cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tschechische Litratua
D Husitischa Literatua
D Exekuzion vonn Hus un n Hieronymus hod za Radikalesazion vo d Untastitza u Partisana midbeitrong, dej wou d Husitn gnennt wean u mid irnan bawoffnatn Truppn an Tál vonn Bejm kontrolliad hom. In Joua 1420 hom s irna Programm i de aso ghoissanen <i id="mwAiA">D Vejar Praga Artikl</i>, dej wou aa a literarische Relewanz hom, festgholtn. D Formuliring wiad en Jakoub vo da Mis zougschrim.
Nou en Hus san Toud hom se d Husitn gspoltn af a Praga un a Tábora Frakzion. Za d Praga Autoan houd nema n Rokycana un en Jakoub zen Beispill aa da Martin Lupáč ghejad. A Representant vo da Tábora Lejar is da Niklas (oda Mikuláš) vo Plgram gweng.
Richard Sorge
Oawatt als Spion
Seit 1939 hot Richard Sorge gmeinsam mit seim Funka Max Clausen, Decknama: "Fritz", üba 65.000 Wörta in 141 Funksprüche und zahlreiche Mikrofilme per Kuriere nach Moskau ibasandt.
Tschechische Litratua
D Husitischa Literatua
Da Laurenzius vo Bresau (Vavřinec z Březové) hod d Husitischa Kronik (d Husitská kronika) gschrim. Eam wiad aa d Autoaschaft vo da Bautznna Sammlhandschrift zougschrim, dej wou nou an Fundoat aso gnennt wiad. Da Band umfasst d Žaloba Koruny české (dej Õkloḡ vo da bejmischn Kroun), an Porok Koruny české (as Drafredn vo da bejmischa Kroun) u s Hádání Prahy s Kutnou Horou (as Gstreitt vo Prag u Kutná Hora).
Richard Sorge
Oawatt als Spion
De allgemein vabreitete Version, am Sorge seine Funksprüche sein abgeheart worn, dürft emso unzutreffend sei, wie de Verdächtigungn gega sein Funka unbegründet sand. Zum Verhängnis is earm vielmehr d Observierung vo japanische Exilkommunisten durchn japanischn Geheimdienst worn, in dera ihrn Valaf oarne vo seine Kontaktpersonn afdeckt worn is. Sei Gehilfe Ozaki is am 14. Oktober, Sorge selbst am 18. Oktober 1941 vahaft worn.
Am Jahrestag vo da Oktoberrevolution, am 7. November 1944, han da Richard Sorge sowie sei Mitarbeita Ozaki Hozumi in Japan ghenkt worn. Da Richard Sorge ist dort a beerdigt. Späta hod an Sorge sei Gliebte Hanako Ishii sei Grab vo Zhogaya in d Nähe vom Sugamo-Gefängnis afn Friedhof Tama Reien valegt. Fürn Stalin hod da Sorge a Sicherheitsrisiko dargstöid, wall am Sorge am Stalin sei schwer wiegnde Fehleinschätzung bezüglich Unternehmen Barbarossa bkannt war. Das erklärt a, warum da Sorge vo Moskau falln glassn worn is.
Nach seina Rehabilitierung während am Tauwetter vo da Chrustschow-Ära is erm 1964 postum da Titel Герой Советского Союза - Höid vo da Sowjetunion valiehn worn.
Tschechische Litratua
D Husitischa Literatua
Es Gistebnitza Gsangbejchl oda Kanzional houd dej Gseng vo dera Zeid daholtn, d wou durtnmol vill Afwind un a rets Griß ghobt hom, bsundas da Koral Ktož jsú boží bojovníci (Dej Wou Eß an Herrgott sane Kempfa sáts) un es Lejd Povstaň, povstaň veliké město pražské (Stej af, stej af, groussa Stod Prag).
Aa d katolischa Opposizion vo d Husitn houd a Litratua gschrim, wej min Lejd Nuž, vy ševci viery pravé oda mid da polemischn Schrifd Václav, Havel a Tábor (a Titl, wou da Text ejascht in 19. Jh. vonn František Palacký krejgt houd).
Za husitischn Litratua rechnat ma aa gwichtinga Weakk vonn Filosofn u Teologn Petr Chelčický (an Chetschitza Peda), aa wenn ar min gwoltsoma husitischn Kampf iwahaps niad dakor gweng is. Bis af a kuaza Etapn vonran Afentholt z Prag (1419-1420), is ar zeitlems inn sidlinga Bejm hockn blim. Inn Laf vo san Praga Afentholt is ar i d Blousn vo de Bsouchaleit vo da Betlehema Kapelln glangt, wos an stoak prágt u zen schreim insperiad houd, wenn a glei mid an polemisiratn Pik af d groussn husitischn Theolong. Gschrim houd ar nix wej a Tschechisch, zmol ar scheints ned rett Latein kinnt houd, nu a echta Gstudiata gweng is. Sane Õsichtn, dej wou a grejssana Wiakung af spadane Denka ghobt hom (en modeanan Pazifismus, Lew Nikolajewitsch Tolstoj, Tomáš Garrigue Masaryk, Mahátmá Gándhí) houd ar i dreiana grundlengata Textt zammgfasst: O boji duchovním, O trojím lidu u s spada Sieť viery pravé. Nou en Foll vonn husitischn Tábor is ar, nou deam dass da Weltuntagang ejwig niad kumma is, noura Weil zrugga zer Antwickling vo san ethischn Konzept vo Gwoltlosekait. Nu z Lebzeitn vonn Petr Chelčický antstejt d Unitas Fratrum (Jednota bratrská) 1457, d wou se ze san Weak bakennt. Sa houd a wichtinga Rolln i de folngatn Etápn gspillt, i da Podjebrada u da Jagiellona Era. Za d zentroln Pasenlekaitn vonn ejaschtn Fáse vo da Atnwickling vo da Unitas Fratrum ghejat da Řehoř Krajčí.
Da Humanismus u d Renessãns
Nou en Gschewa u Beitln duach de hussitischn Krejgg is i da tschechischn Litratua a Strejming duachekumma un afblejd, wou irna kloinan Spress u Keidln schou i da Epochn vonn Karl IV. ghobt ghobt houd - da Humanismus. In eam kõ ma dreiana Haptlinja asmochn - da lateinischa Humanismus, da nazionole Humanismus vo de Tschechisch gschrimanen Weakk un a spezifischa Linja vo de Vatreta vo da Unitas Fratrum. D Atmosfea vo dera Zeid representiat aa es Afkumma vo da Amüsiar-Litratua, bsundas d Fortnschurnalla u Reportaschn (lut.-dt. Reiseliteratur).
Da Bagrinda vonn lateinischn Humanismus inn Bejm is da Bohuslav Hasištejnský vo Lobkowitz gweng. Gschrim houd ar a Poesi (De miseria humana, De avaritia) un a wissnschaftlicha Textt (De situ Pragae et incolentium moribus). A Katolík houd ar s saa loua, af d hoimischa Tradezion afzenbaua, wou s aa nu as Husitaltum "gfangt" oda krejgt houd, u vasoucht, d bejmischa Kultua min Eiropa zamm zen brenga.
