏထုမ်ႏစောႏတနာႏချာဒျာႏ၊ သုဝဏ္ဏဘူမိခမ်းသားဖုံႏနောဝ်ꩻ ဒါႏတဲ့ ပုဲင်အို (တဝ်းလဲ့) ပျူလိုꩻမျိုꩻဒျာႏသနဲ့၊ ခယ်ႏခွန်ဆက်"တန်"ရာႏဇာႏဝင်ႏတသာ ခပထ ၆၁၈-၉၀၇အလꩻ ကျူႏပေါႏ၊ ကဉ်လဉ်၊ ပုဲင်အို-ဖျအို၊ ပျူကစဒါႏ လိတ်ဖြုံႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ဗွိုန်ပီဒျာႏလို့ဝင်ꩻ တမျိုꩻချင်ႏဒျာႏ ကရိုꩻနောဝ်ꩻ အခရာႏနုဲင်းကီယိုဟွဉ်ႏအတွိုင်ꩻ သေဗာႏလဲဉ်းသွူ။ ခယ်ႏခွန်ဆက်"တန်"စိုး ရာႏဇာႏဝင်ႏတသာကို ကပါဒါႏ ပုဲင်အိုတွမ်ႏပျူနောဝ်ꩻ တမျိုꩻချင်ႏ တခွိုꩻချင်ႏဒျာႏ ရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻတဲင် ခပထ ၇-ရျာꩻဗူႏ၊ ၉-ရျာꩻဗူႏအယံတွင်ꩻ သုဝဏ္ဏဘူမိခမ်းသားယို ထွာဗာႏပျူလိုꩻမျိုꩻ-ပုဲင်အိုလိုꩻမျိုꩻသွူ။ ပျူလိုꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ ခွေလဲ့မဉ်ထွာပျူ၊ နာꩻလဲ့မဉ်ထွာ'ပျူ'တဲင် ဝိဝါဒကွယ်ခေါ်ဒါႏသွူ၊ ပုဲင်အိုလိုꩻမျိုꩻ ပုဲင်အိုခမ်းနောဝ်ꩻ ဝိဝါဒကွယ်ꩻခေါ်ခရာႏ အဲဉ်ထဝ်းဒျာႏ။ နုဲင်းနောဝ်ꩻဟ ပုဲင်အိုလိုꩻမျိုꩻနောဝ်ꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻ? လိတ်အုပ်ခယ်ႏ "ဆျဉ်တန်ဆျု"ကို ကပါဒါႏအတွိုင်ꩻ ပုဲင်အိုတွမ်ႏပျူနောဝ်ꩻ တမျိုꩻချင်ႏဒျာႏရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻတဲင် "ပျူ"လိုꩻမျိုꩻနောဝ်ꩻ "ပုဲင်အို"လိုꩻမျိုꩻဒျာႏ၊ ကျူႏပေါႏခမ်း ကဉ်လဉ်ခမ်း၊ ပျူခမ်းကရိုꩻဒါႏနောဝ်ꩻလဲ့ ပုဲင်အိုခမ်းဒျာႏသွူ။ နောဝ်ꩻမꩻ သက္ကဋဘာႏသာႏကဟဲ့ꩻဒါႏ "သုဝရ်ဏကျဍျခမ်း"(တဝ်းလဲ့) ပါဠိဘာႏသာႏ ကဟဲ့ꩻဒါႏ "သုဝဏ္ဏဘူမိ"ခမ်းနောဝ်ꩻလဲ့ ပုဲင်အိုခမ်းဒျာႏသွူ၊ ပုဲင်အိုလိုꩻမျိုꩻနောဝ်ꩻ ဟန်ႏနီꩻ ထွာလွဉ်ထိုꩻလိုꩻမျိုꩻမုဲင်ꩻ?။ ပွိုင်းလဲင်ႏပွိုင်းရင်းနောဝ်ꩻကိုကာႏ မဉ်ꩻအွီႏထင်ႏသျာꩻတွော့ꩻ ကပြွူႏထန်ႏလွဉ်ဒါႏ "ပျူ"(တဝ်းလဲ့) "ပုဲင်အို"လိုꩻမျိုꩻနောဝ်ꩻ ရျာꩻဗူႏ ၈/၉-ဗာႏအယံတွင်ꩻ အောဝ်ႏလွိုႏလွိုႏကာႏကာႏ အောဝ်ႏလောကယို ထိုꩻမားစွော့ꩻထိုꩻနောဝ်ꩻ တထွာနွောင်ꩻတောဝ်းဒျာႏရင်ꩻရင်ꩻသွူ။ သမဲင်ꩻပညာႏသျင်ႏသီး မဉ်ႏထုမ်ႏစောႏတနာႏ ထွားနေးဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ႏ အောဝ်ႏအောဝ်ႏနောဝ်ꩻ တွမ်ႏပျူ(တဝ်းလဲ့) ပုဲင်အိုလိုꩻမျိုꩻ အမိဉ်ꩻအဗော့ꩻသွတ်ꩻ အခြꩻသွတ်ꩻယို အီႏထွာဗာႏရင်ꩻရင်ꩻ "ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻ""ပအိုဝ်ႏခမ်းထီ"နောဝ်ꩻသွူ။ လယ်တီဦးလှတင် ကတဲမ်းဒါႏ "ရွှေစာရံဘုရာꩻသမဲင်ꩻ"ကိုလဲ့သင်၊ "သထွုံႏတွမ်ႏရန်ႏကွုန်ႏဘုရာꩻသမဲင်ꩻ"ကိုလဲ့သင်၊ လိတ်ပအိုဝ်ႏရာႏဇာႏဝင်ႏ အစောင်ႏစောင်ႏကိုလဲ့သင်၊ မဟာႏသက္ကရာဇ် ၂-ဗာႏနေင်ႏ၊ ဒဲဉ်သီႏလာဗွေ၊ စနေႏနီꩻကို လွူးဖွါꩻလွဉ် ခွန်သူရိယစန္တာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ခွန်သူရိယစန္တာႏနောဝ်ꩻ ပေါႏဦꩻ၊ ပအု၊ ပအူ၊ တောင်သူ၊ ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻဒျာႏအကျောင်ꩻ ထင်ႏသျာꩻတဗာႏ တဲမ်းမုဲင်ဒင်ႏသေꩻခါꩻပါဒျာႏသွူ။ ဦးဘသန်း ကတဲမ်းဒါႏ "မြန်မာရာဇဝင်"လိတ်အုပ်ကိုလဲ့ "ဆာဂျွန်ဒင်း"အလိုႏနဝ်ꩻ သထွုံႏခမ်းယို ယိုခါခါလဲ့ အဝ်ႏထွာနေက တောင်သူ(ပအိုဝ်ႏ)လိုꩻမျိုꩻသီးဒေႏသအခွေါင်အခံႏဒျာႏ၊ သထွုံႏရာႏဇာႏဝင်ႏကို တောင်သူ-ပအူခွန်ဖုံႏ ပွိုင်ႏစိုꩻလါည်ဒျာႏ၊ တောင်သူလိုꩻမျိုꩻဖုံႏယို ပွိုင်းလဲင်ႏစခါနောဝ်ꩻကာႏ အောဝ်ႏအုံခါꩻနယ်ႏပဂံႏ (ပေါက္ကံႏ) ပခုက္ကူအပါအဝင်ႏ တွမ်ႏဆောဝင်ꩻနယ်ႏကိုဖုံႏအကျောင်ꩻ ပါသော့ꩻခါꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ပျူတွမ်ႏပအိုဝ်ႏအဟဲ့ꩻအဟောင်
ပုဲင်အို (တောင်သူ) ပအိုဝ်ႏတွမ်ႏပျူအဟဲ့ꩻအဟောင်ဖုံႏ မဉ်ႏဖဲက်ꩻထွားဝင်ꩻနောဝ်ꩻ အငေါဝ်းဗွိုန်ပီလို့ဝင်ꩻဖုံႏ၊ အငေါဝ်းသေန်ႏလို့ဝင်ꩻဖုံႏ ပါသော့ꩻအာငါႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ ထီႏဗာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ အင်္ဂလိပ်          ပျူ          ပအိုဝ်ႏ one    ဝမ်း      တာ          တာ two        တူး        နီ            နီ three          သရီး       ဟို         သွံ four          ဖိုး          --- five          ဖိုက်        -- six          သိက်       တရူ        သူ/ဆူ seven          သဲးဗဲန်း     နွီး           နွတ်ꩻ eight          အေက်     ရား          သွစ်ꩻ nine           နုဲင်း         တကူ      ကွတ်ꩻ ten          တဲန်း        ဆူ            ဆီ year           ယီးယား   ဆနီ          နေင်ႏ name           နေမ်း        မီ              မဉ်ꩻ grandson           ဂရဲန်းသန်း  ပလီ         လီꩻ die           ဒုဲင်း            ဟီ           သီ month           မန့်ထ်         လာ         လာ give           ဂေ့ဗ်          ပါ            ဖေႏ water           ဝေါတွော်    ဒူ             ထီ "ပျူ"အဟဲ့ꩻအဟောင် ၁၇-ငွါကို ဗွိုန်သေန်ႏပအိုဝ်ႏ အောဝ်ႏပါသော့ꩻ ၁၁-ငွါနောဝ်ꩻသွူ။ ရာဇာႏဝင်ႏပအိုဝ်ႏကိုဖုံႏလဲ့ ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻနောဝ်ꩻ ပွိုင်းလဲင်ႏစခေါင်ႏစခါကို အောဝ်ႏဟဲ့ꩻဟောင်လွ ပေါႏဦꩻ၊ ပအူ၊ ပုဲင်အို၊ တောင်သူလိုꩻမျိုꩻတဲင် ဖေႏကသေန်ႏတွမ်ႏပျူနောဝ်ꩻ အဗော့ꩻသွတ်ꩻ အောဝ်ႏပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻလွုမ်ꩻသွူ။ "ပျူ"လိုꩻမျိုꩻယို အငေါဝ်းသင်ႏအဝ်ႏ(၈)မျိုꩻ၊ ငခါယို ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻနောဝ်ꩻ အငေါဝ်းသင်ႏအောဝ်ႏ (၆)မျိုꩻတဲင် အောဝ်ႏကုဲင်(၂)မျိုꩻနောဝ်ꩻ သမဲင်ꩻပညာႏသျင်ႏသီး လိုႏထုမ်ႏစောႏတနာႏယင်းဒျာႏသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏသမဲင်ꩻ
ဝေင်ꩻယေသစျို
ဝေင်ꩻယေသစျို (မန်း: ရေစကြိုမြို့) (အဲင်းကလေတ်: Yesagyo) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ မကွေးတွိုင်ꩻဒေႏသတန် ပခုက္ကူခရဲင်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏယေသစျိုကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဧရာႏဝတီႏခြောင်တောမ်ႏ ဆဉ်းတွိခြောင်ဆွုမ်ႏထျꩻ ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻယေသစျိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻပခုက္ကူဖဲ့ꩻခိုႏထင်ꩻ (၂၆)မဲင်ႏရပ် ဆဉ်းတွိခြောင်ဖင်ႏတွို့ꩻ တောမ်ႏကာꩻတဖူꩻလဲ့ အဝ်ႏဆွိုက်ခါꩻဒျာႏ ပခုက္ကူသွူ။ ဧရာႏဝတီႏခြောင် တောမ်ႏ ဆဉ်းတွိခြောင်ကိုဖုံႏလဲ့ ဖြီဖုံႏ သင်ဖော်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏကာႏလွေꩻချာငါလꩻနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:မကွေးတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻဖုံႏ
