cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ပူႏဇောႏထွိုက်သင်ꩻ
အမာဒေါ့ꩻဆွုမ်ႏ နယ်ꩻဆွုမ်ႏခန်းဝွေꩻအမျိုꩻမျိုꩻ
သုမနကောဝ်ႏသား ကေႏညိုႏနေစ်သက်မွေး ဗွေႏဘုရာꩻ၊ ထွိုင်ႏကွို့ꩻသꩻကေႏနပ်ထွူနောဝ်ꩻ တွမ်ႏအကောဝ်ႏခြောင်းခြေင်နောဝ်ꩻ သဲင်ꩻချာခန်းဒျာႏလမ်းသွူ။ တွိုႏသဲင်ꩻလမ်းနောဝ်ꩻ သဲင်ꩻခြုဲင်းနယ်ခန်းအမာ- "ကောဝ်ႏနောဝ်ꩻ တထင်ႏဆက်ဗာႏတောဝ်း ခွန်ဟော်ခံꩻအကျောင်ꩻ၊ လူႏထိုꩻဒျာႏ ဗွေႏဘုရာꩻအကျောင်ꩻ၊ ကောဝ်ႏနောဝ်ꩻ ပါလွဉ်ꩻဗွေႏဘုရာꩻအကျောင်ꩻ၊ နေစ်သက်ရောင်ဝင်ꩻအကျောင်ꩻ၊ ခွေကုသိုလ်ႏယိုနောဝ်ꩻ ဝွေႏဖေႏဒျာႏနာꩻအမျတဲင် နေးထူႏသာႏဓုညီꩻသွော့ ခွေကုသိုလ်ႏအကျောင်ꩻ"ဖုံႏယို ခြုဲင်းနယ်ဖေႏခန်း အမာသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ အမာနောဝ်ꩻ တနေစ်သက်တောဝ်း၊ တနေးထူႏတောဝ်း ဝွေꩻကုသိုလ်ႏတွော့ꩻ နေးတွမ်ႏဒေါသ၊ နေးတွမ်ႏမောဟတရာꩻတဲင် ရိုꩻဆွုမ်ႏ ဒေါ့ꩻဆွုမ်ႏ၊ နယ်ꩻဆွုမ်ႏထဲင်းဝွေꩻ အမျိုꩻမျိုꩻသွူ။ "နာꩻထာꩻမာꩻယိုနောဝ်ꩻ မာႏလဲဉ်း၊ ခွန်သီးမျိုꩻ ပေါႏသꩻလျားထာꩻနောဝ်ꩻ သေနာႏတောဝ်းထာꩻမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻ၊ နာꩻအသက်အန္တရာယ်ႏလဲ့နောဝ်ꩻ၊ ခွေအသက်အန္တရာယ်ႏလဲ့နောဝ်ꩻ ထွာနွောင်ꩻဒါႏ၊ နာꩻထာꩻမာꩻနောဝ်ꩻ တွမ်ႏခွေတဆဲင်ႏတောဝ်း၊ နာꩻထာꩻမာꩻလဲ့ နာꩻထာꩻမာꩻဒျာႏကွေး၊ ခွေထင်ႏလောဝ်းဖြောင်သွူ ခွန်ဟော်ခံꩻ ယိုခါခါကွေး"သုမနကောဝ်ႏသားမာနောဝ်ꩻ ရိုꩻဖေႏသမ်းသွူဝွေꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻတွော့ꩻ ယွော့တွမ်ႏအပို ထင်ႏထေ့ခန်းဒျာႏ ဗိမ္ဗိသာရခွန်ဟော်ခံꩻသွူ။ သုမနကောဝ်ႏသားအမာနောဝ်ꩻ ဝွေꩻဝါꩻထာꩻမာꩻအကျောင်ꩻအခရာႏယို ထင်ႏခြုဲင်းနယ်သွူ ခွန်ဟော်ခံꩻတွော့ꩻ "ဗွေႏခွန်ဟော်ခံꩻဩ- သုမနထာꩻမာꩻနောဝ်ꩻ ဟောဝ်လဲ့နောဝ်ꩻ၊ ကုဲင်လဲ့နောဝ်ꩻ တွမ်ႏခွေသွဉ်း တဆဲင်ႏတောဝ်း၊ ဝွေꩻထာꩻမာꩻအကျိုꩻယို ဝွေꩻခံႏဗာႏဒျာႏဩ၊ ခွိုင်းယိုမာꩻငါနောဝ်ꩻ ဝွေꩻယိုလဲ့ ခွေသွဉ်းတအုံညီꩻနွောင်ꩻတောဝ်းဒွုမ်၊ ခွေသွဉ်းအွဉ်ႏကုဲင်လဲဉ်းဝွေꩻအကျောင်ꩻယိုလဲ့ လောဝ်းနယ်ပါထွူ ဗွေႏခွန်ဟော်ခံꩻသနယ်ဩ"လောဝ်းနယ်ပါလွေꩻထဲင်း ငေါဝ်းနုဲင်းနောဝ်ꩻဖုံႏသွူ။ ခွန်ဟော်ခံꩻ ဗိမ္ဗိသာရနောဝ်ꩻ "ပါꩻမူႏယို သူႏသေတောဝ်းထာꩻဟွေး၊ ထာꩻကေႏညိုႏမုꩻ သဒ္ဓါႏတရာꩻလဲ့ အဲဉ်ထောဝ်း၊ ထာꩻဟောဝ်ယို ဝွေꩻယူႏဒျာႏ ထာꩻတဟောဝ်တောဝ်း၊ မွိုက်ငါႏထာꩻဟွေး"ယူႏထွူနုဲင်းနောဝ်ꩻတွော့ꩻ "မွေး ပိုမူႏဟွေး- နာꩻဝါꩻသုမထာꩻမာꩻယိုနောဝ်ꩻ မွေးလဲ့နောဝ်ꩻ၊ မွေးတောဝ်းလဲ့နောဝ်ꩻ မဲ့ꩻခွေချင်းဒေါ့ꩻရီဒျာႏ၊ နာꩻသဲင်ꩻခန်းဟုဲင်း"ရိုꩻထွူနုဲင်းနောဝ်ꩻတွော့ꩻ အွဉ်ႏစွꩻသဲင်ꩻခန်းဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။
ခွန်ဟော်ခံꩻ လွေꩻကေႏညိုႏ ဗွေႏဘုရာꩻဝေင်ꩻကို
ဗိမ္ဗိသာရခွန်ဟော်ခံꩻနောဝ်ꩻ ပေါႏလꩻတဲင်သတင်ꩻထူꩻဆန်ꩻနုဲင်းယိုတဲ့ ထန်ႏလွေꩻဝေင်ꩻကိုတွော့ꩻ ထောင်လွဉ်ꩻဗွေႏဘုရာꩻဆꩻချာ စူနီပင်ဝုဲင်ႏ ကေႏညိုႏလွဉ်ꩻခန်း ဗွေႏဘုရာꩻသွူ။ ဗွေႏဘုရာꩻလဲ့ ထွိုင်ႏသေခွန်ဟော်ခံꩻ လွဉ်ကေႏညိုႏနောဝ်ꩻ တောႏတောႏတကျွꩻသဲင်ꩻတောဝ်းတွော့ꩻ အောဝ်ႏကျွꩻလွေꩻငါငါစွဉ်ႏ ဝေင်ꩻတဖူꩻတန်ကိုသွူ။ ခွန်ဟော်ခံꩻနောဝ်ꩻ၊ လိုꩻဝေင်ꩻဖုံႏလဲ့နောဝ်ꩻ ကေႏညိုႏနေစ်သက်နောဝ်ꩻ အလွိုးကေႏနပ်သွူမꩻ ဝွေꩻဗွေႏသပိတ်နောဝ်ꩻ ကွဲဖေႏငါခွန်ဟော်ခံꩻသွူ။ ခွန်ဟော်ခံꩻနောဝ်ꩻ ပေါႏလꩻသွူ ဗွေႏဘုရာꩻသပိတ်လဲ့ ပင်ꩻသဲင်ဟော်ကိုတွော့ꩻ သဲင်ꩻကပ်လူႏခန်းဒျာႏ ဗွေႏဘုရာꩻဒဲဉ်သွမ်ꩻ နေစ်နေစ်သက်သက်နောဝ်ꩻသွူ။ ဗွေႏဘုရာꩻနောဝ်ꩻ ပေါႏသုံꩻသွူသွမ်ꩻလဲ့ ဟော်ꩻဖေႏထွူအနုမောဒနာႏ ဒဲဉ်သွမ်ꩻကျိုꩻတွော့ꩻ ကျွꩻထင်ႏခန်းဒျာႏ ဝေဠုဝွန်ႏကျောင်ꩻကိုသွူ။ ခွန်ဟော်ခံꩻ ဗိမ္ဗိသာရနောဝ်ꩻလဲ့ ဖင်ꩻဖေႏဗွေႏဘုရာꩻသပိတ်တဲင် ထင်ႏပသာတွိုႏတွိုႏဒျာႏ ဗွေႏဘုရာꩻ အွိုးဝေဠုဝွန်ႏကျောင်ꩻကိုသွူ။
ဟောဝ်စေႏတနာႏ လꩻဗာႏအကျိုꩻယိုခါ
သုမနကောဝ်ႏစာသားနောဝ်ꩻ ကောဝ်ႏကအီႏဆက်ဒါႏ ခွန်ဟော်ခံꩻယို ကွပ်လူႏထိုꩻတော ဗွေႏဘုရာꩻတဲင် မာလဲ့အွဉ်ႏကုဲင်ထိုꩻ၊ တွမ်ႏပိုလဲ့ ဖြတ်ꩻဖြယ်ဗာႏစွဉ်ႏလွဝင်ꩻတွော့ꩻ အောဝ်ႏကုဲင်ဒျာႏ တဖြာꩻဖြာꩻဒျာႏသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ ဝွေꩻသꩻတပေႏတောဝ်း၊ ယူႏယူႏဒျာႏ ဝွေꩻကုသိုလ်ႏအရောဝ်ꩻယိုနောဝ်ꩻ နေစ်သက်စွုမ်းသꩻမွေးစွဉ်ႏထာꩻတဲင် အုံအောဝ်ႏတွမ်ႏထာꩻနေစ်သက်တွော့ꩻ သꩻအောဝ်ႏချံꩻသာႏဒျာႏသွူ။ ဗိမ္ဗိသာရခွန်ဟော်ခံꩻနောဝ်ꩻ ပေါႏပသာသဲင်ꩻသွူ ဗွေႏဘုရာꩻကျောင်ꩻကိုလဲ့ သဲင်ꩻချာဟော်ကိုတွော့ꩻ အွဉ်ႏအလိုꩻသဲင်ꩻဟဲ့ꩻထင်ႏလွဉ်ခန်း သုမနကောဝ်ႏသားသွူ။ သုမနထွိုင်ႏဖျော်ထင်ႏလွဉ်နောဝ်ꩻ ခီႏယော်ꩻအံႏဖြာႏသွူ သုမနသꩻစေႏတနာႏတွော့ꩻ ခီႏမျောက်ဆုလင်ꩻဖေႏစွဉ်ႏ ဆင်-သွစ်ꩻထိုမ်း၊ သေထုမ်း သွစ်ꩻထုမ်း၊ သွဉ်းခိုသွစ်ꩻဖြာꩻ၊ သွဉ်းမူႏသွစ်ꩻဖြာꩻ၊ တွမ်ႏခြွိုင်းခြိုꩻကွဉ်ကꩻ စုံႏစုံႏလင်ႏလင်ႏ မူႏနံꩻသွစ်ꩻဖြာꩻ၊ တလာတလာအကို အခွဉ်ႏကလꩻဒါႏ တသိန်ႏစီႏ၊ ဒုံတန်သွစ်ꩻဒုံတွမ်ႏ သုမနအတာႏ ကလိုႏအပ်ဒါႏ လမ်းခြိုꩻပါႏခြိုꩻ ခွမ်ꩻလာꩻကွဉ်ကꩻ စုံႏစုံႏလင်ႏလင်ႏဖုံႏသွူ။
ဥပဒေသ
နောဝ်ꩻတွော့ꩻ သုမနကောဝ်ႏသားနောဝ်ꩻ "ပူဇာ စ ပူဇနေယျာနံ၊ ဧတံ မင်္ဂလမုတ္တမံ"-ကရိုꩻဒါႏ မင်္ဂလာႏတရာꩻတောႏအလꩻ ပူႏဇောႏထွိုက် ပူႏဇောႏသင်ꩻဒါႏ ပုဂ္ဂိုလ်ႏသီးအကို အမျတ်သွတ်ꩻကထွာဒါႏ ဗွေႏဘုရာꩻယို နေးတွမ်ႏကောဝ်ႏမူꩻလေꩻ သွစ်ꩻဆုတ်ꩻတဲင် ကပ်လူႏပူႏဇောႏဗာႏတဲင်တွော့ꩻ ဒိဋ္ဌဓမ္မိက-ပစ္စုပ္ပန်ႏဘဝယိုခါနောဝ်ꩻ ပိုမာစွဉ်ꩻခွါႏထိုꩻတဲ့ ဗိမ္ဗိသာရခွန်ဟော်ခံꩻ မီႏမျောက်ဆုဖေႏ စုံႏစုံႏလင်ႏလင်ႏတဲင်တွော့ꩻ ခြွေခြာႏချံꩻသာႏလဲဉ်းဒျာႏအလီꩻ ခွိုင်းမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻသွူ။ သက်ထွိုင်ႏလို့တနီꩻခါ ဘဝထွိုင်ႏပြောင်ꩻငါတဲ့ ထင်ႏခံႏစာꩻဗာႏခန်းဒျာႏ လူꩻသီးစေꩻစိန်ႏ ဗꩻတွိုႏဟန်ႏသနီꩻ ယိုခါသွူ။
လိတ်တောင်ႏဗွေ
လိတ်တောင်ႏဗွေ ( မန်း- စွယ်စုံကျမ်း) ယို ထွာ ကတဲမ်းခြှောန်းခြုဲင်းနယ်ခါꩻဒါႏ ဘာသာႏရပ်ကားကအောဝ်ႏခရာႏ အှိုးလိတ်ဖှူꩻအဗူႏကို။ သိပ္ပပညာႏ၊ ဝိဇ္ဇာႏပညာႏဖုံႏ ပါခြှောန်းငီꩻသော့ꩻ။ လိုꩻလောဗာဟုသုတသား ယမ်ဖေႏကထုမ်ႏထွားလှူꩻလꩻယိုꩻယိုꩻထှူ ဖေႏကအုံဒေါင် အုံနောင်နှောင်ꩻအီတာႏ ကလှောင်ႏဗူႏခြှောန်းခါꩻဒါႏ လိတ်ဖှူꩻနောဝ်ꩻ ထွာ လိတ်ဖှူꩻတောင်ႏဗွေ ( အဉ်းကလေစ်ဆျ်- Encyclopedia) သှူ။ လိတ်တောင်ႏဗွေနောဝ်ꩻ အအှောန်ႏနယ်ဖေႏ လိုꩻ၊ တရစ္ဆာန်ႏ၊ ထာꩻနမ်းအောဝ်ႏခရာႏ တုမ်ႏယင်း ဝွေꩻသီးကအောဝ်ႏ ခင်ႏလမ်းခရာႏဖုံႏ။
လိတ်တောင်ႏဗွေယို တဲမ်းလှောန်လွဝင်ꩻ ခါးလား ခရစ်နေင်ႏကအောဝ်ႏခါကာႏသှူ။ ခယ်ႏလိတ်တောင်ႏဗွေ၊ လဲတ်တဉ်လိတ်တောင်ႏဗွေ၊ ဖြှဲန့်သ်လိတ်တောင်ႏဗွေ၊ အဉ်းကလစ်ဆျ်လိတ်တောင်ႏဗွေ၊ ဇျာမန်လိတ်တောင်ႏဗွေ စတဲင် ကမာꩻတဲးဝါးယမ်လွဉ်ဒါႏ လိတ်တောင်ႏဗွေ အဗူႏပဉ်ရေင်ရေင်ကအာဒါႏ ခမ်းထီသားနောဝ်ꩻ ပြှူႏဖြိုခြွေခြာႏမွေးဝင်ꩻဖုံႏ။
ခေတ်တသာ လိတ်တောင်ႏဗွေ တဲမ်းမန်းနေးနောဝ်ꩻ နျꩻထေတုက်ꩻပန်းလꩻစ ခရစ်နေင်ႏ ၁၉၅၄ ဗာႏ၊ လာဒီသဲမ်ဘာကို။ ကနျꩻထေလꩻဒါႏ တနေင်ႏ တာဖူႏတွဲꩻ ဗꩻလွေꩻအဖူႏ ၅ နောဝ်ꩻ အောဝ်ႏ အဉ်ကလဲန်ဒ်ခမ်း၊ ဟေသယ်ဝါတ်သဉ် ဗုဲင်းနေးလိမိတဲတ်ဒ် လိတ်နျꩻစက်ကို နျꩻထေဖေႏ။ တှိုႏခရစ်နေင်ႏ ၁၉၅၆ ဗာႏ နေင်ႏကိုနောဝ်ꩻ မန်းခမ်းချာႏပြန်ႏဘာသာႏသားစှိုꩻ (စာပေဗိမာန်) မာꩻလွေꩻ ထွတ်ထေလိတ် ဌာႏနထှူ တယ်ႏအဖူႏ ၆ အောင်ႏ စာပေဗိမာန်ကို နျꩻထေ။ အဆုဲင်ꩻသွတ်ꩻအဖူႏ၊ အတွဲꩻ ၁၅ နောဝ်ꩻ ထှူဖြှောန်လꩻ ဝန်ႏတန်ကဲꩻ ဦးနု စိုးကို။ ပိုလ်ႏနေဝေင်း တရေမ်ထူႏ အာႏဏာႏ ၁၉၆၂ ဗာႏနေင်ႏမာꩻချာနောဝ်ꩻ ဖျင်ကြုဲင်းစ လိတ်ဖြုံႏဖုံႏသှူ။ နဝတ စိုးနောဝ်ꩻ ထူႏခုမ်ဝင်ꩻ လိတ်ဖြုံႏတသာဖုံႏ။
thumb| ၁၉၀၂ ဗာႏ နေင်ႏကို ကနျꩻထေပန်းဒါႏ Brockhaus Konversations Lexicon လိတ်ဖှူꩻဖုံႏ
Wp/blk
စွယ်စုံကျမ်း
ကောလေက်
upright=1.35|thumb|ကော်ပတ်ခရစ်တစ် ကေားလေက်ကျောင်ꩻ၊ အင်္ဂလန်ခမ်း။ [[:en:Corpus Christi College, Cambridge|Corpus Christi College, one of the constituent colleges of the University of Cambridge in England.]]
