cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Адносіны паміж Іракскім Курдыстанам і Сірыйскім Курдыстанам
Дэмакратычная Федэрацыя Паўночнай Сірыі (ДФПС) мае прыкметнае культурнае сваяцтва з Іракскім Курдыстанам, аўтаномным раёнам Ірака: і там, і там значную частку насельніцтва складаюць курды. Аднак у гэтых дзяржаўных утварэнняў маецца шмат палітычных рознагалоссяў. Іракскі Курдыстан і ДФПС супрацоўнічаюць у ваеннай сферы. У той жа час Рэгіянальны ўрад Курдыстана, які ўзначальвае Дэмакратычная партыя Курдыстана (KDP), з’яўляецца саюзнікам Турцыі і ўзаемадзейнічае з ёй у мэтах забеспячэння эканамічнай блакады ДФПС. «Султанская сістэма» Іракскага Курдыстана кантрастуе з дэмакратычным канфедэралізмам ДФПС.
Шарлота (вялікая герцагіня Люксембургская)
Біяграфія
Дачка вялікага герцага Люксембургскага Вільгельма IV і Марыі Ганны Партугальскай.
Гуйчжоу
Прырода
Гуйчжоу размешчана на Юньнань-Гуйчжоўскім нагор'і, складзеным вапнякамі і сланцамі, глыбока раздзеленым цяснінамі рэк. Нагор'е павышаецца з усхода на захад ад 700 м да 2872 м. Развіты карст. Клімат вільготны, субтрапічны. Гадавая сума ападкаў 800-1300 мм (максімальная да 2000 мм). 45% ападкаў выпадае летам, узімку рэдкія. Сярэдняя тэмпература студзеня ад 4 да 8 ° С, ліпеня - жніўня ад 22 да 26 ° С. Рэжым рэк - мусонны. Глебы - латэрыты, чырвоназёмы і жаўтазёмы. Верхнія часткі схілаў гор пакрытыя лясамі з каштоўных парод, ніжнія асвоены пад земляробства.
Хобатнагаловы кускус
Хобатнагаловы кускус (Tarsipes rostratus або Tarsipes spenserae) — сумчаты сысун сямейства Tarsipedidae. Адзіны від сямейства.
Трывіяльныя назвы
Напрыклад: вада, медны купарвас, Берталетава соль.
Рычард Дол
Уільям Рычард Шэба Дол (William Richard Shaboe Doll;  — ) — брытанскі фізіёлаг і эпідэміёлаг. Правёў маштабныя навуковыя даследаванні, якія ўстанавілі прамую сувязь курэння і стану здароўя чалавека.
Лесавы
Назву Лесавы́ маюць:
Акжол (Паўладарская вобласць)
Насельніцтва
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 995 чалавек (493 мужчыны і 502 жанчыны). Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 736 чалавек (343 мужчыны і 393 жанчыны).
NGC 3679
Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «Новага агульнага каталога».
Гайдэльбергскі ўніверсітэт
Заснаванне
На момант заснаванне ён стаў чацвёртым па старшынстве пасля Балонскага, Пражскага і Венскага ўніверсітэтаў на тэрыторыі Святой Рымскай імперыі і першым універсітэтам на тэрыторыі сучаснай Германіі.
Воінская часць
У УС савецкага і сучаснага перыядаў Беларусі ў кожнай воінскай часці (на караблі) для вядзення баявой, вучэбнай і адміністрацыйна-гаспадарчай дзейнасці маецца камплект гербавых пячатак і штампаў па сапраўдным і ўмоўным найменні фарміравання.
Аляксандр Юліянавіч Бранавіцкі
Біяграфія
Пасля абароны дысертацыі А. Ю. Бранавіцкі ў 1941-44 загадваў кафедрай патафізіялогіі ў. У 1944-50 у Інстытуце агульнай і эксперыментальнай паталогіі. З 1950 дырэктар Інстытута тэарэтычнай медыцыны АН БССР, у 1953-59 загадчык аддзела ўзроставай фізіялогіі Інстытута аховы мацярынства і дзяцінства Міністэрства аховы здароўя БССР. У 1958-63 загадчык кафедры патафізіялогіі, прарэктар па навуковай рабоце Мінскага медыцынскага інстытута.
Навуковыя працы
Аўтар больш за 40 навуковых прац.
Мелаўцы
Гісторыя
Вядома з пачатку XVII ст. у складзе маёнтка Шылавічы. У 1796 г. належала ордэну брыгітак з Гродна, пражывала 75 сялян. У 1836 г. духоўная вёска, 24 двары, 107 жыхароў. У 1914 г. 50 двароў, 254 жыхары.
Макрамалекула
Высокамалекулярнымі звычайна лічацца рэчывы, якія валодаюць малекулярнай масай больш за 103 Да. Ці дастаткова вялікая малекулярная маса, для таго каб малекула лічылася макрамалекулай, часта (але не заўсёды!) можна вызначыць па наступным крытэру: калі даданне або выдаленне аднаго або некалькіх звёнаў не ўплывае на малекулярныя ўласцівасці, малекула можа лічыцца макрамалекулай (такі крытэр аказваецца няўдалым, напрыклад, у выпадку біяпалімераў).
Хімічная будова
Хімі́чная будо́ва — паслядоўнасць, парадак злучэння атамаў у малекуле і характар іх сувязяў.
Шульгі (Ур)
Абагаўленне
На 23 год свайго валадарства Шульгі пачаў выкарыстоўваць перад сваім імям знак боскасці. Падобная традыцыя ўзнікла раней сярод валадароў Акадскай імперыі. У некаторых гарадах Шумера існавалі храмы, прысвечаныя Шульгі. Сам ён выхваляўся тым, што называе бога Уту сваім братам.
Партызанская брыгада імя В. І. Чапаева (К. С. Гапасюк, Ф. М. Баранаў)
'''Партызанская брыгада імя В. І. Чапаева''' — партызанская брыгада, створаная ў студзені 1944 года, да ліпеня таго ж года дзейнічала на акупаванай тэрыторыі Антопальскага і Кобрынскага раёнаў.
Лінкаўшчына
Назву Лі́нкаўшчына маюць:
Касцёл Святога Дамініка і кляштар дамініканцаў (Пінск)
Архітэктура
Касцёл — 3-нефная 1-вежавая базіліка з паўкруглай апсідай. Галоўны ўваход меў выгляд порціка з трохвугольным франтонам. Пры перабудове касцёла пад царкву над будынкам збудавалі два купалы.
Палац Вятроў
Фасад будынка працяты 953 маленечкімі аконнымі адтулінамі, якія дазвалялі прадзімаць унутраныя памяшканні ў гарачыя дні. Адсюль назва збудавання — «палац вятроў».
Пажар у Белавежскай пушчы (1962)
Пажар
Напярэдадні Хрушчовага і Гамулкавага прыезду ў Белавежу здарыўся пажар. У ноч з 23 на 24 студзеня 1962 года ў Белавежскай пушчы, на польскім баку мяжы, згарэў дашчэнту паляўнічы домік, былая царская рэзідэнцыя. Пажар пачаўся а першай гадзіне ночы. Драўляны будынак, пабудаваны яшчэ ў XIX стагоддзі, хутка згарэў, а ахова замінала пажарным яго тушыць.
Гу Кайчжы
Гу Кайчжы (, Усі, правінцыя Цзянсу — ) — кітайскі жывапісец і тэарэтык мастацтва. Яго скруткі складаюцца са 113 асобных дыдактычных па змесце жанравых сцэн (часам на фоне пейзажу); рух, перададзены плаўнай лініяй злучвае вытанчана акрэсленыя фігуры ў выразныя групы. Творы: "Настаўленне прыдворным паненкам" (9 жанравых сцэн; копія 6 ст., Брытанскі музей, Лондан), цыкл "Легенда пра фею ракі Ло" (копіі 10-11 стст., Музей Гугун, Пекін).