A grejssas, aa eiropejischs Echo houd owa es Weak vonn Johannes Dubravius krejgt, da wou spáda a Bischoff vo Olomoutz woan is, un aa a Dichtung un a wissnschaftlinga Litratua gschrim houd. Dej gwichtinga dichtarischa Komposezion is s Theriobulia (da Rout vo d Vejcha), i dan wou ar deitle õknipft af n Text Nová Rada (Neia Rout) vonn Smil Flaška vo Pardubitz. Aa inn Dubravius san Weak rouṯn d Vejcha en Kine, en Lejwn, wej dass ar recht herschat, irna Ideologi is owa schou a humanistischa. Weitas houd ar bspw. De piscinis (Iwa d Fischweiha) zer Fischarei un an Obriss vo da bejmischn Gschicht daschrim.
Aa dej lateinischn Vears vonn Johannes Campanus Wodnianus han selmol goud õkumma. Da houch Gstudiate houd owa aa oins vo dea ejaschtn groussn tschechischn Dramata gschrima, en Bretislaus (spada aa afgfejad als Břetislav a Jitka) un aa an Iwablick iwa d tschechischa Gschicht unta n Titl Cechias. An Campanus san Gschick u Lem is da Roman Mistr Kampanus vonn Zikmund Winter gwidmad.
Da Hynek vo Poděbrad hod se ganz bsundas um d klassischa renessãnsnata Belletristik gmejt, dej wou aa da Boccaccio representiad, (en wou dasell Hynek aa af Bejmisch iwasetzt houd). Awej tipisch is nou aa gweng, dass ar s nej niad hikrejgt houd, en Boccaccio sa Leichtekait zen vakeapan un eam awl d Moral u da didaktisch Untatoun inn Text einegrutscht is, da wou, scheints vo da "hussitischn" Atmosfer douhea hátschade, umetum i s bejmischa Milje einegschloffa is, u nu ejwe danou zen gspian blim is (programmatisch genga dej Afklejragscháftllei hom se bsundas d Poetistn i de 30gana vonn 20. Jh. afgloint).
A ganz a ainga, af zletzt owa da eiflußreichha Vatreta vonn Humanismus, mid Blik af d eiropejscha Resananz, is da Bischof vo da Unitas Fratrum, da Johannes Amos Comenius gweng. Da Comenius, bejm. Komenský, houd nem an Latein aa a Tschechisch gschrim. Assagweanle rennamiat han d pedagogischn Textt vo eam, af dass ar holme schou a Pionir vo da modernnan Pedagogik ghoissn wiad. Za d pedagogischn Schriftn ghejat dej Didaktica magna (d Groussa Didaktik), wou ar generell d Grundlong vonn Grouß-Zejng vo d Kinda bschreibt, dej Janua linguarum reserata (de Tir vo de Sprouchn de geffnata), wou ar se spezjell en Untarricht vo fremman Sprouchn widmad, da Orbis pictus (d Welt i Biltln), wou ar d Rolln vonn Seng mid de Aang fia d Darinnarung untastreicht u dej Schola ludus (d Schejll wej a Spill), wou ar Gedankn iwa d Miglekaitn vonn Schauspill fia s Untarichtn antwicklt. A zentrola filosofischa Text, u weitas mid assagweanlicha poetischa Kraft, is es Labyrint světa a ráj srdce, es wou fia d tschechischa Litratua aa vo destweng relewant is, wal da Comenius mid dan Text es Tschechisch scheints zeran nein literarischn Gipfl gfejat ghobt houd. Sane pansofischn Õsichtn han midunta i da Schrift Via lucis (da Weḡ vonn Lejcht) zammgfasst, sa pazifistischa Iwazeigung findt se inn Text Angelus pacis (da Friḏnsengl), i dan wou ar - wej s ba eam typisch gweng is - d politschn Elitn vo sana Zeid direkt õgredt houd; i den Fall dej Toalnema af da Friḏnskonferenz z Breda. Vo de Textt vo da Unitas Fratrum houd a assagweanlicha Kraft es Kšaft umírající matky jednoty bratrské (s Testament vo da sterwatn Mouta vo da Unitas Fratrum) ghobt, wou es letztna bischeflicha pastorala Bladl doudavõ umma 1650 assa is, inrana Zeid, wou s schou gwisst hom, dass as protestantischa Exil niad i s Bejm zrugg kejan wiad (an Comenius hod s min Afstand vo de Protestantischn Stendt vo 1618 bis 1620 as n Bejmischn assedrengt). Wej s ba de Humanistn niad unible gweng is, is es Spektrum vo san Enteres recht broat gfechat gweng, so dass ar aa d literarisch-theoretischa Studja iwa d Poesi O poezii české, a Studja iwa d Rhetorik Zpráva o naučení a kazatelství un vill ondane Textt, doudrunta aa Theatastick, daschrim houd.
Za d weitan gwichting Vatreta vonn Humanismus vo da Unitas Fratrum ghejad da Johannes Blahoslaus, da Jan Blahoslav. Da houd i da Unitas Fratrum mid da selmole weitlafting Õsicht kempft, dass a Bildung en roana Glam blouß schodt. Ar hod d Bildung deffadiad u vatoadigt i san Text Filipika proti misomusům. Nou de Hussitn hod s aa a ganz a wichtinga bejmischa Grammatik gem, sa Wissn af dan Feld houd ar zammtrong i da Gramatika česká vo 1571. Gschepft houd ar bsundas vo da Praxis - houd ar do zerana nein Iwasetzung vo da Bibl beitrong, dej wou se als d Kralitza Biḇl (Bible kralická) an Nama gmacht houd. Sa is staffalweis vo d Jouana 1579 bis 1594 assakumma u houd an grundlengatn Meilnstõa i da Antwickling vonn Tschechischn bracht. Vo dej weitan wichtingan Autorn vo da Unitas Fratrum kõ ma en Johannes Černý-Nigranus un en Johannes Augusta nenna.
A neia Atmosfea, um a vills freia wej i da Konflikt glodnan hussitischn Periodn, hod se aa zoagt inn Af- oda Zruggkumma vo da belletristischn Literatua. Es am mejran glejbta oda faworisiata Schãnre is d Foartn- oda Schurnallitratua woan. Es fia longa Zeid am mejran populerna Schurnal hod da Václav Šašek vo Birschkau daschrim, a Toalnema vo da brejmtn Friḏnsdelegazion vonn Kine Georg (Jiří) vo Poděbrad, da wou i d Jouana 1465 bis 1467 ganz Eiropa duachwondat houd. Da Šašek konzentriat se af d enzyklopedischa Bschreibung vo da Gengt, wou d Delegazion duache foart. A weitana Toalnema vo da Delegazion houd an subjektivanan Bricht unta n Nama Cestopis panoše Jaroslava (Schurnal vonn Junka Jaroslaus). Weitana kennta Weḡschriftn, oda Schurnall, hom da Johannes Hasištejnský vo Lobkowitz, da Martin Kabátník oda da Kryštof Harant vo Polschitz ba Weseritz gschrim. A Enteres fia d fernan Weltn houd aa d Nouricht iwa s Affinna von an neian, niad weita kenntn Kontinent, vo Amerika, daweckt.
Weitas hod se wira a Raum fia a humoristischa Litratua gfunna. I mejra wejnga anonyman Schriftn kummt a Gstolt dazou, dej wou es gonza humoristischa Schãnre fir d nekstn Johrhundat symbolesiad u prágt: da Brouda Paletschek, a Noar, a Bojazza, bejm. a Schaschek, vonn Kine Georg vo Poděbrad (a Inspirazion vo de populernan Gschichtln vonn Till Aulnspigl, dej wou z dera Zeid õgfangt hom, in Bejmischn duachzendringa, is deitle). Za humoristischn Litratua kõ ma aa d populernan Tarinnarunga vonn Mikuláš Dačický vo Heslov reiha u namatle aa en Prostopravda gnenntn Komentar doudazou.