ဝေင်ꩻကိင်ꩻတောင်ꩻ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏကိုဝေင်ꩻဖုံႏ
ရဟန်ꩻကဿပဂေါတ္တ
"ရဟန်ꩻကဿပဂေါတ္တဝတ္ထု (အပဲစ်အဲဉ်ထောဝ်း ဝါးထိုꩻလꩻတောဝ်း)"
အွိုးခꩻတလဲင်ႏ ကာသိခမ်းကိုနဝ်ꩻ "ဒုံဝါသဘ"အဝ်ႏတဒုံ၊ ဗွေႏဗွန်နဝ်ꩻ အမဉ်ꩻတောႏဟဲ့ꩻ "ကဿပဂေါတ္တ"၊ ဗွေႏဗွန်နဝ်ꩻ လိုꩻရိုႏသေႏသီႏလသိက္ခာႏ၊ သꩻရင်ꩻတဲ့ဟောဝ်ငါႏ၊ ပေါႏရဟန်ꩻထဉ်ႏဖျော်တဲ့ သꩻရောင်းသꩻရေꩻ ကျိုႏဆွုမ်ႏ၊ တွောင်ဖေႏထီ ဟွာႏခင်ႏတာႏ၊ အွဉ်ႏလင်ꩻဖေႏဖွိုင်ꩻခေါဝ် (တွစ်အီခင်ႏတာႏ)။ ထူႏအွဉ်ႏဟောဝ်ဖေႏသပိတ်၊ ဒါဖေႏခင်ႏလမ်း၊ အွဉ်ႏတံꩻဖေႏထီအွꩻ၊ တွောင်ဖေႏထီလူးတာႏ၊ သဲင်ꩻဒေါ့ꩻတကာႏ ထွဉ်ႏပသာသွမ်ꩻ၊ မာꩻတာႏဝွန်ႏကေႏကေႏနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ထဉ်ႏအာဂန္တုဖုံႏနဝ်ꩻ သꩻချမ်ꩻသာႏ အံႏဖြာႏမွေးစွဉ်ႏ ဗွေႏဗွန်နောဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻထဉ်ႏ အာဂန္တုဖုံႏနဝ်ꩻ "ဗွေႏဗွန်သဘော်ꩻဟောဝ်ငါႏ"ရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် လွဉ်ဆိုႏလွဝါႏ ဒုံဝါသဘ၊ ဗွေႏဗွန်ကဿပဂေါတ္တကျောင်ꩻကို၊ မဉ်ႏထွဉ်ႏငါႏ တကာႏပသာသွမ်ꩻ စွုမ်ႏနီꩻနီꩻတဲ့ မဲ့ꩻတကာႏကျွိုက်တဝ်း၊ သွံနီꩻမာꩻငါနဝ်ꩻ ထွဉ်ႏလွေꩻတွုံꩻနေးသွမ်ꩻ၊ ရဟန်ꩻထဉ်ႏဖုံႏ ထွိုင်ႏသေတဖူꩻတဲင် ဗွေႏဗွန်ကျွꩻလွဉ်ꩻတဝ်းဒွုမ်၊ ဒေါ့ꩻရီညတဝ်းဒွုမ် ရဟန်ꩻထဉ်ႏဖုံႏ၊ ဗွေႏဗွန်နဝ်ꩻ အားထွုတ်ကျပ်ဒျာႏ တရာꩻနောဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏနဝ်ꩻခါ ရဟန်ꩻထဉ်ႏဖုံႏ ပေါႏနာႏလိုႏဒွုမ်ဗွေႏဗွန်၊ ဝွေꩻသီးမဉ်လꩻပဲင်ႏထိုꩻဝင်ꩻကျောင်ꩻ၊ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ရဟန်ꩻထဉ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ ရိုꩻစွဉ်ႏဗွေႏဗွန်နုဲင်းယို- "ယိုဗွေႏ- နီဗွေႏနဝ်ꩻ နီသွဉ်းသီး ကလွဉ်ခါနဝ်ꩻ သꩻရောင်းသꩻရေꩻ ကျိုႏဆွုမ်ႏနီသွဉ်းသီး၊ တာႏဝွန်ႏကေႏကေႏ မာꩻဖေႏနီသွဉ်းသီး၊ နီသွဉ်းသီး ကအံႏဖြာႏ၊ တွိုႏယိုခါ ဒေါ့ꩻရီအာဒွုမ်နီသွဉ်းသီး၊ 'နီဗွေႏနဝ်ꩻ အာပတ်သင်ꩻလဲဉ်း (အပဲစ်အဝ်ႏလဲဉ်း)၊ ထွားချာ နီဗွေႏအပဲ့စ်နောဝ်ꩻဟုဲင်း"ရိုꩻစွဉ်ႏနုဲင်းနဝ်ꩻ။ ဗွေႏဗွန်ကဿပဂေါတ္တရိုꩻချာ- "ခွေသွဉ်း အာပတ်တသင်ꩻတောဝ်း၊ အပဲစ်တအဲဉ်ထောဝ်း၊ ထွားခရာႏတလိုႏတောဝ်း" "နီဗွေႏနဝ်ꩻ ကွပ်ထွားတောဝ်းအာပတ် (ကျာꩻတဝ်းဒေႏသနာႏ)တဲင် အုံညီꩻနီသွဉ်းသီး အပ်တောဝ်း၊ ထန်ႏထိုꩻကျောင်ꩻယိုဟုဲင်း" ဝါးထန်ႏတသဉ်ဆော့ထိုꩻစွဉ်ႏဗွေႏဗွန်နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ဗွေႏကဿပဂေါတ္တ လွေꩻလောဝ်းဗွေႏဘုရာꩻ၊ ဗွေႏဘုရာꩻရိုꩻ- "တပဲ့ꩻကဿပဂေါတ္တဟွေး- နာꩻနဝ်ꩻ အာပတ်တသင်ꩻတဝ်း၊ အပဲစ်တအဲဉ်ထဝ်း၊ သဲင်ꩻအုံချာ နာꩻကျောင်ꩻသူꩻဟုဲင်း" ဗွေႏဘုရာꩻရိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ဝွေꩻဗွေႏသဲင်ꩻအုံချာအကျောင်ꩻ၊ ထွိုင်ႏသေလွေꩻလောဝ်းဘုရာꩻတဲင် ရဟန်ꩻထဉ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ သꩻဝꩻ၊ ကော့ꩻမာႏနမ်းပငါပရာꩻ၊ လွေꩻထေ့ဗွေႏဘုရာꩻ၊ ကန်းတော့ꩻချာယင်း ဗွေႏဗွန်ကဿပဂေါတ္တ၊ ဗွေႏဘုရာꩻရိုꩻ- "ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ရဟန်ꩻအပဲစ်တအဲဉ်ထဝ်းနဝ်ꩻ ဝါးထိုꩻလꩻတဝ်း၊ ပေါႏဝါးထိုꩻဝင်ꩻနဝ်ꩻ 'ဒုက္ကဋ်အာပတ်ဗာႏ"မိန်းစွဉ်ႏဒျာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ (ဝိနယ၊ မဟာဝဂ္ဂပါဠိတောႏ၊ စီဝရက္ခန္ဓက)
ဝေင်ꩻနားဖန်း
ဝေင်ꩻနားဖန်း (အဲင်းကလေတ်: Namphan) (မန်း: နားဖန်းမြို့) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ၊ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏအခဝ်ကွဉ်ႏ၊ ဝ နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻတွိုင်ꩻ မက်မန်းခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏနားဖန်းကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻနားဖန်းကိုနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၉၇၀ ဖြာꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏကိုဝေင်ꩻဖုံႏ
ဝေင်ꩻနားဝီး
ဝေင်ꩻနားဝီး (မန်း: နာဝီးမြို့) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ကွဉ်ႏထင်ꩻ၊ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ အခဝ်ထင်ꩻ၊ ဝနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻတွိုင်ꩻ၊ မွိုင်းမော ဝအထူꩻဒေႏသ-၂ကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻနားဝီးနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အထူꩻဒေႏသ-၂ ဝအထူꩻဒေႏသ ဝေင်ꩻဒျာႏတဲင် စဲ့ꩻဝUWSP/UWSAစွိုꩻ အဝ်ႏထိန်ꩻချုတ်အိုပ်ချုတ်ခါꩻဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာ-ခယ်ႏ ခမ်းကူထျꩻနဝ်ꩻသွူ။
ဝေင်ꩻတောင်ကုတ်
ဝေင်ꩻတောင်ကုတ် (အဲင်းကလေတ်: Taungup) (မန်း: တောင်ကုတ်မြို့) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်တွို့ꩻသွတ်ꩻ ရခဲင်ႏခမ်းနယ်ႏ အခဝ်နဝ်၊ တောင်ကုတ်ခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်ကုတ်ကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏအိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၅၃ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၄,၁၁၇ ဖြာꩻ ရပ်သွူ။ ဝေင်ꩻတောင်ကုတ်နဝ်ꩻ တောမ်ႏဝေင်ꩻတန်တွဲယို ဗွော့ꩻညာꩻအဝ်ႏ မဲင်ႏ(၄၀)ရပ်နဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻတောင်ကုတ်ယို ကရီးခါနဝ်ꩻ အဝ်ႏပါသော့ꩻဒျာႏ တန်တွဲခရဲင်ႏကိုလဲ့ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၂၂ ဗာႏ ဧပီလာကို ဖြွမ်းဗူႏတိုꩻထဲင်းယင်း ခရဲင်ႏဖုံႏတဲင် ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်ကုတ်လဲ့ အဝ်ႏဝေင်ꩻနယ်ႏအရန်း ဒင်ႏထိုလွေꩻ တောင်ကုတ်ခရဲင်ႏအရန်းနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ရခဲင်ႏခမ်းနယ်ႏကိုဝေင်ꩻဖုံႏ
ဝေင်ꩻယေသွာ
ဝေင်ꩻယေသွာ (အဲင်းကလေတ်: Rezua) (မန်း: ရေဇွာမြို့) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်တွို့ꩻ၊ ချင်ꩻခမ်းနယ်ႏ အခဝ်နဝ်၊ မတူပီခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏမတူပီကို ကပါဒါႏ ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ကရီးခါနဝ်ꩻ အဝ်ႏပါသော့ꩻဒျာႏ မဉ်းတတ်ခရဲင်ႏကိုလဲ့ တယ်ႏခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၁၇ ဗာႏ အွဉ်ႏထွော့တသာလွေꩻယင်း မတူပီခရဲင်ႏတဲင် ယိုခါနဝ်ꩻ ပါသော့ꩻယင်း မတူပီခရဲင်ႏကိုသွူ။ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအကို ကဲဉ်းအာနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ချင်ꩻလိုꩻမျိုꩻ ခရိယာန်ႏဘာႏသာႏသားဖုံႏသွူ။ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻအိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၂,၂၂၉ ဖြာꩻသွူ။