Гайдэльберг
Паблізу Гайдэльберга выяўленыя найдаўнейшыя ў Еўропе косткавыя рэшткі чалавека — Гайдэльбергскі чалавек.
Палітыка
Гарады-пабрацімы Гайдэльберга:
Томас Мюлер
Томас Мюлер (Thomas Müller; нар., , ФРГ) — нямецкі футбаліст, нападнік мюнхенскай «Баварыі» і нацыянальнай зборнай Германіі. Мюлер можа гуляць на розных пазіцыях, як атакуючага паўабаронцы, другога форварда. Томас з’яўляецца бронзавым прызёрам чэмпіянату свету 2010. Уладальнік «Залатой бутсы» чэмпіянату свету 2010 года (5 мячоў + 3 перадачы), быў прызнаны найлепшым маладым іграком чэмпіянату.
Клубная
У Бундэслізе дэбютаваў 15 жніўня 2008 года ў матчы супраць «Гамбурга». 12 верасня 2009 года Томас аформіў свой ​​першы дубль у Бундэслізе ў матчы з «Барусіяй» Дортмунд, а праз тры дні паўтарыў свой ​​вынік ужо ў Лізе чэмпіёнаў, забіўшы мячы ў браму «Макабі» з Хайфы (3:0). Па выніках сезона ён, нароўні з Тоні Кроасам, Марка Марынам і Штэфанам Кіслінгам стаў адкрыццём чэмпіянату, забіўшы 13 мячоў і выдаўшы 10 галавых перадач. Увогуле ў сезоне 2009/10 Томас забіў 19 галоў. Трансферны кошт іграка на 28 верасня 2011 года складаў 33 млн еўра.
Вільгельм IV (вялікі герцаг Люксембургскі)
Вільгельм IV быў пратэстантам, як і ўсе з дому Насау. Ён жаніўся на Марыі Ганне Партугальскай, верачы, што ў каталіцкай краіны павінен быць каталіцкі манарх. З таго часу Вільгельм IV і астатнія герцагі Люксембургскія сталі каталікамі.
Кубак Беларусі па футболе 2007/2008
Кубак Беларусі па футболе 2007/2008 — 17-ы розыгрыш Кубка Беларусі. Пераможцам Кубка стаў футбольны клуб МТЗ-РІПА з Мінска (другі раз у гісторыі), які перамог у фінале салігорскі «Шахцёр» з лікам 2:1.
Плямісты кускус
Апісанне
Вага плямістага кускуса вагаецца ад 1,5 да 6 кілаграмаў, даўжыня цела — ад 35 да 65 сантыметраў, даўжыня хваста — 30-60 сантыметраў. Галава круглая, вушы невялікія, прыціснутыя да галавы. Колер вачэй вагаецца ад жоўтага да аранжавага і чырвонага.
Запясочча
Размешчана на аўтадарозе Жыткавічы — Столін, на захад ад Турава. Запясочча з'яўляецца цэнтрам камунальнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Запясочча».
Гісторыя
Вядома прынамсі з 1566 года як адно з прадмесцяў Турава, разам з яшчэ адным прадмесцем — Заяцеллем. Пасля адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 1565—1566 гадоў, разам з Туравам і Тураўскай воласцю ў складзе Пінскага павета Берасцейскага ваяводства ВКЛ.
Марсілій Інгенскі
Біяграфія
Вучань схаластыка Акама, у 1367 і 1371 лектар Парыжскага ўніверсітэта. У заснаваным Рупертам I Гайдэльбергскім універсітэце Марсілій ў 1386 быў абраны першым рэктарам (адсюль яго мянушка: lux et origo Heidelbergensis scholae). Марсілій пакінуў значную колькасць багаслоўскіх, філасофскіх і медыцынскіх твораў, з якіх атрымала асаблівую вядомасць: «Quaestiones in quattuor libros sententiarum». Марсілій быў прыхільнікам наміналізма ў Германіі, дзе да таго часу панаваў рэалізм. Марсілій шмат у чым абапіраўся на Арыстоцеля.
Сабор святых навамучанікаў і спаведнікаў Царквы Рускай
Гісторыя свята
Прэлюдыяй да праслаўлення ў Маскоўскім Патрыярхаце навамучанікаў і новых вызнаўцаў Расійскіх, якія пацярпелі ў гады рэвалюцыйнай смуты і бальшавісцкага тэрору, з'явілася кананізацыя Патрыярха Ціхана 9 кастрычніка 1989 г. У чэрвені 1990 года на Памесным Саборы архіепіскап Берлінскі Герман (Цімафееў) першым з іерархаў адкрыта заявіў: «нам нельга адмаўляцца ад незлічоных мучанікаў за веру, нельга забываць іх».
25 сакавіка 1991 года Свяшчэнны Сінод Рускай праваслаўнай царквы прыняў Вызначэнне «Аб аднаўленні памінання вызнаўцаў і мучанікаў, пацярпелых за веру Хрыстову, устаноўленага Памесным Саборам» 5 (18) красавіка 1918: «Устанавіць па ўсёй Расіі штогадовае памінанне у дзень 25 студзені або ў наступны за сім нядзельны дзень усіх памерлых у цяперашнюю лютую часіну ганенняў вызнаўцаў і мучанікаў».
Эдуард Пятровіч Шапко
Біяграфія
Члены Беларускага саюза тэатральных дзеячаў з 1957 года.
Увярэднік балотны
Распаўсюджанне і экалогія
Расліна распаўсюджана на тэрыторыі Еўразіі і Паўночнай Амерыкі (Канада). Святлолюбівая, ценевынослівая расліна. Мезафіт, гіграфіт, алігатроф і мезатроф. Расце па берагах вадаёмаў, на забалочаных лугах і балотах, у прыбярэжных і пойменных хмызняках. Цвіце ў чэрвені—ліпені.
Dictyopharidae
Dictyopharidae — сямейства раўнакрылых насякомых.
Infinity Ward
Infinity Ward — амерыканская студыя па распрацоўцы камп’ютарных гульняў, даччыная кампанія буйнога амерыканскага выдаўца і распрацоўшчыка Activision. Заснаваная ў 2002 годзе, стварае гульні для гульнявых прыставак і персанальных камп’ютараў. Найважнейшым брэндам для кампаніі з'яўляецца серыя гульняў "Call of Duty".
Армянская гіпотэза
Версія Т. Гамкрэлідзэ і В. Іванова
Армянская гіпотэза, высунутая Тамазам Гамкрэлідзэ і Вячаславам Івановым у 1984 г. будавалася на агульнай упэўненасці ў існаванні адзінай старажытнай мовы, якая папярэднічала ўзнікненню ўсіх індаеўрапейскіх моў, і іх асабістай папярэдняй версіі чатырохсерыйнай сістэмы змычных зычных гукаў у гэтай мове. Згодна іх рэканструкцыі, праіндаеўрапейская мова мела сувязі з картвельскай, семіцкімі і шумерскай мовамі, яе лексіка нібы адлюстроўвае навакольныя высакагорныя ландшафты. Існаванне праіндаеўрапейскай мовы яны адносяць да перыяда не пазней за 4 тысячагоддзе да н. э., калі маглі працягвацца ўзаемадзеянні з прасеміцкай мовай. Паколькі хецкая мова і лувійская мова, найстаражытнейшыя вядомыя індаеўрапейскія мовы, сфарміраваліся ў Малой Азіі, то радзіма праіндаеўрапейскай мовы павінна была знаходзіцца побач. На думку мовазнаўцаў, яна месцілася ў раёне Армянскага плато.
Сабор беларускіх святых
Спіс святых
Сабор Беларускіх святых налічвае 75 святых (на пачатак 2015 года) :
Торткудук
Торткудук — сяло ў Паўладарскай вобласці Казахстана. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі Аксу. Уваходзіць у склад Дастыкскай сельскай акругі. Код КАТА — 551643200.