ကေားလေက် (အဲင်းကလေတ်: College) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အရန်းထိုပညာႏရေꩻဆဲင်ႏရာꩻဌာႏန (မွေးတဝ်းလဲ့) ပညာႏရေꩻအနမ်းအခြုံ တွဲဖက် အကွို့ꩻအခဝ်တဗာႏဒျာႏသွူ။ အိန်းကလေတ်ဘာႏသာႏအနေႏ ကေားလေက်(College)ယို အဝ်ႏဒျာႏ လဲတ်တဉ်ဘာႏသာႏ "collegium" လင်ꩻလွဉ်သွူ။ ကေားလေက်ကရိုꩻဒါႏ အသုင်ꩻယို အိန်းကလေတ်ခမ်းထီဖုံႏကိုငါတဲ့ သုင်ꩻအီအခင်ႏလမ်းပုင်ႏစံႏ ဗိုန်ပီတဝ်းဝင်ꩻ အဝ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ ကေားလေက်နဝ်ꩻ တွယ်ꩻခါꩻတောမ်ႏ ဌာႏနစွုမ်ႏတက္ကသိုလ်ႏတဲင် ဖေႏနွောင်ꩻပါဒါႏ ဗွဲ့ဒီဂရီ ပညာႏရေꩻအနမ်းအခြုံဒျာႏသွူ။ ကေားလေက်နဝ်ꩻ အဝ်ႏသွဉ်ဖေႏ ခလားကတွိုႏ တက္ကသိုလ်ႏအရန်း ဘာႏသာႏရပ်ပညာႏဖုံႏသွူ။
မိဉ်ႏသွောန်ထူႏအောင်ႏထွူ အခေႏခံႏအရန်းထိုပညာႏနဝ်ꩻ ထင်ႏသွုပ်သွဉ်နွောင်ꩻဒါႏပညာႏ ထွာဒျာႏ တက္ကသိုလ်ႏကျောင်ႏပေႏဒျာႏသွူ။ ပညာႏရပ်အလွောက်ꩻ ဝိဇ္ဇာပညာႏ၊ သိပ္ပံပညာႏ၊ ထာꩻမာꩻပညာႏတက္ကသိုလ်ႏ စတဲင် အဝ်ႏအစွိုးစွိုးနဝ်ꩻသွူ။ အီႏသွဉ်ထူႏ အရန်းထိုပညာႏတာႏ အွဉ်ႏခေါ်ဖဖြယ်ဖေႏ တက္ကသိုလ်ႏကျောင်ꩻဖြယ်နဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻကေားလေက်လဲ့ အဝ်ႏနေနေသွူ။ ကေားလေက်ခြွဉ်းဗူႏနဝ်ꩻ ထွာတက္ကသိုလ်ႏသွူ။ အဝ်ႏကေားလေက်ကို ဒဲ့ꩻထူႏလꩻနွောင်ꩻ ဆဲင်ႏရာꩻသွဉ်တန်ꩻ ဗွဲ့ထူꩻဖုံႏသွူ။ ဒေႏသအလွောက်ꩻ ကေားလေက် တောမ်ႏ တက္ကသိုလ်ႏကျောင်ꩻဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏနေနေသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပညာႏတာႏ *
ပရိုတိုသုန်း
သေ့ꩻ ပရိုတိုသုန်း (Protozoan) (ပရိုတိုဇွန်းကောင်) သေ့ꩻပရိုတိုသိုန်း ဖုံႏယို သတ္တဝါႏအစား သဲလ်(cell) အောဝ်ႏတဗာႏဖြီႏဖြီႏလွုမ်ꩻတဲင်၊ ခွိုꩻနွယ်ႏ မျိုꩻပေါင်ꩻစုနောဝ်ꩻ ပါသော့ꩻ ပရိုတိုသိုးဝ (Protozoa) ကိုနောဝ်ꩻသွူ။ ပရိုတိုသုန်းဖုံံႏယို နမ်းခန်ႏထာႏကအောဝ်ႏ(စုဗူႏ)ပွုံႏနောဝ်ꩻ ထွာအသျှင်ꩻသွတ်ꩻဖုံႏတဲင် ၊ ခွိုင်ႏကားတိရိစ္ဆာန်ႏလောကကိုယို ထွာအရန်းအဖွိုႏသွတ်ꩻသတ္တဝါႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
ပရိုတိုသိုးဝ ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းယို ထွာဒျာႏ "ဂရိ" လိုꩻမျိုꩻ ငေါဝ်းငွါတဲင် အရီးသွတ်ꩻ(ကနဦး)တိရိစ္ဆာန်ႏ အဓိပ္ပါယ်ႏလꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ တိရိစ္ဆာန်ႏအလင်ဖုံႏနောဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻ မဲစ်တာသိုးဝ (Metazoa) တဲင် ၊ မဲစ်တာသိုးဝ နောဝ်ꩻ သဲလ် (cell)အာဖုံႏ ကစုဗူႏအောဝ်ႏ တိရိစ္ဆာန်ႏဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
ထာꩻသားပရိုတိုသုန်းဖုံႏယို အောဝ်ႏအမျိုꩻပေါင်ꩻ ၁၅,၀၀၀ ရပ်ပိဉ် ရိုꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ ကဲဉ်းအာအာနောဝ်ꩻတဲ ပရိုတိုသုန်း ဖုံႏယို ပေႏလွဉ်ꩻငါႏထာꩻတဲင် ထွားဗာႏတောမ်ႏ မိုက်ခရိုစကုပ် (microscope) မန်ႏပလူꩻမꩻ ထီႏနွောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ပရိုတိုသုန်းဖုံႏယို ထီႏထွားမော့ꩻနွောင်ꩻ ထီခြောင် တောမ်ႏ ပင်ႏလယ်ႏကို ကအောဝ်ႏဒါႏ ဖြေ့သိဉ်လောင်း ၊ မောဝ်လောင်း၊ လုံးပင်မွူး(ကျောက်ခက်ပင်)လောင်း ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။ ထူႏသွူထီ အွိုးအရပ် စားနောဝ်ꩻကိုတဲင် မိဉ်ႏထွားတောမ်ႏ မိုက်ခရိုစကုပ် မှန်ႏဖီလူꩻနောဝ်ꩻ ထီႏနွောင်ꩻ ပရိုတိုသုန်း အဗာႏပေါင်ꩻအာမွေးစွဉ်ႏထာꩻ အောဝ်ႏသော့ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ပရိုတိုသုန်းဖုံႏယို အပွာꩻယိုꩻ အတိုꩻလွဉ်ယိုꩻတဲင် ကအောဝ်ႏဒါႏအသောင်အရင် အခေႏအနေႏ မိဉ်ႏသေဉ်ႏလျော်ႏ မိဉ်ႏလွောက်ဖက်နောဝ်ꩻ နားရီꩻဆေ့ꩻဆေ့ꩻနေးငါ အခိန်ႏတစိပေႏအကိုလွုမ်ꩻလဲ့ ပွာꩻလွဉ် တိုꩻလွဉ်နွောင်ꩻ အဗာႏပေါင်ꩻတွက်သူႏသေနေးဒွုမ်နောဝ်ꩻသွူ။
ပရိုတိုသုန်း အဗာႏပေါင်ꩻအာ အောဝ်ႏသော့ꩻထီကိုအကျောင်ꩻနောဝ်ꩻ သိပ္ပံပညာႏသျှင်ႏသီး တထီႏတမော့ꩻတောဝ်းဒွိုန်း ဗꩻထမ်စွဉ်ႏ ၁၇ ရျာꩻစုအစောဝ်းရပ်ခိန်ႏ နောဝ်ꩻသွူ။ တွိုႏ ခရေတ်နေင်ႏ ၁၆၄၇ မꩻ အန်တိုနီဖီးလေပ်ဗန်လေးဗေဉ်ဟုတ် (Antonie Philips van Leeuwenhoek) ကရိုꩻဒါႏ ဒပ်ဆ် (Dutch) လိုꩻမျိုꩻ အဏုဇီဝဗေဒပညာသျှင်ႏ တောမ်ႏ အဏုစကုပ်ပညာႏသျှင်ႏ (microbiologist and microscopist) ယို ထွားစမ်ꩻအီတောမ်ႏ မန်ႏဖီလူꩻ မိုက်ခရိုစကုပ် တဲင် ထီတွိုင်ꩻ ထီနောင် ထီခြောင် ဖုံႏကိုနောဝ်ꩻ ပရိုတိုသုန်း (အဗာႏပေါင်ꩻအာ)ဖုံႏ အောဝ်ႏသော့ꩻကရိုꩻယို စထီႏ စမော့ꩻ စသေလွဉ်နောဝ်ꩻသွူ။
ပရိုတိုသုန်း တဗာႏတောမ်ႏတဗာႏဖုံႏယို ရုဲင်ꩻတသွိုး လွေꩻချာငါထာꩻနောဝ်ꩻ တမျိုꩻတောမ်ႏတမျိုꩻ ၊ တစားတောမ်ႏတစား တဗွိုန်တောဝ်းလွဝါင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ဥပမာႏ - ကရိုꩻဒါႏ ပရိုတိုသုန်း ဖုံႏနောဝ်ꩻ အီႏရုဲင်ꩻတသွိုး လွေꩻချာငါအတာႏ သွုံꩻအီခရာႏ ထာꩻမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻတအောဝ်ႏတောဝ်းတဲင် အုံစွယ်ꩻစွူဗော့ꩻ တထွောင်းချင်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ ပရိုတိုသုန်းဖုံႏနောဝ်ꩻ အောဝ်ႏထီကိုလွုမ်ꩻတကာႏတောဝ်း လိုꩻသီးခန်ꩻထာႏ နမ်းကို တောမ်ႏ ဟမ်ႏကိုဖုံႏလဲ့ အောဝ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ တခြေ့အဲင်ႏတွော့ ကလꩻ ထာꩻဆော့ရောႏဂါႏနောဝ်ꩻ ကွပ်သွီႏယာႏကိုသူꩻ ထာꩻဆော့ꩻရောႏဂါႏပရိုတိုသုန်း ဖုံႏ နွို့လွဉ်တွော့ꩻ ဆော့ဆာဗာႏနောဝ်ꩻသွူ။
ပရိုတိုသုန်းဖုံႏ မိဉ်ႏနွို့လွဉ် နမ်းကိုနောဝ်ꩻ ထာꩻဆော့ရောႏဂါႏ (Malaria ) တောမ်ႏ တဟွိုတသီးထာꩻ (yellow fever) ထွာလွဉ်ဒါႏနောဝ်ꩻသွူ။ ပရိုတိုသုန်းဗာႏပေႏဖုံႏယို မာꩻနှောင်ႏသျှက်နွောင်ꩻသွတ်ꩻ မာꩻယပ်ꩻခုဲင်ႏနွောင်ꩻသွတ်ꩻ သေ့ꩻ(ထာꩻသားပေႏ)ဖုံႏနောဝ်ꩻသွူ။
ဗွေႏဗိုန်ဣန္ဒြိယ
စောက်ꩻခမ်းနယ်ႏ၊ ဝေင်ꩻဖအံ၊ ကျောင်ꩻမဲဗောင် ပဓာနနာယကဗွေႏဗွန် ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒြိယ (အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိက) ထေရုပ္ပတ္တိအအဲဉ်ႏ
လွူးဖွာꩻဇာႏတိ ဒုံရပ်ရာႏတွမ်ႏမွိုးဖါ
ဗွေႏဆရာႏတောႏလောင်ꩻလျာႏယိုနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏကျိုက်ထိုႏ၊ ဒုံသရက်ကုန်းကို ကအုံဒါႏ စင်ꩻဖါနန္ဒိယ+စင်ꩻမွိုးအဲင်းသီး လွူးဖွါꩻလင်ꩻ ၁၂၇၃-ဗာႏ၊ ဒဲဉ်စေတ်ꩻဆန်ꩻ(၁၂)နီꩻ၊ မွူးနီꩻ-တနင်္နွေႏနဝ်ꩻသွူ။
အုံကျောင်ꩻဗုဲင်သျင်ႏ ခံႏရဟန်ꩻ
ဗွေႏဆရာႏတောႏယို အသက်ထင်ႏလꩻ (၁၃)နေင်ႏနဝ်ꩻ မွိုးဖါယို ခံႏထူႏပစ္စေꩻလစ်ꩻပါꩻတဲင် ဗုဲင်ခန်းသျင်ႏသာႏမဏေႏ ကျောင်ꩻသရက်ကုန်း ဗွေႏဆရာႏတောႏဘဒ္ဒန္တနန္ဒထျꩻနဝ်ꩻသွူ။ အသက်(၂၀)ကထင်ႏဗွေ မွိုးဖါဖုံႏယို ခံႏထူႏထွူဝင်ꩻ ပစ္စေꩻလစ်ꩻပါꩻ ရဟန်ꩻတကာႏတဲင် ဝေင်ꩻနယ်ႏဘီးလင်း၊ ကျောင်ꩻကရဝေးဆိပ် ဗွေႏဆရာႏတောႏ ဘဒ္ဒန္တစန္ဒိမာ ထွာဖေႏဥပဇ္ဈာယ်ႏဆရႏ ဒင်ႏဖေႏခန်းသိက္ခာႏ ၁၂၉၂-ဗာႏ၊ ဒဲဉ်ဟားဆန်ꩻ(၈)နီꩻ၊ မွူးရဝ်ꩻခိုႏ (၈)နားရီႏအခိန်ႏ ကျောင်ꩻသရက်ကုန်း ဥဒကုက္ခေပ သိမ်ႏထီကိုနဝ်ꩻမꩻ သျင်ႏဣန္ဒြိယယို အဝ်ႏသာႏမဏေႏ ထွာဗꩻထင်ႏခန်း ရဟန်ꩻတောႏအရန်းနဝ်ꩻသွူ။
သွဉ်ထူႏလွေꩻဗာႏ လောကုတ္တရာႏပညာႏ
၁။ အသက်နေင်ႏ(၁၀)အရွယ်ႏ အဝ်ႏကျောင်ꩻသားဘဝ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻသရက်ကုန်း ဘဒ္ဒန္တနန္ဒထျꩻ ၂။ ဝေင်ꩻသထုံႏ ဗွေႏဗွန်ကျောင်ꩻနောင်ဗို ဘဒ္ဒန္တရာဇိန္ဒ၊ ဘဒ္ဒန္တသာသန ၃။ ဝေင်ꩻသထုံႏ၊ ဝင်းစိန်အလယ်ရွာကျောင်ꩻ၊ ဗွေႏဆရာႏတောႏ ဘဒ္ဒန္တပဏ္ဍိတ ၄။ ဝေင်ꩻမန္တလေꩻ၊ ကျောင်ꩻညောင်ကန် ဆရာႏတောႏ ဘဒ္ဒန္တကောဝိဒ ၅။ ဝေင်ꩻမန္တလေꩻ၊ ဘုရားကြီးတိုက် ဆရာႏတောႏ ဘဒ္ဒန္တနာရဒ၊တွမ်ႏဆရာႏတောႏဦးကြယ် ၆။ ဝေင်ꩻမန္တလေꩻ၊ အသောကာရာမတိုက် ဆရာႏတောႏ ဘဒ္ဒန္တသုမင်္ဂလစတဲင် ဗွေႏဆရာႏတောႏသီးထျꩻဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။
သောင်ႏသာလွေꩻဗာႏ သာႏသနာႏထာꩻမာꩻ
သိက္ခာႏဝါႏတောႏကထင်ႏလꩻ (၂၀)နဝ်ꩻ တကာႏမဲ့ဘောင်ပင်ꩻနဝ်ꩻမꩻ တယ်ႏထောင်ႏဗွောင်လွေꩻခန်း မဲ့ဘောင်ပရိယတ္တိလိတ်သွဉ်တွိုက်နဝ်ꩻသွူ။ ဗꩻလွဉ်ဟန်ႏနီꩻ သံႏဃာႏ (၉၀)လွို အဝ်ႏသွဉ်ထူႏလွေꩻ ပရိယတ္တိကျမ်ꩻဂန်ႏဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ ၁။ ဗွေႏဆရာႏတောႏတဲမ်းပျုစုဖေႏဗာႏ စောက်ꩻ+မန်းနီဘာႏသာႏ ဂါႏထာႏပဒေႏသာႏကျမ်ꩻ ၂။ တည်းဖြတ်မွဉ်းဖျင်ဖေႏဗာႏ မုက္ကဒိဆရာႏတောႏ ဗွေႏဥတ္တမ ကတဲမ်းပြန်ႏဒါႏ စောက်ꩻဘာႏသာႏ သီလက္ခန်ႏ ပါဠိတောႏ၊ သဒ္ဒါႏ၊ သင်္ဂြိုဟ်ႏ၊ ဝိနည်းငယ်လေးစောင် လိတ်အုပ်ဖုံႏနဝ်ꩻသွူ ၃။ တည်းဖြတ်မွဉ်းဖျင်ဖေႏဗာႏ ဗွေႏစန္ဒနကတဲမ်းဒါႏ စောက်ꩻဘာႏသာႏပြန်ႏ ဓမ္မစကျာႏအဖြေႏတွမ်ႏ ဓမ္မပဒကျမ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻသွူ
သောင်ႏသာကျိုꩻစာꩻ သာႏသနာႏထာꩻမာꩻ
ဗွေႏဆရာႏတောႏယို ပရိယတ်/ ပဋိပတ် ဓူရနီပါꩻ သောင်ႏသာမာꩻလွေꩻထွူတကာႏတဝ်း တယ်ႏစနေင်ႏ ၁၃၄၂-ဗာႏ ထူႏတာႏဝွန်ႏလွေꩻ (နိုင်ငံတော်ဗဟိုသံဃဝန်ဆောင်)တာႏဝွန်ႏ၊ တယ်ႏစ ၁၃၄၇-ဗာႏ ထွာလွဉ် (နိုင်ငံတော်ဩဝါဒါစရိယ)တာႏဝွန်ႏ၊ ဇွဲကပင်ဆံတော်ရှင်စေႏတီႏ ပျုပျင်ႏမွဉ်းဖျင်ရေꩻတာႏဝွန်ႏ၊ နုဲင်ႏငန်ႏတောႏပရိယတ္တိသာသနာ့တက္ကသိုလ်ႏ ဝိဇ္ဇာလယ ကျောင်ꩻဆောင်တယ်ႏဆို့ꩻရေꩻအစွိုꩻ နာယကဆရာႏတောႏတာႏဝွန်ႏ၊ "အစိုးရစာဖြေဌာန"ယံဖေႏကလꩻနဝ်ꩻ ကျိုꩻစာꩻဆောင်ႏရွက်လွေꩻဖေႏဗာႏနဝ်ꩻသွူ။
နဲင်ႏငန်ႏတောႏလူႏကပ် ဘွဲ့တောႏမျတ်
ဗွေႏဆရာႏတောႏယို ပွိုးစွဉ်ႏကျိုꩻစာꩻသောင်ႏသာလွေꩻဖေႏ စွိုးခွိုꩻဘာႏသာႏ သာႏသနာႏကိစ္စ၊ အမျာꩻကိစ္စဖုံႏထွူတကာႏတဝ်း ဓူရနီပါꩻကျိုꩻစာꩻကံကျင်ꩻ အုံအဝ်ႏလွေꩻနဝ်ꩻမꩻ နဲင်ႏငန်ႏတောႏသီး လူႏကပ်ထင်ႏဗာႏ "အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇာတိက"ဘွဲ့တောႏမျတ်နဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏဗွေႏလိုꩻကျောင်ꩻသီး နမ်းခြောင်ꩻခရာႏ
ကောသမ္ဗိဝါသီတိဿထေရ်ႏ
"ကောသမ္ဗိတိဿတ္ထေရဝတ္ထု"
"လꩻဗဟုသုတ၊ လꩻသတိꩻနုဲင်းယို" ဟော်ꩻထွားသွဉ်ဗာႏ ကောသမ္ဗိဝါသီတိဿတ္ထေရ သာမဏေရဝတ္ထုယိုတဲင်-
၁။ ကုသိုလ်ႏခြွီပန်ချာ ပါလွဉ်အာတဲင် သဲစ်ကြော့ꩻကလူꩻထွူ သက်လꩻနွတ်ꩻနေင်ႏပေႏဒျာႏ ထွာစွဉ်ႏ ရဟန္တာႏ၊
၂။ ပေါႏတပဲ့ꩻလိန်ႏမာႏနောဝ်ꩻ မာꩻဖေႏကေႏကေႏငါႏ ဆရာႏဝတ်ပတ်၊
၃။ တပဲ့ꩻထွာရဟန္တာႏ ဆရာႏထွာပုထုဇဉ်ႏခန်းတဲ့ တပဲ့ꩻပေႏ ရိုႏသေႏဒျာႏဆရာႏ၊
၄။ ဆရာႏစွဉ်ႏတဲ့ယဝ်း ရေႏဒျာႏတမျိုꩻ ထွာထိုꩻဒါႏ အမာႏ၊
၅။ တပဲ့ꩻလိန်ႏမာႏ (ရဟန္တာႏ)နဝ်ꩻ သꩻလျားဒါႏတဝ်းဆရာႏ၊ ယူႏဒျာႏ ခံႏဗာႏဝွဋ်၊
၆။ ရဟန္တာႏသီး သꩻတဲ့နဝ်ꩻ၊ ငေါဝ်းတဲ့နဝ်ꩻ၊ ထာꩻမာꩻတဲ့နဝ်ꩻ ငိမ်ꩻစွူလို့ဒျာႏအကျောင်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻ သေထွꩻ လꩻဗဟုသုတ၊ လꩻအီသတိꩻအာတန်သွူ။
ဒုံသူမီႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻကိုဒုံဖုံႏ
ခြောက်ခီ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ခမ်းသားခြွိုင်ႏသန်ꩻတာႏ
ခြောက်ရောႏဂါႏ
"ခြောက်ရောႏဂါႏတွမ်ႏ တသီႏနယ်ꩻဖုံႏ" ခြောက်ရောႏဂါႏကရိုꩻနဝ်ꩻ သွုန်ႏကိုတရိုꩻတဝ်း၊ ကျောက်ကပ်(ဆီႏစဲစ်)ကိုတရိုꩻတဝ်း၊ ကျောက်ကပ်တွမ်ႏဆီႏအွိုင်ꩻအခါႏ ဆီႏဖြွီꩻလွစ်ꩻကိုတရိုꩻတဝ်း၊ ဆီႏအွိုင်ꩻကိုတရိုꩻတဝ်း ခြောက်ကတဲႏဒါႏနဝ်ꩻ ဟဲ့ꩻခြောက်ရောႏဂါႏသွူ။ ခြောက်ရောႏဂါႏယိုနဝ်ꩻ ကဲန်းအာအာ ထွာသော့ꩻတဲႏသော့ꩻဆီႏအွိုင်ꩻကိုတဲင် လိုꩻသီးနဝ်ꩻ ကုဲင်းဟဲ့ꩻဗော့ꩻဆီႏခြောက်ရောႏဂါႏနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ တဲးတဲးလဲ့ ခြောက်ကတဲႏနွောင်ꩻဒါႏခင်ႏလံးနဝ်ꩻ ကတဲမ်းနယ်ဒါႏ နုဲင်းကီယိုအတွိုင်ꩻ အဝ်ႏ၄-ထွောင်းပဉ်သွူ။ ခြောက်ကတဲႏဗာႏနဝ်ꩻ အွꩻအာငါႏ ထွန်ဓာတ်ကပါဒါႏထီတွော့ꩻ တဲႏခြေင်ခြေင်မွေးတဝ်း၊ ပါစကဓာတ်မေႏအာႏ ကပေႏဒါႏလိုꩻနဝ်ꩻ ကအံႏဒါႏ အာဟာႏရအမျိုꩻမျိုꩻယို တကေႏပဲစ်ꩻလို့တဝ်းတွော့ꩻ အခြီအနျꩻအဝ်ႏကုဲင်အာတဲင် ထွာထိုꩻခြောက်လဲ့အဝ်ႏသွူ။ ပါစကဓာတ်မေႏအာႏ မီႏတလာလွဉ်ꩻငါႏတဲ့ ကုဲင်းထွာဖျင်ဒါႏခြောက်နေနေသွူ။ လိုꩻကအံႏအာလွဉ်ꩻငါႏ အရသာႏယုဲင်ပြေ နုဲင်းသူႏဖုံႏနဝ်ꩻလဲ့ ကုဲင်းထွာဒါႏခြောက်နေနေသွူ။ ဆီႏဖွိုင်ꩻ-စတဲင်ခင်ႏလံး ၄-ထွောင်းကို တထွောင်းထွောင်း ခြောက်ကတဲႏဒါႏလိုꩻနဝ်ꩻ ငင်းဒေင်ဆာဒါႏ၊ ငင်းဒေင်ဟွီအဲင်ႏဒါႏ၊ ငင်းဒေင်စို့ꩻဒါႏ၊ ဆီႏတသီး၊ ဆီႏတနျာႏ၊ ဆီႏဆေ့ꩻဒါႏသွူ။ ဆီႏအွိုင်ꩻကိုတရိုꩻတဝ်း၊ ဆီႏအွိုင်ꩻတငါ ဆီႏတဖူꩻခြောင်ꩻကို တရိုꩻတဝ်း ခြောက်မီႏအဝ်ႏခံခါꩻ၊ ခြောက်မီႏအဝ်ႏတာခါꩻနဝ်ꩻ ဆီႏထာꩻတထန်ႏဟဝ်တဝ်း၊ ဆီႏထန်ႏဆေ့ꩻ၊ ဆီႏထန်ႏလဲင်ႏစိꩻစိꩻထွူတွော့ꩻ ပေါႏဆီႏထာꩻတဲ့ ကုဲင်းခြေ့ကုဲင်းဆာဒါႏသွူ။ ခြောက်ကအဝ်ႏဒါႏလိုꩻနဝ်ꩻ ပေါႏတွယ်ႏဓာတ်မန်ႏလဲ့ ဓာတ်မန်ႏကိုနဝ်ꩻ ခြောက်တူႏအပေႏအတန်ယို သေငါꩻစဲင်းဒျာႏသွူ။ ခြောက်ရောႏဂါႏယို မီႏလွေꩻလိုမ်ꩻလာꩻ တသီႏယုံႏ အွိုးဝေင်ꩻနဝ်ꩻ ဝင်ꩻတွယ်ႏဓာတ်မန်ႏတဲင် ဓာတ်မန်ႏကို ခြောက်မီႏအဝ်ႏမွေးနဝ်ꩻ ဝင်ꩻကုဲင်းကွီဖြဲ့ꩻဒါႏသွူ။ မီႏဖြဲ့ꩻနေးနဝ်ꩻ ခံႏဗာႏအဆာသွူတကာႏတဝ်း ရွဉ်လဲ့လို့အာငါႏသွူ။ ခွန်ကုဝေ ကထောင်လွူꩻဗာႏ တသီႏနယ်ꩻဒွေါင်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ ပွိုင်းဝွို့တွမ်ႏ ခြောက်ခြီတသီႏနယ်ꩻယို မော့ꩻအာတန်ဒျာႏသွူ။ ကွပ်နဝ်ꩻမꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻတရိုꩻတဝ်း နမ်းတွမ်ႏနမ်း မီႏအဝ်ႏထင်းခြောက်အဝ်ႏနဝ်ꩻ၊ တဝ်းလဲ့ တွယ်ႏဓာတ်မန်ႏတွော့ꩻ ဓာတ်မန်ႏကို ခြောက်မီႏအဝ်ႏမွေးနဝ်ꩻ မီႏတမဲန်ဖြဲ့ꩻတဝ်းလဲ့ အဝ်ႏလိုႏလိုမ်ꩻလာꩻတွမ်ႏ တသီႏခြောက်ခြီနယ်ꩻ နုဲင်းငါယိုဖုံႏသွူ။
စွဉ်ꩻကြယ်ꩻစာႏဂ
"စွဉ်ꩻကြယ်ꩻစာႏဂ ဖေႏဖလူႏတန်ꩻ" နီဗွေႏဘုရာꩻ ကဟော်ꩻခါꩻဒါႏ သွံဆီသွစ်ꩻပါꩻ မင်္ဂလာႏတရာꩻနောဝ်ꩻ ပါဠိဂါႏထာႏ အောဝ်ႏဂါႏထာႏတဆီသွူ။ ဂါႏထာႏတဆီအကို ပဉ္စမဂါႏထာႏနောဝ်ꩻ နုဲင်းလယိုအတွိုင်ꩻသွူ။ - ဒါနဉ္စ ဓမ္မစရိယာ စ၊ ဉာတကာနဉ္စ သင်္ဂဟော။ အနဝဇ္ဇာနိ ကမ္မာနိ၊ ဧတံ မင်္ဂလ မုတ္တမံ။
ခြောက်ရောႏဂါႏ
"တသီႏခြောက်ခြီနယ်ꩻဖုံႏ"
စွဉ်ꩻကြယ်ꩻစာႏဂ
ပဉ္စမဂါႏထာႏ မင်္ဂလာႏတရာꩻ (၄)ပါꩻ
(၁) စွဉ်ꩻကြယ်ꩻစာႏဂ ဖေႏဖလူႏတန်ꩻ၊ (၂) ကျင်ꩻဗာႏ အကျင်ꩻတရာꩻမျတ်၊ (၃) ထောက်ပမ်းဗာႏ ဖူးဝေးစွိုးခွိုꩻ၊ (၄) မာꩻဗာႏ အပဲစ်တအဲဉ်ထောဝ်း ထာꩻမာꩻမျိုꩻ။ မင်္ဂလာႏတရာꩻ ယိုလစ်ꩻပါꩻအကို ရီးရီးအွဉ်အွဉ် မင်္ဂလာႏတရာꩻနောဝ်ꩻ "ဒါနဉ္စ-(စွဉ်ꩻကြယ်ꩻစာႏဂ ဖေႏဖလူႏတန်ꩻ)ရိုꩻနောဝ်ꩻတဲင် မျက်မောက်ကာႏလ ဘဝယိုခါ လꩻဗာႏအကျိုꩻချံꩻသာႏ ဝတ္ထုသက်သေႏနောဝ်ꩻ တဲမ်းနယ်ဗာႏ နုဲင်းလယိုအတွိုင်ꩻသွူ။
ခြောက်ရောႏဂါႏ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ရောႏဂါႏ ကဏ္ဍ:တသီႏပညာႏ
စွဉ်ꩻကြယ်ꩻစာႏဂ
ဥပဒေသ
တိဿနောဝ်ꩻ ကအီႏနုတ်အီဒါႏပိုမူႏ အသပျာႏရွဉ်ငတ်ꩻစွဲးယို တလောက်ꩻကာႏတောဝ်ꩻ၊ ဖြေꩻအီလို့ထွူဒဲဉ်လွမ်တွော့ꩻ ကပ်လူႏဗာႏ ရဟန်ꩻမျတ်တဲင် ဒိဋ္ဌဓမ္မိက ဘဝယိုခါ ထွာလွေꩻခန်းဒျာႏ သဌေꩻနောဝ်ꩻသွူ။
လိတ်ပင်ꩻ
ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻစွစ်ꩻလီတာႏ ဗဟိုႏသံႏဃာႏစွိုꩻ ဗဟိုႏဌာႏနချွုတ်၊ ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ
အနီꩻ = နေင်ႏ ၁၃၇၁-ဗာႏ၊ ဒဲဉ်စေင်ဆန်ꩻ (၈)နီꩻ (၂၄-၁၁-၂၀၀၉) မွူးနီꩻ-အင်္ဂါႏ
ပင်ꩻ ဗွေႏ--- ကျောင်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏ-
အကျောင်ꩻအခရာႏ ။      ။  ယံကျွꩻလွေꩻ ထောင်ထွားရေꩻ ဟော်ꩻတရာꩻကိစ္စ ။
နေးတွမ်ႏဂါရဝ / မေတ္တာႏတဲင် ပင်ꩻလဝ်းဗာႏ နီဗွေႏဩ။
နေင်ႏ ၁၃၇၁-ဗာႏ၊ ဒဲဉ်--- နီꩻသူꩻနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻစွစ်ꩻလီတာႏ ဗဟိုႏသံႏဃာႏ ထောင်ထွားရေꩻအစွိုꩻ အီႏကျွꩻလွေꩻ ဟော်ꩻယင်းတရာꩻတဲင် ဆဲင်ႏရာꩻသံႏဃာႏ ကလွိုက်ရွေꩻဒါႏအကိုနဝ်ꩻ နီဗွေႏတဲ့ ပါသော့ꩻ ဗွေႏဩ။ ကွပ်ပွိုးနဝ်ꩻမꩻ နေင်ႏ ၁၃၇၁-ဗာႏ၊ ဒဲဉ် နီꩻသူꩻနဝ်ꩻ ယံကျွꩻထင်ႏတောင်ႏကီꩻ၊ ကျောင်ꩻ---ကို (၆)နားရီႏ မွူးဟာခိုႏယို အီႏစလွေꩻသွဉ်တန်ꩻ ဟော်ꩻတရာꩻတဲင် အခိန်ႏနဝ်ꩻ ယံထွꩻ ဖေႏကကျွꩻသွော့ ဗွေႏဩ။
စွိုးခွိုꩻဘာႏသာႏ၊ သာႏသနာႏကိစ္စဒျာႏတဲင် နီဗွေႏကျွꩻဖေႏမန်ႏမန်ႏသွော့၊ ကွဲႏတွော့ꩻ အုံဟဝ်အဝ်ႏသန်ꩻတဝ်းတဲင် နီဗွေႏမဉ်ႏတကျွꩻနွောင်ꩻတဝ်းစိန်ႏစွော့ꩻနဝ်ꩻ ထုမ်ႏသော့ꩻဖေႏသွော့ နမ်းခြောင်ꩻတင် (ကိုႏစာႏလယ်ႏ)ဗွေႏဩ။ စီႏစဲဉ်ႏခါꩻလဲဉ်း ပဉ်စွိုꩻစွိုꩻတဲင် နမ်းတဲ့ကျွꩻတဝ်း၊ နမ်းခြောင်ꩻတင်တဲ့ မဉ်ႏသော့ꩻဖေႏတဝ်းနဝ်ꩻ ပွယ်ꩻမော့ꩻခွဲးကို (စီꩻဝွေꩻတွင်ꩻ) ရီချာရီငါ၊ လုဲင်ႏချာလုဲင်ႏငါတောဗာႏတဲင် အခိန်ႏတဲ့လို့အာ၊ အစီႏအစဲဉ်ႏဖုံႏ စာႏရင်ꩻဖုံႏကုဲင်လို့၊ တဗူႏတဗန်ႏကုဲင်လို့ပါတဲင် ထန်ႏဖွီငါႏထာꩻ ဗွေႏဩ။
ကေႏညိုႏမုꩻ ဖေႏနေးကယိန်းထွာထွာတဲင် သင်္ကန်ꩻဖြေင်းအွူႏ (နုဲင်းရသေ့ꩻ)၊ တသီးလွဉ်ꩻ(နုဲင်းသင်္ကန်ꩻထုဲင်ႏ)ဖုံႏနဝ်ꩻ ဗုဲင်လွဉ်မွုန်းဩ။ ခင်ႏဖါႏဆိုပ်ꩻ/ အဖြွီꩻသီႏနေး (ခင်ႏဖါႏလိုꩻလမ်းထိုမ်း)စားနဝ်ꩻတဲ့ ထိုမ်းလွဉ်မွုန်းဩ။ ကလူꩻဒွေါင်ႏဆွာꩻ ဖေႏနးကဗွန်ပီလို့ဝင်ꩻတဲင် ပေါႏအီႏထင်ႏတောင်ႏကီꩻ အဝ်ႏခါႏနီသွံနီꩻကိုနဝ်ꩻ ကြော့ꩻလွသွော့ကလူꩻ စွုမ်ႏပါꩻပါꩻ ဗွေႏသီးဩ။
ကအီႏဟော်ꩻအီတာႏ သဘာပတိ ငဝ်းဗွောင်တွမ်ႏငဝ်းပေ့ꩻ၊ "ထင်ႏကျောင်ꩻတွက်တာႏ မာꩻဗာႏနုဲင်းယို၊ ဗုဲင်သျင်ႏဗုဲင်စင်ꩻ-မာꩻပွယ်ꩻပင်ꩻ၊ ဘာႏသာႏယေန်ႏငဲးရေꩻ၊ ကြောင်းစင်ရေꩻ"တရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻတဲ့ ခွေသွဉ်းတဲမ်းဖေႏထွူ ပသာသွိုစွဉ်ႏ လိတ်ပင်ꩻယို၊ ဟော်ꩻသေꩻသွော့ꩻကေႏကေႏ၊ ယံဖေႏကဒါႏအွံပသာႏသာႏစွဉ်ႏနဝ်ꩻ ယိန်းဟဝ်ဗွေႏဩ။
ကအီႏဟော်ꩻတရာꩻယာႏကို မဉ်ႏဖျော်လွဉ်တဝ်းစိန်ႏစွော့ꩻနဝ်ꩻ ထင်ႏကွီမွိုင်မွိုင်သွော့ အွဉ်အကိုရေꩻ ဗွေႏသုဇန (ကျောင်ꩻအေးစေတီလိတ်သွဉ်တွိုက်) ထျꩻနဝ်ꩻ ဗွေႏဩ။