A dauahofta Popularitet ba broitn Schichtn vo Lesan hod dej tschechisch gschrimana Kronika česká vonn katolischn Páda Wenzeslaus Hagacius (Václav Hájek) vo Libotschan daglengt. D Kronik bschreibt d bejmischa Gschichtt vo da Õkunft vo de Slawn i s Bejm (nou en Hájek is des agrat um 644 n. Kr. gwe) bis za Krejnung vonn Ferdinand I. 1526. En Hájek sa Stil is assagweanle lempi, wos aa spáda nu iwazeigt houd, nea wej an Historika hom en dej Renessãnslar schorff damottat u zammputzt, z virdascht da Gelasius Dobner, nou aa da Josef Dobrovský u da František Palacký. Fochexpertn hom ferna gstiadlt, dass da Hájek a jeds Gschejng midrana simgscheidn Datirung asstaffiat houd, u des grod dann nu mejra, wann ar fia s Datian gwiß koa Quelln niad ghobt houd (dej om gnennta Õkunft vo d Slawn um 644 is a gouts Beispill doudafia). Za d weitann Gschichtsschreiwa, resp. Historika, vo dera Zeid ghejat da polnisch-bejmische Autor Bartoloměj Paprocký, da wou i da Gschichtsschreibung a neias Enteress fia d Disziplina, wej d Heraldik oda d Genealogi, represantiat.
D Baroklitratua
D nouchweissnberga Epochn (nou da Schlacht ban Weissn Berg 1620) oda d baroknata Era (des moint grob d 150 Joua nou an End von 30-jahratn Krejḡ) steckt vullas Zakliftung. Oa nenna s d "Era temno", d Era vod da Finzrekait, an Bagrif houd da Alois Jirásek mid san gleichnomatn Roman eigfejat, ondana stupfn draf hi, dass selmol aa klouana kulturella Wert afkumma han. Frálle woua is, dass ma se da Litratua z dera Zeid vill wejnga gwidmad houd wej da Architektua, da bildnarischn Kunst oda da Musi. Fia d Renessãnslar is da Barock owa aa destweng schwar vadaule gweng, wal d Litratuaschreiwarei af Tschechischn praktisch i d Wickn gwáglt, i d Binsn ghátschlt is; etlane barokata Werkk han a Zill vonn Spott woan zwengs an nidanan akademischn Niwo, wej bspw. d filologischn Vasouch vonn Johann Wenzel Pohl. A duschpas Symbol vo da Gengreformazion u da Vafolgarei vo da protestantischn Literatua (zamst en kenntn Vaschirn vo dea altn Bejchaln u Manuskriptna) is da Jesuit Antonín Koniáš, da wou zen Vanichtn vo da niad-gwinschtn Litratua aa es unglickle brejmta Clavis haeresim claudens et aperiens assagem houd.
D bejmischa Literatua toalt se znakst af af d offezjella (Bedřich Bridel), d unpubleziata (etlane Text, bsundas sechtane wou s bejmisch deffadian, wej vonn Václav Jan Rosa oda vonn Bohuslav Balbinus) u d exilnata (Jan Amos Komenský, Pavel Stránský, Pavel Skála ze Zhoře, Jiří Třanovský).
Dej am mejran gschetztn Dichta vo dera Zeid han da Václav Jan Rosa, da Adam Michna vo Otradowitz (da wou se aa da Musik gwidmad houd), da bukolisch Dichta Felix Kadlinský u da Fridrich Bridelius (bejm. Bedřich Bridel). Dea wiad mid am hejchan estimiat wos d Litratur-Theari õlangt. Sa Poesi, bsundas dej Sammling ''Co Bůh? Co člověk?'', is stoak mystisch. Betarisch is ar gweng, a Misionar woan u vo da Pest higrafft, dej wou ar se ban Pfleng vo d Krõnkn gfangt ghobt houd. Da Matěj Václav Šteyer houd a Gsangbejchl mid ebba 850 gaistlinga Gseng zammgstellt, da Jan Tomáš Kuzník hod Vulksverss gsammlt un aa aingane Lejdln mid dazou gstellt, wej z.B. es Lejd Za horama svítá.
D katolischa Historiografi hom selmol da Wilhelm Slawata vo Chlum u Koschumbeaḡ oda da Tomáš Pešina vo Čechorod represantiat. Da lokaln Gschicht hod se da Josef Bonaventura Piter gwidmad. Vo da barockn Era finna se fia d Historika aa persenlicha Notizn u Memoarn (Václav František Kocmánek, František Jan Vavák). Zer ana Bejcharei vo de bejmischn Schurnall- oda Fortnlitratua houd da Heřman Černín vo Chudenitz beitrong.
Dej ba weitn relewantana Gstolt vo da barockn Kultua i de bejmischn Lenda is owa da Bohuslav Balbinus woan. A houd historiografischa, filologischa, dichtarischa u dramatischa Textt gschrim. Vo de historiografischn Weakk tritt inn monumentoln Virdagrund dej (niad-ferte gworna) Schrift Miscellanea historica regni Bohemiae (Diwerss iwa d Gschicht vonn Bejmischn Kinereich). Es Werk houd an stoakn patriotischn Tusm oda Dunst un is a Luabgsong af d nazionala Vagongahait. Da Balbinus hod se en Kampf fia s Bejmisch gstiazt, u wou ar - wos typisch gweng is - sane Text doudazou af Latein gschrim houd. Dej am mejran kennta Schrift davõ is d Dissertatio apologetica pro lingua slavonica, precipue Bohemica, wou owa da Balbinus schou san Patriotismus aso frei laffa hod loua, dass ar s Bouch schou nimma houd assagem derffa. Ejascht quasi oa Joarhundat nou en Balbínus san Toud is s 1775 duach n Franz Martin Pelzel do nu assakumma. Wichte han aa en Balbínus sane Schriftn za Theari vonn Drama, dej wou se inn Bejm i da Barock-Era niad hom antfoltn kinna.
D bejmisch-nazionala Renessãns
I da letztn Dekádn vonn 18. Jh. fongt aa d bejmischa nazionala Renessãns õ. Da Prozess wiad villas mejra wej s "Afasteja vo da Nazion" gseng wej fir an Prozess vo da Furmazion vo da mudernan bejmischn oda tschechischn Nazion, dej wou a Gengspilla i de mejrann eiropejschn Lenda ghobt houd. Da Nazionalesiringsprozess is gscheng inn Zamahang mid da franzesischn Revoluzion, en napoleonischn Krejngan, da Industrialisiring (des in an schwar soziologischn Vastendnis, wou d Nazion wej a Organesazion vo da Gsellschaft fia d Nejt vo da industrjelln Welt siaht). Fia d Renessãns wiad wej wos Inizials grod dej Schrift Ideja za Filasofi vo da Geschichtt vo da Menschheit vonn deitschn Dichta Johann Gottfried Herder gseng, i dera wou ar vurweg wittat, dass d Zoukunft vo Eiropa de Slawn obligad, u dass nou da remischn u germanischn Era d slawische kumma mejad.