Штэфан Кіслінг
«Баер»
Сваімі паспяховымі выступамі за «Нюрнберг» атрымаў цікавасць з боку «Баера», у склад якога перайшоў у 2006 годзе. У новым клубе стала пачаў забіваць, стаўшы не толькі найлепшым бамбардзірам клуба, але і найлепшым бамбардзірам Бундэслігі, забіўшы 15 галоў у сезоне 2008/09.
Роскі сельсавет
Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Ваўкавыскага раёна Беластоцкай вобласці БССР. Цэнтр — вёска Рось. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 30 красавіка 1958 года вёска Рось атрымала статус гарадскога пасёлка. 7 чэрвеня 1958 года Роскі сельсавет скасаваны, населеныя пункты перададзены ў падпарадкаванне ўтворанага Роскага пассавета і Воўпаўскага сельсавета, у склад пассавета перададзена частка населеных пунктаў са скасаванага Краснасельскага сельсавета. У 1967 годзе ў склад Вярэйкаўскага сельсавета перададзена вёска Жынаўцы. 18 кастрычніка 2013 года Роскі пассавет рэарганізаваны ў сельсавет.
Малат’я
Малат'я — радзіма двух з дзесяці прэзідэнтаў Турцыі: Ісмета Інёню (2-га прэзідэнта краіны) і Тургута Озала (8-га прэзідэнта), а таксама іншых славутых людзей Асманскай імперыі і Турцыі.
Звычайны павук-скакун
Паводзіны
Як і іншыя, віды павукоў-скакуноў, гэтыя павукі выкарыстоўваюць свой бінакулярны зрок, каб знайсці здабычу. Яны атакуюць яе, папярэдне падкраўшыся з блізкай адлегласці, іх паводзіны палявання было ахарактарызавана як паляванне каціных. Пры выкарыстанні свайго вострага гледжання, яны не могуць дакладна вызначыць адлегласць да ахвяры, і вымушаныя скакаць на яе. Перш чым скакаць на ахвяру яны прыляпляюць сваю шаўковую ніць на паверхню, каб у выпадку промаху паўтарыць спробу. Гэтыя павукі таксама ігнаруюць некаторых насякомых, такіх як мурашы.
Літва
Літва́, або Летува́ (Lietuva, літоўскае маўленне: [ліетува́]) — краіна ў Паўночнай Еўропе. Самая вялікая па плошчы і колькасці насельніцтва з трох балтыйскіх краін. Мяжуе з Латвіяй на поўначы, Беларуссю на паўднёвым усходзе, Польшчай на поўдні і расійскім эксклавам — Калінінградскай вобласцю на паўднёвым захадзе. На захадзе абмываецца Балтыйскім морам.
Насельніцтва
Літву насяляе каля 2,8 млн чал. Гэта ў два разы больш за Эстонію, ў паўтара — за Латвію. Да пачатку 1990-х насельніцтва павялічвалася і на сваім піку (1990—1991) дасягнула 3,7 млн чал. Пасля распаду СССР і ўступлення Літвы ў ЕС колькасць насельніцтва краіны паменшылася на 0,9 млн чал. або на 25 % і працягвае памяншацца. Падобныя тэмпы дэпапуляцыі ў свеце толькі ў Латвіі і Балгарыі. Змяншэнне насельніцтва мае пад сабою два складнікі: перавышэнне смяротнасці (14,6 на адну тысячу) над нараджальнасцю (9,9) і міграцыйны адток у краіны Заходняй Еўропы (-6). Такім чынам, тэмп змяншэння насельніцтва Літвы ў 2017 склаў −1,1 %. Сярэдні ўзрост літоўцаў — 43,7 гады, доля асоб старэйшых за 65 гадоў наблізілася да 20 %.
Мачуліна
Памятныя мясціны
Каменны могільнік, эпоха Сярэднявечча (XV—XVII ст.). За 1 км на паўднёвы захад ад вёскі, на пагорку.
Плошча Пятра Мсціслаўца
Абмежавана вуліцамі Варашылава і пешаходнымі часткамі вуліц Калініна, Пірагоўскай, Савецкай.
IPhone
Перадгісторыя
Нягледзячы на працу над Motorola ROKR, ужо ў лютым 2005 года Стыў Джобс пачаў перамовы з мабільным аператарам Cingular. Распрацоўка iPhone праходзіла ў становішчы строгай сакрэтнасці. Інжынеры, якія працавалі над рознымі часткамі прадукта, не мелі магчымасці мець зносіны адзін з адным; так, напрыклад, распрацоўшчыкі апарата мелі справу з прататыпам праграмнага забеспячэння, а распрацоўшчыкі ПЗ выпрабоўвалі яго на поплатках, пастаўляных у драўляных карпусах. Для перамоў з Cingular інжынеры Apple рэгістраваліся пад выглядам супрацоўнікаў партнёрскай кампаніі Infineon. Праект быў названы «Purple 2».
Чуткі аб меркаваным выхадзе мабільнага тэлефона ад Apple памнажаліся, пачынальна з 1999 года . Існавала маса канцэпцый меркаванага вонкавага выгляду тэлефона, часцей за ўсё казалі пра нешта накшталт iPod nano з высоўнай клявіятурай . Пасля выхаду 18 снежня 2006 года аднайменнага VoIP тэлефона ад кампаніі Cisco многія палічылі, што мабільны тэлефон ад Apple так і не будзе выпушчаны .
Bluetooth
Патрабуе ўсталёўкі асобнага софту.
Пратоній
Уласцівасці
Пратоній нестабільны і хутка распадаецца. Час жыцця пратонія складае ад 10−11 сек у ніжніх станах з n = 1 да 10−6 сек у верхніх станах з n = 30. Працэс анігіляцыі пратонія пачынаецца з ператварэння пратон-антыпратоннай пары ў пі-мезоны і завяршаецца распадам пі-мезонаў на фатоны, электроны, пазітроны, нейтрына і антынейтрына. Найбольшую частку энергіі анігіляцыі, прыкладна 50 %, забіраюць нейтрына і антынейтрына, 16 % прыходзіцца на электроны і пазітроны. Бораўскі радыус арбіты пратонія ў 918 раз меншы чым у. Асноўная асаблівасць структуры тэрмаў пратонія заключаецца ў расшчапленні тэрмаў парастану (спін роўны нулю) і ортастану (спін роўны адзінцы). Таксама на структуру спектральнага тэрма аказвае ўплыў ядзернае ўзаемадзеянне.
Баі за Херсон (2022)
Ход падзей
Цягам сакавіка ўкраінская артылерыя з боку Мікалаева неаднаразова атакавала аэрапорт паблізу Чарнабаіўкі ля ўскраіны Херсона. У самім горадзе адбываліся праўкраінскія выступленні насельніцтва.
Трохгучча
Утварэнне трохгучча
Састаўныя гукі трохгучча называюцца асноўным (пазначаецца 1), тэрцавым (пазначаецца ³) і квінтавым (пазначаецца 5) тонамі, у залежнасці ад таго, якое месца яны займаюць у асноўным становішчы (будучы размешчанымі па тэрцыях).
Мацейкаўшчына
Гісторыя
У 1914 г. фальварак, 69 жыхароў.
Валянціна Іванаўна Грыгарышына
Біяграфія
Скончыла аддзяленне скульптуры Маскоўскае абласное мастацкае педагагічнае вучылішча выяўленчых мастацтваў, у 1968 годзе аддзяленне мастацкай керамікі Мінскага тэатральна-мастацкага інстытута. У 1968—1974 гадах архітэктар інстытута «Белдзіпрагандаль», з 1975 года — мастак Мінскага мастацка-вытворчага камбіната Мастацкага фонду СССР.
Сям’я
Мае дачку Ірыну Валер’еўну Грыгарышыну (нар. 5 красавіка 1966), мастачку ў галіне дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.
Glock 27
Glock 27 (Глок 27) — аўстрыйскі пісталет сямейства Глок. Па сваёй сутнасці вельмі падобны на Glock 26, галоўныя адрознінні ідуць з-за калібра .40 S&W.