တောင်ꩻခါꩻ - တွိုႏဆုဲင်ꩻ မာꩻထာꩻမာꩻ အဆင်ႏဖေႏကပြေႏ၊ အခေႏအနေႏ ဖေႏနေးကသေဖြောင်ချာငါတဲင် နီဗွေႏမဉ်ႏတကျွꩻနွောင်ꩻတဝ်းစိန်ႏစွော့ꩻနဝ်ꩻ လုဲင်ႏသော့ꩻတေား ပုဂ္ဂိုလ်ႏယို၊ ပုဂ္ဂိုလ်ႏနဝ်ꩻ၊ သက်တောႏ၊ ဝါႏတောႏ လꩻကားယို၊ ကားနဝ်ꩻ၊ ကျောင်ꩻယို ကျောင်ꩻနဝ်ꩻ-စတဲင်နုဲင်းနဝ်ꩻဖုံႏနဝ်ꩻ လဝ်းဟွုန်ရီးသွော့ ဗွေႏဩ။ လဝ်းဟွုန်ရီးနဝ်ꩻမꩻ စာႏရင်ꩻ (ဇယားကွက်ꩻ)ကို နီဗွေႏနမ်းခြောင်ꩻ အီႏပြောင်ꩻတေားဖေႏ အဆင်ႏပြေႏ အခိန်ႏထွꩻလꩻနဝ်ꩻသွူ ဗွေႏဩ။
ခြွိုင်ႏသန်ꩻပျောႏသွင်ႏ ယံအောင်ႏမျင်ႏလွသွော့ ဗွေႏဩ။
နေးတွမ်ႏဂါရဝ / မေတ္တာႏတဲင် ( ကောဝိဒ ) ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻစွစ်ꩻလီတာႏ ဗဟိုႏသံႏဃာႏစွိုꩻ
ဝေင်ꩻမိဉ်းမူ
ဝေင်ꩻမိဉ်းမူ (မန်း: မင်းမူမြို့) (အဲင်းကလေတ်: Myinmu) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ သကုဲင်းတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အခဝ်ကွဉ်ႏနဝ် သကုဲင်းခရဲင်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏမိဉ်းမူကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဧရာႏဝတီႏခြောင်ထျꩻ ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၁၉၅၆ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၈,၃၈ဝ ဖြာꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:သကုဲင်းတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻဖုံႏ
လိတ်ပအိုဝ်ႏ
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:ပအိုဝ်ႏလိတ်လုဲင်ꩻ
ကာရိုတိဉ်း
ကာရိုတိဉ်း (Carotenes) ဟဲ့ꩻ ကဲရော့တိဉ်း ကရိုꩻနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ အဝ်ႏဟန်ႏလွူးဒီႏတနျာႏကို ကလꩻလွဉ်ဒါႏ အရောင်ႏတနျာႏ၊ မာꩻအရောင်ႏတခြိုꩻသိုမ်စွိုး ခြွဉ်းဗူႏဝင်ꩻကိုဒျာႏသွူ။ ထာꩻအီႏတောမ်ႏ သေင်ႏလာႏကိုဖုံႏတဲ့ အဝ်ႏပါဒါႏနေနေသွူ။ ကာရိုတဲဉ်းနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ သျုက်တရေင်ဒါႏ ဟုဲက်ဒရိုကာဗွန်ဖုံႏဒျာႏသွူ။ ဗီတာမိဉ် အေ အဟာႏရ ကလꩻအီဒါႏ အရောင်ႏတသီး အရာႏအဒီႏအရွီးဖုံႏကိုလဲ့ ကာရိုတိဉ်းဖုံႏ အဝ်ႏပါသော့ꩻနေနေသွူ။
ဝေင်ꩻသကုဲင်း
ဝေင်ꩻသကုဲင်း (မန်း: စစ်ကိုင်းမြို့) (အဲင်းကလေတ်: Monywa) နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ သကုဲင်းတွိုင်ꩻဒေႏသတန် ဝေင်ꩻတန်တဲင် အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ သကုဲင်းတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အခဝ်ကွဉ်ႏနဝ် သကုဲင်းခရဲင်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏသကုဲင်းကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဧရာႏဝတီႏခြောင်ဖင်ႏဝေင်ꩻတန်တဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ဝေင်ꩻမန်ႏတလေꩻဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ် (၁၂)မဲင်ႏကို ဧရာႏဝတီႏခြောင် အဝ်ႏခါႏခါꩻနဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ တွိုင်ꩻဒေႏသတန်၊ ခရဲင်ႏ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ သကုဲင်းနဝ်ꩻ ရိုထွာကီ တွိုင်ꩻဒေႏသတန်ဝေင်ꩻတန်လဲ့ တွိုႏခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၀၀ ဗာႏနဝ်ꩻ တွိုင်ꩻဒေႏသတန် အိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏယို ခြုဲင်းပြောင်ꩻလွေꩻထိုꩻလဲဉ်း ဝေင်ꩻမုံယွာနဝ်ꩻသွူ။ ဝေင်ꩻထျꩻနဝ်ꩻ သင်ဖော်ꩻတွူးအဝ်ႏတဲင် သင်ဖော်ꩻဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏနွို့ထန်ႏအုံနဝ်ꩻသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၂၇၉,၁၄၆ ဖြာꩻသွူ။ သကုဲင်းယို ဇေယျာပူရ (တဝ်းလဲ့) ဇေယျာရွှေမြေ နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏဟဲ့ꩻလွ့သွူ။ ဝေင်ꩻသကုဲင်းယိုခါကအဝ်ႏဒါႏ ခင်ႏလမ်းယို ခွန်ဟော်ခံꩻ အသင်္ခယာ စောယွန်း စိုးနဝ်ꩻ အဝ်ႏတယ်ႏဆို့ꩻလွေꩻဗာႏ ဇေယျာပူရ(ဝေင်ꩻအောင်ႏ) အမိဉ်ꩻကဟဲ့ꩻဒါႏဝေင်ꩻယို အွိုးသက္ကရာဇ်နေင်ႏ ၆၇၇ ဗာႏကာႏသွူ။
ကော့ꩻမောင်ꩻတလꩻတဝ်းငတ်ꩻမျိုꩻ
"အလဗ္ဘနီယဌာနသုတ် (ကော့ꩻမောင်ꩻတလꩻနွောင်ꩻတဝ်း အဝ်ႏငတ်ꩻမျိုꩻ)" နီဗွေႏဘုရာꩻဟော်ꩻဖေႏ ဗွေႏရဟန်ꩻသီးဖုံႏ တရာꩻနုဲင်းယို- "ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ကော့ꩻမောင်ꩻတလꩻနွောင်ꩻတဝ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏငတ်ꩻမျိုꩻ၊ ငတ်ꩻမျိုꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ- ၁။ 'မာ ဇီရီ'တိ အလဗ္ဘနီယံ ဌာနံ- 'ခွေဖေႏနေး ကဖြားမွုန်းသွော့နော' လꩻတောဝ်း။ ၂။ 'မာ ဗျာဓီယီ'တိ အလဗ္ဘနီယံ ဌာနံ- 'ခွေဖေႏနေး ကဆာမွုန်းသွော့နော' လꩻတောဝ်း။ ၃။ 'မာ မီယီ'တိ အလဗ္ဘနီယံ ဌာနံ- 'ခွေဖေႏနေး ကသီမွုန်းသွော့နော' လꩻတောဝ်း။ ၄။ 'မာ ခီယီ'တိ အလဗ္ဘနီယံ ဌာနံ- 'ဖေႏနေး ကလို့မွုန်းသွော့နော' လꩻတောဝ်း။ ၅။ 'မာ နဿီ'တိ အလဗ္ဘနီယံ ဌာနံ- 'ဖေႏနေး ကကုဲင်မွုန်းသွော့နော' လꩻတောဝ်း။ ကော့ꩻမောင်ꩻတလꩻတဝ်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏငတ်ꩻမျိုꩻနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- ၁။ လောကကိုယို ပါꩻမုဲင်ꩻခန်းတဲ့ယဝ်း 'ခွေဖေႏနေး ကဖြားမွုန်းသွော့နော'ကော့ꩻမောင်ꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻ တလꩻနွောင်ꩻတဝ်း၊ ကားသတ္တဝါႏဖုံႏနဝ်ꩻ 'ဖြားဗာႏလွဉ်းလွဉ်းမွော့ဟွေး'ဆင်ႏချင်ႏယူႏနုဲင်းနဝ်ꩻတဲင် ထူႏလွသွော့ သံဝွေႏဂ၊ (မာꩻမွိုင်မွိုင်သွော့ ဒါႏန၊ သီႏလ၊ ဘာႏဝနာႏ)။ ၂။ လောကကိုယို ပါꩻမုဲင်ꩻခန်းတဲ့ယဝ်း 'ခွေဖေႏနေး ကဆာမွုန်းသွော့နော'ကော့ꩻမောင်ꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻ တလꩻနွောင်ꩻတဝ်း၊ 'ဆာဗာႏလွဉ်းလွဉ်းမွော့ဟွေး'ဆင်ႏချင်ႏယူႏနုဲင်းနဝ်ꩻတွော့ꩻ ထူႏလွသွော့ သံႏဝွေႏဂ (မာꩻမွိုင်မွိုင်သွော့ ဒါႏန၊ သီႏလ၊ ဘာႏဝနာႏ)။ ၃။ လောကကိုယို ပါꩻမုဲင်ꩻခန်းတဲ့ယဝ်း 'ခွေဖေႏနေး ကသီမွုန်းသွော့နော'ကော့ꩻမောင်ꩻနုဲင်းနောဝ်ꩻ တလꩻနွောင်ꩻတဝ်း၊ 'သီဗာႏလွဉ်းလွဉ်းမွော့ဟွေး'ဆင်ႏချင်ႏယူႏနုဲင်းနဝ်ꩻတွော့ꩻ ထူႏလွသွော့ သံႏဝွေႏဂ (မာꩻမွိုင်မွိုင်သွော့ ဒါႏန၊ သီႏလ၊ ဘာႏဝနာႏ)။ ၄။ လောကကိုယို 'ကလို့ဒါႏအမျိုꩻနဝ်ꩻ အလို့ဒါႏလွဉ်းလွဉ်းမွော့ဟွေး'ဆင်ႏချင်ႏယူႏနုဲင်းနဝ်ꩻတွော့ꩻ ထူႏလွသွော့ သံႏဝွေႏဂ (မာꩻမွိုင်မွိုင်သွော့ ဒါႏန၊ သီႏလ၊ ဘာႏဝနာႏ)။ ၅။ လောကကိုယို 'ကကုဲင်ဒါႏအမျိုꩻနဝ်ꩻ အကုဲင်ဒါႏလွဉ်းလွဉ်းမွော့ဟွေး'ဆင်ႏချင်ႏယူႏနုဲင်းနဝ်ꩻတွော့ꩻ ထူႏလွသွော့ သံႏဝွေႏဂ (မာꩻမွိုင်မွိုင်သွော့ ဒါႏန၊ သီႏလ၊ ဘာႏဝနာႏ)။ ရဟန်ꩻသီးဖုံႏဟွေး- လောကကိုယို နဝ်ꩻငတ်ꩻမျိုꩻနဝ်ꩻ ကော့ꩻမောင်ꩻတလꩻနွောင်ꩻတဝ်းတွော့ꩻ ဒုက္ခသယ်ꩻခံႏ ယံကလꩻနိဗ္ဗာန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏအားထွုတ်တရာꩻ၊ အဝ်ႏလိုႏမာꩻကုသိုလ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ (သုတ္တန်ႏပိဋကတ်၊ အင်္ဂုတ္တရပါဠိ၊ ပဉ္စကနိပါတ်၊ အလဗ္ဘနီယဌာနသုတ်)
ဝေင်ꩻသကုဲင်း
သကုဲင်းကောင်ရွေꩻလောင်းနဝ်ꩻ ဖရာꩻ၊ စေႏတီႏ၊ ကျောင်ꩻကန်ႏဖုံႏ အဝ်ႏဗူႏအဝ်ႏစုဒါႏ ခင်ႏလမ်းတထွောင်းဒျာႏတဲင် ထွာအီ ဝေင်ꩻသကုဲင်း ဂုဏ်ႏကျက်သရေႏဟဝ်နဝ်ꩻသွူ။ ယိုꩻယာႏထာꩻမာꩻကထွာဒါႏ ဖွိုင်ꩻဟံႏ၊ ဖွိုင်ꩻရွဉ်၊ ဖွိုင်ꩻတောင်ꩻ ထာꩻမာꩻဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏမာꩻ၊ သာႏသနာႏရေꩻထာꩻမာꩻဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏမာꩻနဝ်ꩻသွူ။ စက်မုစူမုထာꩻမာꩻလဲ့ အဝ်ႏလွိုင်ႏကွုန်ꩻဒျာႏနေနေသွူ။ ဒေႏသထန်ႏ အဒီႏအရာႏ ဟန်ႏသဉ်ဟန်ႏလာႏဖုံႏလဲ့ အဝ်ႏဟဝ်ဒျာႏပုင်ႏမဲဉ်ႏသွူ။ ပတီꩻလုံးချို ထာꩻမာꩻလဲ့ အဝ်ႏခွုမ်မာꩻနေနေသွူ။ ဝေင်ꩻသကုဲင်းနဝ်ꩻ မန်းလိုꩻမျိုꩻတကာႏတဝ်း ခယ်ႏဖြဝ်ꩻ၊ မူသလဉ်၊ ဟေင်ဒူ၊ အူရီယာ စတဲင် လိုꩻမျိုꩻပေါင်ꩻစွုမ်ႏ အဝ်ႏအုံညီꩻရဝ်းဝင်ꩻသွူ။
ပညာႏရေꩻ
ဝေင်ꩻသကုဲင်းကို ကအဝ်ႏဒါႏ တက္ကသိုလ်ႏတောမ်ႏ ကေားလေက်ဖုံႏနဝ်ꩻ - • သကုဲင်းပညာႏရေꩻဒီဂရီကေားလေက်
• အနယ်ꩻပညာႏတက္ကသိုလ်ႏ(သကုဲင်း)
• သကုဲင်းပညာႏရေꩻတက္ကသိုလ်ႏ
• ခမ်းခြွဉ်းဗူႏ ခမ်းရင်ꩻသားလိုꩻမျိုꩻဖုံႏ ထင်ႏထိုတာႏ တက္ကသိုလ်ႏ(သကုဲင်း)
ထင်ႏသျာꩻမိဉ်ꩻတန်ခင်ႏလမ်းဖုံႏ
• အင်းဝတထာ(သကုဲင်းတထာ)
• ရတနာပုံတထာ
• ကောင်းမုတော်ဖရာꩻ
• Kaung Mhue Taw Pagoda, Sagaing.jpg
• သကုဲင်းတောင်ယိုး
• သကုဲင်းတက္ကသိုလ်ႏ
• သကုဲင်းအနယ်ꩻပညာႏတက္ကသိုလ်ႏ
• ဝေင်ꩻမိဉ်းကွန်း
• ဖရာꩻမိဉ်းကွန်းပထိုးတော်စီး
• Mingun Pahtodawgyi from the southeast.JPG