ရလလဖ
ခရစ် ၁၉၆၈ ဗာႏနေင်ႏ အဝ်ႏ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻလွစ်ထန်ႏရေꩻအစွိုꩻ(ပအလဖ) ဟဲ့ꩻဖန်ပြောင်ꩻ ဖွဲ့ဗူႏလွေꩻ ဖြဝ်ꩻခမ်းလိုꩻမျိုꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏလွစ်ထန်ႏရေꩻအစွိုꩻ(ရှမ်းပြည်လူမျိုးပေါင်းစုံလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့) ရလလဖ နေးနောဝ်ꩻသွူ။
ရ.လ.လ.ဖ သမဲင်ꩻအအဲဉ်ႏ
၁၉၆၈ ဗာႏနေင်ႏ အဝ်ႏ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻလွစ်ထန်ႏရေꩻအစွိုꩻ(ပအလဖ) ဟဲ့ꩻဖန်ပြောင်ꩻဖွဲ့ဗူႏလွေꩻ ဖြောဝ်ꩻခမ်းလိုꩻခွိုꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏလွစ်ထန်ႏရေꩻအစွိုꩻ(ရှမ်းပြည်လူမျိုးပေါင်းစုံလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့) ရလလဖ နေးနောဝ်ꩻသွူ။ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအွဉ်ငါ ပိုလ်ႏစံသိန်း ထွိုင်ႏထဲ့သွုမ်ꩻထိုꩻထွူ ဖြားလမောင် ထွာသော့ꩻခန်းဒျာႏ လိုꩻအွဉ်ငါ ရလလဖ အစွိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ တပ်စွုမ်ꩻအမုဲင် (၁)နောဝ်ꩻ ပိုလ်ႏတာကလယ် အွဉ်ငါတဲင် တပ်စွုမ်ꩻအမုဲင် (၂)နောဝ်ꩻ ပိုလ်ႏစပါယ်ရှယ် (တာတီးကလို)အွဉ်ငါလွေꩻခန်းဒျာနောဝ်ꩻသွူ။ ထွိုင်ႏတွိုး၁၉၇၀ဗာႏနောင်ႏနောဝ်ꩻ ရလလဖ စွုမ်ꩻယို ဖြားမော်ဟုဲင်း ထွာသော့ꩻလုဲင်ႏ ဥက္ကဋ္ဌ ၊ တပ်မဟာႏအွဉ်ကဲယ်ꩻ ဖြားလမောင်၊ နွောင်ꩻဟံႏရေꩻအွဉ်ကဲယ်ꩻ ဖြားတန်အောင်ႏခမ်းထီ(အဘယ)၊ ထွို့ꩻဗူႏရေꩻအွဉ်ကဲယ်ꩻ ဖြားစိန်ရွှေ၊ အွဉ်အကိုရေꩻ ဖြားအောင်ႏသာႏ ပြောင်ꩻလုဲင်ႏဒင်ႏလွေꩻခန်းဒျာႏအဒေါဝ်ႏဒေါဝ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ ၁၉၇၁နောင်ႏနောဝ်ꩻ ဖွဲ့ဗူႏလွေꩻနွောင်ꩻထဲင်းခန်းတပ်စွုမ်ꩻတသာတဖြွုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏလွေꩻ၁၉၇၃ နောဝ်ꩻ ရလလဖ စွုမ်ꩻစွိုꩻပေါင်ꩻလွေꩻတွမ်ႏ ဗကပ(ဗမာပြည်ကွန်မြူနစ်)ထွူဖွဲ့ဗူႏလွေꩻအရောင်ႏတနျာႏတပ်စွုမ်တဲင် နွို့ခြိꩻထူႏလွေꩻခန်ႏဒျာႏစဲ့ꩻရေꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
မင်္ဂလသုတ်နိဿယ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပရိတ်တန်
ရလလဖ
ရ.လ.လ.ဖ သမဲင်ꩻအအဲဉ်ႏ
ထွိုင်ႏတွိုႏ ၁၉၇၃ လာနိုဝင်ဘာရပ်နောဝ်ꩻ ရလလဖအကို ကခံႏထူႏဒါႏ ဗကပ ဩဇာႏတွမ်ႏတခံႏထူႏတဝ်းဗကပဩႏဇာႏစတဲင်အစွိုꩻနီစွိုꩻကွယ်ꩻလွဉ်ဝင်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ပိုလ်ႏတာကလယ် ကအွဉ်ဒါႏ ရလလဖအတနျာႏစွိုꩻတွမ်ႏ ဖြားတန်အောင်ႏခမ်းထီ ကအွဉ်ဒါႏရလလဖအဗွာစွိုꩻ ကွယ်ꩻလွဉ်ထိုꩻနောဝ်ꩻသွူ။ကခံႏထူႏဒါႏ ဗကပ ဩႏဇာႏ အွဉ္ငါသားနောဝ်ꩻ ဥက္ကဋ္ဌ ပိုလ်ႏအွဉ်ကဲယ်ꩻဖြားတာကလယ်၊စောဖားမူ၊ပိုလ်ႏကဲယ်ꩻတန်လမောင်၊ဖြားစိန်ရွှေ၊စိုးအောင်လွင် စတဲင်ဝွေꩻသီးဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။တခံႏထူႏတဝ်းဗကပဩႏဇာႏ ရလလဖ အစွိုꩻနောဝ်ꩻ ဖြားတန်အောင်ႏခမ်းထီ ၊ ဖြားဗွာလှဖေစတဲင်ပုဂ္ဂိုလ်ႏနောဝ်ꩻစားဖုံႏသွူ။ တောင်ꩻသေꩻ။ ။(ဖြားဗွာလဖေနောဝ်ꩻ ငိမ်ꩻချံꩻရေꩻအုံကွံပွယ်ꩻကထွိုင်ႏကုဲင် ခံႏဗာႏမန်းဆွမ်ꩻထွူ အဝ်ႏထောင်ႏလွစ်ထန်ႏသဲင်ꩻ ခါးလား အဗွာအတနျာႏကပꩻဝင်ꩻခိန်ႏကာႏ အဝ်ႏထူလဲဉ်း ရလလဖအစွုမ်ꩻစွိုꩻကိုနောဝ်ꩻသွူ)။ အဗွာတွမ်ႏအတနျာႏထွိုင်ႏပꩻထွူတဲင် အတနျာႏစွိုꩻနောဝ်ꩻ ရုဲင်ꩻတသွိုးလွေꩻခန်း ပွဉ်ခြောင်ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏ ကန်ꩻတူꩻတန် နာꩻဟီꩻဒေႏသဖုံႏတဲင် အဗွာစွိုꩻနောဝ်ꩻ ရုဲင်ꩻတသွိုးလွေꩻခန်း ရွီႏ၊ပင်ꩻလောင်ꩻ၊ဟိုပုံꩻ၊သီႏသဲင်ႏ၊ကောင်လွယ်မုဲင်ႏဒေႏသဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻငတ်ꩻရျာꩻ
"၄၄။ ဂါႏထာႏပြန်ႏပအိုဝ်ႏခြေင်ခြေင်"
ရလလဖ
ရ.လ.လ.ဖ သမဲင်ꩻအအဲဉ်ႏ
ထွိုင်ႏတွိုႏ ၁၉၇၇ ဗာႏနောဝ်ꩻ ရလလဖ အဗွာစွိုꩻ နောဝ်ꩻ ပြောင်ꩻဖန်လွေꩻခန်းဒျာႏအစွိုꩻမဉ်ꩻ ပအမဖ (ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ်)တဲင် တယ်ႏနောဝ်ꩻမာꩻငါ ရလလဖ စွုမ်ꩻစွိုꩻနောဝ်ꩻ ထွာထိုꩻခန်းဒျာႏ ဖြားတာကလယ် အွဉ်ငါ သေအာထိုꩻတေားနေးနောဝ်ꩻသွူ။ ၁၉၇၇ ဗာႏနောဝ်ꩻ ဖြားတာကလယ် ရလလဖအစွုမ်ꩻစွိုꩻတွမ်ႏဗကပစဲ့ꩻဒေႏသ ၁၀၈ ဖုံႏပူꩻတွယ်ꩻဆင်လွေꩻစဲ့ꩻရေꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။တွိုႏလွေꩻ ၁၉၇၈ဗာႏနေင်ႏမေလာတွင်ꩻနောဝ်ꩻ ရလလဖ သီးစွိုꩻ ပသာလွေꩻအစဲ့ꩻပေႏတသာ အွိုးဗကပ ဌာႏနချုပ် ဝေင်ꩻပင်သင်ꩻ (ပန်ဆန်း) သွဉ်ထူႏအီ စဲ့ꩻရေꩻ၊နွောင်ꩻဟံႏရေꩻခရာႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဥက္ကဋ္ဌတန်တာကလယ်တွမ်ႏဒုဥက္ကဋ္ဌစောဖားမူ သီးနမ်းကိုယ်ႏတဲင်ႏတဲ့ လွေꩻလွဉ်ꩻနုဲင်း ပင်သင်ꩻတဲင် ခြိꩻထူႏလွေꩻ စဲ့ꩻရေꩻတွမ်ႏ ခမ်းထီရေꩻတပ်ပေါင်ꩻစု ခရာႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ကလလတ အစွုမ်ꩻစွိုꩻတွမ်ႏ တယင်ခမ်းတသာ(ကယန်းပြည်သစ်)ပါတီစွိုꩻဖုံႏလဲ့ နွို့ပါငီရောဝ်းခန်းနောဝ်ꩻသွူ။ ၈၈၈၈အရေꩻအဒါ (၈၈၈၈အရေးအခင်း)ကထွိုင်ႏထွာထွူ ဒီမိုကရေစီအာႏရဲင်ꩻစုတွမ်ႏ ကျောင်ꩻသားပေႏယဟန်ႏဖုံႏတဲ့ နွို့ပါငီရောင် ခန်းဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻငတ်ꩻရျာꩻ
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- နမ်းကရိုꩻဒါႏဟံႏယို ပါꩻမုဲင်ꩻနေးတွမ်ႏအဉာဏ်ႏ အီႏဝွေႏဖန်ႏနွောင်ꩻဟောင်း၊ အပါယ်ႏလစ်ꩻခမ်း၊ လူꩻခမ်း၊ ဗျဟ္မာႏခမ်း လိုꩻခမ်းဖုံႏနဝ်ꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻနေးတွမ်ႏအဉာဏ်ႏ အီႏဝွေႏဖန်ႏနွောင်ꩻဟောင်း။ သေကောဝ်ႏအစားစား စားကောဝ်ႏသားနဝ်ꩻ ကောဝ်ႏယိုနဝ်ꩻ အဟောဝ်-ကောဝ်ႏယိုနဝ်ꩻအကုဲင် နေးတွမ်ႏအဉာဏ်ႏ ဝွေႏဖန်ႏသေလွိုက်နွောင်ꩻနောဝ်ꩻအတွိုင်ꩻ ပွုံႏခွိုင်ꩻတဲက်အီ ဖေႏကဗွန်ပီနဝ်ꩻနဝ်ꩻ ကဟော်ꩻခါꩻ ဗောဓိပက္ခိယတရာꩻယို ပါꩻမုဲင်ꩻနေးတွမ်ႏအဉာဏ်ႏ အီႏဝွေႏဖန်ႏနွောင်ꩻဟောင်း။
ရလလဖ
ရ.လ.လ.ဖ သမဲင်ꩻအအဲဉ်ႏ
ထွိုင်ႏတွိုႏလွေႏ ၁၉၉၄ ဗာႏနေင်ႏနောဝ်ꩻ ရလလဖ ဥက္ကဋ္ဌအတန်ကဲယ်ꩻဖြားတာကလယ် တွမ်ႏ စဲ့ꩻအစိုꩻရသီးအွဉ်ႏဆွိုးသောဝ်ꩻလွေꩻခန်းဒျာႏအတွိုက့်ꩻခနောဝ်ꩻသွူ။နအဖ စဲ့ꩻအစိုꩻရလဲ့ ဟဲ့ꩻဖန်လွေꩻဖေႏခန်းဒျာႏ အထူꩻဒေႏသ (၁၃) နောဝ်ꩻသွူꩻ။ ခလားကအွဉ်ႏဆွိုးသောဝ်ꩻအတွိုက့်ꩻခ ရလလဖကို မဉ်ꩻကျောႏတင်ႏသျာꩻဒျာႏအတန်ကဲယ်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ ဖြားစိန်ရွှေ၊ဖြားချစ်မောင်၊ခွန်တိသောင်ꩻ၊ခွန်သူရေင်(ဆုဲင်ꩻတခိန်ႏ ပိုလ်ႏအွဉ်ကဲယ်ꩻသူရေင်) စတဲင်ဝွေꩻသီးဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏလွေꩻ ၂၀၀၆ ဗာႏနေင်ႏနောဝ်ꩻ ဖြားတာကလယ်နောဝ်ꩻ အုံလွေꩻခန်းဒျာႏ နာယက ခင်ႏလမ်းတဲင်ဖြားချစ်မောင် ထင်ႏသော့ꩻလုဲင်ႏ ဥက္ကဋ္ဌ ခြောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကွပ်စွဉ်ႏစဲ့ꩻအစိုꩻရချာႏတခို့ချာႏတအာတဲ့ပါပါ ကွပ်စွဉ်ႏအစွိုꩻကို ပုဂ္ဂိုလ်ႏရေꩻပျသာႏနာႏတဲ့မွေးမွေး ရလလဖ စွုမ်ꩻစွိုꩻကို သဘောꩻထာꩻယူႏကွဲးပꩻပꩻလွဉ်ခန်းဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻငတ်ꩻရျာꩻ