Convallaria keiskei
Распаўсюджанне, апісанне
Сустракаецца ад паўднёва-усходняй Сібіры да Японіі. У Расіі распаўсюджаны ў Сахалінскай, Амурскай, Іркуцкай абласцях, Прыморскім, Хабараўскім і Забайкальскім краях.
Расце ў лісцяных і змяшаных лясах, а таксама па бязлесых схілах сопак (гарышчах, высечках), у апошнім выпадку расліна больш дробная, але цвіце і пладаносіць значна раней. Перыяд пачатку цвіцення расліны моцна залежыць ад мясцовых кліматычных умоў і можа вар’іравацца ад сярэдзіны мая да канца чэрвеня.
Шматгадовая травяністая расліна 12-18 см вышынёй. Лісце двух тыпаў: лускападобнае карычняватага або фіялетавага адцення, па 3-6 на кожнай расліне, і па 1-3 доўгачарашковых прамых зялёных ліста. Суквецце гронкападобнае, нясе 3-10 схіленых дадолу кветкі. Плод — шарападобная ягада чырвонага колеру.
Значэнне, меры засцярогі
Ядавіты.
Абарона Сумаў (2022)
Храналогія
26 сакавіка працягваліся баі ў Сумскім раёне, паступова расійскія падраздзяленні адцягваліся да дзяржаўнай мяжы. 4 красавіка галава адміністрацыі паведаміў, што ў Сумскай вобласці ўжо няма захопленых расіянамі населеных пунктаў.
Дрозд-спявун
Асаблівасці біялогіі
Яйкі (звычайна 4-5, часам 2-7) пераважна з даволі завостраным вузейшым канцом, светла-блакітныя; з чорнымі або цёмна-бардовымі плямкамі або без іх. Памеры: 27 х 20 мм.
Эрнст Кітцынгер
Біяграфія
Член Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук (1961), Амерыканскага філасофскага таварыства (1967). Член Італьянскай АН у Палерма (1969). Член-карэспандэнт Брытанскай акадэміі (1969), Баварскай АН (1970), АН у Майнцы (1980), АН Аўстрыі (1983). Член Германскага археалагічнага інстытута (1953). Ганаровы член Лонданскага таварыства антыквараў (1975). Кавалер ордэна Pour le Mérite (1982).
Аляксандр Андрэевіч Нямірка
Клубная кар’ера
У студзені 2023 года па заканчэнні кантракта пакінуў «Дняпро» і адправіўся на прагляд у «Іслач».
Авецісян
Авецісян — прозвішча.
Нур-Даўлет
Увосень 1479 г. разам з братам Айдэрам пераехаў з Кіева ў Маскву, дзе атрымаў у кіраванне г. Касімаў. У якасці ваяводы дапамагаў маскоўскім войскам у ваенных кампаніях супраць Залатой Арды. Менглі-Гірэй хацеў вярнуць брата ў Крым, але перамовы з маскоўскім гаспадаром былі безвыніковымі.
Гулькевічы
Харчовая прамысловасць, завод жалезабетонных шпал, будаўнічая індустрыя. У горадзе размешчаны буйны завод па вытворчасці жалезабетонных будаўнічых канструкцый — аграпрамысловы будаўнічы камбінат «Гулькевіцкі».
Канстанцін Герасімавіч Цітоў
Навуковая дзейнасць
Аўтар больш за 65 навуковых прац. Асноўным напрамкам яго навуковай дзейнасці было вывучэнне хвароб крыві і лёгкіх у дзяцей. Вялікае навукова-практычнае значэнне яго даследавання ў галіне фізіялогіі, гісталогіі і паталогіі касцёвамазгавой і ретыкулаэндатэліяльнай сістэмы ў дзяцей. Шматгадовыя даследаванні і іх вынікі абагульнены ў яго манаграфіі «Лейкозы ў дзяцей», якая не страціла сваёй значнасці і ў нашы дні.
Гудбрандур Торлаксан
Торлаксан у 1584 годзе надрукаваў першы поўны пераклад Бібліі на ісландскую мову (так званая Гудбрандбіблія).
Хафіз Шыразі
Біяграфія
У 1333 годзе Мубарыз Музафар заняў Шыраз, і Хафіз стаў складаць песні пратэсту замест рамантычных вершаў. Калі Мубарыз быў зрынуты сваім сынам — шахам Шуджа, а потым кінуты ў турму; Хафіз ізноў атрымаў пасаду прыдворнага паэта. Аднак ён хутка самахоць выдаліўся ад двара ў Ісфахан, бо адчуваў небяспеку. Калі яму было 52 гады, шах прапанаваў яму вярнуцца ў Шыраз. Расказваюць, што ён ва ўзросце 60 гадоў разам з сябрамі арганізаваў саракадзённае медытатыўнае няспанне, і яго дух сустрэўся зноў сатарам, як 40 гадоў назад.
Творчасць
Асаблівасці будынка газэляў уплываюць і на іх успрыманне. Звычайна газеэь складаецца з пяці-сямі двухрадкоўяў (бейтаў). Пры гэтым важна тое, што кожнае двухрадкоўе выяўляе скончаную думку, і, часцяком, не мае непасрэднай сувязі з іншымі бейтамі. У гэтым складаецца адрозненне ўсходняга верша ад класічнага верша еўрапейскага, у якім радкі трывала з'яднаны адной думкай аўтара і лагічна злучаны паміж сабой. У газелі такая лагічная сувязь не заўсёды бачна, асабліва для чытача, які звык да паэзіі Захаду. Аднак, кожная газель, асабліва газель, створаная майстрам, уяўляе сабою непарушнае адзінае цэлае. Для таго, каб успрыняць і ўсвядоміць гэту цэласць, патрабуецца праца і пачуццяў, і розуму, калі пераходзячы ад двухрадкоўя да двухрадкоўя, чытач павінен аднавіць апушчаныя аўтарам сувязі, прайсці свой шлях па асацыяцыйным ланцужку, што злучае бейты, і тое, што гэты ланцужок можа не супасці са шляхам, якім ішоў сам аўтар, толькі робіць верш каштоўнейшым, бліжэйшым сэрцу кожнага асобнага чытача. Гэта тым больш аддана, што яднальнай сувяззю газэляў часта служыць менавіта вызначанае перажыванне, стан душы, пачуцці непадуладныя да канца розуму. Але ў сваёй ісце газэлі Хафіза падобныя рубаі Хаяма, якія сплаўляюць у сабе розум і пачуцці. Разуменне істы газэлі таксама патрэбна для разумення творчасці Хафіза, як разуменне істы санета для глыбейшага асэнсавання творчасці Петраркі ці Шэкспіра.
Спадчына і ўплыў творчасці
Першае сур'ёзнае выданне Хафіза было ажыццёўлена ў сярэднія вякі ў Турцыі, дзе былі выдадзены творы паэта ў трох тамах. На гэтым выданні засноўваліся далейшыя публікацыі ў Германіі, Егіпце і Індыі. Творчасць паэта зрабіла моцны ўплыў на многіх майстроў Захаду: Гётэ, Пушкіна, Міцкевіча і інш. Выдадзены ў 1814 годзе поўны пераклад Хафіза на нямецкую мову падштурхнуў Гётэ на стварэнне сваёй «Заходне-ўсходняй канапы», у якім прысвячае Хафізу цалкам другую кнігу, названую ім «Кнігай Хафіза». Пушкін у сваім вершы «Не чаруйся лаянкавай славай, пра красун маладой!» («З Гафіза») аддаў даніну павагі паэту і ўсёй персідскай паэзіі. Творы Хафіза Шыразі перакладзены на многія мовы свету. У творчасці Хафіза пераважаюць традыцыйныя тэмы віна і кахання, містычнага азарэння, усхвалення вялікіх людзей, скаргі на тленнасць і неспазнавальнасць свету. У паэзіі Хафіз быў элемент містыкі, з-за чаго сучаснікі звалі паэта Лісан-Эльгаіб — мовай таямнічых дзіваў.