D Renessãnslar hom glei bsundas danou gstrebt, d bejmischa Kultur un es Bejmisch wej a gleichbrechtigta Sprouch wida afzenrichtn. D Litratua hod doudabei a Schlisslrolln gspillt. Zer ejaschtn Generazion vo de Renessãnslar ghejat da Gelasius Dobner u sa Schöjlla da Josef Dobrovský. Zentrola Persenlekaitn vo da zwoitn Generazion han da Josef Jungmann,  da Ján Kollár, da Pavel Jozef Šafařík, da Václav Kliment Klicpera u da František Ladislav Čelakovský. I da drittn Generazion hom s schou de hejchan Wipfl u d ejaschtn Dafolg daglengt, kinstlarisch (Božena Němcová, Karel Jaromír Erben, Josef Kajetán Tyl, Karel Hynek Mácha) u politisch - ba den wou s zarana Spolting af a liberala (Karel Havlíček Borovský, František Palacký) un a radikaldemokratischa Strejming (Karel Sabina, Josef Václav Frič) kumma is. A bazoichnata Rolln i da nazionaln Renessãns hom dej Dvůr-Králov'ar u dej Selená-Horana Hentschrifd gspillt, wou s se wohrscheinle um a Felschung vonn Wenzeslaus Hanka ghandlt houd. A groussa Weḡstõa is s Aftretn vonn bejmischn nazionaln Batou u da bejmisch gschrimanen Belletristik af Mährn (Alois Vojtěch Šembera) gweng.
D ejaschta Generazion
Dej gwichtingan Persenlekaitn vo da Litratur vo da ejaschtn Generazion han vo da akademischn Welt õnakumma un ira Zill is nu ned gweng a Nazion zen schaffn oda d Sprouch zen schitzn - ira Entaress fia bejmischa Gschicht, resp. d Sprouch, is wejngstns i da Ejascht "fochli" oda akademisch gweng. Gschrim hom s ba weitn es mejnra af Latein oda Deitsch.
Da Gelasius Dobner, i dan wou ma n ejaschtn modeanan bejmischn Historika siagt, houd an 6-toalatn kritischn Komentoa zer Kronik vonn Hajek un aa a Reiha alta Dokumentt assabracht. Aa wenn ar blouss d Wourat vo da bejmischa Gschicht gsoucht houd, houd ar assagweanle as Enteres, d Bagia, danou gschirt.
Sa Schöjlla da Josef Dobrovský is i sane Foußstapfa gwáglt; aa ean houd d bejmischa Gschichtt niad lousgloua un ar hod nou altn Zeignissn u Dokumentn i d Archiv z Russland u Schwedn gruntlt u gschnifflt. Owa af s End houd ar se spezjalesiat zer an Sprouchháfal, an Linguistn, u se anteressiad fia d Gschicht vo da bejmischn Sprouch. 1792 houd ar af Deitsch dej Geschichte der böhmischen Sprache und Literatur assagem. I dera houd ar fia n Zenit vo da bejmischn Litratua d weleslawina u d humanistischa Epochn gholtn, houd owa dennad af s End vonn Bejchl gurtált, dass s Bejmisch koa Zoukunft niad howad u blouß mehra a baochtnsweata Gengstond fia d Studja vo de Fochleitn wárad. A Grundloḡ vo da wissnschaftling Slawistik is d Schrifd Institutiones linguae slavicae dialecti veteris (Grundlong vonn Altkirngslawischn) woan, u wenn ar se grod i dan Foll oinn vo sana grejsstn Schnitza eighandlt houd; a houd namle es groußmährischa Altkirngslawisch fia a natiarlichs Urslawisch gholtn, dawal Furscha vo spádana Epochn dazoagn, dademonstrian, dass as se um a Sprouch af Grundloḡ vonn Dialekt vo de slawischn Makedonja handlt, wou duach an Konstantin kinstle gschoffn woan is. Af n Feld vo da Grammatik is ar genga d aso ghoissanan "Schleiffa vo da bejmischn Sprouch" viratretn. A hod aa d Poesi baeiflußt, wou a inn Text O prozódii české (Iwa d tschechische Prosodi) es aso ghoissana syllabotonischa System es am mejran passada Harmonisystem inn Tschechischn, oda Bejmischn, gnennt houd. Des hod nou dej aso grejfta Puchmajera Dichtaschöjll gnutzd, a Litratuagruppn, dej wou se gmejt houd d bejmischa Litratua nei zen grintn. Irnane Vatreta (da Antonín Jaroslav Puchmajer, da Václav Thám, da Wenzel Matthias Kramerius, da Šebestián Hněvkovský) wean aa zer ejaschtn Generazion grechnat, u wou sane vuakempferischn kinstlarischn Vasouch a klouas Mouß vo Nouchsicht dafurdan u ned dej Eemma oda s Lewel daglenga, dej wou da Dobrovský i da Wissnschaft daglengt ghobt houd. An Dobrovský sa Grundlogngweak hod gscheid wos grissn - glegt houd ar aa zer Basis von afkummatn nazionaln Batou an wissnschaftling Realismus u d Afklejring, is nou higsteiat af s Bakumma vonn Enteress fia d Sprouch (wos direkt a zentrola Persenlekait vo da zwoatn Generazion en Jungmann baeiflußt houd u aft zen aso ghoissanen linguozentristischn Karakter vo da nazionaln Renessãns gfejat houd, wej s da Vladimír Macura i da Schrifd Znamení zrodu gnennt houd); u af zletzt hod da Dobrovský zwej wichtinga direkte Schöjlla ghobt, en František Palacký un en Wenzeslaus Hanka. Da Hanka hod se bol grejmt min Afwittan vo da Dvůr-Králov'ar u da Selená-Horana Hentschrifd, dej wou nu da Dobrovský selm wej a Felschunga dakennt houd. D Manuskriptt hom z dera Zeid u danou an groussn Eifluß ghobt, owa da Streit um irna Richtekait is nu amol zrugg kumma af s End vonn 19. Jh., wou se d Gruppn um an Tomáš Garrigue Masaryk antschiḏn houd d bejmischa Gsellschaft daneit vua d Wohl zen stelln: Realismus oda Mytus. Wuhl aa zwengs an grindarischn Eifluß vonn Dobrovský houd af zletzt d ejaschta Variantn iwawong.
A wichtinga Historika, wenn aa inn Schattn vonn Dobrovský un en Dobner, is i da ejaschtn renessãnsnatn Generazion aa da Franz Martin Pelzl gweng. Dawal da Dobrovský se um en Barock ned weita gscheat houd u sa Gschichtt vo da bejmischn Sprouch min Dreißgjáhratn Krejḡ asgschrim u firte wean loua houd, hod da Pelzl d Rolln von Balbinus assapeckt un õgfangt d Nová kronika česká zen schreim, dej wou da afkummatn bejmischn Gsellschaft an Iwablick iwa sa Gschichtt gem houd, ouna de asdenktn Gschichtaln u Mythn vo etlana eltana Quelln, bsundas vo da Kronik vonn Hájek.
Za oa wichtinga Zentra vonn literarischn Lemma houd i da ejaschtn Etappn vo da Renessãns bsundas aa en Wenzel Matthias Kramerius sa Valoḡ u Bejchagscheft Česká expedice ghejat.