"၄၅။ ဂါႏထာႏပြန်ႏပအိုဝ်ႏခြေင်ခြေင်"
ရလလဖ
ရ.လ.လ.ဖ သမဲင်ꩻအအဲဉ်ႏ
ကွပ်နောဝ်ꩻမꩻတဲင် ဖြားတိသောင်ꩻတွမ်ႏခွန်သူရေင်သီးစွိုꩻဖုံႏ အဝ်ႏ ရလလဖ ကိုဖꩻခေါ်ထန်ႏထွူ ဖွဲ့ဗူႏတသာလွေꩻခန်းဒျာႏ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻလွစ်ထန်ႏရေꩻအစွိုꩻချုတ်(P.N.L.O) ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻလွစ်ထန်ႏရေꩻရုဲင်းဖက်(P.N.L.A)တဲင် တောႏလန်ႏတွိုက့်ꩻခꩻလွေꩻယင်း စဲ့ꩻအစိုꩻရ နောဝ်ꩻသွူ။ ဖြားချစ်မောင်ကအွဉ်ငါဒါႏ ရလလဖ နောဝ်ꩻ ထွိုင်ႏတွိုႏ ၂၀၀၇ဗာႏနေင်ႏ ဇူလိုင်လာအကို အွဉ်ႏချꩻခန်ႏဒျာႏစူခုမ် အွိုး နအဖ စဲ့ꩻအစိုꩻရထျꩻတဲင် နောင်ထောဝ် စခန်ꩻကိုနောဝ်ꩻ အဝ်ႏကုဲင်ခန်းဒျာႏ ဖြားတာကလယ်တွမ်ႏ နာယကစွုမ်ꩻစွိုꩻဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ၁၉.၇.၂၀၀၇ နေင်ႏနောဝ်ꩻ ဖြားတာကလယ် ဟဲ့ပါယင်းတွမ်ႏကအဝ်ႏကုဲင်သား အာႏရဲင်ꩻ ၆၀၀ ရပ်နောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻမာꩻပွယ်ꩻအုံကွံတဲင် ဖွဲ့ဗူႏလွေꩻယင်း (၁၁)ဖြာꩻ ဗဟိုႏကောႏမတီႏတသာနောဝ်ꩻသွူ။ ကောႏမတီႏအစွိုꩻနွို့နောဝ်ꩻ ဥက္ကဋ္ဌဖြားတာကလယ်၊ ဒုဥက္ကဋ္ဌဖြားစိန်ရွှေ၊ စောဖာမူ၊ အွဉ်အကိုရေꩻစိုးအောင်လွင်တွမ်ႏ စဲ့ꩻအွဉ်ငါရေꩻပိုလ်ႏကဲယ်ꩻတန်စိုင်းဖ၊ စဲ့ꩻအွဉ်ငါရေꩻဒုပိုလ်ႏကယ်ႏမျိုးချစ် အစွိုꩻနွို့အနေႏ ဒုပိုလ်ႏကယ်ႏတန် ဆန်အောႏ၊ ဖြားတန်ခွန်ထီးတွမ်ႏ ပိုလ်ႏကဲယ်ꩻစိန်ဝင်းနောင်၊ ပိုလ်ႏကဲယ်ꩻတန်အောင်ဆွေလတ်တွမ်ႏ ပိုလ်ႏကယ်ႏချစ်ထွန်း သီးဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
ရဟန်ꩻငတ်ꩻရျာꩻ
ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး နမ်းကရိုꩻဒါႏ ဟံႏယို သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ႏ နွတ်ꩻပါꩻနဝ်ꩻ နေးတွမ်ႏအဉာဏ်ႏ အီႏဝွေႏဖန်ႏနွောင်ꩻဒျာႏ၊ အပါယ်ႏလစ်ꩻခမ်း လူꩻခမ်း ဗျဟ္မာႏခမ်း လိုꩻခမ်းဖုံႏယိုနဝ်ꩻ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ႏနွတ်ꩻပါꩻနဝ်ꩻ နေးတွမ်ႏအဉာဏ်ႏ အီႏဝွေႏဖန်ႏနွောင်ꩻဒျာႏ။ စာကောဝ်ႏသားနဝ်ꩻ ကောဝ်ႏယိုနဝ်ꩻ အဟောဝ်၊ ကဝ်ႏယိုနဝ်ꩻ အကုဲင် နေးတွမ်ႏအဉာဏ်ႏ ဝွေႏဖန်ႏသေလွိုက်နွောင်ꩻ၊ ဖေႏကဗွန်ပီနောဝ်ꩻအတွိုင်ꩻ တရာꩻယို နုဲင်းယို၊ တရာꩻယိုနုဲင်းနဝ်ꩻ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ႏနွတ်ꩻပါꩻ နေးတွမ်ႏအဉာဏ်ႏ အီႏဝွေႏဖန်ႏနွောင်ꩻဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။
ရလလဖ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:မျန်မာခမ်းထီကို စဲ့ꩻစူခွုမ်စွိုꩻဖုံႏ
ရဟန်ꩻငတ်ꩻရျာꩻ
ဟော်ꩻထွားသွဉ်ဗာႏ ရဟန်ꩻငတ်ꩻရျာꩻဝတ္ထုယိုနဝ်ꩻ- ၁။ ခါးလားကဒေါ့ꩻပျင်ႏ ငေါဝ်းအလောင်ႏအလင်နဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏဒေါ့ꩻဒျာႏ တရာꩻခရာႏအကျောင်ꩻ၊
၂။ ခါးလားကဝွေႏဖန်ႏ နမ်းအထန်ႏ အလောင်ႏအလင်နဝ်ꩻ (ခါးလားကဝွေႏဖန်ႏဝင်ꩻ၊ ခါးလားကထွားဝင်ꩻအပဲစ်နဝ်ꩻ) ဟောဝ်ထွားဝွေႏဖန်ႏဒျာႏ နီနမ်း(ကို)ယို၊ ဟောဝ်အားထွုတ်ဒျာႏတရာꩻအကျောင်ꩻ၊
၃။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ႏ နွတ်ꩻပါꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အီႏဝွေႏဖန်ႏနွောင်ꩻဒျာႏ ဗောဓိပက္ခိယတရာꩻ (၃၇)ပါꩻအကျောင်ꩻ၊
၄။ နာႏတရာꩻယို အကျိုꩻအောဝ်ႏငါႏ ထွာနွောင်ꩻစွဉ်ႏ ရဟန္တာႏအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းယိုနဝ်ꩻ သေထွꩻအီသတိꩻအာတန်။
ဖဲတ်ဒရယ်စနိစ်
ဖဲတ်ဒရယ်ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏခမ်းထီအိုပ်ချုတ်ရေꩻအနယ်ꩻတဗာႏဒျားသွူ၊၊ ဖဲတ်ဒရယ်နောဝ်ꩻ ဗဟိုႏအစိုꩻရတွမ်ႏ ခမ်းနယ်ႏအစိုႏရအခါႏ ထွာဒျာႏဖန်းခါꩻ အာႏဏာႏအပွုံႏစံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းနယ်ႏအစိုꩻရတဗာႏတွမ်ႏတဗာႏယို မာꩻပဲင်ႏခွင်ꩻအာႏဏာႏယိုလဲ့ အွဉ်ႏထွော့ခါꩻနေႏအခေႏခံႏဥပဒေႏအကိုသနယ်။ ဖဲတ်ဒရယ်ခမ်းယိုနောဝ်ꩻ အစိုႏရနီသွံဗာႏ(ဗဟိုႏတွမ်ႏခမ်းနယ်ႏဒေႏသ) သီး ခွုမ်ꩻမာꩻနွောင်ꩻဒါႏ အရေꩻဖုံႏယို အောဝ်ႏတဲမ်းထွို့ꩻခါဒျာႏ အခေႏခံႏဥပဒေႏအကိုနေနေနဝ်ꩻသွူ။ ဟံႏတန်အလောင်း အခေါဝ်တွို့ꩻ ကလာꩻဗွာကဟဲ့ꩻဟောင် ဖဲတ်ဒရယ်ကရိုꩻယိုနောဝ်ꩻ မဉ်ႏထွားခွုန်ꩻချာ ကကျင်ꩻသွုံꩻဖက်ဒရယ်စနစ် အညသွတ်ꩻခမ်းကထွာဒါႏ ကနေဒါခမ်း၊ အမေႏရိကန်ႏခမ်း ဝွေꩻသီးနုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏနောဝ်ꩻ ကလွောက်ꩻဒါႏတွမ်ႏ ဝွေꩻသီးခမ်းထီကိုကအောဝ်ႏဒါႏ လိုꩻမျိုꩻ ဘာႏသာႏ အအုံအအောဝ်ႏ ထွုံꩻစံႏဓလေ့ꩻဖုံႏတဲင် အုံအောဝ်ႏဖန်းဖြယ်ငီႏလွေꩻဝင်ꩻ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ အလဲင်ႏ(၁၀)ဗွေ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏအုံကွံစွိုꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ ကောႏမတီႏ (PUDJC) ပွယ်ꩻအုံကွံကိုနောဝ်ꩻ အောင်ဆန်းစုကြည် (ဥက္ကဋ္ဌ UPDJC) ဒေါ့ꩻရိုꩻနုဲင်းယို "ဖဲတ်ဒရယ်စနိစ် ကရိုꩻယိုနောဝ်ꩻ နေးထူႏတွမ်ႏ ထွို့ꩻဗူႏပွုံႏအခေႏခံႏ ဥပဒေႏအလꩻ ဗဲင်းဖြယ်ခြိꩻငီꩻဝင်ꩻ အာႏဏာႏ" အရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ မဉ်ႏထွားနုဲင်းဆꩻကီယို ဖဲတ်ဒရယ်စနိစ်ယိုနောဝ်ꩻ အဓိပ္ပါယ်ႏဗွောင်ဒျာႏအမျိုꩻမျိုꩻ တဗွိုန်ပီတောဝ်းဝင်ꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ ကွပ်ပွိုးနောဝ်ꩻမꩻ ဖဲတ်ဒရယ်ခမ်းရိုꩻကီလဲ့ အထီအသွီႏဗွေ ဖဲတ်ဒရယ်ခမ်းတထွာတောဝ်း၊ ဗဟိုႏအစိုႏရ ခွုမ်သဲဉ်ꩻမုꩻ အောဝ်ႏအာနေဒွိုန်းတဲ့ အောဝ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ ဥပမာႏပွုံႏခွိုင်ꩻ တဲက်တွိုင်ꩻဗာႏနောဝ်ꩻ (မလေးရှားပြည်ထောင်စု-ခမ်းခြွဉ်းဗူႏ မလေးသျားခမ်း)နုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏသွူ။ ကွဲးတွော့ꩻ ကလာꩻခမ်း(အေင်ဒိယ)သူꩻ (Republic Of India)နောဝ်ꩻ (ခမ်းခြွဉ်းဗူႏအေင်ဒိယခမ်းနမ်းဗွေႏခမ်းထီ) တမွေးတောဝ်း၊ ခမ်းခြွဉ်းဗူႏ(ပြည်ထောင်စု)တပါတောဝ်းရိုꩻကီလဲ့ ဗဟိုႏအစိုႏရယို ခွုမ်သဲဉ်ꩻမုꩻတပေါႏခြေင်းတောဝ်းနောဝ်ꩻမꩻ ဖဲတ်ဒရယ်အထီအသွီႏယို ဗွေအာလဲဉ်း မလေးသျားခမ်းခြွဉ်းဗူႏဖုံႏ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ဖဲတ်ရယ်ခမ်းယိုနောဝ်ꩻ ဗဟိုႏအစိုႏရ၊ ခမ်းနယ်ႏအစိုႏရ သွူတကာႏတောဝ်း အောဝ်ႏပါဒွိုန်း ဒေႏသန္တရအစိုႏရ(မဉ်ႏဒေါ့ꩻယင်းတနယ်ꩻ) နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ(ပအိုဝ်ႏ၊ ပလောင်၊ ဓနု၊ နာဂ၊ ဝ)စတဲင်နုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏသွူ၊ နောဝ်ꩻမꩻ ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည် ဒေါ့ꩻရိုꩻသေꩻ "နေးထူႏခမ်းထီထွို့ꩻဗူႏ အခေႏခံႏဥပဒေႏတဲင် နေးထူႏဖန်းဖြယ်လွ့ဝင်ꩻ အာႏဏာႏ" နောဝ်ꩻသွူ၊ နောဝ်ꩻမꩻ အာႏဏာႏယို လွေꩻအောဝ်ႏစုတောဝ်းဝင်ꩻ ပဉ်ထွောင်းထွောင်းနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ ဩစတီးယားခမ်း၊ မက္ကဆီကိုခမ်း ယိုနီဖြုံႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏပါသော့ꩻစွဉ်ႏ ထွို့ꩻဗူႏပုင်ႏအခေႏခံႏဥပဒေႏကိုနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ရပ်ရာႏလွိုင်ႏကွုန်ꩻသာႏယာႏရေꩻတွမ်ႏ ဒီမိုကရေသီကျင်ꩻသွုံꩻအလꩻ မွိုးဖါဖူးဝေးလိုꩻအမျာꩻ လုဲင်းလုဲင်းတခြင်ခြင် ဖေႏကမာꩻနွောင်ꩻနောဝ်ꩻ အထျꩻအောဝ်ႏ နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသယို အောဝ်ႏထွို့ꩻဗူႏပွုံႏအခေႏခံႏဥပဒေႏယို မဉ်ႏအွဉ်ႏပါ၊ မဉ်ႏအွဉ်ႏထွော့ဖေႏနောဝ်ꩻ ဒီမိုကရေစီယို မွန်ဗန်အာႏတလာလွဉ်နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ အမေႏရိကန်ႏ၊ ဆွစ်ဇာလန်၊ ကနေဒါ၊ ဩစတေးလျခမ်းဖုံႏနောဝ်ꩻ ထွို့ꩻဗူႏပွုံႏအခေႏခံႏဥပဒေႏကို တထွို့ꩻပါသော့ꩻတောဝ်းနောဝ်ꩻ ဖဲတ်ဒရယ်အရသာႏ၊ အဓိပ္ပါယ်ႏယို ကုဲင်ပြင်ꩻထိုꩻလို့ဒျာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ မဉ်ႏအွဉ်ႏသော့ꩻပါနောဝ်ꩻမꩻ လိုꩻတဖြာꩻစီႏတန်ႏဖိုꩻ၊ တဒုံစီႏတန်ႏဖိုꩻ၊ လိုꩻမျိုꩻတမျိုꩻစီႏတန်ႏဖိုꩻ၊ ဝွေꩻသီးနမ်း၊ ဝွေꩻသီးလမ်း၊ ဝွေꩻသီးခမ်းယို ဖန်းဖြယ်ခွိုန်ꩻချာဖေႏကလꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏထွို့ꩻဗူႏပွုံႏအခေႏခံႏဥပဒေႏအကိုယို အွဉ်ႏထွော့သော့ꩻလွေꩻဖေႏပါနောဝ်ꩻမꩻ နေးထူႏတွမ်ႏဖဲတ်ဒရယ်စနိစ်တဲင် လိုꩻမျိုꩻအဆေ့ꩻသားယို တသွုန်ထိုငီႏဗွိုန် လꩻနုဲင်းဝင်ꩻအခွင်ꩻအရေꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ဖက်ဒရယ်ငေါဝ်းယိုနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏဒျာႏဂရိလက်တင်ဘာႏသာႏလိုꩻမျိုꩻတပြက်ꩻသာꩻ ဝေါဟာရငေါဝ်းငွါဒျာႏတဲင် ငေါဝ်းယိုနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏကိုကအောဝ်ႏအုံဒါႏ လိုꩻမျိုꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ ထွာဒျာႏငေါဝ်းထူႏလွူးတန်ဒျာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကွဲတွော့ꩻ ငေါဝ်းယိုတငွါနောဝ်ꩻ ဖွင်ꩻအရသာႏ ဖြဲ့ꩻအဓိပ္ပါယ်ႏလꩻအာတန်ဒျာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ၊ ဖူးဝေးမန်းကတဲမ်းဒါႏနောဝ်ꩻ (ဖက်ဒရယ်ဆိုသည်မှာ ကိုယ်ပိုင်ပြဌာန်းခွင့်၊ မိမိကံကြမ္မာ မိမိဖန်တီးခွင့်) အဒွေါင်ႏအအဲဉ်ႏ ဖြဲ့ꩻသေꩻခါꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ဖွင်ꩻထဲင်း ဖဲတ်ဒရယ် ငဝ်းဝေါဟာရအဓိပ္ပာယ်ႏ
ဥပမာႏပွုံႏခွိုင်ꩻ မိဉ်ႏအွဉ်ႏနယ်ဗာႏနဝ်ꩻ -
လိုꩻမျိုꩻတမျိုꩻတွမ်ႏ တမျိုꩻအခါႏ ခမ်းထီရေꩻအခွင်ꩻအရေꩻ၊ လိုꩻမျိုꩻရေꩻအခွင်ꩻအရေꩻ၊ စီꩻပွါꩻရေꩻအခွင်ꩻအရေꩻ၊ ယေန်ႏငဲးရေꩻအခွင်ꩻအရေꩻ စတဲင် အခွင်ꩻအရေꩻအမျိုꩻမုဲင်ꩻတရိုꩻတဝ်း သွုန်တွောင်းတရျားယို အွဉ်ႏအထျꩻတဲင် လ့ꩻညီႏတူႏညီႏဗွိုန်ဗာႏဝင်ꩻဖုံႏသွူ။
သွိသာလန် (Switzerland)
သွိသာလန်ခမ်းထီနောဝ်ꩻ ထွာဥရောပအထာႏဝခမ်းထီထွူ ကောင်ရွေꩻဖုံးလဲ့အောဝ်ႏအာငါႏသွူ။ လိုꩻမျိုꩻတန်လစ်မျိုꩻလွို ကွပ်အုံအောဝ်ႏငီဝင်ꩻယို ထင်ႏသျာꩻအီမꩻ သဝေတ်သာလန်ခမ်းနောဝ်ꩻ ထွို့ꩻဗူႏခါꩻ ဖဲတ်ဒရယ်ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏခမ်းအနေႏသနယ်ဩ။ ခမ်းထီတွမ်ႏ ခမ်းထွို့ꩻဗူႏပွုံႏအခေႏခံႏဥပဒေႏအလꩻ သဝေတ်သာလန်ခမ်းယို ဟဲ့ရိုꩻခမ်းပေါင်ꩻခြွဉ်းဗူႏလဲ့ ကသွုံꩻမာꩻလွေꩻခွုမ်မာꩻမု နမ်းကဲင်းအနေႏတဲ့ ဝင်ကအွဉ်ႏရေꩻလွူꩻထွားဗာႏဒျာႏ ကစဲစ်မဲဉ်ႏဒါႏ ဖဲတ်ဒရယ်မူဖုံႏအလꩻ ထွို့ꩻဗူႏခါꩻခမ်းပေါင်ꩻဗူႏဒျာႏသွူဩ။ ခမ်းပေါင်ꩻခြွဉ်းဗူႏနောဝ်ꩻ ထွာဒျာႏဗဟိုႏအစိုꩻရအာႏကပေႏဒါႏ ကလွစ်တခြင်ဒါႏ အာႏဏာႏပဲင်ႏခမ်းသီးဖုံႏ မဟာႏမိတ်အစွိုꩻအရန်းလွုမ်ꩻသွူ။ သဝေတ်သာလန်နောဝ်ꩻ အစွိုꩻနွို့ဖုံႏအနေႏ အာႏဏာႏပဲင်ႏတမွေးတောဝ်း၊ အာႏဏာႏကဖေႏလွေꩻဒါႏဗဟိုႏယို ကွပ်ဗဟိုႏနောဝ်ꩻ မာꩻလွေꩻဖေႏအပွုံႏအပွိုင် တဲးတဲးဝါးဝါးဖုံႏမꩻ ထွာဒျာႏ ဖဲတ်ဒရယ်ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏခမ်းတဗာႏသနယ်။
ယိုခါ သွိသာလန်ခမ်းကို အာႏဏာႏကတီႏဒါႏ အခေႏခံႏဥပဒေႏနောဝ်ꩻထွာဒျာႏ ဥပဒေႏကအွဉ်ႏထွော့ခါꩻဒျာႏ တယ်ႏနေင်ႏ ၁၈၄၈ သွူ။ ခေါဝ်းဝွို့တွမ်ႏ မွဉ်းဖျင် အခေႏခံႏဥပဒေႏအတာႏ ကခြေင်းကတချဒါႏ အွဉ်ႏထွော့မုꩻယို အောဝ်ႏဒျာႏသနယ်။ ယိုꩻထဲင်းသျင်ꩻထဲင်းက အမေရိကန်ႏ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏကို ကျင်ꩻသွုံꩻဒါႏ မာꩻပွုံႏမာꩻနယ် အနယ်ꩻအလꩻ ဖျင်ဆင်နွောင်ꩻ ဆွစ်သာလန် အခေႏခံႏဥပဒေႏရိုꩻကီလဲ့ ဖျင်ဆင်မုꩻတဗာႏယို ဖေႏကထွာနောဝ်ꩻ ယပ်ꩻကယ်ꩻထဲင်းက အမေရိကန်ႏခမ်းပေါင်ꩻဗူႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ တက်တွိုင်ꩻလွူꩻထွာꩻသားယို ဒေါ့ရိုꩻလွဒျာႏသနယ်။
သွိသာလန်ဗဟိုႏအစိုꩻရ
ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏအစိုꩻရအာႏဏာႏ ကကျင်ꩻသွုံꩻဒါႏသွိသာလန်ခမ်းဗဟိုႏအိုပ်ချုတ်ရေꩻအစွိုꩻနောဝ် တဗွိုန်ပီတဝ်းခမ်းအလင်တဲင် ဗာႏဟမ်းပောင်းဆန်ꩻသနယ်။ ကမ္ဘာႏခမ်းထီဖုံႏ ကဉ်းအာအာနောဝ်ꩻ ထွာဒျားဗွိုန်နုဲင်း အမေႏရိကန်ႏခမ်းခြွဉ်းဗူႏ သမ္မတအွဉ်ဟိုတောဝ်းလဲ့ဗွိုန်နုဲင်း ဗိတေင်၊ အိန္ဒိယပါလီမန်ဒီမိုကရေသီအစိုႏရ ပွုံႏစံႏတမျိုꩻမျိုꩻသွူ။ စွုမ်းခမ်းထီဗော့ꩻဗော့ꩻယိုခမ်းထီအွဉ်ဟို(Head of State)တွမ်ႏ အစိုꩻရအစွိုꩻအတန်အကဲꩻ(Head of Government)အောဝ်ႏလွဒျာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏသွိသာလန်ခမ်းနောဝ်ꩻ နုဲင်းနောဝ်ꩻစားမွေးတောဝ်းတဲင် ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏကောင်သီ(သ်လ်)Federal Council)ကရိုꩻဒါး အစွိုꩻနွို့နွတ််ꩻ(၇)ဖြာꩻကပါသော့ꩻဒါး ကောင်သီ(သယ်လ်)နောဝ်ꩻ ခမ်းထီအွဉ်ဟိုတာႏဝွန်ႏတွမ်ႏ အစိုꩻရအတန်အကဲꩻယို ခွုမ်မာꩻတွယ်ꩻဗာႏဝင်ꩻသနယ်။ ကောင်သီ(သယ်လ်)အကိုဥက္ကဋ္ဌ(President)တဖြာꩻယို စွုမ်ႏနေင်ႏလွိုက်ရွေꩻအလဲ့ꩻနေႏတဲင် ခွုမ်မာꩻထူႏဗာႏတာႏဝွန်ႏရိုꩻစွဉ်ႏလဲ့ ဝွေꩻနောဝ်ꩻ တနေင်ႏယို လꩻလွိုဗိတိသျပောင်စတာလင်ရွဉ် ၆၀ ဗော့ꩻဗော့ꩻလွုမ်ꩻ ကထူꩻဆန်ꩻဒါးမာꩻပဲင်ႏခွင်ꩻတစွိုးတစွိုးငါလဲ့ တအောဝ်ႏတောဝ်းသွူ။