• အစေခံခံတပ်
• သံချက်ဖို
• Bell, Mingun, Myanmar.jpg
• တိလောကဂုရုထမ်း
• ယိုးဒယားမဟာႏသိမ်ႏတောႏတန်
• သီတဂူကမ္ဘာႏဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်ႏ
• ဆင်များရှင်စေႏတီႏ
• ဥမင်ကိုးဆယ်
• ဥမင်သုံးဆယ်
• ပတ္တမျာꩻစေႏတီႏ
• ထူပါရုံစေႏတီႏ
• အောင်မြေလောကဘုရာꩻ
• တောင်ဖီလာစေႏတီႏ
• ရှင်ပင်နံကိုင်း
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:သကုဲင်းတွိုင်ꩻကိုဝေင်ꩻဖုံႏ
ဝေင်ꩻမျောင်
ဝေင်ꩻမျောင် (မန်း: မြောင်မြို့) (အဲင်းကလေတ်: Myaung) နဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ မျန်မာခမ်းထီ အခဝ်ထာႏဝ သကုဲင်းတွိုင်ꩻဒေႏသတန် အခဝ်နဝ်သွတ်ꩻ သကုဲင်းခရဲင်ႏ ဝေင်ꩻနယ်ႏမျောင်ကို ကအဝ်ႏဒါႏ ဧရာႏဝတီႏခြောင်ထျꩻ ဝေင်ꩻတဝေင်ꩻဒျာႏသွူ။ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏ အိုပ်ချုတ်ရေꩻရွုမ်ꩻဖုံႏ အဝ်ႏသော့ꩻနဝ်ꩻသွူ။ ခရိစ်နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ စာႏရင်ꩻအလꩻ ဝေင်ꩻကိုနဝ်ꩻ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းအဝ်ႏ ၇,၇၉၅ ဖြာꩻသွူ။
စွယ်ꩻကျွိုက်သွတ်ꩻ ငဝ်းရာႏဖုံႏယဟန်ႏ
မိဉ်မဲဉ်လꩻ ထပေႏတန်တန်နဝ်ꩻ လွေꩻသွော့ ပင်ႏလယ်ႏကို။ ကွဲးတွော့ꩻ ခမ်းတန် တလီꩻသန်(မုန်တိုင်း)ဖုံႏ အဝ်ႏကွေးနေား။ အုံအဝ်ႏမွုန်းတဝ်း နုဲင်းဝါးကီႏဘဝ၊ မာꩻသွော့နုဲင်း လေ့ꩻတန်(သိန်းငှက်)အတွိုင်ꩻ။ ဝါးကီႏနဝ်ꩻ ဒေါ့ꩻငဝ်းဒါႏ နုဲင်းလိုꩻရိုꩻကီလဲ့ တကွင်ႏထို တယွိုꩻထိုနွောင်ꩻတဝ်းထာꩻ (နုဲင်းလေ့တန်)။ လေ့တန်(သိန်းငှက်)နဝ်ꩻ ဖြောင်းတေ့ꩻ(တဒေါ့ꩻဒါႏတဝ်းငဝ်း နုဲင်းလိုꩻ)ရိုꩻကီလဲ့ ကွင်ႏထိုနွောင်ꩻယွိုꩻထိုနွောင်ꩻထာꩻ အွိုးအာႏကာႏမို့ꩻနာသူꩻ။
လိုꩻတွိုင်ꩻစွုမ်ႏဖြာꩻ ကျိုꩻစာꩻသောင်ႏသာစွဉ်ႏကီလဲ့ လိုꩻတွိုင်ꩻစွုမ်ႏဖြာꩻ တအောင်ႏမျင်ႏတဝ်း။ ကွဲးတွော့ꩻ ကအောင်ႏမျင်ႏသားနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏလိုꩻ ကျိုꩻစာꩻသောင်ႏသာသားလွဉ်းလွဉ်း။ တဖူꩻထိုꩻမား(ကွင်တဖူꩻတွော့ꩻ) သꩻဓာတ်တွမ်ႏထဲ့မွုန်း။ နီကထောင်ဒါႏတဖူꩻယို နီနမ်းဒိုချာ ဒါချာဗာႏဒျာႏရင်ꩻရင်ꩻကအီ။ လိုꩻသီးသက်တန်ꩻနဝ်ꩻ အဝ်ႏနေးဒျာႏတွမ်ႏအွဉ်ႏထွော့ချက်ယို မွေးမဲဉ်ႏငါႏရင်ꩻရင်ꩻ ကွဲးတွော့ꩻ နာꩻကျိုꩻစာꩻသောင်ႏသာမုꩻ အကျိုꩻတရာꩻဖုံႏနဝ်ꩻ အွဉ်ႏထွော့ချက်ကားယိုကားနဝ်ꩻ တအဲဉ်ထဝ်းသွူ။ အခဝ်ခဝ်ကပꩻထိုꩻခွူလဲဉ်းဒါႏဝန်ႏ ဒေါ့ꩻငဝ်းနုဲင်းယို "ထွာထွူလဲဉ်းက လꩻနောင်ႏတ ထာꩻကော့ꩻမာႏဆုဲင်ꩻနဝ်ꩻ တထူꩻချာꩻတဝ်း(ထူꩻကဲးတမုဲင်ꩻ)"တဲ့။
ကံလောင်(မွိုက်၊ကံ) ဒေါ့ꩻငဝ်းနုဲင်းယို "အထီမိဉ်ႏလို့နဝ်ꩻ နုဲင်ႏဝေါင်းထိုꩻခန်းသွော့ နာꩻအတာႏ သုင်ꩻလꩻခရာႏတအဲဉ်ထဝ်းဒွုမ်က သိမ်ꩻဟဝ်ခါꩻမွုန်းတဝ်းဒွုမ်"တဲ့။ တခါꩻ ဒေါ့ꩻငဝ်းနုဲင်းယို "ဗွောင်သွူခွေထွူ နာꩻထောင်လွေꩻတွိုႏတွိုႏသွော့ အောင်ႏမျင်ႏမုꩻတဖူꩻသွတ်ꩻ ကဝ်ႏထွန်ႏသူꩻနေား"တဲ့။ မေႏရာႏ ဒေါ့ꩻငဝ်းနုဲင်းယို "အုံအဝ်ႏ မွန်ဗန်လွေꩻဒျာႏသွော့ ဘဝလေလေလင်းလင်းစား"တဲ့။ အဝ်ႏပတဲင်ပေါက် ထီႏထင်ႏဒါႏ လာမဲင်းဗွာ ဒေါ့ꩻငဝ်းနုဲင်းယို "အွဉ်ႏသွော့ ရေႏမိုးချက်ထိုထို"တဲ့။ ပက္ခဒိန်ႏ ဒေါ့ꩻငဝ်းနုဲင်းယို "ကထွူသွတ်ꩻထိုꩻလဲဉ်းဒါႏ မွူးနီꩻစွယ်ꩻဖုံႏသူꩻနဝ်ꩻ သဲင်ꩻပြန်ႏချာယင်း တလꩻတဝ်း"တဲ့။ လိတ်စောင်ႏဖုံႏ ဒေါ့ꩻငဝ်းနုဲင်းယို "ဗဟုသုတဖုံႏယို ဖြေꩻနေးတလꩻတဝ်း၊ ဟော်ꩻဖတ်ထွူ မတ်ခါꩻမꩻ အီႏလꩻလွဉ်"တဲ့။
နꩻတဗာႏ ဒေါ့ꩻငဝ်းနုဲင်းယို "တထူႏသုင်ꩻတဝ်း မိဉ်အွဉ်ႏဗွော့ꩻနဝ်ꩻစားနဝ်ꩻ အရော်ခြေင်အပုက်ꩻခြေင်လွုမ်ꩻ"တဲ့။ နားရီႏ ဒေါ့ꩻငဝ်းနုဲင်းယို "ကလို့ထိုꩻလဲဉ်းဒါႏ အခိန်ႏဖုံႏ တလꩻချာနွောင်ꩻတဝ်းဒွုမ်"တဲ့။ ထီကြောင်းဗူး ဒေါ့ꩻငဝ်းနုဲင်းယို "အွဉ်ႏဒျာႏသွော့ သꩻဗွာဗွာစင်စင်၊ အုံအဝ်ႏမွန်ဗန်လွေꩻသွော့ ဘဝသျင်ꩻသျင်ꩻ၊ အသျုက်အတရေင်ကင်ꩻကင်ꩻ"တဲ့။ ရွဉ်ဒေါ့ငဝ်းနုဲင်းယို "မိဉ်ႏမဲဉ်သုင်ꩻစုဲင်ႏအာအာနဝ်ꩻ ထိုမ်ႏအာအာသွော့"တဲ့။
စွို့ꩻစွဉ်ႏသွော့
ကအဝ်ႏကျိုꩻစာꩻသောင်ႏသာ တွူႏတရန်ခိန်ႏ ယာလျားငါႏ၊ ယာႏဖြေင်းလိုꩻ၊ တဗော့ꩻလီးတဗော့ꩻလဲ့ꩻလိုꩻ၊ ကွဉ်ကꩻနွောင်ꩻဗာႏတဝ်း အဟဝ်အယံ၊ ခြွိုင်းနွောင်ꩻတဝ်း အတဲးဝါးစား၊ အံႏအွꩻနွောင်ꩻတဝ်း အဟဝ်စားအယံစား၊ ကွဲးတွော့ꩻ ခွေသꩻတပေႏတဝ်း၊ ထူႏဂုဏ်ႏချာဒျာႏနမ်း၊ ကလꩻလွဉ်ဒါႏအစွိုးအဒဝ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ ရင်ꩻချာဒျာႏတွမ်ႏနမ်းတသိုꩻထီက သွုန်ႏသꩻကြောင်းဒျာႏ။ နေးတွမ်ႏ သမ္မာအာဇီဝထဲ့ထဲ့ ထိုမ်ႏကျံႏနေးဒျာႏက အွဉ်ႏတန်ႏဖိုꩻချာဒျာႏ တခြိုꩻ။ နမ်းကမာꩻဒါႏထာꩻမာꩻအလောင်းတဲ့ အွဉ်ႏဒျာႏစေႏတနာႏဗွေဗွေ။ လိုꩻတွိုင်ꩻစွုမ်ႏဖြာꩻသီး ထာꩻထီႏ ကမဲဉ်ထင်းတွိုင်ꩻ ထင်းနွောင်ꩻဒျာႏ၊ ကမဲဉ်ထီႏတွိုင်ꩻ ထီႏနွောင်ꩻဒျာႏခွေအလောင်း။
ပွိုးပကာႏသနဖုံႏတဲင် ခါးလားကမဲဉ်လꩻလိုꩻသီးသေငါꩻအာလိုꩻ (မိဉ်ꩻကျောႏမိဉ်ꩻတန်လိုꩻ)နဝ်ꩻ မဲဉ်ထွာဒျာႏ လိုꩻသီးရက်ပဲင်ꩻ နီထာꩻစွို့ꩻစွဉ်ႏ(ရိုꩻသာꩻ)ကျိုꩻစာꩻမုꩻသွူ။ အတုအယောင်ႏ ပကာႏသနဖုံႏ ကအာငါႏ လောကခါႏကိုယို အုံအဝ်ႏလွေꩻစမ်ꩻ တွမ်ႏ(ရိုꩻသာꩻ)စွို့ꩻစွဉ်ႏမုꩻမွိုင်၊ (ရိုꩻသာꩻ)စွို့ꩻစွဉ်ႏမုꩻနဝ်ꩻ ဖုဲင်ႏရက်ခရာႏဟဝ်ထာꩻတခွိုင်းမုဲင်ꩻကရိုꩻယို မဲ့သေလွဉ်ဗာႏဒျာႏ။ နေးတွမ်ႏ (ရိုꩻသာꩻ)စွို့ꩻစွဉ်ႏမုꩻတဲင် ပယွုမ်းသေႏသေႏနွောင်ꩻဒျာႏသွော့...၊ ခံႏစာꩻနွောင်ꩻဒျာႏသွော့နေား...။ (ရိုꩻသာꩻ)စွို့ꩻစွဉ်ႏနွောင်ꩻဒျာႏသွော့ဝင်ꩻပငါပရာꩻအကျောင်ꩻ....။
ပအိုဝ်ႏခမ်းသားနဝ်ꩻ
"ပအိုဝ်ႏခမ်းသားနဝ်ꩻ ကရီးခါ ယိုခါ ဆုဲင်ꩻချာ မုဲင်ꩻခါခါတယဝ်း ဖြွမ်းဗူႏသေႏထွူဒျာႏ"
ပအိုဝ်ႏခမ်းသားနဝ်ꩻ အလွောင်ႏဗူႏထွူဒျာႏ၊ မွူးခေ့ꩻမွူးလေတယဝ်း အခိန်ႏမွူးနီꩻလာမုဲင်ꩻခါတယဝ်း မိဉ်ႏအဝ်ႏလိုႏခမ်းသားနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏခမ်းသားယို ဖြွမ်းဖြွမ်းဗူႏဗူႏ အာႏတူႏရဲင်ꩻတူႏ ထွာထွူဒျာႏနဝ်ꩻသွူ၊ စိမ်စွဉ်ႏတဖြာꩻတွမ်ႏတဖြာꩻဒျာႏတဲ့နဝ်ꩻ၊ တဒုံတွမ်ႏတဒုံဒျာႏတဲ့နဝ်ꩻ၊ တဝေင်ꩻတွမ်ႏတဝေင်ꩻဒျာႏတဲ့နဝ်ꩻ၊ ခမ်းကောင်တွမ်ႏခမ်းဒေါမ်ဒျာႏတဲ့နဝ်ꩻ လွောင်ႏဗူႏမုအာႏ စွိုးခွိုꩻအတာႏ အဝ်ႏထွူတသေႏသေႏဒျာႏသွူ။
မိဉ်ႏထွားတွမ်ႏအနုပညာႏသားဖဲ့ꩻလဲ့နဝ်ꩻ၊ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအတာႏ လွောင်ႏဗူႏမုꩻအာႏယို အဝ်ႏထွူဒျာႏသွူ၊ တွမ်ႏအနုပညာႏခြော်ꩻနယ်ꩻတဲင် ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻလွောင်ႏဗူႏရေꩻ၊ ခမ်းကောင်ခမ်းဒေါမ် ဖြွမ်းဗူႏရေꩻ၊ လိတ်ယံထွာတမူချင်ႏရေꩻ၊ ယံထွာထင်ႏဒျာႏ ပအိုဝ်ႏတအိုဝ်ႏအရေꩻဖုံႏ-စတဲင်နဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻ အဝ်ႏလိုႏထွာသင်ꩻငါႏ အခေႏနေႏတဗာႏယို ဖောႏထန်ႏတွမ်ႏအနာပညာႏနဝ်ꩻတဲ့ ထီႏဗာႏဒျာႏဝင်ꩻ ပငါပရာꩻနဝ်ꩻသွူ။ မိဉ်ႏထွားယင်း တဲမ်းလိတ်သားအခဝ်တဲ့နဝ်ꩻနေနေ၊ ပအိုဝ်ႏယိုꩻယာႏ၊ ပအိုဝ်ႏယေန်ႏငဲးတဉ်ႏခွေါင်ရေꩻဖုံႏ၊ စွိုးခွိုꩻဘာႏသာႏ သာႏသနာႏ မွန်ဗန်ညဆွာꩻရေꩻဖုံႏ၊ ခမ်းကောင်ခမ်းဒေါမ်ယို လိုꩻတဲ့နဝ်ꩻ၊ လိတ်တဲ့နဝ်ꩻ အဝ်ႏလိုႏဖြွမ်းဗူႏညီႏတူႏစတဲင်ဖုံႏယို တွမ်ႏကံတာအာႏ၊ ကံတာပညာႏတဲင် စွဲးပင်ႏရောင်လွဒျာႏ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻ ထင်ႏထိုတာႏနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏထီႏအဝ်ႏသေဒျာႏဝင်ꩻ စွုမ်ႏဖြာꩻဖြာꩻနဝ်ꩻသွူ။ မိဉ်ႏထွားယင်း ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻ ကယုမ်းအံႏကိုꩻကွယ်ႏဒါႏ ဗုဒ္ဓဘာႏသာႏ ဗွေႏသံႏဃာႏသီးအနေႏလဲ့ ပေါႏပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအတာႏယို လိုꩻမျိုꩻတဉ်ႏခွေါင်ရေꩻတာႏ အရွီးအခိုႏကထွာ လိတ်လုဲင်ꩻစွစ်ꩻလီရေꩻ၊ တကာႏပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻ လွောင်ႏဗူႏရေꩻတာႏ နေးတွမ်ႏဘာႏသာႏအဆုံꩻအမꩻတဲင် အဝ်ႏခုမ်မာꩻလွေꩻဖေႏနဝ်ꩻ ဗꩻဟန်ႏသနီꩻ အဝ်ႏထီႏအဝ်ႏသေထွꩻဒျာႏဝင်ꩻဖုံႏသွူ။
မိဉ်းထွားနုဲင်း ဒဲဉ်သီႏလာဗွေ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻမွူးနီꩻကို ကထီႏထင်ႏ၊ ကလေပ်ဒါႏ အလူႏပဒေႏသာႏမွူး တောင်ႏကီꩻဝေင်ꩻကိုတဲ့နဝ်ꩻ၊ စွိုးခွိုꩻမွူးနီꩻကို ထိန်ꩻသိမ်ꩻပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻယိုꩻယာႏယေန်ႏငဲးတဲင် စွုမ်ႏရပ်စွုမ်ႏရာႏ နွို့ပါဝင်ႏခေးကျူႏဒျာႏဝင်ꩻဖုံႏတဲ့နဝ်ꩻ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏအလွောက်ꩻ တောင်ႏကီꩻ၊ သီႏသဲင်ႏ၊ ဟိုပုံꩻ(သျင်ႏပေႏကောင်)၊ ပင်လောင်ꩻ၊ ကျောက်တလုံꩻ-စတဲင်ဖုံႏတဲ့နဝ်ꩻ၊ မိဉ်းနုဲင်းခမ်းဒေါမ် ဝေင်ꩻဘားအံ၊ ဘီးလင်း၊ သထုံႏ၊ တရောပ်တန်ဒေႏသ၊ ဝေင်ꩻရန်ႏကုန်ႏဖုံႏတဲ့နဝ်ꩻ၊ မိဉ်ႏနုဲင်းခမ်းထန်ႏ အဝ်ႏထုဲင်ꩻခမ်းသား၊ ကိုးရီးယားခမ်းသား၊ စင်ကာပူသား-စတဲင်ဖုံႏ အဝ်ႏရာꩻဒေႏသ၊ တွိုႏရာꩻဒေႏသကို ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻမွူးနီꩻပွယ်ꩻယို အွဉ်ႏထွူႏထွူႏတွုမ်တွုမ်တဲင် ကရုဲင်ꩻတသွိုးလွနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻတာႏ ညီႏတူႏမုအာႏ အွဉ်ႏနယ်နွောင်ꩻအီနဝ်ꩻသွူ။