D zwoata Generazion
A zentrola Persenlekait vo da zwoitn Generazion, ej amol d vuaromantischa ghoissn u grejfft, is da Josef Jungmann gweng. An wissnschaftlinga Hintagrund vonn Dobrovský houd ar niad ghobt, ar hod a Jura studiat un is nou sa Leḇtoḡ af n Gimnasium a Liahra gweng. Mideine bracht houd ar durtn sa Leiḏnschoft u Passion, hod se d Rettung vo da bejmischn Sprouch u d Schaffung vonrana modernan bejmischn Nazion zen Zill gsetzt. Inn Untaschid zen Dobrovský houd ar õgfangt bejmisch zen schreim u d bejmischa Gschicht mid san sprouchling Vastendnis vo da Nazion baeiflußt, dej wou se af zletzt duachgsetzt houd u mid dera wou ar en aso ghoissanan "Landespatriotismus" trotzt houd, da wou typisch fia d Noblleit gweng is (wou se ned zletzt midunta i da Leja vonn Ignaz Edler von Born un en Kaspar Maria Graf Sternberg geltad gmocht houd). Af n Weḡ vo Iwasetzunga houd ar demastrian oda zoagn wolln, dass s Bejmisch i da Loḡ is aa d sublimatnanan, houchgaistle kreizfeinanan, kunstvollnatstn Geploda u Funkatsn vo Nuãnsn virazenbrenga oda "aszenkerndln" (a Duachbruch is bsundas sa Iwasetzats vonn John Milton san Epos Paradise Lost, Ztracený ráj, u vonn François-Auguste-René de Chateaubriand sana Nowelln Atala gweng). Selm houd ar aa Dichtung gschrim, owa sa endsgrejssats Trumm Weak is ba weitn sa i fimf Bendna assagemats Bejmisch-Deitschs Weatabouch (Slovník česko-německý) gweng, wou ar i d Jouana 1835 bis 1839 assabracht houd. Des houd en nazionaln Selbstglam, es ainga Zoutraua, gwalte gstirkt, wal s dazoagt oda deitle gmacht houd, dass s Bejmisch en Deitschn niad noustejad. Da Jungmann hod fia s Weatabouch - bsundas von an altn u neian Litratua-Zeig, vo ba d Leit kenntn Lejdln u Gseng u vo Dialektt - a haffa Trumm Woust u Blotweak zammklaubt. Owa ar is aa schepfarisch af d Gschicht zouche ghátscht, zen Toal houd ar se asghulfn mid Antloaninga vonn Poulischn oda Rusischn un en Vuawurff vonn Vapántschn vo da Sprouch niad gscheicht, wej ar aa, wou s grod a Nout tan houd, a Neologisma duach Loaniwasetzinga vonn Latein kuazahont gschoffn houd. Af dej Weis hod ar vonn Bejmisch/Tschechischn a ganz a umfossada u produktivana, wiff-lempinga Sprouch damacht. En Jungmann sane spáda afgfunnanan "ghoiman" oda priwátn Notizn zoagn, dass ar inn Grund wej a Afklejra zen seng is, da wou af n Voltaire sane Weakk dea grejsstn Stick gholtn houd.
I da zwoatn Generazion kumma zwej relewanta Slowakn enzot u zan bejmischn nazionaln Batou dazou: da Paul Josef Schaffariik (Pavel Jozef Šafařík) u da Jan Kollár. A nazionala Frouḡ hom s ned glejst, wal s olzwej Vatreta vo de slawofiln Seitn vo da nazionaln Renessãns gweng han, dej wou i da zwoatn Generazion a grundlengata Rolln gspillt houd - d Slawn hom s wej oa groussa Nazion gseng u d oinzln slawischn Sprouchn, wej s Bejmisch, blouß wej a Dialektt vonn Slawischn. Des Vastentnis hod da Schaffariik aa i sana deitsch gschrimanan Studja Geschichte der slawischen Sprache und Literatur nach allen Mundarten vatretn; sa gwichtingas Weak is owa awej a Trumm slawischa Enzyklopedi gweng, dej Bejmisch gschrimanan Slovanské starožitnosti (d Slawischn Oltatima).
Da Kollár vakirpat oun an Zweifl es ejaschta groussa Talent unta dej Renessãnslar. Sa Slávy dcera (da Sláva sa Tochta) is d ejaschta echt woua gnummana poetischa Sammling, wou vo da Renessãns-Blousn assa kumma is; i da Furm houd ar se sichtle inspirian loua von en Dante sana Gettlichn Komedja. Grod wej da Dante houd aa da Kollár persenlinga Motif mid historischn u mystischn vawom u vazoindlt; d Haptfigur vo da Sammling is en Kollár sa groussa Lejw d Mína (i Wiaklekait d Tochta von an deitschn Pastoa, d wou da Kollár gheiat ghobt houd), dej wou in Text frálle d Tochta vo da slawischn Giattin Sláva is, mid dera wou ar trauat iwa n Valusd vo da groussn slawischn Frejzeit (i san Grundgrist houd ar deitle an Eifluß vo de deitschn Romantika, dej wou se aanle dammisch gmacht hom mid a Theorija u Mythn iwa a stolza germanischa Vagangahait). En Schaffariik un en Kollár sa slawischs Fohrwossa hom nou dej Nouchhupfatn vo da drittn renessãnsnatn Generazion vua da Nosn ghobt, wej s af s politische Pakett affetappt han. Dakkor han s doudamid owa niad gweng.
Da František Ladislav Čelakovský houd in si ned aso a grundlengats Talent ghobt wej da Kollár, owa sa Konzentrazion af s Zammklaubn vo unta d Leit kenntn Lejdan u Legentn u dera irnane Iwaorwatunga hom se recht produktif dawisn, bsundas da Ohlas písní ruských (d Remineszenz vo d russischn Lejda) u da Ohlas písní českých (d Remineszenz vo d bejmischn Lejda). Doudamid houd ar an Eifluß af d Antwickling vo da bejmischn Poesi u Litratua ghobt (a Õkleng nou an Modl vonn Čelakovský hod s aa ban Karel Hynek Mácha u fia d Folklor han aa da Karel Jaromír Erben u d Božena Němcová Feia u Flomma gweng).
Za d gwichtingan Persenlekaitn vo da zwoitn Generazion ghejad aa da Václav Kliment Klicpera, i den wou oa fei en ejaschtn modeann bejmischn Dramatika iwahaps seng (en Thám sane eltanan Vasouchh wean dageng awejng schejf õgschaugt, wej naiv u botschat). I da Ejascht houd ar se dennat bsundas afklejrarischa, gschichtlicha Themata gsoucht, z.B. da Blaník, Soběslav oda da Bauanfirst (kníže selský), owa nou houd ar se - wej a gouda Dramatika - vonn Publikum af n rechtn Weḡ fejan loua un is awl weida af d Schina vo da Komedi u Satira eibong. Dea Spill Divotvorný klobouk (da Zaubahout), Každý něco pro vlast (Ajeds wos fia d Hoimad) oda da Hadrián vo Římsy wean bis heit gspillt. Quitschanteressant is, dass se da Klicpera niks niad gscheicht houd, aa d ejaschtn Õfeng vo dan nazionoln Batou u d wilda Patriotisirarei mids zen parodian, wos zoagt, wej gaach dass es bejmischa Se-Wos-Zoutraua greifft gweng is fia driwa lingata Afgom fia d dritta Generazion vo fa Renessãns.