သွိသာလန်ခမ်းယို အစိုꩻရထွို့ꩻဗူႏမုꩻတွမ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻအာႏဏာႏ ကျင်ꩻသွုံꩻမုꩻအလောင်း ခမ်းရေꩻပညာႏသျင်ႏဖုံႏယို ဟဲ့ꩻရိုꩻလွဒျာႏ ဖြွဉ်းဗူႏအိုပ်ချုတ်ရေꩻစနစ် (Collegial Executive) သနယ်၊ ကထွို့ꩻဗူႏအစိုꩻရနောဝ်ꩻခိန်ႏ ကကျင်ꩻသွုံဒါႏ မာꩻပွုံႏမာꩻနယ်ꩻတွမ်ႏ ဒီမိုကရေသီယိုတဲ့ ထွာဖန်းပွုံႏစီႏ ဒီမိုကရေသီ (Consociational Democracy ) ဒျာႏသနယ်။ ကသွုံꩻဒါႏဖန်းပွုံႏစီႏဒီမိုကရေသီ ခမ်းယင်ဟန်ႏအောဝ်ႏစွဉ်ႏလဲ့ ဆွစ်သာလန်ခမ်းနောဝ်ꩻ ထွာထွာႏနုဲင်းခရာႏ ခမ်းတခမ်းသွူသနယ်။ ဖန်းပွုံႏစီႏဒီမိုကရေသီစနစ်အလꩻ အိုပ်ချုတ်ရေꩻအာႏဏာႏယို ကအီႏကျင်ꩻသွုံꩻဒါႏ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏကောင်သီ(သ်လ်) အကို အောဝ်ႏသဝေတ်သာလန်ဗဟုဝုဒ် လိုꩻလိုꩻအစွိုꩻအဗူႏ (Plural society) တွော့ꩻ လွေꩻကဏ္ဍခွဲꩻ (segment) အစွိုးစွိုးတဲင် အွဉ်သားဖုံႏယို ပါသော့ꩻထွို့ꩻဗူႏခါꩻဒျာႏသနယ်။ ဖန်းပွုံႏစီႏဒီမိုကရေသီစနစ်အလꩻတဲးထွာစွဉ်ႏလိုꩻအစွိုꩻပေႏတယောဝ်း အရဲးအဆီꩻလုမ်းလုမ်းတွမ်ႏ အခွင်ꩻအရေꩻဖုံႏအလောင်း ဖေႏခါꩻဒျာႏ အာႏမခံႏချက်သနယ်။ ဖန်းပွုံႏစီႏဒီမိုကရေသီ ထွို့ꩻဗူႏခိန်ႏနောဝ်ꩻ ဗဟုဝုဒ်လိုꩻအစွိုꩻအဗူႏသီး လိုꩻမျိုꩻအစွိုးစွိုးအခါႏ တရျားမုꩻ ဖေႏကထွာတဲင်  ကထိန်ꩻတီရဲပ်ဖေႏဒါႏ မာꩻပွုံႏမာꩻနယ်ꩻ ကရိုꩻယို သေနာႏသဘော်ꩻဖြောင်ဗာႏသွူ။ ဆွစ်သာလန်ခမ်းနောဝ်ꩻ ခမ်းသားမွိုးဖာယို ကနွို့မာꩻငီꩻစွဉ်ႏဒျာႏ ခမ်းထီရေꩻကိစ္စကရိုꩻဒါႏ ဒီမိုကရေသီစွဉ်ႏအနယ်ꩻယို အောဝ်ႏကျင်ꩻသွုံꩻလွဒျာႏသနယ်။ ကကျင်ꩻသွုံꩻဒါႏခမ်းပေါင်ꩻဗူႏအာႏဏာႏနောဝ်ꩻ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏကောင်သီ(သ်လ်)ယို တဖြာꩻစီႏနောဝ်ꩻရဲပ်လွဉ်ꩻဗာႏ ဌာနတဗာႏစီႏသွူ။ ကွဲးတဲင်တွော့ꩻ ခေါဝ်းဝွို့ဒျာႏ မာꩻလွေꩻပေါ်လသီရေꩻ ဆွုံꩻဖျတ်ချက်တဲးကောင်သီ(သ်လ်)နွို့ကားကအောဝ်ႏ စဉ်ꩻစာꩻ ဆွေꩻနွေꩻဆွုံꩻဖျတ်လွဗာႏသွူ။ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏ ကောင်သီ(သ်လ်)ယို ပါသော့ꩻ အစွိုꩻနွို့ ၇ ဖြာꩻတဲင် ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏအုပ်ချွုတ်ရေꩻဌာနဖုံႏယိုလဲ့ ဆꩻလယိုအတွိုင်ꩻ ထွို့ꩻဗူႏခါꩻ ၇ ဗာႏသနယ်-
ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏလွတ်တောႏနောဝ်ꩻ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏကောင်သီ(သ်လ်)ထာꩻမာꩻဖုံႏအလောင်း ဖေႏကထွာ အထောက်အကမ်းတဲင် လွိုက်ရွေꩻဖေႏဗာႏ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏဆန်သယ်လာ (Chancellor) တဖြာꩻသနယ်။ ဝွေꩻနောဝ်ꩻထွာဗာႏတောဝ်း ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏလွတ်တောႏအမတ်သနယ်။ ဆန်သယ်လာနောဝ်ꩻ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏကောင်စီ(သ်လ်) တွမ်ႏ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏလွတ်တောႏသီး အွဉ်အကိုရေꩻတဖြာꩻအနေႏ ခွုမ်ꩻမာꩻလွေꩻဗာႏသနယ်။
ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏလွတ်တောႏ
သွိသာလန်ခမ်း မာꩻဥပဒေႏအစွိုꩻကထွာဒါႏ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏလွတ်တောႏ (Federal Assembly ) အကို ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏကောင်သီ(သ်လ်) အဓိပ္ပာယ်ႏကလꩻဒါႏ (National Council)သီးပါသော့ꩻ ထွို့ꩻဗူႏခါꩻသနယ်။ ခမ်းနယ်ႏဖုံႏကောင်သီ(သ်လ်)နောဝ်ꩻ ထွာဗာႏ ကန်တွန်အစွိုးစွိုးသီး နမ်းခြောင်ꩻတဲင် ထွာလွတ်တော်ႏဆꩻကီမꩻ အမျိုꩻသာꩻကောင်သီ(သ်လ်) နောဝ်ꩻ ဗွိုန်ပီနုဲင်းဝင်ꩻအခမ်းတဲင် နေးတွမ်ႏလွိုက်ရွေꩻပွယ်ꩻအစွိုးစွိုးမꩻ ကလွိုက်ခါꩻဒါႏ နမ်းခြောင်ꩻတန်ဖုံႏပါသော့ꩻ ထွို့ꩻဗူႏခါꩻနောဝ်ꩻမꩻ ထွာလွတ်တော်ႏဆꩻလသနယ်။ သဝေတ်သာလန် ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏ အစွိုꩻနွို့ဖုံႏအနေႏ ကန်တွန်တွမ်ႏ ကန်တွန်ထာႏဝ (Half Canton) ရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻတွော့ꩻ အောဝ်ႏနီမျိုꩻမꩻ လွတ်တော်ႏဆꩻကီယို ကန်တွန်အစွိုးစွိုးနောဝ်ꩻ ပသာꩻခွင်ꩻအောဝ်ႏနီဖြာꩻစီႏထွူ၊ ကန်တွန်ထာႏဝယို ပသာခွင်ꩻအောဝ်ႏတဖြာꩻစီႏသွူ။ လွတ်တော်ႏဆꩻကီယို ကန်တွန်အစွိုးစွိုးဖုံႏ နမ်းခြောင်ꩻတန် လွိုက်ရွေꩻပသာခိန်ႏနောဝ်ꩻ ဒင်ႏထင်ႏပွုံႏစံႏစနစ် တသွိုန်ဗာႏဝင်ꩻကရိုꩻယို အွဉ်ႏထွော့ခါꩻတောဝ်းသနယ် ။ ကန်တွန်၇ဗာႏနောဝ်ꩻ ကျင်ꩻသွုံꩻဒျာႏ ခမ်းသားမွိုးဖာဖုံႏ ကလွိုက်ရွေꩻဒင်ႏထင်ႏစဠဉ်ႏဒါႏစနစ်တွော့ꩻ ကန်တွန်ဖုံႏနောဝ်ꩻ ကျင်ꩻသွုံꩻဒျာႏ အောဝ်ႏဝွေꩻသီး မာꩻဥပဒေႏအစွိုꩻလွိုက်ရွေꩻဒါႏ ဝဲက်ဝွိုင်ꩻလွိုက်ရွေꩻဒင်ႏထင်ႏပွုံႏစနစ် (Indirect Election )သွူသနယ်။
သွိသာလန်လွတ်တော်ႏဆꩻကီအကို ကဟောဝ်လွူထွားဒါႏအချက်နောဝ်ꩻ အခေႏခံႏဥပဒေႏနောဝ်ꩻ လွတ်တော်ႏအမတ်သီးဖုံႏ သက်တန်ꩻယိုအလောင်း တအွဉ်ႏထွော့သေꩻတောဝ်းသွူ။ ကန်တွန်ယဟန်ႏ ကလွိုက်ရွေꩻဒါႏ အမတ်သီးသက်တန်ꩻနောဝ်ꩻ (၄)နေင်ႏ ၊ ယင်ဟန်ႏနောဝ်ꩻ (၃)နေင်ႏ ၊(၁)နေင်ႏ အောဝ်ႏကွာႏလွဒျာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ လွတ်တော်ႏဆꩻကီယို ခေါဝ်းဝွို့တွမ်ႏ လွိုက်ရွေꩻနမ်းခြောင်ꩻတန်ဖုံႏတဲင် အခေႏခံႏဥပဒေႏအကို ကခြေင်းကတချဒါႏ ဥပဒေႏတအောဝ်ႏတောဝ်းနောဝ်ꩻ ကွပ်မဲဉ်ဖေႏလွိုထဲင်း ကန်တွန်ဖုံႏလွစ်တခြင်ခွင်ဒျာႏသနယ်။ ယိုနောဝ်ꩻနောဝ်ꩻ ဖန်းပွုံႏစီႏဒီမိုကရေသီ ကကျင်ꩻသွုံꩻဒါႏခမ်းတဗာႏနောဝ်ꩻ ကဏ္ဍာႏခွဲꩻဖုံႏ နမ်းပဲင်ႏထိန်ꩻထွားခွင်ꩻ(မုꩻ) အခန်ꩻကဏ္ဍဖုံႏအလောင်း ကအီႏတိုꩻဖေႏပင်ႏဖေႏအတာႏ ထွာအောဝ်ႏလိုႏချက်သွူ။ လွတ်တော်ႏဆꩻကီနောဝ်ꩻ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏအစွိုꩻနွို့ဖုံႏ ကအီႏထွာနမ်းခြောင်အတာႏ ကွပ်သေထဲင်းကတာႏဝွန်ႏမ ထာꩻမာꩻပွုံႏနောဝ်ꩻစာႏနောဝ်ꩻ အခေႏခံႏလိုꩻမျိုꩻတွော့ꩻ ကထွို့ꩻဗူႏခါꩻဖက်ဒရယ်ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏခမ်းအတာႏ သင်ꩻထဲင်းကကရိုꩻနောဝ်ꩻ တဲက်တွိုင်ꩻလွူထွားသားဖုံႏယို ဒေါ့ꩻသေꩻလွသနယ်။ ကွဲးတဲင်တွော့ꩻ လွတ်တော်ႏဆꩻကီအကို မဉ်ႏမာꩻလွဉ်ခွဲꩻမဲဆွုံꩻဖျတ်မုꩻနောဝ်ꩻ အမတ်ဖုံႏနောဝ်ꩻ ကန်တွန်သီးယီးနယ်ချက်အလောင်းလွောက်ꩻနာႏခရာႏတလိုႏတောဝ်းတဲင် တခေါ်ပုဂ္ဂလိက နေးတွမ်ႏ သဘော်ꩻလွစ်တခြင်မုꩻတဲင် ခွုမ်မာꩻနွောင်ꩻဒျာႏသနယ်။ လွတ်တော်ႏဆꩻကီ ဥက္ကဋ္ဌတွမ်ႏ ဒုဥက္ကဋ္ဌတဖြာꩻစီႏယိုလွတ်တော်ႏနောဝ်ꩻလွိုက်ရွေꩻဖေႏဗာႏသွူ။ ဝွေꩻသီးနောဝ်ꩻ တနေင်ႏသက်တန်ꩻအတာႏ ထေင်းထံႏနွောင်ꩻတာႏဝွန်ႏထွူ အောဝ်ႏကန်တွန်တဗာႏလွုမ်ꩻတွော့ꩻ ကလွိုက်ရွေꩻဒါႏ ဥက္ကဋ္ဌတွမ်ႏဒုဥက္ကဋ္ဌနီဖြာꩻယို အခွင်ꩻတအောဝ်ႏတောဝ်းသွူ။ လွတ်တော်ႏအစီꩻအဝွေꩻကိုနောဝ်ꩻ စာမာန်(ဂျာမန်)၊ ပျင်ႏသစ်(ပျေန်တေတ်)၊ အီတလီ ကျွိုက်ရာꩻငေါဝ်းငွါဘာႏသာႏယို သွုံꩻဒေါ့ꩻခွင်ꩻအောဝ်ႏဒျာႏသွူ။ လွတ်တော်ႏအစီꩻအဝွေꩻယို တနေင်ႏတလဲင်း အောဝ်ႏမာꩻသေႏသေႏဒျာႏလဲ့ အရေꩻအောဝ်ႏအစီꩻအဝွေꩻဖုံႏလဲ့ မာꩻခွင်ꩻအောဝ်ႏဒျာႏသွူ။ ဥပဒေႏရေꩻရာႏကိစ္စဖုံႏအကို ဘဏ္ဍာႏရေꩻ(Finance)တွမ်ႏ ရွဉ်တောင်ꩻ ဥပဒေႏကျမ်ꩻ (Money bill)ဖုံႏစတဲင် တွမ်ႏလွတ်တော်ႏဆꩻလ မာꩻပဲင်ႏခွင်ꩻ အောဝ်ႏတသွုန်အောဝ်ႏတရျား ဒျာႏဝင်သွူ။
