Жамойць
Рэлігійна-культурнае жыццё Жамойці ў Расійскай імперыі
Поспех руху па папулярызацыі жамойцкай мовы (гаворкі) наступіў пасля 1848 г., калі Даўкантас прапанаваў новапрызначанаму жамойцкаму біскупу (1849—1875) Матэюсу Валанчусу (Валанчэўскаму), першаму біскупу сялянскага паходжання, напісаць на жамойцкай гаворцы гісторыю Жамойцкага біскупства, а Валанчус пачаў патрабаваць ад ксяндзоў казаць пропаведзі ў Жамойцкім біскупстве на жамойцкай гаворцы і адкрываць школы пры касцёлах з навучаннем на жамойцкай гаворцы. Гэты крок яшчэ больш узмацніў аўтарытэт Валанчуса сярод жамойцкіх сялян, празваўшых Валанчуса «жамойцкім князем», хоць каталіцкія біскупы ў Жамойці атрымлівалі аўтарытэт сярод сялян апрыёры. Умела лавіруючы паміж афіцыйнай расійскай адміністрацыяй і польскамоўным каталіцкім дваранствам, Валанчус здолеў пашырыць сферу выкарыстання жамойцкай гаворкі літоўскай мовы, прадухіліць русіфікацыю каталіцкага касцёла ў Ковенскай губерні, што пачала шырыцца ў іншых літоўска-беларускіх губернях, а таксама арганізаваць друк літоўскамоўнай літаратуры ў суседняй лютаранскай Усходняй Прусіі, дзе літоўская літаратура заўжды падтрымлівалася, і т.зв. рух «кніганош» (1864—1904). Аднак папулярызацыя жамойцкай гаворкі літоўскай мовы закранула толькі сялянскую масу і ксяндзоў, многія з якіх таксама паходзілі з сялян, і таму была больш ліквідацыяй непісьменнасці, чым увядзеннем «літоўскай мовы» у дваранскія колы. Гэта значна адрознівалася ад працэсу папулярызацыі беларускай мовы, што падтрымлівалася дваранамі Беларусі: напрыклад, у 1852 г. у Мінску прэм'ера п'есы «Ідылія» («Sielanka») двараніна Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча (закліка да паразумення паміж дваранамі і сялянамі і адзінства) была арганізавана мінскімі каталіцкімі дваранамі, якія і былі галоўнымі гледачамі. У 1840—1850-я гг. Дунін-Марцінкевіч з трупай свайго тэатра ласкава запрашаўся ў многія дваранскія сядзібы Беларусі, нават нелегальна, бо з 1852 г. дзейнасць яго тэатра была забаронена 16 лютага 1856 г. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, які пісаў раней і па-польску, і па-беларуску, напісаў публіцыстычны верш «Хіба я стары?» з праграмным крэда: «Як раіць пясняр Сыракомля, пішу я цяпер, як заўсёды, на мове мужычай». А 10 снежня 1856 г. у Мінску напісаў вершаванае апавяданне «Літаратарскія клопаты» з прысвячэннем Уладзіславу Сыракомлю, дзе апісаў, як ахвотна ў Магілёўскай губерні каталіцкія маянткоўцы (у тым ліку жанчыны) папулярызуюць творы Марцінкевіча: ''«Там амаль кожны маянтковец з ахвотаю і энтузіязмам паўтарае перад грамадою сваіх сялян усё, што толькі на іх мове надрукавана, паколькі ён гэтых сялян дзецьмі сваімі называе. Міла назіраць, як прыгожая, з арыстакратычным выхаваннем, таленавітая дзяўчына, як багатая цнотамі гаспадыня вясковага панскага двара, сабраўшы ў святочны дзень дваровую чэлядзь і сялянак, якія прыйшлі на нараду або з якой просьбай да пані, чытае перад усцешанымі ўрыўкі з "Гапона", "Вечарніц" або з "Купалы", а пачцівыя сялянкі слухаюць сцэны; удзячныя сваім чытальніцам, вяртаюцца яны ўзрушаныя дамоў, у сямейных колах апавядаючы, як паны апісваюць іх звычаі і ахвотна цікавяцца іх доляй. Таму селянін наш, набываючы да паноў нейкую сімпатыю, мацней з імі звязваецца і паволі выцясняе са свайго сэрца ўкаранёны з дзяцінства супраць тых жа паноў погляд, таму селянін, бачачы на сваёй зразумелай мове кніжку, у якой апісваюцца звычаі і абрады, перададзеныя яму па традыцыі ад продкаў, рад бы такую прачытаць, сам набірае ахвоты вучыцца або заахвочвае сваіх дзяцей. У гэтым я пераканаўся на ўласныя вочы, якія заплылі слязою радасці і ўзрушэння…»''. Гл.: Дунін-Марцінкевіч, В. Збор твораў: у 2 т. — Т. 2. — С. 92—93, 381, 572, 574. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч яшчэ ў 1859 г. пачаў рабіць першы пераклад на беларускую мову польскамоўнай паэмы «Пан Тадэвуш», якую напісаў Адам Міцкевіч. . А рэха тых гучных падзей успамінаў яшчэ Эдвард Вайніловіч.