D dritta Generazion
A borna Fejara vonrana weitann Generazion u vo da afkummatn politischn Nazion is da Historika František Palacký gweng. Ma kõ nan an ejaschtn tschechischn Politika rejffa, wou s an goa en "Voda vo da Nazion" hoissn. Sane politischn Tejtekaitn han gseng woan (es Konzept vonn Austroslawismus, es Zruggstauchn vonn Panslawismus, es Oloana, dass d bejmische Nazion mid da deitschn Nazion vabundn wárat, d Rolln i da Revoluzion vo 1848), owa vonn Gschreiwats hea, vonn literarischn, is es am mejran grundlengnata sa Gschichtsweak Dějiny národu českého v Čechách a na Moravě (d Gschicht vo da bejmischn Nazion inn Bejm un af Mährn). Õgfangt hod da Palacký min Schreim 1836, von ej af Deitsch u spáda houd as af Bejmisch iwasetzt. Vo 1848 õ houda umkejat weida gmacht - ejascht af Bejmisch gschrim u spáda af deitsch iwasetzt. Es Weak houd ar 1876, kurz vur san Toud, ferte gschrim. Es bschreibt i fimf Toall d Gschicht vo da Vuazeit bis zen Õfang vo d Habsburga, wej s 1526 d bejmischa Kroun daglengt hom. Es Weggaloua va dan wos kumt, houd nan es Problem vamiḏn, dass an d Zensua inn Habsburga Reich ned dalaubt hejd, objektiv zen bleima. Ban Schreim vo da Gschicht is ar ganz wissnschaftle blim u houd i d Studja Archivmaterial vo ganz Eiropa eine bracht; a saubana Schnitza, wou an dennat untalaffa is, is dass ar en Hanka sane Handschrifd fia echt gholtn houd. Frálle is sa Weak zant deam aa politisch gweng: Ar bschreibt d Gschicht vo da bejmischn Nazion wej a Oahait, wou nej niat vonn Deitschn ohánge gweng is u awl mid de Deitschn grunga u mid eana um d Aingstendekait boxt houd - wos de deitschn Historika seinazeid schej vonn Hocka ghaut houd. Ar hod a Gschichtsbild presantiat, wou fia d edlsta oda glanzfullsta Zeid vo da bejmischn Gschicht as Hussitntum gholtn houd. Des is d Affassing gwejng, wou hem an gwolting Pleschara un Impekt ghobt u se mirazeid duachgsetzt houd, aa wenn dougeng reglmásse aa Stirm u Weda vo Widastand affa kumma han (duach an Josef Pekař u.A.) Za sane weitann Tejtikaitn hod ghejat, dass ar Ãsãmblat, resp. ollzammat, dej altn bejmischn Kronikn unta n Nama Staří letopisové čeští od roku 1378 do roku 1527 (Olta Bejmischa Annaln vo 1378 bis 1527) assagem houd.
A politischa Midhátscha vonn Palacký is da Karel Havlíček Borovský gweng. Grod sa schurnalistische Orwad is wichte gweng, owa dea is aa a promenenta Literat gweng, aa wenn s a Paradox is, dass ar an grejssann Toal vo sane Weak ejascht i da Fremtn z Brixn z Sidtirol gschrim houd, wou an 1851 d estareichischa Hejh hi petschiat houd. Gmoint han d satirischn Komposiziona i Versn Křest svatého Vladimíra (d Tauf vonn haaling Wladimir), Tyrolské elegie (d Tirola Elegija) u Král Lávra (da Kine Lávra), i dena wou ar en Absolutismus schwar attackiad; inn ejaschtn Foll mid Hillf vo da Soḡ vo da Tauf von russischn Kine Wladimír, inn zwoitn min Asposamentian vo san Weḡ i s Tirola Exil, resp. i d dazwungana Vabannung, un inn drittn mid Hillf vonrana oltn irischn Soḡ iwaran Kine mid Eslsouan, da niad will, daß ma s midkrejgt u vo destweng en Boda hirichtn lout.
Ned weit zen Palacký un en Havlíček sana liberaln politischn Gruppn hod s aa d Božena Němcová ghobt, aa wenn sa se selwa niad politisch angaschiad houd. An Afentholt inn Chodischn (z Westbejma) un i da Slowakei hod s gnutzt zen Zammtrong vo unta d Leit kenntn Song, Máhrla u Fábln, dej wou s assagem houd in a Sammlweak (Národní báchorky a pověsti, Slovenské pohádky a pověsti). Inn Joua 1855 hod s es promenentana un am mejran brejmta Weak vo si, d Babička, assabracht, i dera wou s recht idyllisch d aingann Tarinnaringa vo da Kindhát vaorwad houd. Typisch fia d Babička is frálle d Konzentrazion af d weibling Protagonistn, dej wou se aa duach ondana Textt vo ira zejng (ned zletzt ba d Gschichtln Divá Bára u Karla), wos spada doudazou gfejat houd, dass ma d Němcová min Feminismus zammbracht houd. A sozial-dramatischa Seitn hod d Němcová bsundas i da Tazelling V zámku a podzámčí.
Aa da Karel Jaromír Erben, wou se offa zer Tradizion vo dej Gabrejda Grimm bakennt houd, hod a Gschichtln u Sogn vo d Leitn zammklaubt un a Sammlweak assagem. Inn Untaschid za Němcová houd ar owa vasoucht vuazeitlinga mytologischa Motiv aa i de aingan Textt zen nutzn un is doudamid vill weida kumma wej da Čelakovský. Sa poetischa Sammling, wou heit blouß mehr Kytice gnennt wiad (da olt Titl is Kytice z pověstí národních), is oi vo de literarischn Bamwipfl u Beaggipfl vo da Renessãns-Zeid. Da Jan Neruda, a Schlisslfigua vo da Litratua vo da zwoitn Helftn oda Halm vonn 19. Jh., houd en Erben sa Weak goa zen absolutn Hejchstpunkt vo da ganzn bejmischn Poesi daklejat.
An Klicper sa Schöjlla, da Josef Kajetán Tyl, is nu an an Schrit weida ba da Etablirung vo da bejmischn Theatakunst kumma. Dennat is da Tyl schou za Zeid vo da Renessãns af Kritik gstoussn (es Niwo vo sane Weakk hod bsundas da Karel Havlíček Borovský õgriffn); frálle is s aso, dass sane zentroln Weakk populea gschrim han un es dramaturgischa Theata awl af de gleichn Stick vo eam zrugga kumt. Des trift bsundas zou fia d Theatastick Paličova dcera (An Brandstifta sa Tochta), Strakonický dudák (Da Dudlsokpfeiffa vo Strakonitz) u Kutnohorští havíři (d Kuttnbeaḡa Beaḡleit). Inn Tyl sana Zeid han a Stick gschetzt woan, wou inspiriat gweng han duach d bejmischa Gschichtt wej da Jan Hus u dej Krvavé křtiny aneb Drahomíra a její synové (d Blouttauf oda d Drahomira u sa Siin). An Tyl sa Komedja mid Gseng Fidlovačka aneb Žádný hněv a žádná rvačka is nou kennt woan duach s Lejd Kde domov můj (vatount duach an František Škroup), es wou d ejaschta inoffezjella Vulkshymna u nou 1918 aa d Stootshymna woan is.
Za nazionaln Renessãns wiad aa da Karel Hynek Mácha gstellt, u wou sane schepfarischn Ideal u Motif, wej ma moint, ned vo da Renessãns kumma han, sundan ejara generell vonn kinstlarischn u romantischn. 'Askerndld' oda firabracht houd ar s i dea zwoa Prosastick Křivoklad u Cikáni, u nou bsundas i san Epos Máj vo 1836. Dej 'selzeitata' Kritik hod s Weak refutiat, obgloant, wej zwejng patriotisch. An Mácha sa Generazion, sane Gleicholtring hom eam sann Pessimismus un Ateismus recht vadattert un õgfremdt õgschaugt. Da ejascht, da wou d Grejssn vo dan Text nou dakennt houd, is da Karel Sabina gweng. Spáda han nouhat fia n Mácha sa Vamechtnis dej aso grouffanan Májovza i da zwoatn Halm vonn 19. Jh. kempfad woan. Ejascht d weltweita Resonanz vonn Mácha sane Text hod bejmischa Litratuatheori davõ iwazeing kinna, dass da Mácha oana vo de olla grejssan bejmischn Dichta gweng is.