၂၀၁၇-ဗာႏ၊ ဖေဖော်ဝါရီလာ ၁၆-နီꩻ ဗꩻလွေꩻ ၂၀-နီꩻ ကမာꩻလွေꩻဒါႏ ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻအလွောက်ꩻ အုံကိုမ်ခမ်းထီရေꩻ ဝေင်ꩻဟိုပုံꩻကိုနဝ်ꩻလဲ့ ခမ်းကောင်ခမ်းဒေါမ်တွမ်ႏ ကအဝ်ႏခမ်းကူ ပအိုဝ်ႏခမ်းသားသီးယို ပေါႏရိုꩻသွူ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအရေꩻနဝ်ꩻ ဖြွမ်းဖြွမ်းဗူႏဗူႏ မာꩻလွေꩻဝွန်ႏတထွူႏတဝ်း သုံꩻသပ်ထီႏသေနွောင်ꩻဒျာႏသွူ။ အုံကိုမ်ပအိုဝ်ႏခမ်းထီရေꩻပွယ်ꩻ ယံထွာထင်ႏ တရောင်းတရေꩻတာႏ ကထွာဒါႏ ပအိုဝ်ႏကို ဝေင်ꩻနယ်ႏစွုမ်ႏ၊ အစွိုꩻစွုမ်ႏဖုံႏနဝ်ꩻ တွမ်ႏကဒါႏရာꩻပညာႏ၊ နွောင်ꩻရာꩻအာႏ တဖြာꩻတဖဲ့ꩻတခဝ်တဲင် ဖြွမ်းဖြွမ်းဗူႏဗူႏ နွို့ခုမ်စံႏထေင်းထံႏထူႏတာႏဝွန်ႏ ခုမ်မာꩻလွေꩻညီꩻတဝင်ꩻနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻလိုꩻမျိုꩻယို အဝ်ႏလွောင်ႏဗူႏတသေႏသေႏထွူဒျာႏ ထီႏထွꩻနွောင်ꩻဗာႏနဝ်ꩻသွူ။ မိဉ်ႏထွားယင်း အွိုးနေင်ႏ ၁၉၈၈-ဗာႏကို ပအိုဝ်ႏခမ်းသားနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻနယ်ႏပငါပရာꩻ ပါဝင်ႏထင်ႏလွဉ်တဲင် ဗွေဗိတ်ထံနေးစွဉ်ႏ ဝေင်ꩻတောင်ႏကီꩻ ကခြီခြဝ်လွဗꩻ ဒီမိုကရေစီနဝ်ꩻလဲ့ ပအိုဝ်ႏခမ်းသားလိုꩻထု ထွောင်ႏဗူႏမုအာႏ ဖြွမ်းဗူႏမုအာႏ တလာမွေးစွဉ်ႏနဝ်ꩻသွူ။ မိဉ်းဒေါ့ꩻဗာႏ ၁၉၈၈-ခိန်ႏနဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအစွိုꩻ (ပီအဲန်အို)အစွိုꩻနဝ်ꩻ တလꩻထူႏတဝ်းဒွုန်း ညိမ်ꩻချံꩻရေꩻခိန်ႏနဝ်ꩻသွူ၊ ပအိုဝ်ႏစွိုးခွိုꩻအစွိုꩻနဝ်ꩻ ၁၉၉၁-ဗာႏနေင်ႏနဝ်ꩻမꩻ ကွဲးထူႏညိမ်ꩻချံꩻရေꩻ နွို့လွဉ်ထာꩻလေနဝ်ꩻသွူ။ နဝ်ꩻမꩻ ပအိုဝ်ႏခမ်းသားယိုခါနဝ်ꩻ ယိုခါမꩻ လွောင်ႏဗူႏတမွေးတဝ်း၊ အွိုးကရီးခါကာႏ အဝ်ႏလွောင်ႏဗူႏထွူလဲဉ်းဒျာႏရင်ꩻနဝ်ꩻသွူ၊ ပအိုဝ်ႏခမ်းသားနဝ်ꩻ အွိုးကရီးခါတဲ့လွောင်ႏဗူႏ၊ ယိုခါတဲ့ လွောင်ႏဗူႏ၊ မိဉ်ႏတွိုႏအနာႏဂတ်ကို အွိုးငါငါတနီꩻခါသူꩻလဲ့ အီႏလွောင်ႏဗူႏ၊ မုဲင်ꩻခါခန်းတယဝ်း လွောင်ႏဗူႏ လွောင်ႏဗူႏ လွောင်ႏဗူႏ အဝ်ႏလွောင်ႏဗူႏဒျာႏစွူစွူနဝ်ꩻသွူ။
ဒုံဟိုခုဲင်ꩻ
ဒုံဟိုခုဲင်ꩻ (အိန်းကလေက်: Hokai၊ မန်း : ဟိုခဲ(ဟိုခိုင်း)ရွာ) ယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဒျာႏ ဖြဝ်ꩻခမ်းနယ်ႏ (အခဝ်နဝ်) ၊ မျင်ꩻမိုရ်ႏခမ်း ၊ ပအိုဝ်ႏနမ်းပဲင်ႏအိုပ်ချုတ်ခွင်ꩻလꩻဒေႏသ ၊ ဝေင်ꩻနယ်ႏဟိုပုံꩻ၊ အွိုင်ႏလွယ်အွန်ႏကို ဒုံတဒုံဒျာႏသွူ။ ဒုံကအဝ်ႏဒါႏခင်ႏလမ်း ကိုဒ်နဝ်ꩻ ၂၀၀၉၅၁ ဒျာႏသွူ။ အဝ်ႏဒျာႏ ထိုထဲင်းပင်ႏလယ်ႏ ထီခိုႏဆꩻကီ ၃၆၇၀ ပေ (၁၁၂၀ မီတာ) ကိုသွူ။ ဒုံဟိုခုဲင်ꩻအကို လမ်းငင်းအဝ်ႏ လမ်း၊ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ  ဖြာꩻသွူ။ အွိုင်ႏလွယ်အွန်ႏကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်းနဝ်ꩻ နေင်ႏ ၂၀၁၄ ဗာႏ မွူးကွို့ꩻနာꩻစာႏရင်ꩻအလꩻ အဝ်ႏ ၆၀၁၈ ဖြာꩻသွူ။ ဖဲ့ꩻကွဉ်ႏနဝ်ꩻ နောင်တောင်ꩻပေါက်၊ ဖဲ့ꩻထင်ꩻနဝ်ꩻ ဒုံမုဲင်းဟုဲင်ꩻ(နဝ်)၊ ဒုံနောင်တောင်ꩻ၊ ဖဲ့ꩻတွို့ꩻနဝ်ꩻ ဝေင်ꩻဟိုပုံꩻ(နောင်တောင်ꩻပေါက်)ဖုံႏ အဝ်ႏခူရောင်ꩻနဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ဟိုခဲရွာ၊ ဟိုပုံးမြို့နယ်
ပရိုတေင်း
ပရိုတေင်း (Protein) ကရိုꩻနဝ်ꩻ အမီနို အဲတ်သစ် ဖုံႏ ကဖွဲ့ꩻဗူႏခါꩻဒါႏ ဩဂဲန်းနစ် ဒြပ်ခြွဉ်း တမျိုꩻဒျာႏသွူ။ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်ဖုံႏကအဝ်ႏဆွိုက်စပ်တဝင်ꩻနုဲင်းတဖြွီꩻသူꩻနဝ်ꩻ ကွပ်ပွိုးအဆွာꩻလွဉ်ꩻငါႏတဲင် အဝ်ႏတခွေႏဗာႏနေးတွော့ꩻ လဲင်ꩻတလွုံꩻနေးစွဉ်ႏဒျာႏသွူ။ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်ဖုံႏ ကအဝ်ႏသော့ꩻဒါႏ ပေါ်လီမာအကိုနဝ်ꩻ နေးတွမ်ႏပဲစ်တိုက်သီး (peptide bond)ဖုံႏတွော့ꩻ အဆွိုက်စပ်လွေꩻ ကာဗောက်သိုင်း (carboxyl) အစွိုꩻဗူႏ တွမ်ႏ အမီနို (amino) အစွိုဗူႏဖုံႏအခါႏကိုသွူ။ ပေါင်ꩻဗူႏပရိုတေင်းတမျိုꩻခိန်ႏတွင်ꩻ အမီနို အဲတ်သစ်ဖုံႏယို အီႏဆွိုက်အီဗာႏနေးတွမ်ႏ အစီႏအစဉ်ႏနုဲင်းမုဲင်ꩻကရိုꩻနဝ်ꩻ အအွဉ်ႏနယ်နေးဒျာႏတွမ်ႏ စွိုးဗီသကရိုꩻဒါႏ စီး (Gene) ဖုံႏအကို သွံဖြုံႏတတွဲꩻ စွိုးခွိုꩻသင်္ကေတ (genetic code) ဖုံႏသွူ။
ပရိုတေင်းကပေါင်ꩻဗူႏထာꩻနဝ်ꩻ အမီနိုအဲတ်သစ်အဝ်ႏ ၂၀မျိုꩻသွူ။ နဝ်ꩻထွူတကာႏတဝ်း ဗေတ်အစျꩻအကင်အလင်ဖုံႏလဲ့ ဖျင်ဟဝ်ဖေႏပရိုတေင်းယိုကပေါင်ꩻဗူႏထာꩻတဲင် အပြောင်ꩻလုဲင်ႏဖေႏ ပရိုတေင်းသီး အရုပ်သတ္တိꩻ၊ အဓာတ်သတ္တိꩻ၊ အဗျာႏလိမ်ꩻမုꩻ၊ ညိမ်ꩻစွူမုꩻဖုံႏသွူ။ ပရိုတေင်းဖုံႏနဝ်ꩻ အချင်ꩻချင်ꩻပူꩻတွဲꩻတဝင်ꩻတွော့ꩻ ထွာလွဉ်အီ အကွို့ꩻအခဝ်တိဉ်ႏစွူတဗာႏတဲင် ဝွေꩻနဝ်ꩻ မာꩻဖေႏဗာႏ ဝင်ꩻကသတ်မတ်ခါꩻဒါႏ ထာꩻမာꩻတမျိုꩻသွူ။
ပရိုꩻတေင်းကရိုꩻယိုနဝ်ꩻ ဗွိုန်ပီနုဲင်း ဇီဝမော်လီစျူးအတန်စားအလင်ဖုံႏနေနေ ဝွေꩻယိုတဲ့ သꩻသားသီးအတာႏ အရေꩻတန်ဒြပ်တခြိုꩻတမျိုꩻဒျာႏနေနေတဲင် သဲလ်တဗာႏ အသက်ဖေႏကမွန်ဗန်ꩻနွောင်ꩻရေꩻအတာႏ ဝွေꩻသီးမာꩻဖေႏဗာႏထာꩻမာꩻနေနေသွူ။ ပရိုတေင်းကရိုꩻနဝ်ꩻ အိဉ်သိုင်းဖုံႏဒျာႏကဲဉ်းအာတဲင်တွော့ꩻ ဇီဝမာꩻဓါတ်ဖေႏကပြိုင်(ဖေႏကတွင်ႏ)အီအတာႏ ဝွေꩻနဝ်ꩻထွာဒျာႏ ဓာတ်စွဲကိုတမျိုꩻနဝ်ꩻသွူ။ ပရိုတေင်းဖုံႏယိုတဲ့ ထွာဒျာႏ သꩻသားသတ္တဝါႏသီးအတာႏ အရေꩻတန်အဟာႏရဓာတ်တမျိုꩻနေနေသွူ။ သꩻသားသတ္တဝါႏသီးအသက်မွန်ဗန်ရေꩻအတာႏ အရေꩻကတန်ဒါႏ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်အမျိုꩻ၂၀လွုမ်းလွုမ်းယို ဝွေꩻသီးနမ်းတွမ်ႏနမ်းထေမာꩻချာတဒါႏတဝ်းနဝ်ꩻမ့ꩻ အာႏကွိုꩻဗာႏနေး ပရိုတေင်းဖုံႏနဝ်ꩻသွူ။ သတ္တဝါႏသီးကအံႏသော့ꩻခါꩻဒါႏအဆာႏအဟာႏရဖုံႏ အမိဉ်ႏဒွိုႏပဲစ်ꩻဟို့ꩻကိုတွင်ꩻနဝ်ꩻ ဝွေꩻသီးကအံႏသော့ꩻခါꩻဒါႏ ပရိုတေင်းဖုံႏယို ဖေႏကထွာ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်အတာႏ မာꩻပြုဲင်ထွူတဲင်တွော့ꩻ အထူႏသွုံꩻလွေꩻအီ ဇီဝခါႏထွာကုဲင်မုꩻကိုသွူ။
ပေါင်ꩻစပ်ပရိုတေင်း
ခွိုꩻဗီဇအကိုကပါသော့ꩻဒါႏ အချက်အလက်ဖုံႏအလ့ꩻ အွဉ်ႏဆွိုင်ꩻရဲဉ်ႏထွူ အမိုင်နိုအဲတ်သစ်ဖုံႏတွော့ꩻ ပေါင်ꩻစပ်ဖွဲ့ဗူႏအီ ပရိုတေင်းသွူ။ ပရိုတေင်းဖုံႏနဝ်ꩻ ပေါင်ꩻဗူႏအီႏဒျာႏတွမ်ႏ ဆဲင်ႏရာꩻအမိုင်နိုအဲတ်သစ်ရဲဉ်ႏဖုံႏ စွုမ်ႏဗာႏဗာႏသွူ။ ဗီသအမုဲင် ကရိုꩻနဝ်ꩻ ကိုဒွန်(codon) ကရိုꩻဒါႏ နျူကလီတိုက် သွံဖြုံႏတွယ်ꩻတစွုံႏဒျာႏသွူ။ အမုဲင်တစွုံႏတစွုံႏယိုနဝ်ꩻ တင်ခါꩻဖေႏ အမိုင်နိုအက်သစ်တမျိုꩻစီႏသွူ။ methionine သင်္ကတအမုဲင်နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ AUG သွူ။ ဒီအဲန်အေအကိုနဝ်ꩻ နျူကလီရိုတိုက်အဝ်ႏ ၄ မျိုꩻတဲင်တွော့ꩻ ကထွာနွောင်ꩻဒါႏ ကိုဒွန်အဆေ့ꩻအအာနဝ်ꩻ အဝ်ႏ ၆၄ မျိုꩻသွူ။ ကွပ်ပွိုးနဝ်ꩻမ့ꩻတဲင် ကိုဒွန်ကကိုယ်ႏစာꩻပျုခါꩻဒါႏ အမီနိုအဲတ်သစ်ယင်ဟန်ႏနဝ်ꩻ အဝ်ႏတဗာႏလွုမ်ꩻတကာႏတဝ်းသွူ။
အဝ်ႏအမ်အာအန်အေ နမ်းတပျာႏတွော့ꩻ ကပေါင်ꩻစပ်လွဉ်ဒါႏ ပရိုတေင်းယိုနဝ်ꩻ ဝင်ꩻဟဲ့ꩻ ချာႏပြန်ႏဘာႏသာႏ(translation) နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ရိုဗိုသုန်းဖုံႏနဝ်ꩻ တွယ်ꩻခြꩻတွမ်ႏ အမ်အာအန်အေလောင်းတဲင် ဖတ်ထွားဖေႏ နျူကလီရိုတိုက်သွံဖြုံႏတဲင် တွယ်ꩻဖက်ယင်း ကိုဒွန်နဝ်ꩻတဲင် ပေါင်ꩻစပ်အီ အမီနို အဲတ်သစ်သွူ။ ပရိုတေင်းအပေႏအတန်နဝ်ꩻ အဓိကဒျာႏ အမီနိုအဲတ်သစ်ပါသော့ꩻ အဆေ့ꩻအအာအလွောက်ꩻသွူ။
နယ်ႏပယ်ႏ (ဇီဝဗေဒ)
ခွဲꩻချာꩻ ဇီဝဗေဒ စွိုးခွိုꩻခရာႏအရန်းဖုံႏကိုနဝ်ꩻ နယ်ႏပယ်ႏ (Domain) (လဲတ်တိဉ် : regio) မွေးတဝ်းလဲ့ ဒိုမေင်း နဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ Carl Woeseတောမ်ႏ ပညာႏသျင်ႏသီးတစွိုꩻ ကဖန်ဆင်ꩻခါꩻဒါႏ နယ်ႏပယ်ႏဖြယ်သိုမ်စွိုး ခွဲꩻချာꩻစွိုးခွိုꩻစနစ်ကိုနဝ်ꩻ ထွာအထိုသွတ်ꩻအရန်းသွူ။ အရန်းယိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻလွ့ သူပါကိဉ်းဒန်း (superkingdom)၊ ရဲလ်မ် (realm)၊ အဲမ်ပုဲင်ယာ (empire) နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။
ဗ