လွတ်တော်ႏဆꩻလ (အမျိုꩻသာꩻကောင်သီ(သ်လ်))နောဝ်ꩻ ဖေႏကထွာယင်ႏသဝေတ်သာလန် ခမ်းသားသီးမွိုးဖာသီးအတာႏ နမ်ႏခြောင်ꩻတဲင်ထွို့ꩻဗူႏခါဒျာႏသွူ။ လွတ်တော်ႏနောဝ်ꩻသက်တန်ꩻတွမ်ႏလွိုက်ရွေꩻဒင်ႏထင်ႏပွုံႏစနစ်ဖုံႏနောဝ်ꩻအလောင်း အခေႏခံႏဥပဒေႏနောဝ်ꩻ ရဲးဆီꩻခါꩻဒျာႏသွူ။ အစီꩻဝွေꩻပွယ်ꩻတသေႏနောဝ်ꩻ တနေင်ႏတလဲင်ႏမာꩻဗာႏရိုꩻကီလဲ့ အရေꩻအောဝ်ႏအစီꩻအဝွေꩻမဉ်ꩻပါနောဝ်ꩻ တနေင်ႏနောဝ်ꩻကဉ်ႏအာအောဝ်ႏမာꩻဗာႏ (၄)လဲင်ႏသနယ်။ လွတ်တော်ႏအမတ်တထာႏဝနောဝ်ꩻ မိဉ်ႏထင်ꩻဗာႏအစီꩻအဝွေꩻငါ ထွူထွာဒျာႏသွူ။ ဗွိုန်နုဲင်းလွတ်တော်ႏဆꩻကီတဲင် ဘာႏသာႏငေါဝ်းငွါစွုမ်ႏယို ဒေါ့ꩻဖြောဝ်ႏခွင်ꩻအောဝ်ႏသွူ။ သွိသာလန်လွတ်တော်ႏဆꩻလယို တဗွိုန်ပီတောဝ်းခမ်းအလင် ကထူꩻဆန်ꩻဒါႏ အချက်နောဝ်ꩻ လွတ်တော်ႏအကိုအာႏဏာႏလꩻပါတီ(ကထွို့ꩻအစိုꩻရပါတီ) တွမ်ႏအတွိုက်ခံႏပါတီကရိုꩻယို အောဝ်ႏတောဝ်းသနယ်။ သွိသာလန် အုပ်ချွုတ်ရေꩻအာႏဏာႏ ကကျင်ꩻသွုံꩻဒါႏခမ်းပေါင်ꩻဗူႏကောင်သီ(သ်လ်) ယို အောဝ်ႏလွတ်တော်ႏနီဗာႏ ကတွဲꩻဒါႏအစီꩻအဝွေꩻယိုတဲင် ထွာလွိုက်ရွေꩻဖေႏရိုꩻကီလဲ့ ကောင်သီ(သ်လ်) နောဝ်ꩻနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏအုံတနွောင်းတွမ်ႏခမ်းပေါင်ꩻဗူႏလွတ်တော်ႏထောက်ခံႏမုꩻတဲ့တမွေးတောဝ်းသွူ။ သွိသာလန်ခမ်းသားဖုံႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏလွတ်တော်ႏတွော့ꩻ ကအွဉ်ႏထွော့လင်ꩻဒျာႏ ဥပဒေႏဖုံႏအလောင်း ခါးလားကထွားနေးတွမ်ႏ ခမ်းထီရေꩻအနေႏနောဝ်ꩻ ခမ်းသားအကျိုꩻထွာတထွာတောဝ်း ကရိုꩻဒါႏ အနေႏကထွာအီနောဝ်ꩻ အတွိုက်ခံႏပါတီ၊ အာႏဏာႏလꩻပါတီ ကရိုꩻယို တပေါ်ႏလွဉ်တောဝ်းတဲင် ထွာအီ ကစွူဖြိုးဒါႏ အုပ်ချွုတ်ရေꩻအတာႏ အထောက်အကမ်းသွူသနယ်ဩ။
ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏလွတ်တောႏအာႏဏာႏဖုံႏ
ခေါဝ်းဝွို့တွမ်ႏ မာꩻဥပဒေႏအာႏဏာႏနောဝ်ꩻ အာႏဏာႏဖန်းဖြယ်မုꩻတဖွောင်ꩻအကို ကအောဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ကိစ္စဖုံႏယို နုဲင်းခမ်းပေါင်ꩻဗူႏအလင်ꩻတွော့ꩻ မာꩻပဲင်ႏခွင်ꩻ အောဝ်ႏဒျာႏသွူ။ ကွဲးတဲင်တွော့ꩻ ကဒေါ့ꩻနွောင်ꩻဒါႏ အုပ်ချွုတ်ရေꩻအာႏဏာႏနုဲင်းဒျာႏကိစ္စဆꩻလယိုဖုံႏတဲ့ ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏလွတ်တော်ႏနောဝ်ꩻ မာꩻပဲင်ႏခွင်ꩻအာႏဏာႏအောဝ်ႏဒျာႏဒျာႏသွူ-
ဒီမိုကရေသီတောမ်ႏ ဖဲတ်ဒရယ်
ဖဲတ်ဒရယ်ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏတဗာႏ အောင်ႏအောင်ႏမျင်ႏမျင်ႏ ယံဖေႏကမွန်ဗန်တာႏနောဝ်ꩻ ကျင်ꩻသွုံꩻဒီမိုကရေသီအလောင်း ဗွိုန်ပီမုꩻအောဝ်ႏတအောဝ်ႏလဲ့ထွာဒျာႏ အချက်အရေꩻတန်တဗာႏသနယ်။ ဖဲတ်ဒရယ်ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏနောဝ်ꩻ အခေႏခံႏအနေႏတဲ့ ကျင်ꩻသွုံꩻဖန်းဖြယ်အာႏဏာႏတဲင် တွမ်ႏဝွေꩻအောဝ်ႏတွဲꩻဒါႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻစနစ်နောဝ်ꩻ ခမ်းသားမွိုးဖာသီးအလောင်း မဉ်ႏဒင်ႏနွောင်ꩻအာႏဏာႏကရိုꩻဒါႏ စနစ်တဗာႏမဉ်ႏထွာနောဝ်ꩻ ထွာအီဖဲတ်ဒရယ်ခမ်းပေါင်ꩻဗူႏအတာႏ အထောက်အကမ်းသွူ။ သွိသာလန်ခမ်းကို ကသွုံꩻလွေꩻဒါႏ ဒီမိုကရေသီနောဝ်ꩻ ထွာဒီမိုကရေသီစွဉ်ႏမꩻတဲင် မဉ်ႏတဲက်တွိုင်ꩻတွမ်ႏ နမ်းခြောင်ꩻ(ကိုယ်ႏစာꩻ) ဒီမိုကရေသီတဲး ခမ်းသားမွိုးဖာအလောင်း အွဉ်ႏဒင်ႏနွောင်ꩻထဲင်းက အာႏဏာႏကရိုꩻနောဝ်ꩻ ထီႏထွꩻဗာႏသနယ်။ ကအီႏဆွုံꩻဖျတ်ဒါႏ ခမ်းထီရေꩻကိစ္စတဗာႏအတာႏ ခမ်းသားမွိုးဖာသီးယို ကဆွုံꩻဖျတ်ဖေႏနွောင်ꩻစွဉ်ႏအာႏဏာႏအောဝ်းနောဝ်ꩻမꩻ ဒီမိုကရေသီ အခေႏခံႏလိုအပ်ချက်ကထွာဒျာႏ ခမ်းသားမွိုးဖာသီးအာႏဏာႏပဲင်ႏမုꩻကရိုꩻယို လꩻလွဉ်ဗာႏသနယ်။
ကွဲးတဲင်တွော့ꩻ အီတီယိုပီးယားခမ်းကိုနောဝ်ꩻ လိုꩻမျိုꩻပေႏအတာႏ အခွင်ꩻအရေꩻယိုအလောင်း အခေႏခံႏဥပဒေႏကို ကအွဉ်ႏထွော့ခါꩻအတွိုင်ꩻ တလꩻဗွေတောဝ်းဒွိုန်းအကျောင်ꩻ အောဝ်ႏထီႏထွꩻဗာႏနေနေသနယ်။ တဲးနေင်ႏ ၁၉၉၅ ဗာႏ မာꩻလွေꩻယိုနောဝ်ꩻ သွုံꩻလွေꩻစွဉ်ႏအနယ်ꩻမုဲင်ꩻလဲ့ လိုꩻမျိုꩻပေႏအတာႏ အခွင်ꩻအရေꩻနောဝ်ꩻ အဗွေတဗာႏတလꩻဒွိုန်းအကျောင်ꩻ ထီႏလွေꩻဗာႏနဝ်ꩻသွူ။
ပအိုဝ်ႏတောမ်ႏ ဖဲတ်ဒရယ်
ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻယို တယ်ႏဒျာႏစခေါင်ႏစခါ ခါးလားခမ်းတန်ပေါက်ကံႏ တယ်ႏ(၁)ရျာꩻဗူႏရပ်ကိုနောဝ်ꩻကာႏ ကိုꩻကွယ်ႏလွဉ်ဗုဒ္ဓသာႏသနာႏ ရတနာႏ(၃)ပါꩻနောဝ်ꩻသွူ။ နောဝ်ꩻမꩻ ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻ ကအောဝ်ႏလွူးနမ်းကမ်းကြို၊ ကအောဝ်ႏတယ်ႏဆို့ꩻလွေꩻ ပအိုဝ်ႏဘဝ၊ ဒေႏသရပ်ရာႏ၊ ဒုံဆောင်ႏ၊ ဘာႏသာႏ၊ သာႏသနာႏ၊ စွိုးခွိုꩻ လိုꩻမျိုꩻအကျိုꩻယို နေးထူႏနာႏခံႏ ယွုမ်းအံႏလွေꩻ ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ အဆွုံꩻအမꩻတဲင် ဒီမိုကရေစီယိုနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏပါလွဉ်ထွူဒျာႏ မွိုးဖါထွုံꩻစံႏအမွီႏကိုကာႏနောဝ်ꩻသွူ။ မဉ်ႏထွားယင်းတနယ်ꩻ ဖက်ဒရယ်စနစ်ကရိုꩻယိုနောဝ်ꩻ တသွိုန်တန်ႏတူႏဝင်ꩻဖေႏကအောဝ်ႏ၊ နီတွမ်ႏနီဖန်းဖြယ်ခွုန်ꩻချာ နီဘဝ ယံကအောဝ်ႏ ရိုꩻဒေါ့ꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻမꩻ ဗွိုန်ပီမျတ်ဗုဒ္ဓ ကဟော်ꩻသေꩻခါꩻဒါႏ "အတ္တာ ဟိ အတ္တနော နာထော-နီတွမ်ႏနီ ဖန်းဖြယ်ခွုန်ꩻချာ ဖေႏကဒါႏ ဖေႏကလꩻ"နုဲင်းနောဝ်ꩻမꩻ ဖက်ဒရယ်ကရိုꩻဒါႏ ကလာꩻဗွာငေါဝ်းယို ခွိုꩻပအိုဝ်ႏဖုံႏ ယွုမ်းအံႏကျင်ꩻသွုံꩻလွေꩻ ညလဲဉ်းဒျာႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ကွပ်ပွိုး စွိုးခွိုꩻပအိုဝ်ႏယို ယွုမ်းအံႏ အတ္တဝါဒ တန်ႏခိုꩻဗွေႏဝါဒ၊ ဘုရာꩻဖန်ဆင်ꩻဖေႏဝါဒ တမွေးတောဝ်း၊ ယွုမ်းအံႏဒျာႏ ကံႏ ကံႏအကျိုꩻ နီမာꩻမꩻ နီလꩻဒျာႏနောဝ်ꩻမꩻ ခမ်းအရေꩻ၊ ထီအရေꩻကိုယိုနောဝ်ꩻ ဗွိုန်ပီနုဲင်းနောဝ်ꩻနေနေ ထာꩻမာꩻအမျိုꩻမုဲင်ꩻတဲ့ အာႏကွိုꩻဗာႏဝင်ꩻနောဝ်ꩻ တတွိုႏသွုန်ႏတတွိုႏသꩻတောဝ်း၊ နီကျွိုက်သꩻ တထွာနွောင်ꩻတောဝ်းနောဝ်ꩻသွူ။ နောဝ်ꩻမꩻ ခွိုꩻပအိုဝ်ႏဖုံႏယို တွမ်ႏဖက်ဒရယ် ဒီမိုကရေစီစနစ်ယို သွုန်ႏညာꩻ နာႏညာꩻ ထာꩻသေတရာꩻ ညာꩻငါႏတမွေးတောဝ်းနောဝ်ꩻသွူ၊ တသေနာႏစဲင်းခါꩻတောဝ်းဒျာႏ ကလာꩻဗွာသီး ဗွောင်သေꩻအဓိပ္ပါယ်ႏနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။
ဝေင်ꩻတောင်တာ
ဝေင်ꩻတောင်တာ (မန်း: တောင်သာမြို့) (အဲင်းကလေတ်: Taungtha) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ မန္တလေꩻတွိုင်ꩻဒေႏသတန် ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်တာကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏရွုမ်ꩻ အဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၅၃ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၅၄၁၈ ဖြာꩻသွူ။ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အစိုႏရရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻနယ်ႏတောင်တာ ဟံႏနယ်ႏဧရိယာႏအအဲဉ်ႏအလုဲင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏစတုရန်းမဲင်ႏ ၅၁၆ မဲင်ႏသွူ။