Дамавік
Апісанне
У кожнага Дамавіка ёсць Дамавуха, як людзі, яны жывуць разам. Дамавікі падобныя на маленькіх чалавечкаў, але ніколі не паказваюцца людзям на вочы. Дамавікі часта падобныя на гаспадароў хаты. Дамавікі, як і людзі, ядуць, п'юць, радуюцца і засмучаюцца, нараджаюцца і паміраюць.
Лад жыцця
Пакідаючы ежу дамавіку, абавязкова прыгаворвалі прыблізна так: «Гаспадар-бацюхна, захавай маю хацінку і маю скацінку»; «Гаспадарушка, бацюхна, хлеб-соль прымі, скацінку вадзі»; «Дамавішка-дзядуля, усіх паі, кармі авечушак, наладжвай лад, глядзі гладка і сцялі мякка».
Шанлыўрфа
Шанлыўрфа (Şanlıurfa) — горад у паўднёва-ўсходняй Турцыі, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Шанлыўрфа. Да 1984 — Урфа, прыстаўка «шанлы-» (літ.: слаўны, дастойны) дададзеная турэцкім парламентам ў знак прызнання подзвігу гараджан падчас вайны за незалежнасць.
Плямістахвостая сумчатая куніца
Арэал
У цяперашні час плямістахвостая сумчатая куніца сустракаецца ў двух ізаляваных папуляцыях — у паўночным Квінслендзе (каля Кэрнса і Куктаўна) і на ўсходнім узбярэжжы ад паўднёвага Квінсленду да Тасманіі. Яе звычайныя месцы рассялення — вільготныя дажджавыя лясы і прыбярэжныя зараснікі ўздоўж узбярэжжа. Начныя жывёлы, якія вядуць адзіночны лад жыцця.
Экалогія
Размнажэнне адзін раз у год, на пачатку зімы, аднак, страціўшы дзіцянят, самкі спарваюцца паўторна. Пасля цяжарнасцi працягласцю 21 дзень нараджаецца 4—6 дзіцянят. Праз 7—10 тыдняў самка пакідае дзіцянят у прытулку, пакуль палюе. Пры неабходнасці змяніць логава, самка пераносіць іх на спіне. Да канца лістапада, калі дзіцянятам спаўняецца 18 тыдняў, яны ўжо цалкам самастойныя. Палавой спеласці дасягаюць ва ўзросце 1 года. У няволі жывуць да 3—4 гадоў.
Рэнэ дэ Сасюр
Сасюру належыць шэраг перакладаў мастацкай прозы на эсперанта, у прыватнасці, творы Ш. Ф. Рамю.
Оскар Фаўра
Оскар Фаўра (Óscar Faura; нар., ) — іспанскі кінааператар. Вядомы па фільмах «», «», «Гульня ў імітацыю».
Гукер
Гукер, таксама Хукер (Hooker) — англійскае прозвішча.
Дэнізлі
Дэнізлі — горад-пабрацім Магілёва.
Тамаз Гамкрэлідзэ
Біяграфія
Нарадзіўся ў Кутаісі. Бацька быў рэпрэсіраваны ў 1937 г. Родны брат Рэваз Гамкрэлідзэ стаў вядомым матэматыкам. У 1952 г. скончыў Тбіліскі дзяржаўны ўніверсітэт, дзе атрымаў спецыяльнасць семіталогія. У 1956 г. абараніў дысертацыю «Праіндаеўрапейскія элементы хецкай мовы» і атрымаў ступень кандыдата філалагічных навук. У 1960 г. пасля абароны дысертацыі «Хецкая мова і тэорыя гартані» стаў доктарам філалагічных навук.
Навуковыя погляды
Навуковыя працы Тамаза Гамкрэлідзэ прысвечаны пераважна тэорыі лінгвістыкі, тыпалогіі і гісторыі грузінскай мовы і індаеўрапейскіх моў. У 1972 — 1973 гг. Т. Гамкрэлідзэ і В. І. Іваноў прапанавалі перагляд фаналагічнай і марфаналагічнай сістэмы індаеўрапейскіх моў. На гэтай аснове ў 1984 г. яны выступілі з так званай армянскай гіпотэзай, якая лакалізавала прарадзіму індаеўрапейцаў на ўсходзе Анатоліі і ў Закаўказзі.
NGC 3693
NGC 3693 (іншыя абазначэнні — MCG -2-29-32, NPM1G -12.0359, IRAS11256-1255, PGC 35299) — спіральная галактыка (Sb) ў сузор’і Чаша.
Дзмітрый Яўгенавіч Сібілёў
Клубная кар’ера
У 2020 годзе стаў гуляць пераважна за дубль «Руха», у асноўнай камандзе звычайна заставаўся на лаўцы запасных. 28 чэрвеня 2020 года дэбютаваў у Вышэйшай лізе ў матчы супраць «Белшыны» (3:0), выйшаўшы на замену ў другім тайме. У ліпені 2020 года быў аддадзены ў арэнду ў «Крумкачы», дзе стаў трывала з’яўляцца на полі.
У пачатку 2022 года праходзіў прагляд у бабруйскай «Белшыне», а ў сакавіку стаў іграком наваполацкага «Нафтана». Замацаваўся ў стартавым складзе і дапамог камандзе выйсці ў Вышэйшую лігу. Па заканчэнні сезона 2022 пакінуў «Нафтан» і адправіўся на прагляд у «Іслач», у студзені 2023 года падпісаў кантракт з гэтым клубам.
Дыярбакыр
Дыярбакыр (Diyarbakır) — горад на паўднёвым усходзе Турцыі, адміністрацыйны цэнтр правінцыі Дыярбакыр. Горад населены пераважна курдамі і лічыцца неафіцыйнай сталіцай турэцкага Курдыстана.
Міхаіл Канстанцінавіч Каргер
Творы
і інш.
Любічы
Назву Лю́бічы маюць:
Марыя Марыусаўна Петыпа
Біяграфія
Вучылася ў бацькі Марыуса Петыпа.
У 1875 годзе дэбютавала на сцэне Марыінскага тэатра ў галоўнай партыі балета «» Ц. Пуні.
У 1905 годзе, ва ўзросце 29 гадоў, Сяргей скончыў жыццё самагубствам з-за падзей, выкліканых забастоўкай артыстаў падчас рэвалюцыі 1905 года. У 1907 годзе Марыя Петыпа скончыла сваю сцэнічную кар’еру, аднак да 1912 года эпізадычна выступала ў канцэртах у Марыінскім і ў прыватных тэатрах.
Распаўсюджванне COVID-19 у Ліхтэнштэйне
Яшчэ 11 лютага ўрад стварыў штаб «Новы каранавірус 2019-nCoV», які пад старшынствам eрадавага саветніка Маўра Педрацыні сачыў за развіццём падзей, звязаных з новым вірусам, і каардынаваў неабходныя меры для Ліхтэнштайну. 26 лютага ўрад аб’явіў, што краіна ўжо актыўна рыхтуецца да магчымых выпадкаў каранавіруса, хоць пацверджаных выпадкаў пакуль няма. 27 лютага ўрад аб’явіў, што былі правераныя першыя два падазраваных выпадку ў Ліхтэнштэйне, вынік адмоўны. Акрамя таго, насельніцтва даведалася аб розных інфармацыйных старонках, прысвечаных новаму каранавірусу.
21 сакавіка дзяржаўная паліцыя абвясціла, што ў трох паліцэйскіх у цяперашні час станоўчы вынік тэсту на вірус. Да 21 сакавіка ў агульнай складанасці 44 чалавекі далі станоўчы вынік на вірус.
Каракол
Каракол (Каракол — Чорная рука) — горад у Кыргызстане, адміністрацыйны цэнтр Ісык-Кульскай вобласці. У 1889—1922 і 1939—1992 гг. насіў назву Пржавальск. Насельніцтва (2009) — 63,4 тыс. чалавек.