၁။ ဗီႏလာႏလောင်းကီ တဆံꩻထီဗွို့ꩻ၊ ဆꩻကီမွူးရောင်ႏ ကထွိုင်ႏတောႏလျားစာႏ ပြုဲင်ထိုꩻမား။ ၂။ ဗဲးဖြို့ꩻဒို့ꩻဆင်သီ တဗဉ်ႏအီတောဝ်း။ ၃။ ဗုဲင်ကီသင်္ကန်ꩻ သꩻအောဝ်ႏပါႏ၊ ခြွိုင်းကီစီႏဝရာႏ သꩻအောဝ်ႏဒုံ၊ အုံကီအွိုးကျောင်ꩻ သꩻအဝ်ႏလမ်း။ ၄။ ဗုဲင်ငါႏလဲ့ အံႏမ၊ လွꩻငါႏလဲ့ အောဝ်ႏငလီꩻ။ ၅။ ဗော့ꩻကေ ထွာကေ၊ ဗော့ꩻထံ ထွာထံ။(အုံညီꩻအဝ်ႏရဝ်း လွေꩻညီꩻသဲင်ꩻသွို ပေါင်ꩻကွိုက်ꩻအာ လိုꩻမွိုက်လိုꩻရွိုင်ꩻ လိုꩻကုဲလဲ့ မွိုက်ရွိုင်ꩻ ကုဲင်ပဲစ်စီꩻနုဲင်းနုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။) ၆။ ဗော့ꩻစံႏငါး ထွာစံႏငါး၊ ဗော့ꩻမုံꩻသွိုꩻ ထွာမုံꩻသွိုꩻ။ ၇။ ဗော့ꩻမဲ့ ညာꩻခင်ႏ။(ထင်ႏလင်ꩻထွေထောင် ကောင်ဒေင်နာဖုဲင်း။) ၈။ ဗော့ꩻမုံꩻသွိုꩻ ထွာမုံꩻသွိုꩻ၊ ဗော့ꩻစံႏငါး ထွာစံႏငါး၊ ဗော့ꩻဘုရာꩻကာႏ ထွာဘုရာꩻကာႏ။ ၉။ ဗက်ꩻတထွောင်း၊ လဲဉ်းတထွောင်း။ ၁၀။ ဗက်ꩻတအာႏ ဗာႏနီသွံထွောင်း။(မာꩻထာꩻမာꩻတမျိုꩻ၊ ဒေါ့ꩻငေါဝ်းတငွါ ထွူလို့ပါ၊ အောင်ႏမျင်ႏပါထာꩻမာꩻ နီသွံမျိုꩻ၊ ငေါဝ်းနီသွံငွါ တကာႏတောဝ်းသွူ။) ၁၁။ ဗေင်ႏခွုမ်းလဲဉ်းရွဉ်၊ ဗေင်ႏနောင်လဲဉ်းခံꩻ၊ ရွဉ်ခြေားငါႏသောင်ခြင်ꩻ ဝင်ꩻတယွုမ်းတောဝ်း။ ၁၂။ ဗေင်ႏထာꩻမဲ့ခြင်ꩻ ထာꩻနန်ꩻလေ၊ လွေꩻထာꩻရွိုးလွား တဖူꩻညာꩻ၊ သေတဝ်းတရာꩻ သံႏသရာႏည။ ၁၃။ ဗေင်ႏလွဉ်ꩻငါႏလဲ့ဖြန်၊ အံႏတန်ငါႏလဲ့ ကေန်ꩻ။ ၁၄။ ဗွာငါႏလဲ့ နွုမ်ꩻလီး၊ တသီးငါႏလဲ့ နွုမ်ꩻအေႏ၊ ဖြေင်းပေႏပေႏမꩻ နွုမ်ꩻဟွမ်။(ကာႏကွဲႏရဲးကင်ꩻ အုပ်ꩻအံႏဖြာႏ၊ အညမ်းဖျင်ꩻ အကရွူးအတကုဲင်။) ၁၅။ ဗွူခြွီဟောဝ် အမွူးယန်ꩻ၊ လိုꩻမဉ်ႏယံ မာႏနလင်ꩻ။ ၁၆။ ဗွူသိုႏ ထန်ႏတလင်ꩻ၊ လိုꩻဖျင်ꩻ ထန်ႏဒုံ။ ၁၇။ ဗွူသိုႏအမျိုꩻ ထန်ႏဗာႏတလင်ꩻ၊ လိုꩻဖျင်ꩻအမျိုꩻ ထန်ႏဗာႏခမ်း။ ၁၈။ ဗွူဟဝ်တဟဝ်တောဝ်း ထောင်းစံꩻ၊ လိုꩻဟဝ်တဟဝ်တဝ်း ကွိုက်ꩻစံꩻ။ ၁၉။ ဗွူႏဒျာႏညောဝ်ႏလဲ့ ယူးတကြောက်ကြဲ့ တကတ်ꩻရီး။ ၂၀။ ဗွူႏသွူအဆာႏလဲ့ အူႏချာလိုꩻ ထွီႏသီးအမျိုꩻ။ ၂၁။ ဗွေႏတဟဝ်တဝ်း အသွဉ်းရောင်ꩻ၊ လိုꩻကျောင်ꩻတဟောဝ်တောဝ်း တကာႏပယ်ႏ။ ၂၂။ ဗွေႏဗွန်အထွုံꩻ ကွဲးထိုꩻမားမား၊ လိုꩻဖြားအထွုံꩻ ကွဲးဖေ့ေဖ့၊ သူႏတောႏအလေ့ ကွဲးကုဲင်ကုဲင်။ ၂၃။ ဗွန်ကတန်မွိုးဖါ၊ ကေꩻဇူꩻကအာ ဆရာႏ။ ၂၄။ ဗွန်ထွက် ထွာစောက်ꩻဖါး၊ စင်ꩻထွက်ထွာခွန်၊ သျင်ႏတန်ထွက် ထွာမေႏတွိုင်ႏ။ ၂၅။ ဗွန်ထွက် ထွာဟော်ခံꩻ၊ စင်ꩻထွက် ထွာစောက်ꩻဖါး၊ သျင်ႏလုံဖြားထွက် ထွာဒုံဆောႏ(ဖြားဆောႏ)။ ၂၆။ ဗွိုန်ထီတဲႏ ထီတံꩻ၊ ပီတဆံꩻထီ ခွꩻစုံ။ ၂၇။ ဗွိုန်ပီကောဝ်ႏတုဲင် အလွီးသုဲင်။ ၂၈။ ဗွိုန်ပီနုဲင်းသာႏထဲ့ထီ၊ မေႏလူးတလီꩻနွန်ႏ၊ ခမ်းအွုမ်ႏ တလီꩻထွာႏ။ ၂၉။ ဗွိုန်ပီကောဝ်ႏတင်ႏ နင်ꩻလွိုးသွင်ႏ။ ၃၀။ ဗွိုန်ပီပန်ꩻသေꩻ နင်ꩻယောင်ꩻရေꩻ၊ ဗွိုန်ပီကောဝ်ႏဗို နင်ꩻသွောင်းထို။
တနိဉ်းတာယီတွိုင်ꩻဒေႏသတန်
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:မျန်မာခမ်းထီကိုတွိုင်ꩻဒေႏသတန်ဖုံႏ
ခြောင်
thumb|[[Samur ခြောင်၊ အသာဗုဲင်စျန်]] ခြောင် (အဲင်းကလေတ်: River)ယို ယထွောင်းထွောင်းနဝ်ꩻ အဝ်ႏဟဲ့ꩻ ခြုံꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ခြောင်ကရိုꩻနဝ်ꩻ သဘာႏဝအတွိုင်ꩻ အဝ်ႏထီအရွီးအခိုႏ ထီဖူꩻ ထီရောင်ꩻ ထီခြောင်ပေႏဖုံႏ ထွတ်ꩻလင်ꩻခြွဉ်းဒါႏဝင်ꩻ ထီတဖူꩻရဲဉ်ႏခြောင်တန်တဗာႏဒျာႏသွူ။ ကဲဉ်းအာအာ ထီနွိုးဖုံႏနဝ်ꩻ ထွတ်ꩻလင်ꩻသော့ꩻ ထီသမုဒ္ဒရာႏ၊ ပင်ႏလယ်ႏ၊ နောင် (တဝ်းလဲ့) ထီခြောင်တန်တဗာႏဗာႏကိုသွူ။ ယဟန်ႏနဝ်ꩻ ထွတ်ꩻလင်ꩻသော့ꩻတဝ်း ထီနမ်းတဗာႏဗာႏကို ထွတ်နွို့စွုမ်းသော့ꩻချာဒျာႏ ဟံႏကိုသွူ။ ယဟန်ႏနဝ်ꩻ ခြောင်ပေႏဖုံႏယို အဝ်ႏဟဲ့ꩻရောင် ထီရောင်ꩻ မောင်းရောင်ꩻ ထီခြောင်ပေႏ နုဲင်းနဝ်ꩻသွူ။ ထွားနေးတွမ်ႏ ဟံႏပထဝီႏ အနမ်းအပွိုင်တဲင် အွဉ်ႏထွော့ဗွောင်ခါꩻ ခြောင်အဓိပ္ပာယ်ႏအဝ်ႏတဝ်းလဲ့ ယခမ်းခမ်းနဝ်ꩻ ထွားနေး ခြောင်အပေႏအတန်တွော့ꩻ အွဉ်ႏထွော့ခါꩻ နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့အဝ်ႏသွူ။
ခြောင်ဖုံႏနဝ်ꩻ ထွာဒျာႏ ထီသံႏသရာႏ တဖဲ့ꩻတခဝ်တဗာႏနေနေသွူ။ ထီသုဲင်ပုံꩻ (တဝ်းလဲ့) ထီကောင်ပုံꩻရဲဉ်ႏကို ခမ်းလော့လင်ꩻတွော့ꩻ ထွာတေားယင်း ထီပုံꩻ ထီဟံႏလောင်း တွမ်ႏ ထီအရွီးအခိုႏအလင် ထီဟံႏကို ထီဖူꩻဖုံႏ တွမ်ႏ သဘာႏဝ ထီဝ ရေခဲကောင်ဖုံႏ စွုမ်းထိုꩻတဲင် ထွာလွဉ်ဒါႏ ထီဖုံႏနဝ်ꩻ ထွတ်ထန်ႏလင်ꩻခြွဉ်းညီꩻယင်းဝင်ꩻ ခြောင်ကိုသွူ။ တွမ်ႏသိပ္ပံပညာႏအနယ်ꩻတဲင် လွူꩻထွားထောင်ထွားဒါႏ ခြောင်ဖုံႏယိုနဝ်ꩻ ဖန်ဟဲ့ꩻ ပိုတမိုလော်စီ(Potamology) ပညာႏသွူ။ ပညာႏယိုနဝ်ꩻ ကဲဉ်းအာအာ ထောင်ထွားအာ ကောင်လောင်း ကောင်သဲင်ဖဲ့ꩻတဲင် ထီနွိုးပညာႏ နုဲင်းနဝ်ꩻလဲ့ အဝ်ႏဟဲ့ꩻသွူ။ ကမ္ဘာႏအထန်ႏဖဲ့ꩻ စနေႏဂျိုလ်ႏ လာတဗာႏ ကထွာဒါႏ တုဲက်တန်ကိုနဝ်ꩻ အဝ်ႏထီႏမော့ꩻလဲဉ်း ဟုဲက်ဒရိုကာဗွန်အထီဖုံႏ အဝ်ႏထွတ်ꩻရွဲႏလင်ꩻဒါႏ ခြောင်နဝ်ꩻသွူ။
ကမ္ဘာႏလောင်း ကအဝ်ႏဒါႏ ခြောင်ဖုံႏ
ဒန်းညုခြောင် ဥရောပတွိုက် ၁,၇၂၅။ ယူဖရေးတီး အာသျတွိုက် ၁,၇ဝဝ။ ဧရာႏဝတီႏခြောင် အာသျတွိုက်(မျန်မာခမ်းထီ) ၁,၂၅ဝ။
အာႏကွိုꩻ
* ကဏ္ဍ:ထီနမ်း
မန်းလိုꩻခွိုꩻ
thumb|နေင်ႏ ၁၉၂၀ ဗာႏ ၊ မန်းမူႏဖြားတဖြာꩻပွုံႏ
မန်းလိုꩻခွိုꩻ ယို မျန်မာခမ်းထီ ခမ်းရင်ꩻသားလိုꩻခွိုꩻခြွဉ်း အကို လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း အအာသွတ်ꩻ လိုꩻခွိုꩻနွယ်ႏတဗာႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ။ မျန်မာခမ်းထီ လိုꩻဖြာꩻခြွဉ်း ၆၈ % ( ၃၆ သန်ႏ) ရပ်နဝ်ꩻ မန်းလိုꩻခွိုꩻဖုံႏဒျာႏနဝ်ꩻသွူ ။
တင်ꩻကျွစ်လာ
တင်ꩻကျွစ်ယိုနဝ်ꩻ မန်းပျက္ခဒိန်ႏကို ထွာနွုတ်ꩻလာကို တင်ꩻကျွစ်လာဒျာႏသွူ။ တနꩻဒါႏအိဉ်းကလေက်လာနဝ်ꩻ ထွာလာသဲက်တဲင်ဗာ တောမ်ႏ လာအောက်တိုဗာ နဝ်ꩻသွူ။ တင်ꩻကျွစ်ကရိုꩻဒါႏ ငေါဝ်းယို လာယိုနောဝ်ꩻ အဓိကထွာလွေꩻဒျာႏ ဗွေႏသံႏဃာႏသီးအတာႏ နောဝ်ꩻ သွူ။ ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ဣမံ တေမာသံ ဝဿာ ဥပေမိ၊ တယ်ႏစွဉ်ႏဝါႏဆိုႏလောင်ႏတဟာ ဖျော်ပတာလွေꩻ တင်ꩻ ကျွစ်လောင်းတရောဝ်ꩻ ကျောင်ꩻယိုဥပစာႏအကို၊ သွံလာ ဝါႏတွင်ꩻ၊ ခွေသွဉ်းကပ်ဆိုႏလင်ꩻဝါႏ ဗွေႏဩ။ ခံႏကျွꩻလွေꩻချာငါတောဝ်းမုဲင်ꩻမုဲင်ꩻ သတင်ꩻသွုံꩻစွူစွူဒျာႏ ကျောင်ꩻဝိဟာႏကိုယိုအကျောင်ꩻ ဗွေႏသံႏဃာႏသီးအဓိဋ္ဌာန်ႏ အာႏမခံႏခါꩻဒါႏငေါဝ်းယို ကျွစ်ထိုꩻချွစ်ထိုꩻ လွစ်တခြင်ထိုꩻ လဲဉ်းတဲင် ဟဲ့ꩻဗာႏတင်ꩻကျွစ် နောဝ်ꩻသွူ။ နောဝ်ထွူတကာႏတောဝ်း သွံလာဝါႏတွင်ꩻ သတင်ꩻတွိုင်ꩻသတင်ꩻတွိုင်ꩻယို ကထင်ႏဆောက်တယ်ႏဒါႏသီႏလ ကထင်ႏကံကျင်ꩻဒါႏဘာဝနာႏ မွိုးဖြား၊ ဖာဖြားသီးတာႏလဲ့သင် ကစာႏဂဒါႏဒဲဉ်သွမ်ꩻ အလူႏဗွေႏသီးတာႏ ကထင်ႏမာꩻဒါႏ ဝေယျာဝစ္စကုသိုလ်ႏ ခွန်နင်ꩻသီးအတာႏလဲ့သင် ထွာစွဉ်ႏသီႏလအောင်ႏပွယ်ꩻ ဒါႏနအောင်ႏပွယ်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ဗွေႏမျတ်ဘုရာꩻနောဝ်ꩻ သတ္တမနွုတ်ꩻဝါႏယို ထင်ႏဆိုႏတာဝတိံသာႏ လူꩻခမ်းထွူတဲင်၊ ကထွာဖိုဒါႏ နီဗွေႏဘုရာꩻမွိုးဗွေႏ သန္တုဿသီလူꩻပိုယို အွဉ်ႏအထျꩻတွော့ꩻ ဟော်ꩻဖေႏလူꩻဗြဟ္မာႏသီးအတာႏ အဘိဓမ္မာႏ မျတ်တရာꩻတောႏနောဝ်ꩻသွူ။ တင်ꩻကျွစ်လာဗွေနီꩻ အာႏရုဏ်ႏထွိုင်ႏထန်ႏနောဝ်ꩻ နေးတွမ်ႏရွဉ်တဒေါင် ပတ္တမျာꩻတဒေါင် ခံꩻတဒေါင် ပါတွမ်ႏအရောင်ႏစွုမ်ႏလွုတ်ꩻလိတ်ꩻ ကအောဝ်ႏဒါႏလူꩻဗြဟ္မာႏအချွေႏ အရံႏဖုံႏတဲင် ကျွꩻလင်ꩻခွိုန်ꩻချာယင်း လိုꩻသီးအခမ်း သင်္ကသနဂိုရ်ဝေင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ခမ်းသားထီသားဖုံႏနောဝ်ꩻ ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏ ကေႏညိုႏငါႏဗွေႏဘုရာꩻနောဝ်ꩻမꩻ ကျိုႏဆွုမ်ႏဗွေႏဘုရာꩻ ပူႏဇောႏဆွုမ်ႏဗွေႏဘုရာꩻ ကပ်လူႏဆွုမ်ႏဗွေႏဘုရာꩻ ဒဲဉ်သွမ်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ အရောဝ်ꩻနောဝ်ꩻနောဝ်ꩻ လိုꩻလူꩻဗြဟ္မာႏ သတ္တဝါႏသီးယို ထီႏဖြောင်လို့ချာငါ စွဉ်ႏဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ မိဉ်ႏလွူꩻထွားထွူ တင်ꩻကျွစ်လာဗွေနီꩻ ကကျိုႏဆွုမ်ႏဒါႏဗွေႏမျတ်ဘုရာꩻ အောဝ်းအွိုးလူꩻခမ်း ကျွꩻ လင်ꩻအပွုံႏစံႏတွမ်ႏ ယိုခါနီသွဉ်းသီးပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻ ကမာꩻဒါႏတင်ꩻကျွစ်လာ အပွုံႏအငုဲင်ꩻဖုံႏယို မိဉ်ႏတဲက် ထွားဝင်ꩻနောဝ်ꩻ ပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻယိုတွမ်ႏ ဗွေႏမျတ်ဘုရာꩻနောဝ်ꩻ တညာꩻတဝ်းဝင်ꩻအကျောင်ꩻ။ စဲင်းစဲ့ထင်ႏသျာꩻ အောဝ်ႏထီႏဗာႏနောဝ်ꩻသွူ။