ဝေင်ꩻယောင်လိဉ်း
ဝေင်ꩻယောင်လိဉ်း (မန်း: ယောင်လင်းမြို့) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ကွဉ်ႏထင်ꩻ၊ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ အခဝ်ထင်ꩻ၊ ဝနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻတွိုင်ꩻ၊ မွိုင်းမော အထူꩻဒေႏသ-၂ကို ကပါဒါႏ ခယ်ႏခမ်းကူထျꩻ ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻယောင်လိဉ်းနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အထူꩻဒေႏသ-၂ ဝအထူꩻဒေႏသ ဝေင်ꩻဒျာႏတဲင် စဲ့ꩻဝ UWSP/UWSAစွိုꩻ အဝ်ႏထိန်ꩻချုတ်အိုပ်ချုတ်ခါꩻဒျာႏသွူ။
ဝေင်ꩻတောင်တာ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:မန်ႏတလေꩻတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻဖုံႏ
ဝေင်ꩻယောင်လိဉ်း
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏကိုဝေင်ꩻဖုံႏ
ဝေင်ꩻကိင်ꩻတွုံ
ဝေင်ꩻကိင်ꩻတွုံ (အဲင်းကလေတ်: Kengtung) (မန်း: ကျိုင်းတုံမြို့) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ၊ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏအခဝ်ကွဉ်ႏ၊ ကိင်ꩻတွုံꩻခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏကိင်ꩻတွုံကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဝေင်ꩻတန်တဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻကိင်ꩻတွုံကိုနဝ်ꩻ ခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏအိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻကိင်ꩻတွုံကိုနဝ်ꩻ ဖြဝ်ꩻ၊ ဂုံ၊ လားဟူ၊ ခယ်ႏလီႏသောႏ၊ မန်း၊ ကွီလိုꩻမျိုꩻ စတဲင် တောမ်ႏလိုꩻမျိုꩻလင်ဖုံႏအဝ်ႏအုံညီꩻ အဝ်ႏရဝ်းလွဝင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻကိင်ꩻတွုံထျꩻနဝ်ꩻ သမ်ဖော်ꩻကျောင်ႏကွင်ꩻတဲ့ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏကိုဝေင်ꩻဖုံႏ
ဝေင်ꩻကုံးစျံး
ဝေင်ꩻကုံးစျံး (အိန်းကလေတ်: Konkyan) (မန်း: ကုန်းကြမ်းမြို့) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ကွဉ်ႏထင်ꩻ၊ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ အခဝ်ထင်ꩻ၊ လောက်ကုဲင်ခရဲင်ႏ၊ ကိုးကန့်(ခယ်ႏ)နမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏကုံးစျံးကို ကပါဒါႏ ခယ်ႏခမ်းကူဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻကုံးစျံးကိုနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏအိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၁,၁၈၆ ဖြာꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏကိုဝေင်ꩻဖုံႏ
ရဟန်ꩻငတ်ꩻရျာꩻဝတ္ထု
"ရဟန်ꩻငတ်ꩻရျာꩻ"ဝတ္ထု
၈၃။ တရာꩻဂါႏထာႏပြန်ႏပအိုဝ်ႏခြေင်ခြေင်- သူႏတောႏကောင်ꩻသီးဖုံႏနဝ်ꩻ စွဉ်ꩻထိုꩻလို့မွေးမွေးဒျာႏ ခွိုင်းကားလောဘတဏှာႏဖုံႏနဝ်ꩻသွူ၊ သူႏတောႏကောင်ꩻသီးဖုံႏနဝ်ꩻ တဒေါ့ꩻလွတောဝ်း ဟောဝ်မဉ်လꩻငါႏ ကာႏမဂွုဏ်ႏခရာႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ၊ ပညာႏသားဖုံႏနဝ်ꩻ ခွေါင်းမော့ꩻလွဒျာႏ တွမ်ႏထာꩻချမ်ꩻသာႏဖုံႏတဲ့နဝ်ꩻ၊ ခွေါင်းတလူႏလွ တွမ်ႏထာꩻဒုက္ခတဲ့နဝ်ꩻ တအွဉ်ႏနယ်လွတောဝ်း သꩻရေꩻသꩻလျား နဝ်ꩻနီစားနောဝ်ꩻသွူ။
"လꩻဗဟုသုတ၊ လꩻအီသတိꩻနုဲင်းယို" ဟော်ꩻထွားသွဉ်ဗာႏ ရဟန်ꩻငတ်ꩻရျာꩻဝတ္ထုယိုတဲင်-
၁။ အံႏမထာꩻတဲ့ သꩻတလိုႏကုဲင်တဝ်း၊ အဝ်ႏနုဲင်းမုဲင်ꩻတဲ့အွꩻ၊ လꩻနုဲင်းမုဲင်ꩻတဲ့အံႏ၊ သယ်ꩻခံႏဗာႏ၊ လွောက်ꩻမွိုန်းလောဘတဏှာႏအကျောင်ꩻ၊
၂။ လိုꩻအရန်းဖွိုႏသားနဝ်ꩻ တဗွီႏတဝ်း၊ ယေန်ႏငဲတဝ်း၊ ရောင်ထာꩻ၊ လိုꩻအရန်းထိုသားနဝ်ꩻ တဗွီႏယေန်ႏငဲ ရောင်တဝ်းထာꩻအကျောင်ꩻ၊
၃။ သူႏတောႏကောင်ꩻ ပညာႏသားနဝ်ꩻ တလွောက်ꩻလွဉ်ꩻတဝ်း လောဘတဏှာႏ ချမ်ꩻသာႏနဝ်ꩻင၊ ဒုက္ခနဝ်ꩻ သꩻလျား၊ နုဲင်းနောဝ်ꩻစားမွေးတောဝ်းအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ သေထွꩻလꩻအီသတိꩻအာတန်သွူ။
"လꩻဗဟုသုတ၊ လꩻအီသတိꩻနုဲင်းယို" ဟော်ꩻထွားသွဉ်ဗာႏ ဓမ္မိကမထေရ်ႏဝတ္ထုယိုတဲင်-
၁။ လိုꩻပါႏရမီႏသားနဝ်ꩻ မဉ်ဗုဲင်ဒျာႏစင်ꩻ၊ မဉ်အားထွုတ်ဒျာႏတရာꩻ၊ မဉ်မာꩻဒျာႏကုသိုလ်ႏအကျောင်ꩻ၊
၂။ ပေါႏဝင်ꩻအားထွုတ်တရာꩻ၊ ပေါႏဝင်ꩻမာꩻကုသိုလ်ႏနဝ်ꩻ ဟဝ်ထွားနုဲင်း ဟဝ်မာꩻနုဲင်းငါႏအကျောင်ꩻ၊
၃။ နေးတွမ်ႏဒုစရဲက်တဲင် ဟဝ်လွူးအီတဝ်းနမ်း၊ ဟဝ်အုပ်အီတဝ်းခမ်းအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ သေထွꩻလꩻအီသတိꩻအာတန်သွူ။
"နာႏတရာꩻသား" ၈၆။ ဂါႏထာႏပြန်ႏပအိုဝ်ႏခြေင်ခြေင်- ပါꩻမုဲင်ꩻရိုꩻတောဝ်း ကံကျင်ꩻလွဉ်ꩻမွေးမွေးဒျာႏ နီဗွေႏဘုရာꩻကဟော်ꩻခါꩻ တရာꩻမျတ်နဝ်ꩻအတွိုင်ꩻ၊ လိုꩻကကံကျင်ꩻလွဉ်ꩻမွေးနုဲင်းနဝ်ဖုံႏနဝ်ꩻ ယပ်ꩻယပ်ꩻခုဲင်ႏခုဲင်ႏ ကအီႏကာႏလꩻဗာႏ ခွန်သီခင်ႏလမ်း ဘွုံႏသွံခမ်းယို ကာႏလꩻစွဉ်ႏတွော့ꩻ အီႏတွိုႏငါလွေꩻဗာႏအမန်ႏ နိဗ္ဗာန်ႏကဟဲ့ꩻ ခြောင်တဖဲ့ꩻသူꩻသွူ။
"လꩻဗဟုသုတ၊ လꩻအီသတိꩻနုဲင်းယို" ဟော်ꩻထွားသွဉ်ဗာႏ နာႏတရာꩻသားဝတ္ထုယိုတဲင်-
ရဟန်ꩻထဉ်ႏငတ်ꩻရျာꩻ
"ရဟန်ꩻထဉ်ႏငတ်ꩻရျာꩻ"
ရဟန်ꩻငတ်ꩻရျာꩻဝတ္ထု
၁။ လူႏတန်ꩻထာꩻတဲ ကုဲင်းဒျာႏ၊ နာႏတရာꩻနောဝ်ꩻ လွꩻငါႏအကျောင်ꩻ၊
ရဟန်ꩻထဉ်ႏငတ်ꩻရျာꩻ
၈၉။ ဂါႏထာႏပြန်ႏပအိုဝ်ႏခြေင်ခြေင်- ပါꩻမုဲင်ꩻရိုꩻတဝ်း ဟောဝ်ဟဝ်ဒါႏဒါႏ နေးဒျာႏနယ်ꩻမဲဉ်ႏမဲဉ်ႏတဲင် သမ္ဗောဓိတရာꩻဖုံႏအလောင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏဖြယ်ဒင်ႏအာအာ သꩻစင်ဗွာနဝ်ꩻသွူ၊ လောဘ ဒိဋ္ဌိ မောဟ အာသဝကလို့ထိုꩻဒါႏ အရဟတ္တမဂ်ရောင်ႏ ကလေတောင်ႏဒါႏ ပုဂ္ဂိုလ်ႏနဝ်ꩻစားဖုံႏနဝ်ꩻ ကူꩻထွူထန်ႏလꩻစွဉ်ႏ ဝဋ်ဒုက္ခ လောကယိုငခါသွူ။
ရဟန်ꩻငတ်ꩻရျာꩻဝတ္ထု
၂။ လꩻနိဗ္ဗာန်ႏသားနဝ်ꩻ ဆေ့ꩻ၊ လꩻတဝ်းနိဗ္ဗာန်ႏသားနဝ်ꩻ အာငါႏအကျောင်ꩻ၊
ရဟန်ꩻထဉ်ႏငတ်ꩻရျာꩻ
"လꩻဗဟုသုတ၊ လꩻအီသတိꩻနုဲင်းယို" ဟော်ꩻထွားသွဉ်ဗာႏ ရဟန်ꩻထဉ်ႏငတ်ꩻရျာꩻဝတ္ထုယိုတဲင်-
၁။ ဘုရာꩻစိုးစခါ ပေါႏထန်ႏသွူဝါႏနဝ်ꩻ ကျွꩻလွဉ်ဝုဲင်ႏ နီဗွေႏဘုရာꩻအကျောင်ꩻ၊
ရဟန်ꩻငတ်ꩻရျာꩻဝတ္ထု
၃။ မဉ်ႏလွောက်ꩻနာႏ ကံကျင်ꩻလွဉ်ꩻမွေး နီဗွေႏဘုရာꩻ ကဟော်ꩻခါꩻအတွိုင်ꩻနောဝ်ꩻ လꩻနွောင်ꩻနိဗ္ဗာန်ႏချမ်ꩻသာႏအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ သေထွꩻ လꩻအီသတိꩻအာတန်သွူ။
ရဟန်ꩻထဉ်ႏငတ်ꩻရျာꩻ
၂။ ပေါႏဟော်ꩻတရာꩻနဝ်ꩻ ထွားဗာႏနာႏတရာꩻသားစရဲက် ယံကကဲက်ညီႏ ယံကထီႏတရာꩻနဝ်ꩻ ထွားဟော်ꩻဖေႏဗာႏအကျောင်ꩻ၊
၃။ အဝ်ႏလိုႏမာꩻတဝ်း အကုသိုလ်ႏ၊ အောဝ်ႏလိုႏထုမ်ႏဒျာႏတရာꩻ၊ အဝ်ႏလိုႏမာꩻဒျာႏ ကုသိုလ်ႏအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ သေထွꩻ လꩻအီသတိꩻအာတန်သွူ။