Мікалай Іванавіч Чаргінец
Біяграфія
Нарадзіўся ў сям’і рабочага. У маладосці займаўся футболам. Выхаванец мінскай Футбольнай школы моладзі, у 1958 годзе далучыўся да новастворанай каманды «Лакаматыў» з Вінніцы і забіў першы гол гэтай каманды ў гісторыі. Пасля выступаў у Малдове, а ў 1960—1962 гадах у мінскіх клубах. У 1963 годзе скончыў Вышэйшую школу трэнераў Беларускага дзяржаўнага інстытута фізічнай культуры.
Працаваў інструктарам фізічнай культуры на Мінскім прыборабудаўнічым заводзе. У 1964 годзе накіраваны на работу ў органы міліцыі — у крымінальны вышук. У 1967 годзе скончыў юрыдычны факультэт БДУ. З 1969 года — намеснік начальніка Першамайскага, з 1973 года — начальнік Ленінскага раённага аддзела ўнутраных спраў Мінска. З 1975 года — намеснік начальніка ўпраўлення ўнутраных спраў Мінгарвыканкама, з 1981 года — начальнік Упраўлення крымінальнага вышуку Міністэрства ўнутраных спраў БССР. У 1984—1987 гадах служыў у Афганістане дарадцам пры штабе (Савецкая вайна ў Афганістане). З 1987 года — начальнік Беларускага ўпраўлення ўнутраных спраў на транспарце МУС БССР. Генерал-маёр міліцыі. Кандыдат юрыдычных навук. Член СП СССР (з 1978).
Акадэмік (акадэмія закрыта ў 2008 годзе за махлярства — выдавала ўяўныя дакументы і званні, якія назвай супадалі з вайсковымі званнямі  ). Член Прэзідыума Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, старшыня Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па міжнародных справах і нацыянальнай бяспецы, старшыня Пастаяннай камісіі Парламенцкага Сходу Саюза Беларусі і Расіі па пытаннях знешняй палітыкі. Старшыня грамадскага аб’яднання «Саюз пісьменнікаў Беларусі», які падтрымліваецца рэжымам Лукашэнкі (2005—2022).
Узнагароды
Узнагароджаны 8 ордэнамі СССР, Беларусі, Афганістана і Польшчы, у т.л. ордэнам Чырвонага Сцяга, двума ордэнамі Чырвонай Зоркі, вышэйшым афганскім ордэнам Чырвоны Сцяг, савецкімі і афганскімі медалямі. Заслужаны работнік Міністэрства ўнутраных спраў СССР (1977). Лаўрэат Літаратурнай прэміі імя А. Фадзеева (1990) за раман «Сыновья», Літаратурнай прэміі імя В. Пікуля.
Сяргей Іванавіч Касцян
Біяграфічныя звесткі
З 1967 па 1979 займаў пасады сакратара камітэта камсамола калгаса «Каменка», 2-га, 1-га сакратара Мазырскага РК ЛКСМБ, інструктара, загадчыка парткабінетам, загадчыка аддзелам агітацыі і прапаганды Мазырскага РК КПБ.
Старшыня Беларускага славянскага камітэта, Старшыня Славянскага парламентскага саюза, член Міжнароднага славянскага камітэта, член Прэзідыума Еўрапейскага форума міру. Сакратар ЦК Камуністычнай партыі Беларусі.
Першы дырэктар рэдакцыйна-выдавецкай установы «Літаратура i Мастацтва» (2002).
Мачавіна
Мачавіна (карбамід) — хімічнае злучэнне, дыямід вугальнай кіслаты.
Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)
Яхімо́ўшчына (, Яхимовщина) — аграгарадок у Маладзечанскім раёне Мінскай вобласці. Уваходзіць у склад Палачанскага сельсавета.
Фёдар Піліпавіч Бруй
Біяграфія
Фёдар Бруй нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў сем класаў школы, працаваў на будаўніцтве шашэйных дарог Слуцкага раённага дарожнага аддзела. У 1929 годзе быў прызваны на службу ў Рабоча-сялянскую Чырвоную Армію. У 1931 годзе скончыў ваенна-гаспадарчую вучэбную каманду пры Смаленскім ваенна-харчовым складзе. З 1932 года праходзіў службу ў Хабараўску, быў камандзірам будаўнічай роты 2-га будаўнічага батальёна. У 1937 годзе ўступіў у ВКП (б). У жніўні 1940 года быў прызначаны памочнікам камандзіра па матэрыяльным забеспячэнню 150-га танкавага батальёна 15-й танкавай брыгады Далёкаўсходняга фронту, у красавіку 1941 года — начальнікам забеспячэння 180-й аўтабазы ​​15-й арміі. У 1942 годзе Бруй скончыў курсы «Выстрал». З чэрвеня 1942 года — на франтах Вялікай Айчыннай вайны. Удзельнічаў у баях на Паўднёва-Заходнім, Варонежскім, 1-м Украінскім франтах. Прымаў удзел у абароне Варонежа, Варонежска-Касторненскай аперацыі, Курскай бітве, вызваленні Украінскай ССР, бітве за Дняпро. Да верасня 1943 года маёр Фёдар Бруй камандаваў батальёнам 520-га стралковага палка 167-й стралковай дывізіі 38-й арміі Варонежскага фронту. Вызначыўся падчас вызвалення Украіны.
Узнагароды
Быў узнагароджаны двума ордэнамі Леніна, ордэнамі Чырвонага Сцяга, Айчыннай вайны 1-й ступені і Чырвонай Зоркі, медалямі «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.» і «30 гадоў Савецкай Арміі і Флоту». Ганаровы грамадзянін Слуцка.
Эрык Дурм
Дасягненні
«Барусія» Дортмунд:
Ён Арасан
Ён Арасан (Jón Arason; нар. каля 1484 г., Грыта —, г. Скалхольт, Ісландыя) — ісландскі царкоўны дзеяч, паэт і пісьменнік.
Алімпіяда Іванаўна Шах-Парон
Узнагароды
За заслугі ў развіцці савецкага мастацтва Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 28 лютага 1955 г. было прысвоена званне заслужанай артысткі БССР з уручэннем ордэна «Знак Пашаны». Узнагароджана таксама медалямі «За абарону Масквы» (1944), «Ветэран працы», «За доблесную працу. У адзначэнне 100-годдзя з дня нараджэння У. І. Леніна» (1970), Ганаровымі граматамі Вярхоўнага Савета БССР (1972, 1978, 1982), дыпломам Першай ступені Рэспубліканскага фестывалю творчай моладзі (1952).
Культура Сярэдневякоўя
Культура ранняга Сярэдневякоўя
Але існавалі і іншыя рэгіёны Еўропы, якія не былі ўцягнуты ў сферу ўздзеяння антычнай культуры або абмяжоўваліся мінімальнымі кантактамі з ёю: Скандынавія, большая частка Усходняй Еўропы. Народы, якія іх насялялі, у адрозненне ад тых германскіх варвараў, якія знішчалі Заходнюю Рымскую імперыю, будучы ўжо хрысціянамі (як правіла, арыянскага кірунку), яшчэ доўгі час захоўвалі свае язычніцкія вераванні і ўяўленні, прымітыўны грамадскі лад. Але паступова і яны далучаліся да сукупнасці новых еўрапейскіх цывілізацый, і прыняцце імі хрысціянства ў рымскім ці візантыйскім выглядзе было важнейшай знакавай з’явай гэтага працэсу. Элементы іх спадчыны таксама ўліваліся ў агульнае рэчышча новай сярэдневяковай культуры.
