Шах-намэ
Гісторыя напісання
Радзіма Фірдаўсі Табаран, адна з састаўных частак Туса, галоўнага горада ў Харасані. Там у Фірдаўсі была зямля, якая дазваляла яму жыць нябедна першы час. Аднак калі ён выдаваў дачку замуж, даходаў з зямлі не хапіла для заможнага пасагу, і Фірдаўсі, паводле слоў Арузіі, вырашыў узяцца за вершаваную апрацоўку стараіранскай эпапеі ў разліку паднесці свой твор разам з адпаведным панегірыкам якому-небудзь валадару і атрымаць багаты падарунак. Паэту, калі ён прыступіў да апрацоўкі «Шах-намэ», было, па яго ўласных словах, ужо гадоў 40, але ён, відавочна, ужо раней займаўся эпічнай паэзіяй, а да былін мог адчуць асаблівую цікавасць таму, што ў дні яго маладосці, у 957 годзе, адным саманідскім кіраўніком яго роднага туса была складзена камісія для перакладу старажытнаіранскіх паданняў з пехлевійскай мовы на новаперсідскую. Існаванне багатырскага эпасу ў Іране мы можам адзначыць (па Авесце і сведчаннях грэчаскіх пісьменнікаў) яшчэ ў часы Ахеменідаў; ён і пры Арсакидах не быў забыты. Пры Сасанідаў некаторыя эпізоды сталі апрацоўвацца пісьмова, на мове ўжо пехлевійскай. Найстарэйшы з твораў гэтага роду складзены не пазней 500 года: «Памятная кніга подзвігаў Зарыра». Пры Хасрове I Анушырване (531-579) паданні пра старажытнаіранскіх цароў ад казачнага, міфічнага перыяду да часоў гістарычных сабраны былі ў адзін гістарычны звод, «Хадай-намэ» (дакладней, па-пехлевійску, «Хапай-намак» — «Кніга уладароў»), які пры апошнім Сасанідскім цары Ездзігердэ быў не пазней за 636 года зноў апрацаваны і даведзены да Хасрова II Данішвера, з дапамогай вялікага жраца і аднаго вяльможы. Пры абасідскіх халіфах, у палове VIII стагоддзя, перс ібн аль-Мукафа, вядомы перакладчык «Калілы і Дымну», пераклаў «Ходай-намэ» з пехлевійскай мовы на арабскую, пасля чаго яна стала даступная ўсяму мусульманскаму свету (да нас пераклад ібн аль-Мукафа не дайшоў, але шырокія выпіскі з яго зробленыя ў арабскага гісторыка ат-Табары (памёр у 923 годзе) . Гадоў праз сто пасля смерці ібн аль-Мукафа, калі Харасані і Бухары валодала дынастыя Саманідаў, якая старалася быць незалежнай ад багдадскіх халіфаў і прасякнутая чыста-персідскім нацыянальным духам, адзін саманідскі вяльможа заклапаціўся скласці для тускага кіраўніка Махамеда Абу Мансура новаперсідскі (празаічны) пераклад сасанідскай «Кнігі уладароў» з пехлевійскай мовы — і вось гэты-то пераклад, ці, хутчэй, перапрацоўка, дапоўненая па іншых пехлевійскім кнігам, быў выкананы ў дні маладосці Фірдаўсі асаблівай камісіяй з чатырох зараастрыйцаў ў 957-958 годзе пад назвай «Шах-намэ» («Кніга цароў»). Саманідам для палітычных і нацыянальных мэтаў пажадана было мець гэтую «Шах-намэ» і ў апрацоўцы вершаванай. За гэтую справу ўзяўся па даручэнні Саманіда Нуха II iбн-Мансура (976-997) яго прыдворны паэт Дакікі, па рэлігіі зараастрыец. Ён паспеў скласці каля 1000 вершаў з сярэдзіны творы (аб увядзенні Зараастравай рэлігіі ў Іране пры Гаштасне), але загінуў у тым жа годзе, і яго-то задачу вырашыў выканаць Фірдаўсі, прычым ўтрымаў гатовыя 1000 вершаў Дакікі; знайсці ж празаічны новаперсідскі арыгінал (што, на думку пазнейшых біёграфаў Фірдаўсі, удалечыні ад сталіцы было справай вельмі цяжкай) аказваўся лёгкім таму, што складзены ён быў тут жа ў Тусе, усяго гадоў 20 таму.