Da Karel Sabina, da wou ned blouß a Bawundara vonn Mácha gweng is, sundan aa a Valeḡa, is unta d Renessãnslar a recht a unglicklicha Gstolt. Wej a Vatreta vo da radikal-demokratischn Strejmung, dej wou d fridlingara liberala vonn Palacký "opponiad" houd, houd ar se inn Laf vonn umstiazlarischn Kwas, vo d Rewoluzionsdámpfl, i d Jouana 1848-49 i vill obnteialinga Akziona vastrickt, dej wou nan a Zeidl inn Hefn eibrockt hom. Nou deam, wou ar assakumma is, is an wiatschaftle recht dreckat ganga. Alls midnont, da Bau u d Nout, hom en wuhl brochn u ze sana Kooperazion mi da Ghoiman, an Nourichtndejnst vo Estarreich beitrong, dass ar a bejmischa patriotischa Kroas vapfeiffad un ashurchad. Nou deam, dass sa estarreichischa Spizltejtekait 1872 afgflong is, is ar a Párja, a Asgstoussana wurn, wos fia long da Weatschetzung vo san kinstlarischn Beitroḡ diametrol inn Weḡ gstondn is, dea wou se grod mid sane Libretti von an Bedřich Smetana sane Opern Braniboři v Čechách u Prodaná nevěsta, goa ned obstreitn loud.
D zwoata Halm vonn 19. Jh.
I da zwoatn Helftn vonn 19. Jh. hod s vua literarischn Gscheng ner aso gschitt u báchlt, von ej han d aso ghoissanen Májovza (wej da Jan Neruda, da Vítězslav Hálek, da Adolf Heyduk, d Karolína Světlá, da Jakub Arbes) õgruckt, danou d Ruchovza (wej da Josef Václav Sládek, Svatopluk Čech, da Eliška Krásnohorská), d Lumírovza (wej da Jaroslav Vrchlický, da Julius Zeyer), d Autorn um s Manifest vo da Bejmischn Moderna (wej da Antonín Sova, da Otokar Březina, da Josef Svatopluk Machar, da Vilém Mrštík) oda d aso gnenntn Buřiča vonn Umbruch af s 20. Jh. (wej da Viktor Dyk, da Stanislav Kostka Neumann, da Fráňa Šrámek, da Karel Toman). An Realismus hom gwelt da Alois Jirásek oda da Zikmund Winter, af s End vonn Joarhundat is da Naturalismus (wej ban Karel Matěj Čapek-Chod) u da Bauan-u-Derffal-Realismus (wej ban Jindřich Šimon Baar, en Karel Václav Rais, en Antal Stašek, en Josef Holeček, en Karel Klostermann) modnat woan. Es hom se aa Õfeng von an psychologisiratn Realismus zoagt (Božena Benešová). Es moderna bejmischa Drama hom da Ladislav Stroupežnický u d Mrštíkovar-Brejda õgfangt.
D Májovza
A Obaháfal u ganz a wichtinga Hund vo de Májovza (wou s aso gnennt hom nou en Almanach, da wou 1858 assakumma is) is da Jan Neruda gweng, a promenenta Schurnalist, Dichta u Prosaschreiwa. Za sane kreizwichtingan poetischn Sammlinga ghejat schou d ejascht, d Hřbitovní kvítí (Freithuafsblejmaln) vo 1858, wou vonn Heinrich Heine un n Karel Jaromír Erben inspiriat gweng is. Wej schou da Titl dakenna loud, hod da Neruda sa duachlebta Etappn vo da Nazion recht skeptisch gseng, wos an dej selmoling Kritika seinazeid aa viagholtn hom. A ganz a assagweanlinga Stelling i da bejmischn Litratua hod nou d Sammling Písně kosmické vo 1878 daglengt, wou da Neruda, inspiriat duach d Antwicklinga vo de Wissnschoftn u da Astronomi, iwa an Zeig dichtt houd, iwa dan wou i da bejmischn Litratua bis durtnhi (un aa lang doudanou) nejmatz koa Poem niad gschrim houd - iwa s All u d Zoukunft vo da Menschhait, wou se ristt, iwa d Technik an Weltram zen dabeitn. I de Balady a romance kejad ar zrugga za d Balladn vonn Erben, ba dej wou ar eftas historischa Motif nutzt (u.A. ba da Romance o Karlu IV.). Nou an Toud han dej patriotischn Zpěvy páteční (Freitogsgseng) assakumma. Vo de prosaischn Weakkal han dej Povídky malostranské virakumma. I dena hod da Neruda d Tradizion vo da bejmischn realistischn Prosa glegt. U wenn s awej amol nou en Musta vo da Němcová af d Idyllisirung zouche rutscht, loud s dennat annaschwou ej amol aa a tragischa Kleng datejna, wos an estetischn Effekt vonn Ganzn stiarkn toud.
Mejnra wej da Neruda is unta de Majovza vo da mitzeitatn Kritik u da lesarischn Effntlekait da Vítězslav Hálek gschetzt woan. Sa gschmach-sanfta Lyrik i de Večerní písně (Oumdgseng) oda d natuahofta i da Sammling V přírodě houd bis afs Tipfal es selmolinga Denga vo da Poesi troffn. Da Josef Svatopluk Machar is s nou gweng, da wou a Nou-hintn-stelln vonn Hálek un a Virahiam vonn Neruda gfurdat un a Diskussion doudadriwa loustretn houd. Da Hálek hod se owa in Untaschid zen Neruda aa en Antwickln vonn Schauspil vaschrim, bsundas mid san Záviš z Falkenštejna (Sawisch vo Falknstoa).
Unta d Prosa-Háfaln vo de Májovza findt se d Karolína Světlá (am hejchan estimiat is sa Roman Kříž u potoka) u da villfolti Jakub Arbes, da wou in urspringle kuazn Stickln (wou da Neruda romaneti ghoissn houd) wej a ejaschta i d bejmischa Litratua Element vo da Fantasy-Litratua un en Science-Fiction mideina bracht houd, wos seinazeid niad grod gschetzt woan is; ejascht i jingana Zeid wiad en Arbes sa Weak gmaale wida assagschauflt.
D Ruchovza
Zeah Jouana nou an Máj-Almanach vo 1868 is a weitana Almanach, da Ruch, assakumma. I den hod se a neia Generazion viagstellt. Vo dera sticht da Dichta Svatopluk Čech vira. Sa Poesi is stoak politisch prágt. I san Text Evropa bschreibt ar z.B. dan gfahrling Radikalismus, da wou d eiropejscha Ziwilisazion zeschockln u zabrechn kanntad - Evropa wiad symbolesiad duach a Schiffal, af dan wou a Meiterei, a Rewoltn asbricht. I aanle allegorischa Furm houd ar en Epos Slavie gschrim, un aa durtn es Symbol vonn Schif gnutzt, es wou ejtzat dej Slawn representiat houd, un es Gscheng af dan Schif nou en Streit zwischn dej slawischn Naziona, bsundas zischn dej Poln u d Russn. Dej schwar antideitscha Sammling Lešetínský kovář hod ned vaeffntlicht wean deaffn un is ejascht 1899 assakumma. I da Sammling Písně otroka vo 1894 bakennt se da Čech zen Batou vo da "Orwatabawegung", dej wou z dera Zeid õgfangt houd a asprágta Rolln zen spilln. Dawal ar se i da Poesi recht ernsthafta Themata gsoucht houd, houd ar si i da Prosa inn Humor gflichtt - bsundas mithilf vo da Gstolt vonn Brouček, en wou ar zejascht af n Mõu gschickt houd u nou unta d Hussitn i s 15. Jh.