Станаўленне заходнееўрапейскай сярэдневяковай культуры
Росквіт дзейнасці першых двух адносіцца да перыяду існавання остгоцкай дзяржавы ў Італіі. І Баэцый, і Касіядор займалі важныя пасады пры двары остгоцкіх каралёў, прычым Касіядор змяніў Баэцыя на пасадзе першага міністра. Абодва належалі да рымскай знаці (продкі Баэцыя праславіліся яшчэ ў рэспубліканскі перыяд Рыма). Дзяды абодвух змагаліся побач з Аэцыем, пераможцам гунаў. Росквіту іх творчасці і дзейнасці ў многім садзейнічала палітыка, якая праводзілася остгоцкім каралём Тэадорыхам і мела на мэце цесны саюз заваёўнікаў-остготаў і мясцовага рымскага насельніцтва. Тэадорых паказваў сябе пераемнікам велічы Рыма ў мэтах умацавання дзяржавы і сваёй улады. Быў захаваны рымскі апарат кіравання, працягваў існаваць сенат, дзейнічала рымскае права. Пры ім траціліся вялікія сродкі на падтрымку выдатных архітэктурных збудаванняў Рыма і іншых гарадоў Італіі, будаваліся новыя, наладжваліся цыркавыя і тэатральныя відовішчы. Таму нярэдка кароткачасовы ўздым культуры пры Тэадорыху называюць «остгоцкім адраджэннем».
Эпас ранняга Сярэднявечча. Паэзія скальдаў
Водгаласы сюжэтаў песень «Эды» гучалі ў створаных ужо ў высокім Сярэднявеччы празаічных ісландскіх сагах. У IX ст. у Нарвегіі і Ісландыі ўзнікае паэзія скальдаў — унікальная з’ява ў сусветнай літаратуры. Паэзія скальдаў стала першым вялікім лірычным кірункам у паэзіі сярэдневяковай Еўропы. Скальды пераважна былі воінамі і апявалі подзвігі конунгаў, іх дружыннікаў, каханых жанчын сваіх апекуноў, зласловілі над ворагамі. Іх паэзія адлюстравала бурлівае жыццё вікінгаў, напоўненае моцнымі пачуццямі і небяспечнымі прыгодамі.
Заходнееўрапейская філасофія
Асновай сярэдневяковай заходнееўрапейскай філасофіі быў тэацэнтрызм, г. зн. прызнанне вызначальнай ролі ў свеце за богам. Хрысціянскі тэацэнтрызм непарыўна звязаны з вучэннем пра стварэнне свету — крэацыянізмам. У выніку актыўны пачатак перадаваўся ад прыроды да бога, што прывяло да ўсталявання непераадольнай перашкоды паміж няствораным быццём (богам) і створаным быццём (светам). У прыватнасці богу надавалася такая якасная характарыстыка, як бясконцасць (магутнасці, дасканаласці і г. д.), а матэрыяльны свет існаваў у межах, усталяваных для яго богам. У залежнасці ад выбару філосафам шляхоў пазнання створанага свету і бога, а таксама ад вызначэння месца чалавека ў свеце ў сярэдневяковай філасофіі сфарміраваліся два асноўныя кірункі — хрысціянізаваны платанізм (ці аўгусцінізм), які панаваў да XIII ст., і хрысціянізаваны арыстоцелізм (ці схаластыка), які заняў вядучыя пазіцыі ў XIII ст.
Рыцарская культура. Геральдыка і турніры
Першы афіцыйны рыцарскі турнір з паказальным боем дзвюх груп маладых рыцараў у Заходняй Еўропе адбыўся ў 842 годзе ў час асабістай сустрэчы ў Страсбургу Людовіка Нямецкага і яго брата Карла. Больш дэталёвая інфармацыя пра турніры паступае з X ст. (пры двары Генрыха Птушкалова). Першыя турнірныя правілы былі запісаны французскім рыцарам Годфрыдам дэ Прэльі з Турэні (памёр у 1066 годзе). З XII стагоддзя турніры пашыраюцца ў Англіі, Францыі, Італіі, а ў XIII стагоддзі правядзенне турніраў становіцца ўстойлівай традыцыяй. Перад турнірам праводзіўся спецыяльны суд, на якім вызначалася, ці дастойныя яго ўдзельнікі спаборнічаць адзін з адным, ці ўсе яны з’яўляюцца высакароднымі рыцарамі і г. д. Паралельна разгортвалася актыўная тэхнічная і арганізацыйная работа: рыхтавалася поле, ставіліся бар’еры, будаваліся ложы для знаці, герольды аб’яўлялі правілы і вызначалі прызавы фонд. У якасці апошняга выступалі ахвяраваныя дамамі ўпрыгажэнні. Дзень турніра пачынаўся з агляду зброі. Дзіды павінны былі быць вучэбнымі, з тупымі наканечнікамі або без іх са спецыяльнымі пустымі шарамі, што наносілі моцны ўдар, але не прабівалі даспехі. Мячы таксама былі вучэбныя — шырокія, кароткія, затупленыя або зробленыя з кітовай косці і абцягнутыя скурай. Толькі шчыты былі сапраўдныя баявыя. Гледачам строга забаранялася прыходзіць з мячамі, у той жа час герольды мелі зброю і ў выпадку неабходнасці наводзілі парадак у натоўпе гледачоў. Аднак поўнай гарантыі бяспекі не было. Турнір у Нейсе (1240 г.), дзе выкарыстоўвалася выключна вучэбная зброя, забраў жыцці 60 рыцараў. Пасля агляду зброі пачыналі баявыя спаборніцтвы. Турніры былі двух відаў:
Гарадская культура. Літаратура
Асноўныя творы, якія захаваліся да нашага часу, — фабліо (Францыя) і шванкі (Германія). Абодва тэрміны вызначаюць рэалістычную вершаваную навэлу камічнага або сатырычнага зместу.
Тэатр
Пэўны штуршок для развіцця містэрый дало ўвядзенне ў 1246 г. царкоўнага свята Цела Хрыстова. У выніку былі створаны цыклы містэрый, якія ахоплівалі ўсю біблейскую гісторыю — ад стварэння свету да Страшнага суда.
Касцёл Святога Варфаламея (Вільнюс)
Гісторыя
Пры касцёле быў утвораны прыход, пры ім на сродкі манахаў змяшчалася прыходская школа. У 1779 годзе ў сувязі з скасаваннем ордэна езуітаў у вядзенне манастыра белых аўгусцінаў быў перададзены касцёл Святога Казіміра (да 1814).
Культура Сярэдневякоўя
Гатычны стыль
У плане гатычны сабор уяўляў сабой трох- ці пяцінефную базіліку з трансептам, дэамбулаторыем (паўкруглы абыход хора), да якога прымыкаў «вянок капэл» (радыяльныя капэлы — месцы для малітвы асобнай сям’і). Абавязковымі элементамі гатычнага касцёла было акно круглай формы з асаблівым малюнкам вітража («гатычная ружа») і наяўнасць дзвюх вежаў у заходняй частцы будынка (апошні элемент, мабыць, своеасаблівы перажытак германскага язычніцтва). Справа ў тым, што паводле светаўспрымання старажытных германцаў пасля заходу сонца менавіта з захаду прыходзяць дэманы цемры, ад якіх і абаранялі людзей вежы.
Касцёл Святога Варфаламея (Вільнюс)
Агульны выгляд
У 2016 годзе імшы ў касцёле пачалі адпраўляць выключна на беларускай мове.
Культура Сярэдневякоўя
Характэрныя рысы і асаблівасці Адраджэння ў Італіі
Для людзей Адраджэння антычнасць была крыніцай натхнення і ўзорам для іх творчасці, асновай іх светаўспрымання (адсюль і назва «адраджэнне»). Пры гэтым гаворка ішла не аб простай пераемнасці, а аб творчай перапрацоўцы антычнай спадчыны.
Трэці перыяд
Ураджэнец Тасканы, сын доктара, Марсіліа Фічына атрымаў адукацыю ў Фларэнційскім універсітэце, дзе вывучаў літаратуру, медыцыну і філасофію, захапляўся Арыстоцелем і Эпікурам, а ў сталыя гады прысвяціў сябе перакладам з грэчаскай на лацінскую твораў Платона і антычных неаплатонікаў, якія ў сваю чаргу паслужылі асновай для фарміравання філасофіі рэнесанснага неаплатанізму. Дзякуючы магчымасцям кнігадрукавання ён зрабіў даступнымі шырокаму колу адукаваных людзей Італіі і іншых краін Еўропы творы гэтых антычных філосафаў.