ခါးလားကတွိုႏ တင်ꩻကျွစ်လာဗွေနီနောဝ်ꩻ နီသွဉ်းသီးပအိုဝ်ႏ ဒုံတွိုင်ꩻရပ်တွိုင်ꩻယို အွဉ်ႏဆွိုးလွထာꩻမာꩻတဲင်၊ ဖျိုးကြောင်းတဖူꩻ ထင်ႏဖွစ်ကြောင်းစင် ကျောင်ꩻတလင်ꩻထွူတဲင်ခါ မာꩻလွတင်ꩻပြွတ်နောဝ်ꩻသွူ။ မာꩻတင်ꩻပြွတ်ကရိုꩻနောဝ်ꩻ ဆို့ꩻလူႏကျောင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ကမာꩻဒါႏတင်ꩻပြွတ်(ဆို့ꩻလူႏကျောင်ꩻ)ယို နီဗွေႏဘုရာꩻအောဝ်ႏအွိုႏ တာႏဝတိံသာႏလူꩻခမ်းလင်ꩻတွော့ꩻ နီဗွေႏဘုရာꩻသတင်ꩻသွုံꩻသော့ꩻအီတာႏ ရေႏရွယ်ႏနုဲင်းနောဝ်ꩻတဲင် မာꩻလွတင်ꩻပြွတ်နောဝ်ꩻသွူ။ တင်ꩻပြွတ်ဆလယို ကအွဉ်ႏဟွဲးပါဒါႏ အကောဝ်ႏအရာႏ အဒီႏ ဖုံႏယို ရေႏမတ်သွမ်ꩻဦꩻတဲင်၊ ခြံကိုကအောဝ်ႏဒါႏ ဗွူ တဒွီ ထထီႏ တောင်းလုဲင်(အွဲး)ဖုံႏ စတဲင် အကောဝ်ႏ အရာႏဖုံႏနောဝ်ꩻ ဖေႏနေးကလူႏတန်ꩻနွောင်ꩻအတာႏ ခါးလားကတွိုႏတင်ꩻကျွစ်ဗွေနီꩻယို ရဲ့ꩻလွ ဒဲ့ꩻခါꩻလွ နုဲင်းနောဝ်ꩻသွူ။ တင်ꩻကျွစ်လာဗွေရောဝ်ꩻ အာႏရုဏ်ႏမိဉ်ႏထန်ႏနောဝ်ꩻ ပင်ꩻသော့ꩻထွူဘုရာꩻ၊ ကပ်လူႏသွမ်ꩻ ဖျူႏထွူတဲင်ခါ မွူးဟာခိုႏကပူႏဇောႏပါမေႏနောဝ်ꩻ၊ ဗွေႏမျတ်ဘုရာꩻကအောဝ်ႏဒါႏ တာဝတိံသာႏ လူꩻခမ်းလင်ꩻနောဝ်ꩻ လူꩻဗြဟ္မာႏသီးယိုလင်ꩻပသာလွဉ်ꩻတဲင် လူꩻသီးယိုတဖြာꩻတွမ်ႏတဖြာꩻ အရောင်ႏနောဝ်ꩻ တဗွိုန်ပီတောဝ်းဝင်ꩻ လူꩻယဟန်ႏနောဝ်ꩻအရောင်ႏတသီး လူꩻယဟန်ႏနောဝ်ꩻအရောင်ႏဗွာ လူꩻယဟန်ႏနောဝ်ꩻအရောင်ႏချို အရောင်ႏမျိုꩻယိုစွုမ်ႏစီႏနေးစွဉ်ႏဒျာႏသွူ။ ခမ်းသားထီသားယို ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏထီႏဗာႏ လူꩻသီးအရောင်ႏနောဝ်ꩻတဲင် နီလိုꩻသီးအထျꩻနောဝ်ꩻ အရောင်ႏထွိုင်ႏတအောဝ်ႏတောဝ်းတွော့ꩻ နေႏလုဲင်ႏ တွမ်ႏမေႏဗို၊ မေႏတေန်ꩻ၊ မေႏကောဝ်ႏတဲင် သꩻကိုရေႏရောႏပီနုဲင်း လူꩻကလင်ꩻပသာဒါႏ နီဗွေႏဘုရာꩻ အတွိုင်ꩻ ကပ်လူႏပူႏဇောႏထင်ႏ ဗွေႏဘုရာꩻနောဝ်ꩻသွူ။ နောဝ်ꩻထွူတကာႏတောဝ်း နေးယင်းတွမ်ႏ မေႏကျောင်ႏ(မေႏကွင်ႏ)တဲင် ကပ်လူႏပူႏဇောႏထင်ႏပါယင်း စူဠာမဏိစေႏတီႏ ကအောဝ်ႏဒါႏ တာဝတိံသာႏလူꩻခမ်း နောဝ်ꩻသွူ။
သွံလာဝါႏတွင်ꩻ နီဗွေႏဘုရာꩻယို ကထင်ႏဖြော်ဆပ်ချာဒါႏ မွိုးဗွေႏကေꩻဇူꩻအတွိုင်ꩻ စွုမ်ႏသတင်ꩻ စွုမ်ႏသတင်ꩻ မွိုးဖာနီပါꩻတွမ်ႏ မွိုးဖြားဖာဖြားသီး ကထင်ႏဆောက်တယ်ႏဒါႏဥပုသ်ယိုအတာႏ ပိုလီꩻဖုံႏက အောဝ်ႏဒါႏဆချာနောဝ်ꩻ ထင်ႏပသာလွဉ်ꩻဖေႏဒဲဉ်ဗွာ ထင်ႏမာꩻဝွတ်ပတ်ဖေႏဝေယျာဝစ္စတဲင် ဖြော်ဆပ်ချာ မွိုးဖါကေꩻဇူꩻနောဝ်ꩻသွူ။ လာတင်ꩻကျွစ်နေင်ႏမဲ့လာမဲ့ မိဉ်ႏတွိုႏတွိုႏသွူနောဝ်ꩻ ဂါရဝေါစ နိဝါတောစကရိုꩻဒါႏ မင်္ဂလာႏတရာꩻ ဒေႏသနာႏလွဉ်အတွိုင်ꩻ၊ ဂုဏဝုဒ္ဓိ ဂွုဏ်ႏကတန်ဒါႏပုဂ္ဂိုလ်ႏ၊ ဝယဝုဒ္ဓိ သက်အရွယ်ႏကတန်ဒါႏပုဂ္ဂိုလ်ႏယို မိဉ်ႏရိုႏသေႏမိဉ်ႏခံႏနွမ်ႏဗာႏနောဝ်ꩻ ထွာမင်္ဂလာႏကရိုꩻဒါႏ ဗွေႏမျတ်ဘုရာꩻအဆွုံꩻအမꩻယို၊ ကွပ်ပွိုးစွဉ်ႏ နေးထူႏလွောက်ꩻနာႏလွဉ်ꩻတဲင်၊ ကာႏယကံႏ ဝစီႏကံႏ မနောကံႏ ကံႏတန်သွံပါꩻယို မိဉ်ႏအောဝ်ႏဒင်ႏဒါႏ မွိုးဖာအလောင်း လိုꩻဖြားလိုꩻတန်သီးအလောင်းလဲ့ အပဲစ်ဖေႏကကင်ꩻ အမင်ꩻဖေႏကလွစ် ချꩻဖွိုႏမာန်ႏ မာႏနထွူတဲင်ခါ ကွီခွင်ꩻချာအပဲစ် ကန်းတော့ꩻလွ ယိုꩻယာႏအောဝ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ အနိစ္စတမယ်ꩻတောဝ်း ကရိုꩻဒါႏငေါဝ်းအတွိုင်ꩻ၊ လိုꩻသီးလွုမ်ꩻတကာႏတောဝ်း လိုꩻသီးဖုံႏယိုꩻယာႏ ထွုံꩻစံႏလဲ့ တနီꩻတွမ်ႏတနီꩻ အောဝ်ႏပြောင်ꩻလုဲင်ႏလွဉ်နောဝ်ꩻသွူ။ နီပအိုဝ်ႏယိုꩻယာꩻထွုံꩻစံႏယို ခေတ်ကရီးခါ မွိုးစိုးဖါပန်တွမ်ႏ ခေတ်ယိုခါတွင်ꩻအတဗွိုန်ပီလွဒွုမ်ꩻဝင်ꩻ အောဝ်ႏပြောင်ꩻလုဲင်ႏလွဉ်လဲဉ်း တနီꩻတစိꩻစိꩻသွူ။ ခေတ်ကရီးခါ မွိုးစိုးဖါပန်နောဝ်ꩻ တလာကိုအတောႏတွင်ꩻ လာသွစ်ꩻဥပုသ် လာတဆီငတ်ꩻဥပုသ်၊  ဥပုသ်တွိုင်ꩻစွုမ်ႏလဲင်ႏ အောဝ်ႏထင်ႏမဲဉ်ႏလွဒျာႏ ကျောင်ꩻကန်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ ထွိုင်ႏတွိုႏလွဉ်ခေတ်ယိုခါ ပိုလီꩻသီးစိုးနောဝ်ꩻ တလာကိုအတောႏတွင်ꩻ လာသွစ်ꩻဥပုသ်ယို အွဉ်ႏကုဲင်ထိုꩻတဲင် ထင်ႏလွဒျာႏလာတဆီငတ်ꩻဥပုသ် လာဗွေလာမားဥပုသ်နီꩻလွုမ်ꩻသွူ။
ကရီးခါတွင်ꩻ မိဉ်ႏရိုꩻထင်ႏကျောင်ꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻလဲ့၊ ထင်ႏသွိုသွိုထင်ႏညီႏညီႏ အုံပွေါးချာငါဝင်ꩻတဲင်တွော့ꩻ အကျိုꩻကရိုꩻနောဝ်ꩻလဲ့ နာႏညီꩻညီꩻ နာႏသွိုသွိုဒျာႏဝင်ꩻနောဝ်ꩻသွူ။ ယိုခါနောဝ်ꩻ အတဗွိုန်ဒွုမ် နုဲင်းကရီး ကာꩻခေတ်ဆိုင်ကယ်ခေတ်တဲင်၊ ပါမုဲင်ꩻတလျူလဲ့ ပါꩻမုဲင်ꩻထင်ႏရီး နာႏရီးလွအကျိုꩻ အနယ်ꩻယို ကွဲးထီႏဗာႏအာအာလွဉ်လဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။ အကွဉ်အကဖဲ့ꩻနောဝ်ꩻလဲ့ အကွာႏလွဉ်မွေးစွဉ်ႏ၊ ကရီးနောဝ်ꩻ ကွဉ်ကꩻ ပအိုဝ်ႏလို့လို့နေးဒျာႏ ပေါႏကွဉ်ကꩻနေးတောဝ်း ပအိုဝ်ႏခွမ်ꩻလာꩻနောဝ်ꩻ ဝင်ꩻသꩻဗာႏဝင်ꩻ၊ ယိုခါကာႏလ ပေါႏကွဉ်ကꩻ ပအိုဝ်ႏနေးနောဝ်ꩻ ဟွိုန်ဝင်ꩻသꩻတေားဒျာႏဝင်ꩻ အထန်ႏဗန်ႏထိုꩻအာမွေးစွဉ်ႏနောဝ်ꩻသွူ။ နီယိုꩻယာႏ နီထွုံꩻစံႏယို နီမိဉ်ႏတထိန်ꩻသိမ်ꩻတောဝ်း နီမိဉ်ႏတအွဉ်ႏရေꩻတောဝ်းနောဝ်ꩻ ပါꩻမုဲင်ꩻကဲးအီႏ ထိန်ꩻသိမ်ꩻဖေႏ ပါꩻမုဲင်ꩻကဲးအီႏအွဉ်ႏရေꩻဖေႏ ကရိုꩻနောဝ်ꩻလဲ့ ကထွာဒါႏနီပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻယို အောဝ်ႏလိုႏယူႏလꩻ အောဝ်ႏလိုႏသေနန်းငါႏဝင်ꩻ ပငါပရာꩻနောဝ်ꩻသွူ။ နီလိတ်ယို နီအောဝ်ႏလိုႏတဲမ်း၊ နီငေါဝ်းယို နီအောဝ်ႏလိုႏဒေါ့ꩻ၊ နီခွမ်ꩻလာꩻယို နီအောဝ်ႏလိုႏကꩻကွဉ်၊ နီထွုံꩻစံႏယို နီအောဝ်ႏလိုꩻထိန်ꩻသိမ်ꩻ၊ ထွာလဲဉ်းသွူပအိုဝ်ႏလဲ့ မိဉ်ႏတဒါႏတောဝ်းပအိုဝ်ႏလိတ် မိဉ်ႏတဒေါ့ꩻတောဝ်းပအိုဝ်ႏငေါဝ်း မိဉ်ႏတကွဉ်ကꩻတောဝ်းပအိုဝ်ႏခွမ်ꩻလာꩻ မိဉ်ႏထိန်ꩻသိမ်ꩻတောဝ်းပအိုဝ်ႏထွုံꩻစံႏနောဝ်ꩻ၊ ထွာပအိုဝ်ႏလိုꩻမျိုꩻအတာႏ တာႏဝွန်ႏ တကေႏတောဝ်းနောဝ်ꩻသွူ။ နီလိုꩻမျိုꩻဖေႏနေး ကအောဝ်ႏတိဉ်ႏခွေါင်တသေႏသေႏ ဖေႏနေးကအောဝ်ႏ မွန်ဗန် ပြွူႏဖြိုတသေႏသေႏနောဝ်ꩻ၊ တဲမ်းချာသွော့ꩻနီလိတ် ဒေါ့ꩻချာသွော့ꩻနီငေါဝ်း ကွဉ်ကꩻချာသွော့ꩻ နီခွမ်ꩻလာꩻ ကျင်ꩻသွုံꩻချာသွော့ꩻနီထွုံꩻစံႏနောဝ်ꩻမꩻ အီႏပြွူႏဖြိုမွန်ဗန် တနွောင်းနွောင်ꩻသေႏသေႏနောဝ်ꩻသွူ။
အာႏကွိုꩻ
ကဏ္ဍ:လာဖုံႏ
မုဲက်ခရိုသကိုပ်
နီသွဉ်းသီး စူ ခင်ႏအင်္ဂါႏစတဲင် နမ်းခန်ႏထာႏ အကွို့ꩻအခေါဝ်ဖုံႏယို ကုဋေေႏပေါင်ꩻ သန်ႏပေါင်ꩻအာမရေႏမရာႏဒါႏ ထွားတောမ်ႏမဲ့ရိုꩻရိုꩻတထီႏနွောင်ꩻတောဝ်း သက်အောဝ်ႏသတ္တဝါႏပေႏဖုံႏ အောဝ်ႏရုဲင်ꩻတသွိုးချာငါကီလ ယွုပ်ယွုပ်ယိပ်ယိပ် ကရိုꩻယို မိဉ်ႏဒေါ့ꩻနယ်နောဝ်ꩻ လိုꩻတွိုင်ꩻရယွုမ်းနွောင်ꩻတောဝ်းသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ တဲတယ်နောဝ်ꩻတဲ သက်အောဝ်ႏသတ္တဝါႏပေႏဖုံႏ အောဝ်ႏမွေးတင်ႏသျှာꩻတဲင် ထီႏစဲင်းစဲ့နွောင်ꩻဒျာႏတောမ်ႏ မန်ႏပြောင်ႏထွားအီအပေႏဖွန်ႏစားကစဲင်းစဲ့အီ မုဲက်ခရိုသကိုပ် (Microscope - မုဲက်ခြွစ်သကိုပ်) ယို လိုꩻသီႏမာꩻထွင်ႏခါꩻထွူလဲဉ်းနောဝ်ꩻမꩻ ထွားထီႏလꩻအီ သေလꩻအီလဲဉ်းနောဝ်ꩻသွူ။
မှန်ႏဖီလူꩻဖုံႏယို တဗီႏလွုမ်ꩻကာႏတောဝ်း တဗီႏထွူတဗီႏအွဉ်ႏထပ်တရန်းထွူတရန်းတဲင် ယိင်းထီႏလꩻနွောင်ꩻတန်တန်ထဲင်း မှန်ႏပြောင်ꩻထွားအီအဏုအပေႏဖွန်ႏစားဖုံႏယို ခရေတ်နေင်ႏ (၁၅၉၀) တောမ်ႏ (၁၆၁၀) ဗွေနေင်ႏအခါႏကာႏဒွေါႏ ခမ်ႏဖာႏကျော်ႏ နက္ခတ္တဗေဒကဝိပညာႏသျှင်ႏတန် ဂယ်လီလီယို ထွင်ႏမာꩻထွူ သုံꩻအီလဲဉ်း ပထမအရီးစသွတ်ꩻ နောဝ်ꩻသွူ။ မှန်ႏပြောင်ႏကထွားအီအညာꩻတာႏလဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်ႏတန်ယိုတဖြာꩻ (ဂယ်လီလီယို) မာꩻထွင်ႏခါꩻဒျာႏနောဝ်ꩻသွူ။
မှန်ႏပြောင်ႏကထွားအီအညာꩻတာႏယို မာꩻထင်ႏထိုအီ လိုꩻသီး ဉာဏ်ႏထာꩻသေ ဗဟုသုတနောဝ်ꩻသွူ။ ကွယ်ႏတွော့ꩻ နီလိုꩻသီး ခြွိုင်ႏသန်ꩻရေꩻအတာႏ ဖေႏကယိင်းသေလွဉ်နောဝ်ꩻ ဖေႏကထင်ႏထိုလွဉ် ကစွဲကမ်းကိုနောဝ်ꩻ မှန်ႏပြောင်ႏထွားလꩻနွောင်ꩻအပေႏဖွန်ႏစား ကစဲင်းစဲ့အီ မုဲက်ခရိုသကိုပ် (Microscope - မုဲက်ခြွစ်သကိုပ်)ဒျာႏ နောဝ်ꩻသွူ။ ဂယ်လီလီယို ထွူ နေင်ႏပေါင်ꩻ (၂၀၀) အကို ကွပ်သုံꩻအီတောမ်ႏ မှန်ႏပြောင်ႏထွားလꩻနွောင်ꩻအပေႏဖွန်ႏစား မုဲက်ခရိုစကိုပ် တဲင် ဇီဝဗေဒ တောမ်ႏ ခန္ဓာႏဗေဒ ဆဲင်ႏရာꩻ အချက်တသာဖုံႏ အကျောင်ꩻခရာႏဆန်ꩻတသာဖုံႏယို  သိပ္ပံကဝိ ပညာႏသျှင်ႏသီး ထီႏလꩻလွဉ်နွောင်ꩻခန်း နောဝ်ꩻသွူ။
မှန်ႏပြောင်ႏထွားလꩻအီနွောင်ꩻအပေႏအဖွန်ႏစား မုဲက်ခရိုစကိုပ် ယိုလဲ့ ထင်ႏထိုꩻပြောင်ꩻလွဉ်ယွယွခန်းနောဝ်ꩻသွူ။ ဟော်လန်ခမ်း ကမာꩻစာမဲ့မှန်ႏသား ဂျန်ဆင် ကမာꩻထွင်ႏမှန်ႏပြောင်ႏယို ထီႏလꩻနွောင်အီ ကထွားဝတ္ထုတခြိုꩻ တန်လွိုထဲင်း သွံဆသွူ။ ခရေတ်နေင်ႏ (၁၆၇၃) နေင်ႏကို ဒပ်ဆ်လိုꩻမျိုꩻ သိပ္ပံပညာႏသျှင်ႏ လေဗင်ဟွတ် ယို မာꩻမုဲက်ခရိုသကိုပ် အဗာႏပေါင်ꩻအာတန်တဲင် ဖေ့ထူꩻ၊ သာႏ၊ သွူႏ၊ တခြီ စတဲင် သေ့ꩻဖုံႏယို ကရီးခါကထင်းအတွိုင်ꩻ သံသေဒဇ ( မွိုးဖာအဲဉ်ထောဝ်း အောဝ်ႏလွိုႏလွိုႏပေါႏလွဉ် ထာꩻစိုႏ ထာꩻသေင်အလောင်း) ပဋိသန္ဓေႏ မွေးတောဝ်းတဲင် အောဝ်ႏ အမွိုးကဒီႏလင်ꩻ အဒီႏဖုံႏထွာလွဉ် ကရိုꩻယို အွဉ်ႏနယ်နွောင်ꩻလွဉ် တိဉ်ႏတိဉ်ႏခွေါင်ခွေါင်နောဝ်ꩻသွူ။ လေဗင်ဟွတ် ယို ပညာႏသျှင်ႏသီး အွဉ်ႏထွော့မုဲင်တောင်ꩻသေꩻခါꩻ   မှန်ႏပြောင်ႏကထွားအီလꩻနွောင်ꩻအပေႏဖွန်ႏစား ကထီႏစဲင်းစဲ့အီ မုဲက်ခရိုသကိုပ် ပညာႏအဖာ(ဖခင်ကြီး)တဖြာꩻအနေႏ တဲင် ဟဲ့ꩻဖန်ဗꩻထမ်ဟန်ႏသနီꩻနောဝ်ꩻသွူ။
မုဲက်ခရိုသကိုပ် ရိုꩻရိုꩻယို မန်ႏဖီလူꩻတမျိုꩻ တဗာႏဖြီႏဖြီႏ၊ မိဉ်ႏမွေးတောဝ်း မှန်ႏဖီလူꩻလွိုထဲင်းတဗာႏတဲင် ထွားအီစွဉ်ႏတရွဉ်း (တိုက်ရိုက်)နွောင်ꩻ ကမဲဉ်ထွားဒါႏတခြိုꩻဝတ္ထု နောဝ်ꩻသွူ။ ကယိင်းယံထဲင်း မှန်ႏပြောင်ႏရိုꩻရိုꩻစား ကွန်ပေါင်းမုဲက်ခရိုသကိုပ်ယို မှန်ႏပြောင်ꩻအကို မှန်ႏဖီလူꩻ ပါသော့ꩻ နီစားပိဉ်သွူ။ ပထမ အော့ဗဂျက်တစ် ကရိုꩻဒါႏ အငွာဖဲ့ꩻလထျꩻကအောဝ်ႏဒါႏ မှန်ႏဖီလူꩻကဆွမ်ꩻအီရုပ်ပုံႏယို ကထွားဒါႏတခြိုꩻဝတ္ထု ပေါႏတဗန်ႏနေးသွူတဲင် မာꩻတန်ဖေႏပုံႏ မာꩻတင်ႏသျှာꩻဖေႏပုံႏ နောဝ်ꩻသွူ။