A weitana gwichtinge Gstolt vo da ruchowa Generazion is da Josef Václav Sládek. Ar is bsundas vo da Vulkspoesi inspiriat gweng u houd aa flammad politische Verss gschrim; es enteressanta is owa, wej ar si vo de Weḡgfertn, d Midhátschal, vo sana Genarazion obsetzt - mid orginella Themata (da Sládek duachwondat Amerika, iwasetzt aa a indianische Mytn) u mid Poesi fia Kinda, vo den wou ar wej a ejaschta i da bejmischn Litratua a olla aingas u kinstlarisch weatvolls Schãnra (i d Sammlinga Zlatý máj, Skřivánčí písně u Zvony a zvonky) gschoffn houd. Weitlafte kennt oda brejmt is ar aa zwengs sane Iwasetzinga vonn Shakespear.
D Lumírovza
Um d Zeitschrift Lumír hod se a Autorngruppn gfurmt, dej wou se dej Ruchovza entgeng gstellt houd. Dej aso ghoissanan Lumírovza hom es endlousa Thema vo da Nazion u dan Kampf niad lejsn wolln. Gsoucht hom s a kosmopolitischa, gmoamenschlicha Poetik. A wichtinga Gstolt unta d Lumirovza is da Jaroslav Vrchlický. Sozensong programmatisch han sane Sammlinga Zlomky epopeje u Duch a svět gweng. In eana lejst sich es Gschick vo de Menschn, es Vaheltnis vo Söjll u Keapa, d Problemm vonn Furtschrid. Da Vrchlický houd nou a gwoltinga Massn vo Sammlinga assabracht. Ganz lucka u flink wej a Wisal houd ar aa iwasetzt u noudicht (aus n franzesischn, italjenischn, spanischn, anglischn). Fia s Theata is an bsundas d Kommedja Noc na Karlštejně glickt, dej wou dasida, bis heit, sa Blejbthait niad valouan houd.
Um d lumirowa Ideall hod se aa da Julius Zeyer gmejd, soweid dass an d Kritika d Fluchd vo da Realitet un a Exklusivhait viagwurffn hom. Sane Textt hom se wiakle am eftan i da exotischn Fremtn ogspilt oda han ganz vasunka i zeitlousa Mytologina. Ned zoufalle is s, dass af zletzt sa Drama Radúz a Mahulena, wou s mytischa Motiv bis af d klasischn Mahrla zrugg gejd, am mejran glickt is. En Zeyer sane Heldn han awl tejffa Romantika, von Unglick vafulgt un entn an vuazeitatn Toud; grod typisch is leicht sa Roman Jan Maria Plojhar.
Da Realismus
Mid de 80ga Jouana vonn 19. Jh. hod da Realismus õgfant se i da tschechischn Prosa deitle duachzensetzn. Vill Autorn hom se an ruraln oda landlatn Realismus vaschrim, owa es groussa Gwicht vo da literarischn Theorie un af zletzt es lesarischa Echo hom an Autor vonn historischn Realismus, an Alois Jirásek, virabracht; an Autor vo inholtsreicha Zykla, afbaut af n Palacký sann Gschichtskonzept, wou a doudabei es Hussitntum viraghuam u d Era vonn Barock gschmahd houd. D mytologischa, olla eltanna Gschichtt findt se i san Bejchl Starý pověsti české, dej Zeid vonn Wenzl IV. i sana Trilogi Mezi proudy, d husitischa Epochn i da ondan Trilogi Proti všem, d Era vonn Jiří vo Poděbrad in Roman Husitský král; da leiding Barock-Era widmad ar se san Roman Temno (Finzrekait), da chodischn Gstolt Jan Sladek Kozina i san historischn Roman Psohlavci (d Hundskopfatn), dej Õfeng vo da nazionaln Renessãns i san Roman F. L. Věk, da Rewoluzion vo 1848 mid da Nowelln Filosofská historie. Vo sane Theatastick hod d grejssta Resananz a Spill mid dazellarischa Motif Lucerna (d Lotean) krejgt.
Inn Schattn vonn Jirásek is awl da Zikmund Winter gstontn, u wou ganz vill moina, dass sa Schildarung vo da Vagangahait, bsundas d omteiarischn Moment vo de Afstendt vo de bejmischn Stent u dej nouweisnbeaga Barockzeid, nuansiata, psychologisch autentischa u mid mejra Detaill is wej ban Jirásek. Sa Gipflweak is i dera Hisicht grod da Roman Mistr Kampanus. Nema n Jirásek un n Winter wáratn dou nu an Václav Beneš Třebízský sane Weakk, wou a wejng mejra amisant san.
Af a neis, eiropejschs Theatar-Pakett hod s an Ladislav Stroupežnický affegschom, bsundas zwengs san Bauandrama Naši furianti, u nou mid de Mrštíkowa-Brejda u mid da Maryša. Aa d Gabriela Preissová hod af d bejmischn Bihnna u Bredln stoaka Themata affebracht (Gazdina Roba, Její pastorkyňa). Fia s modeana Theata kempft hod bsundas da Reschissea Jaroslav Kvapil, da wou aa gschrim houd (doudrunta as Stick Princezna Pampeliška un a Libreto za n Dvořák sana Oper Rusalka).
D Moderna, d Buřiči u d Dekadenz
Ganz af s End vonn 19. Jh. hod se dej gsellschaftlinga Atmosfer deitle gwandlt ghobt un aa d bejmischa Gsellschaft is douhi kumma, dass schou nimma um s Dou-Bleim kempfa, sundan kulturell, wiatschaftle un awl mejnra aa politisch i d Bejmischn Lenda dominian (bis douhi dass s a Deitscha ganz narrisch gmacht un i s Loḡar vonn Nazionalismus trim hom). D neia Generazion vo Autornan houd a mondena, a houcha Litratua hom wolln; owa d Mondenitet, d Weltoffahait, wej sa si d Lumírovza viagstellt hom, houd eana ned taugt - des hom s fia afbláht un afgsetzt, heit sogad ma fia "fake" oda "rachiß-phoney", gholtn. Gfurdat hom s a Schoffn u Weagln, wou mejnra indiwidualistisch, autentisch u zgleich furtschrittle un i reala Problemm vo da Welt angaschiat is. Dej Ideall hod s Manifest vo da tschechischn Moderna (Manifest české moderny) i Woatt gfasst, 1895 i da Zeidschrifd Rozhledy druckt. Es Manifest hod da Josef Svatopluk Machar formuliad, da wou se aa i san Weakk õ de Thesn am lengan gholtn houd. Sa Posezion zar neian politischn Eemma is i da Sammling Tristium Vindobona festgholtn; sa Ántares fia n Feminismus u d Gschlechtagleichhait (wou s Manifest explizit danennt) findt se i da Sammling Zde by měly kvést růže oda i san Roman Magdalena. Sa radikals Vastentnis vo da Gschicht houd ar i d Sammlinga V záři helénského slunce u Jed z Judey viragstellt, i dena wou ar d Õsicht vatrit, dass es olla schlimma z Eiropa gweng war, wej s afsassinga Kristntum d antika Ziwelisazion vo Freiheit u Glick dastickt un ogwirgt houd.