Асновай яго антрапалогіі стала вучэнне аб свабодзе волі чалавека як асноўнай якасці, якая вызначае яго годнасць. Менавіта чалавек, паводле Мірандола, валодае свабодай самафарміравання, ён надзелены выключнай боскай здольнасцю фарміраваць сваю сутнасць, абапіраючыся на свабоду волі. Гэтым чалавек вылучаецца сярод іншых стварэнняў.
Выяўленчае мастацтва і архітэктура Італіі XIV—XV ст.
Вядучай фігурай у гэтай групе быў архітэктар Філіпа Брунелескі (1377—1446 гг.) — пачынальнік рэнесанснай архітэктуры і адначасова вучоны, які распрацаваў законы лінейнай перспектывы, а таксама скульптар. Галоўнае яго тварэнне — грандыёзны сабора Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ ў Фларэнцыі. У 1420 г. Брунелескі, які выдатна валодаў канструктыўнымі прыёмамі готыкі, атрымаў заказ на завяршэнне гатычнага ў сваёй аснове фларэнційскага сабора, закладзенага яшчэ ў 1295 г. Фларэнційцы жадалі бачыць гарадскі сабор увенчаным вялікім купалам, але нікому не ўдавалася перакрыць велізарную прастору паміж слупамі, пакуль за справу не ўзяўся Філіпа. (Сучаснікі сцвярджалі, што ён ездзіў у Рым для таго, каб абмераць руіны антычных храмаў і палацаў). У рэшце рэшт у 1436 г. ён збудаваў над гатычным саборам 42-метровы васьмігранны купал (дыяметр гэтага купала большы за рымскі Пантэон), які стаў сімвалам горада Фларэнцыі. Арыгінальная канструкцыя купала фларэнційскага сабора Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ паклала пачатак будаўніцтву купальных храмаў італьянскага Рэнесансу (амаль да сабора Святога Пятра, увенчанага купалам Мікеланджэла) і тым самым дала імпульс наватарскаму развіццю архітэктуры Рэнесанса.
Наватарствам былі адзначаны і праекты Леона Батыста Альберці, які знайшоў кампраміс паміж існаваўшымі традыцыямі жылога будаўніцтва (звычайнай гарадской пабудовы) і запаветамі Брунелескі (гэтае рашэнне захавалася ў архітэктурнай практыцы да нашых дзён). , пабудаваны ім для багатай , — звычайны трохпавярховы будынак, але Альберці не адступіўся ад праграмы Брунелескі і налажыў на фасад свайго роду ордарную дэкарацыю. Ён адмовіўся ад калон і паўкалон, а проста пакрыў яго корпус рэльефамі плоскіх пілястраў і антаблементаў, узнавіўшы вобраз класічнай архітэктуры. Напрыклад, у палаца Ручэлаі (у Фларэнцыі) ён упершыню выкарыстаў чляненне трох ярусаў фасада пілястрамі розных ордараў.
Жывапіс
У апошнія дзесяцігоддзі XV ст. адначасова з фларэнційскай школай жывапісу складваюцца школы і напрамкі, якія мелі свой асобы почырк і стылістычныя асаблівасці, у Сярэдняй (Умбрыя) і Паўночнай (Ламбардыя, Венецыя) Італіі:, паўночнаітальянская (падуанская), венецыянская. Умбрыя, размешчаная на паўночным усходзе ад Тасканы, у XV ст. не мела буйных гарадоў, таму ў мастацтве даўжэй жылі і былі ярчэй выражаны сярэдневяковыя традыцыі. Мастацтва Умбрыі дэкаратыўнае, прыгожае, лірычнае і ў адрозненне ад Тасканы ў ім пераважаў яркі каларыт. Усе гэтыя рысы праявіліся ў творчасці ўмбрыйскіх майстроў П’етра Перуджына (будучы настаўнік Рафаэля), вядомага мяккай паэзіяй сваіх прац, лірычным тыпам мадоннаў, і Пінтурык’я, які стварыў у роспісах бібліятэкі сабора Сіены праніклівыя пейзажныя карціны, адлюстраванні інтэр’ераў і шматфігурныя кампазіцыі. Але самым буйным майстрам Умбрыі быў П’ера дэла Франчэска (каля 1420—1492 гг.), творчасць якога фактычна паклала пачатак. Ён працаваў спачатку ў Фларэнцыі, затым у Арэца і Урбіна, ведаў Брунелескі і, і да самога Тыцыяна заставаўся адным з лепшых каларыстаў. Мастак умеў перадаваць розную насычанасць колераў і аб’ядноўваць іх святлопаветраным асяроддзем, таму гісторыкі мастацтва называлі яго адным з першых пленэрыстаў заходнееўрапейскага мастацтва. Ён запаўняў геаметрычна пабудаваную прастору жывым святлом. сярэдневяковыя мастакі як быццам не заўважалі святла, плоскія фігуры ў іх жывапісе не адкідваюць ценяў. Ужо Мазачыа быў піянерам у гэтай галіне, але ніхто не раскрыў самых багатых магчымасцей святла з такой паўнатой, як П’ера дэла Франчэска. Акрамя таго, Франчэска быў найвялікшым манументалістам, майстрам пераважна манументальна-дэкаратыўнага жывапісу. Гэта яго рука добра адчуваецца ў  ў Арэцца «» і «» (адлюстравана славутая легенда пра сон імператара Канстанціна, пасля якога ён прыняў хрысціянства. Перад рашаючай бітвай Канстанціну з’явіўся ў сне ангел з крыжам, абвясціўшы: «Так пераможаш»; мы бачым імператара, спячага ў расхінутай паходнай палатцы).
Культура іншых краін Заходняй Еўропы позняга Сярэднявечча
У тэатральным мастацтве шырокае распаўсюджанне атрымаў фарс — самы папулярны жанр сярэдневяковай драмы — невялікія юмарыстычныя і камічныя п’есы, у якіх адлюстроўваўся быт гараджан і закраналіся праблемы іх жыцця. Асабліва вялікай папулярнасцю ў Францыі XV ст. карыстаўся фарс «Пан П’ер Патэлен» («Адвакат Патэлен»). Зведала змяненні і літургічная драма, якая становіцца ўсё больш свецкай. Вялікія тэатралізаваныя прадстаўленні (містэрыі) арганізуюцца ў XV ст. галоўным чынам гандлёвымі гільдыямі і рамеснымі цэхамі. Паказы разыгрываліся на кірмашах і плошчах на працягу некалькіх дзён, іншы раз — тыдняў. Прыкладам гіганцкай містэрыі XV ст. служыць «Містэрыя Старога запавету». Ставіліся містэрыі і на чыста свецкія сюжэты (напрыклад, «Асада Арлеана»), якія ўключалі бытавыя і камічныя сцэнкі.
У самым канцы XIV—XV ст. адным з буйнейшых мастацкіх цэнтраў Еўропы стала багатая і квітнеючая Бургундыя. Славутым прыдворным скульптарам бургундскага герцага Філіпа Смелага быў ураджэнец Нідэрландаў, выдатны скульптар (працаваў з 1380 да 1405 г. у сталіцы Бургундскага герцагства Дзіжоне) Клаус Слютэр (каля 1340/1350-1406 гг.), які стварыў шэраг статуй для магільнага склепа бургундскіх герцагаў у картэзіянскім манастыры Шанмоль (каля Дзіжона). Самы вядомы твор Слютэра, яго шэдэўр — «Калодзеж прарокаў» у манастыры Шанмоль — кампазіцыйная група з 6 біблейскіх прарокаў (Маісея, Давіда, Іерэміі, Захарыі, Данііла, Ісайі) у чалавечы рост.